Сарайшық

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Сарайшық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3445</id>
    <revision>
      <id>3628188</id>
      <parentid>3621041</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52643" sha1="da4prinx0iem7kpsuasv7dcv66ri6yi" xml:space="preserve">{{мағына|Сарайшық (айрық)}}
[[Сурет:Сарайшық. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғ-ғы қалашық орны.jpg|thumb|right|250px|Сарайшық қалашығы. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғасырлардағы қалашық орны.]]
'''Сарайшық''' — ортағасырлық қала, [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. Бүгінде ол жерде &quot;Сарайшық&quot; сапар орталығы туристтерге қызмет көрсетіп келеді.  

== Орналасқан жері ==
[[Атырау]] қаласынан солтүстікке 45 км жерде, [[Махамбет ауданы]], [[Сарайшық (ауыл)|Сарайшық]] ауылы маңында, [[Жайық]] өзенінің оң жағалауында орналасқан.

== Қала өмірінің кезеңдері ==
Сарайшық қаласының негізін [[Әбілғазы Баһадүр хан|Әбілғазы Бахадүр]] ханның деректеріне сүйенсек, [[Шыңғыс хан|Шыңғыс]] ханның немересі [[Бату хан|Бату]] хан қалаған екен. [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]] империясындағы ірі қалалардың бірі болды. Мүнда ақсүйектерге арналған салтанатты сарайлар, әкімшілік үйлері салынған, оның айналасында қарапайым қала тұрғындардың, саудагерлер мен қолөнершілердің орамдары пайда болды. Қала [[Ұлы Жібек жолы]]мен жүрген сауда керуендері тоқтайтын ірі орталықтардың біріне айналды.&lt;br&gt;
Қала өмірін төрт кезеңге бөліп қарастыруға болады.

=== Бірінші кезең ===
Біріншісі – XIII ғасыр ортасынан [[Өзбек хан]] билігіне, яғни [[1312 жыл|1312]] жылға дейін қаланың салына бастаған кезеңі. Сарайшық бейберекет емес, бірыңғай жоспар бойынша салынған қала. Үйлерінің сыртқы сәулеті мен ішкі интерьерінде Төменгі Еділ, Хорезм мен Сырдария бойындағы қалалардың архитектуралық дәстүрлері көрініс тапты. Үш-төрт бөлмеден тұратын үйлер негізінен шикі кірпіштен өрілген. Тұрғын үйлердің қабырғасының астыңғы жағына пеш түтіні жүретін айналма құбыр жүргізу арқылы жатын орын – сұпы жасалған. Археологиялық қазба кездерінде сұпылардың үстінен киіз қалдықтары табылды. Қабырғалары сыланып, ақталған. Үй ішінде әртүрлі заттар сақтайтын бөлмелер болған.&lt;br&gt;
Тұрғындар қала төңірегін де игерген. Бұлақ суларының бойындағы елді мекендерде шығыр арқылы суарылатын егістіктер мен бау-бақшалар болғаны байқалады. Ол жерлерден қызғылт саздан жасалған құмыралар мен шығыр ыдыстары табылды. Үлкен ағаш дөңгелектен тұратын шығырға ыдыстар айналдыра бекітіледі. Оның төменгі бөлігі суға тигенде әлгі ыдысқа су құйылып, жоғары көтерілгенде ыдыстағы су ағаш науаға құйылады да әрі қарай арыққа қосылады.

=== Екінші кезең ===
Қала өмірінің екінші хронологиялық кезеңі XIV ғасырдың екінші ширегінде – Өзбек хан (1312–1342) кезіндегі империяның барынша тұрақты және гүлденген кезеңінде басталды. Ол кезде көптеген қалалар бой көтеріп, Сарайшық гүлденді. Бірақ Жайық өзені шектен тыс қатты тасыған шақтарда қала шетін су алып кетті де, қала Жайықтан оңтүстікке қарай шегініп, Сарайшық өзегінің қарсы бетіндегі төбеге қарай жылжыды. Бұрынғы құрылыстарды бұзып, қала тұрғындары сол жерге жаңа үйлер тұрғызды. Сонымен бір мезетте қала жоспары бойынша сол кез үшін кең көшелері (5 м) мен алаңдары бар бірқатар жақсы орамдар бой көтерді. Жаңа құрылыстар бұрынғыдан көп өзгерді. Көп бөлмелі шағындау үйлермен бірге бір шатырдың астында шаруашылық қора-жайлары бар көп бөлмелі түзу үйлер салынды.&lt;br&gt;
Сарайшық пен өзеннің шеткі жарқабағынан монша қалдықтары табылды. Олар әртүрлі қызмет атқаратын бірнеше бөлмеден тұрады. Қабырғалары шикі кірпіштен қаланғанымен артынан су өтпейтін сылақпен сыланып, сәнді тақталармен қапталған. Күйген кірпіштен қаланған еден астынан жылу жүргізілген. Су құбырлары мен су тұндыратын үлкен ыдыс-хумдар болғаны анықталды. Су үлкен шойын, қола қазандарда ысытылды. Бүкіл Алтын Ордадағы сияқты Сарайшықта да ақсүйектерге арналған және жалпы жұртшылыққа арналға моншалар болды.&lt;br&gt;
Суды аулалардағы құдықтардан алған, кейде құмыраларды арбаға салып өзеннен тасыған.&lt;br&gt;
Қала тұрғындары бұл кезде қала мен далаға қажетті әртүрлі тауарлар өндірді. Әсіресе қыш бұйымдарын шығаратын шеберханалар көп жұмыс істеді.&lt;br&gt;
[[1950 жыл|1950]] жылы [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Х. Марғұлан]] басқарған ғылыми археологиялық экспедиция Сарайшықтан кірпіш күйдіретін пештің орнын аршыды.

=== Үшінші кезең === 
Қала өмірінің үшінші хронологиялық кезеңі ([[1360 жыл|1360]]–[[1370 жыл|1370]]) Жошы ұлысындағы таққа талас кезеңді қамтиды. Күш-қуаты толысқан ақсүйектер билікке ұмтылды. Қалаларды және солардың иелігіне жататын жерлерді билейтін ірі феодалдар оларды өздеріне қорған қылды. Бұл уақытта Сарайшық Ақ Орда хандарының билігінде болды.&lt;br&gt;
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тиындарға қарағанда 1370-ші жылдары Сарайшықта үлкен ғимараттар салынғанын байқауға болады. Олардың бірі [[1997 жыл|1997]]–[[2000 жыл|2000]] жылдар аралығында зерттелді. &quot;Хандар&quot; сәулеттік жоспары сарай типіндегі құрылыс болды, ол құрметті қонақтар, көпестер, қажылар мен саяхатшылар үшін салынды. Олар XIV–XVII ғасырларда ислам әлеміне әйгілі болды. Ғимаратта 25 бөлме бар еді. Портал күйген кірпіштен қапталды және ақ алебастр декормен әшекейленді. Кірер есік алдында алаң болды. Осы құрылысты Жошының ұрпағы [[Ұрыс хан|Орыс хан]] салдырған деуге болады. Бұл кезде ол өз ұлысын күшейтіп, қаусаған империяны қайта қалпына келтіруге әрекеттенді. [[Сығанақ]]та резиденциясы бола тұрып, Сарайшықты да астанаға айналдырғысы келді. Өз атасы [[Ерзен хан|Ерзен]]нің үлгісі бойынша Орыс хан &quot;үлкен бөлігін медресе, ханакалар, мешіт секілді басқа да құрылыстар&quot; салып, қаланың орталық бөлігін абаттандырды.&lt;br&gt;
[[1380 жыл|1380]] жылы [[Әмір Темір]]дің қолдауымен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Алтын Орда билігіне ие болды. Алайда оның Алтын Орданың мәртебесін көтермек болған талпынысы Темірге жақпай қалып, билік үшін жаңа күрес басталды. Темірдің өмірбаянын жазушы [[Ибн Арабшаһ|ибн Арабшах]] бұл жөнінде: &quot;Оның әскерлері Азаққа дейін жетті де Сарай, Сарайшық, Хажытарханды мен осы өлкені түгел талқандады&quot; деп жазды. Алайда жазба деректермен археологиялық материалдар Сарайшықтың өмірі бұдан кейін де тоқтап қалмағанын көрсетеді. Оның бір бөлігі қалпына келтірілді, ХV ғасыр басында қираған үйлердің орнына жаңа үйлер салынды.

=== Төртінші кезең ===
Қала өмірінің төртінші кезеңі XV–XVI ғасырлар аралығын қамтиды. Бұл кезеңде Жайық өзені бойындағы үйлер босап қалды да, халық қаланың оңтүстік жағына, қазіргі Жайықтан бөлініп, қаланы батыс жағынан айнала ағатын Сарайшық өзегі бойына шоғырланды. Ағысы қатты Жайық өзенінің арнасы үнемі ауысып тұрады. Мүмкін, сол кезде де арнасын өзгерткен болар. Мәскеудегі Австрия елшісі Сигизмунд Герберштейн [[1549 жыл|1549]] жылы былай деп жазады: &quot;Қазан татарларының арғы жағынан ноғай (Nagai) деп аталатын татарларды кезіктіреміз. Олардың патшалары жоқ, князьдары ғана бар. Біздің кезімізде ол князьдіктерді үш ағайынды адам теңдей үшке бөліп басқарды. Олардың біріншісі – Шидақ Сарайшық қаласын, Ра өзенінен ары шығысқа қарай Жайық өзеніне жанасып жатқан елдерді биледі…&quot; Герберштейн өз картасында Сарайшықты Жайықтың сол жақ жағасына орналастырды. Оны [[1558 жыл|1558]] жылы осында келген ағылшын көпесі Антоний Дженкинсон да солай көрсетті. Ноғай Ордасында билік құрған тайпа маңғыттар болатын. Олардан басқа да 20-дан астам найман, қыпшақ, алаш, қаңлы, алшын, қоңырат секілді тағыда басқа рулар мекендеді.&lt;br&gt;
Сарайшық қаласы Жайық өзені арнасы мен одан ағып шыққан Сарайшық өзегінің табиғи жолмен жасап қойған үшбұрышты кеңістігіне орналасты. Қаланы барлық жағынан бекініс-қорғандар қоршап тұрды. Сарайшықтың бұл кезде бой көтерген үйлері көп бөлмелі болды. Бөлмеде дәстүрлі жатын орын - сұпы ([[Софа|суфа]]), тандыр пеш жағып, ішті кан арналары арқылы жылытатын жылу жүйесі бар. Бөлмелердің еденіне күйдірілген кірпіш төселді, жуынатын орын – ташнауы болды. Мұнда қыштан және тағы да басқа заттардан жасалған бұйымдармен қатар жергілікті және ортаазиялық тиындар, сондай-ақ Қырымнан келген күміс теңгелер табылды.&lt;br&gt;
Қала тұрғындары тастап кеткен орамдар біртіндеп қасиетті қорымдарға айналды. Қаланың бос қалған бөліктерінде мыңдаған қабірлер пайда болды. Қабірлердің бірнешеуін қазған кезде бұл жерді мекендеген ру-тайпалардың салт-дәстүрлеріндегі айырмашылықта көзге түсті.&lt;br&gt;
Отбасылық қабірлерге арналған көрхана ([[сағана]]) құрылысына ерекше мән берілгені аңғарылады. Зерттеушілер көрхананың алты түрін бөліп көрсетті. Олар қала мен даланың, ислам мен исламға дейінгі дәстүрлі наным-сенімнің, сондай-ақ тұрғындардың әлеуметтік топтары арасындағы өзара қатынастарды байқауға мүмкіндік береді.

Кикілжіңдер мен әскери қақтығыстардан Сарайшық қаласы да құр қалмады. 1570-ші жылдар өте ауыр кезең болды, қаланы қарақшы [[казактар]] басып алып, тас-талқанын шығарды. Кезінде дүрілдеген қала уақыт өте шағын елді мекенге айналды. XVIII ғасырдан бастап күйген кірпіштен салынған құрылыстар бұзылып, кірпіштері Гурьев бекінісінің құрылыстарына пайдаланылды.&lt;br&gt;
Сарайшық орны жергілікті халықтың да, зерттеушілердің де ұдайы назарында.&lt;ref&gt;АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4&lt;/ref&gt; 

== Тарихи кезеңдер хронологиясы ==
Сарайшық үстімен Еуропа елдері мен Төменгі [[Еділ]] бойындағы Алтын Орда астаналарынан Хорезм қалаларына, сондай-ақ Үндістан, Қытайға басты құрлықтық керуен жолдары өткен. Бірқатар қолайлы жағдайлар салдарынан Сарайшық, көптеген талантты шеберлердің қолдарымен салынған салтанатты сарайлар, [[ақша]] сарайы, керуен-сарай, моншалар, мешіттер, медреселер мен басқа да әсем құрылыстарымен, тез арада Жошы Ұлысы империясының басты саяси, сауда-экономикалық және мәдени орталықтарының біріне айналған. Керуен саудасынан келетін түсім, әскери олжа, жергілікті халық төлейтін салық және аса мол арзан еңбек күшінің есебінен Сарайшық қаласы тез өсті. Сарайшық туралы алғашқы естеліктерді, Ұлысу (Жайық) өзеніндегі көпір туралы араб саудагер-саяхатшысы [[Ибн Баттута]] қалдырды. Ол бұл аймаққа 1333 (1334) жылы Өзбек ханның (1312-1342 ж.ж.) билігі тұсында келген. Сарайшықтың қарқынды дамуына [[Берке хан|Берке]] ханның (1257-1266 ж.ж.) жаңа дін – исламды қабылдауы да септігін тигізді. Кейіннен Өзбек ханның тұсында ислам - Алтын Орданың мемлекеттік дініне айналды, едәуір уақыт алшақтығына қарамастан, бұл екі тарихи оқиға да Сарайшық қаласында орын алған. Бұл Сарайшықтың ерекше маңызын, бүкіл Алтын Орданың рухани-идеялогиялық орталығы болғандығын көрсетеді. &lt;br&gt;
Сарайшықта Алтын Орданың бірнеше хандары мен тарихи тұлғалары жерленген, оның ішінде Меңгі-Темір (1266-1281 ж.ж.), Тоқты (1280-1312 ж.ж.), Жәнібек (1342-1357 ж.ж.), Бердібек (1357-1359 ж.ж.), Тоқтамыс ханның басы (1380-1406 ж.ж.), Барақ (1423-1426 ж.ж.)''',''' және қазақ ханы Қасым (1511-1521 ж.ж.) бар. 

Алтын Орданың ыдырауынан кейін Сарайшық XVI ғасырдың 40-жылдарына қарай біртұтас Ноғай Ордасы мемлекеті боп қалыптасқан Маңғыт жұртының астанасы болды. Атақты Қасым хан да (1511-1521 ж.ж.) Сарайшықты Қазақ мемлекетінің астанасы етеді. Қасым ханның кезінде [[Қазақ хандығы]]&lt;nowiki/&gt;ның аумағы қазіргі Қазақстанның көлемінде кеңейеді, ал тұрғындар саны миллионнан асады. Бірақ, Қазақ хандығы тарихындағы шиеленісті жағдайлар нәтижесінде, Қасым хан мұрагерлері тұсындағы аумақ тұтастығын және ел тәуелсіздігін қорғауға байланысты, сансыз қақтығыстардың кесірінен Сарайшықтан уақытша айырылуға мәжбүр болды. Ақыры 1568 жылы [[Хақназар хан]] (1538-1580 ж.ж.) Қазақ хандығы құрамына Сарайшықты қайтарып алды.

Сарайшық қаласы 1580 жылы казактардың қарақшылық шабуылы нәтижесінде қиратылды. Дегенмен, даңқты қала ретінде дамуын жоғалтса да, өмір сүруін тоқтатпады.  

== Зерттелуі ==
Ортағасырлық Сарайшық қаласы тарихын зерттеу бастамасы ХVІІІ ғасырда қаланды деуімізге болады. Оның басында Орынбор әкімшілігінде жұмыс жасаған П.И. Рычков тұрды. Орыс шенеунігінің «Орынбор топографиясы» еңбегінде Сарайшықтың өз заманында ұлы қала болғаны, бүгінде ол қалада орыс казактардың форпосты тұрғаны, осында атақты адамдардың жерленгені анық жазылады. Кейін ол орыс зерттеушілері П.С. Паллас «бұрын халқы көп татар қаласы Сарайшықтың» болғанын, А.И. Левшин: «Сарайшық бекінісінен Хиуаға дейін Арал мен Каспий теңіздерін бөліп тұрған мойнақ арқылы өтетін бірнеше жол бар. Соның ішінде ең жақсысы – ескі Ноғай жолы» дегенін, К.Ф. Гебель ескі Сарайшықта қазба жүргізгенін жазады. Бір ерекшелігі олардың барлығы Сарайшық қаласының құландыларын өз көзімен көрді. ХХ ғасыр басында Сарайшық қаласы туралы жаңалықтар Орынбор Ғылыми Архивтік комиссиясының «Еңбектерінде» жарияланды. Мәселен, жергілікті пірәдар Лоскутовтің Сарайшықтан табылған үлкен құмыра туралы, В. Григорьевтің ескі сауда-саттық жолдары туралы хабарламалары қызықты.  

К.Ф. Гебельден кейін қазба жүргізген зерттеуші, әскери топограф Алексей Ермолаевич Алексеев. Ол ескерткішке қазбаны 1861 жылы салды. Ол жергілікті қазақтардан ақылы жұмысшылар жалдап төбе үстіндегі құландыларды, склептерді қопарып, табылған бұйымдарды жинаумен айналысқан. Осы күнгі археологиялық методикамен алып қарағанда, бұл қазба «жабайы» сипатта болса да А.Алексеевтің қалдырған жазба мәліметтері, оның сызған қала орнының сызбасы өте құнды боп табылады. Сол кезде патшалы Ресейдің Сарайшық бекінісінде тұрған казактарда А.Алексеевтің жалдамалы жұмысшыларға жақсы ақша төлеп жатқанына қызығып, оларда қала орнының мәдени қабатын қопарып, тапқан бұйымдарын оған сатып отырған. А.Алексеев топырақ қабаттарын аршу барысында ашылған қыш кірпіштен тұрғызылған жерлеу құрылыстарын сипаттап жазады. Көне құлпытастардағы жазуларды жариялап, Мұхамед пайғамбардың ұрпақтары саналатын қожа-сейіттердің құлпытастарын тапқан. Қала орнынан табылған тиындардың басым көпшілігі Сарай-әл-Жәдид қаласында соғылғандықтан, А.Алексеев Сарайшық құландысын сол тиындардағы жазу бойынша «Сараиль Джадить» қаласы деп қате атаған. А.Алексеевтің сызбасында Сарайшықтың толық аумағы салынған, оңтүстік-батыс жағында орналасқан цитадель орны, көне жерленімдер көрсетілген. Сонымен бірге Жайық өзені мен оның Сарайшық саласы да бейнеленген. 

Ортағасырлық Сарайшық қаласына іргелі археологиялық зерттеулер кеңестік заманда басталған. Оның бастамасын кәсіби археолог [[Н.К. Арзютов]] салып, 1937 жылы археологиялық қазба жұмысын жүргізеді. 1950 жылы академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Х. Марғұлан]] да Сарайшыққа қазба салады. 1996-2008 жылдары Сарайшық қаласы орнына археолог [[З. Самашев|З. Самашевтың]] жетекшілігімен кең көлемді археологиялық қазба жұмыстары жүрді. 2019 жылдан бастап «Сарайшық» музей-қорығының археологтары қала орнында тұрақты зерттеу жүргізуде. 

«Сарайшық» музей-қорығы қаланы зерттеудің келелі мәселелеріне беделді ғалымдарды тартты. Зерттеу жұмыстарына белгілі археологтар З. Самашев, М. Елеуов, В. Плахов, ноғайтанушы А. Исин, ортағасырлық Қазақстан мен Орталық Азия тарихын зерттеуші маман Н. Атығаев, нумизмат П. Петров, реставратор Т. Крупа және т.б. қатысты.

Музей-қорық археологтары тарих ғылымдарының докторы Ә. Мұқтардың жетекшілігімен Сарайшық қаласы мен оның маңайында археологиялық барлау жұмыстарын жүргізіп, көптеген жаңа ескерткіштерді анықтады.

Музей-қорық археологтары А. Тұрарұлы, А. Жұмабаев, Ж. Байғалиев 2020–2021 жылдары Сарайшықтағы «Хан моласы» нысанында қазба жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде екі сағана құрылысы анықталды. Сағаналардың ауыз қуысы оңтүстік-батыс бағытта орналасқан, кіреберіс дәліздері – дромостары бар. Сағаналардың ішкі қабырғалары ақ түсті алебастрмен сыланған, ал кірпіштерді біріктіруге қолданылған құрылыс ерітіндісі де алебастр негізінде дайындалған.

Сағаналардан көптеген адам сүйектері табылды. Сүйектерге жүргізілген радиокөміртектік талдау олардың XV ғасырдың екінші жартысына жататынын көрсетті. Реставратор Т. Крупа мата қалдықтарын тазалау барысында олардың таза жібектен тоқылған, алтын жалатылған күміс түсті жіптермен өрнектелген барқыт мата екенін анықтады. Бұл жәдігер «Хан моласы» сағанасының ерекше мәртебесін айқындап, оның элиталық статусқа тиесілі болғанын көрсетеді.

2021–2023 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы «Қазақстанның батыс өңіріндегі алтынордалық қалалар, көне керуен жолдары және керуен-сарайлар» атты ғылыми жоба (жетекшісі – Ұ. Ахметова) аясында №3 қазба орнында көлемді ғимаратты анықтады. Ғимарат құрамынан монша кешені (киім ауыстыратын, жуынатын бөлме және пеш), көптеген бөлмелер мен дәліздер ашылды. Ұзын дәліздерінің болуына байланысты бұл нысан қоғамдық сипаттағы, қонақ қабылдауға арналған ғимарат ретінде бағаланып, керуеншілер мен жолаушыларға қызмет еткен болуы мүмкін деген тұжырым жасалды.

Қазба барысында күміс дирхемдер көмбесі табылды. Табылған барлық тиындардың атрибуциясын П. Петров жүргізіп, нәтижесінде олар ғылыми айналымға енгізілді.

2023–2025 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің гранттық қаржыландыруы негізінде «Астаналық Сарайшық қаласы Жошы Ұлысының тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХVІ ғғ.)» атты ғылыми жобаны (ғылыми жетекшісі – Әбілсейіт Мұқтар) жүзеге асырды. Осы жоба аясында ортағасырлық Сарайшық қаласы орнындағы №2 қазбада археологиялық зерттеулер жүргізілді. №2 қазбада жүргізілген зерттеулер нәтижесінде қала көшесінің бір бөлігі мен тұрғын үйлердің орындары анықталды. Қазба барысында көпбөлмелі ғимараттар кешені, көше құрылымдары және кәріз жүйесінің элементтері ашылып, бұл Сарайшықта дамыған қалалық инфрақұрылым болғанын дәлелдеді. Сонымен қатар, №2 қазбадан көптеген археологиялық олжалар (тиындар, керамика, металл бұйымдар) табылып, музей-қорық экспозициясына қойылды.

2024 жылы «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2024–2025 жылдарға арналған бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде «Алтынордалық Сарайшық, Ұшқан, Ащысай, Қарағайлы ескерткіштері тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХV ғғ.)» атты ғылыми бағдарламаны жүзеге асырды. Бағдарламаның ғылыми жетекшісі – тарих ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор Ұлжан Ахметова.

Музей-қорық археологтары Сарайшықтағы №6 қазба орнынан ірі сағананы ашып, онда жерленген 12 адамның сүйектеріне антропологиялық зерттеулер жүргізді. Сағана құрылысы қыш кірпіштен алебастр ерітіндісімен қаланған және күмбезді архитектурасымен ерекшеленеді.

Бағдарлама аясында зерттеулер пәнаралық негізде жүргізіліп, археология, антропология, нумизматика, остеология және басқа да ғылым салаларын қамтыды. Қазба барысында Хорезмшах Мұхаммедтің XIII ғасырға жататын тиыны табылып, бұл Сарайшықтан алғаш рет анықталған олжа болды.

Сонымен қатар, №6 қазба орнында ірі сәулеттік құрылыс қалдығы ашылып, оның құрылысында қыш кірпіштен қаланған колонналар негіздері анықталды. Құрылысқа қолданылған тәсілдер қала тұрғындарының жоғары құрылыс мәдениеті мен эстетикалық талғамының болғанын дәлелдейді.

Қазба барысында тұрғын бөлмелер ашылып, олардың құрылыс ерекшеліктері, едендері, қабырғалары мен жылу жүйелері зерттелді. Анықталған бөлмелер тек тұрғын үй қызметін ғана атқармаған, кейбірінде шаруашылық және қоймаға тән элементтер де байқалды.

Сонымен қатар, музей-қорықтың Сарайшық ескерткішіндегі қазба жұмыстары барысында геодезиялық технологиялар мен геоақпараттық жүйелер кеңінен қолданылды. Адам сүйектеріне генетикалық сараптамалар жүргізіліп, табылған мал сүйектеріне археозоологиялық талдаулар жасалды.

Сарайшық қаласы құландысындағы зерттеулер нәтижесінде, Алтын Орда кезеңіндегі қала мәдениетінен, ортағасырлық Батыс пен Шығыс өркениеті орталықтарымен мәдени байланыстар және сауда-экономикалық дамудың серпіні жөнінде бай материалдар жинақталды. Қала орнында ондаған көп функционалды бөлмелерден тұратын тұрғын үй-шаруашылық кешені қазылды, жергілікті немесе шеттен келген сырлы және сырланбаған қыш бұйымдардың көптеген үлгілері алынды. Оның ішінде алтынмен әшекейленген, зооморфты немесе өсімдік тәріздес оюларымен ерекшеленетін түрлері де кездеседі. Сырлы қыш бұйымдардың сынықтарында діни немесе басқа тақырыптағы жазулар бар. Бұл қыш материалдардан басқа, түрлі тұрмыстық-шаруашылық маңызы бар заттар, қару-жарақ бұйымдары және сансыз көп тиындар табылды. Сарайшық пен оның төңірегінің қалалық мәдениеті Төменгі Поволжьенің, Хорезмнің және Орта Азияның үйлесімді мәдениетімен салыстырғанда, өзіндік ерекшелікке ие, бұл оның терең далалық тамырын соншалықты дәрежеде қамтуында, Дешті-Қыпшақ пен Ұлы Даланың басқа да шеткі аймақтарымен тығыз байланысында көрінеді. Қаланың өте тамаша жобаланып салынған түзу де кең көшелері мен алаңдары болған. Қаланың келбетінен шығыстың әсері айрықша байқалады. 

== Жазба деректер ==
Сарайшық туралы алғашқы жазба дерек қалдырған арабтың белгілі географ-ғалымы, саяхатшысы - [[Ибн Баттута|Ибн-Баттута]]. Ол өзінің саяхаттарының бірінде [[1334]] ж. «Үлкен Сарай» қаласынан шығып ([[Сарай-Берке]]&amp;nbsp;— [[Алтын Орда]]ның бас қаласы), [[Азия]]ға жасаған сапарында Сарайшық қаласында болған. Бұл жөнінде ол,
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
Сарайдан шыққаннан он күн өткен соң, біз Сарайшық қаласына келдік, шық «кішкентай» дегенді білдіреді. Олар осылайша мұның Кіші Сарай екенін білдіргісі келеді. Бұл қала Ұлысу деп аталатын суы мол ірі өзеннің жағасында орналасқан, оның мағынасы «ұлы су». Одан Бағдаттағыдай қайықтардан көпір тартылған. Бұл қалада біздің атпен арба сүйреткен саяхатымыз аяқталды. Сол жерде біз жылқыларымыздың әрқайсысын төрт динардан, бұл қалада олардың әлсіз болуы мен арзан тұруына байланысты оданда төмен бағаға саттық және арбаларымызды сүйреуге түйелер жалдадық. Бұл қалада түркілер «ата» деп атайтын түріктердің абыз қариясының завиясын бар, ата «әке» деген сөз. Ол завиясында бізді қонақ қып, тамақтандырды және батасын берді. Сондай-ақ бізді бұл қаланың қадиы қабылдады, тек оның есімі менің есімде қалған жоқ.
&lt;/blockquote&gt;

Бұдан кейін Сарайшық жөнінде жазба дерек қалдырған орыс патшасы [[Иван Грозный]]мен дос болған ағылшын көпесі - [[Антоний Дженкинсон|Энтони Дженкинсон]]. Ол [[1558]]—[[1559|59]] жж. [[Каспий теңізі]]нің солтүстік және шығыс жағалауына саяхат жасауы кезінде Сарайшық қаласына соғып былай жазған:&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
Теңізден бір күндік сапарда үлкен өзен жағасындағы гүленге Сарайшық деген қалаға келдік. Бұл қала орыс патшасымен көңілдес Измаил деген татар князінің қол астында екен. Шығыс пен батысты байланыстыратын керуен жолының үстінде болғандықтан қолөнері мен саудасы дамыған қала екен.
&lt;/blockquote&gt;

1909 жылы жергілікті балықшылардың ауына ірі қыш құмыра ілініп шыққан. Бұл құмыраның иіні мен бүйірінде жазулар жазылған. Құмыра сол кездегі губерния орталығы Орал қаласындағы музейге тапсырылады. Құмырадағы жазуды белгілі шығыстанушы [[А.Н. Самойлович]] оқып, Жүсіп Баласағұнның “Құтты білік” дастанындағы жазбамен мәндес екенін атап өтеді:
:Адам көркі – жүз,
:бұл жүз көркі – көз,
:Ауыз көркі – тіл,
:бұл тіл көркі – сөз.
:Тағы көрік кісіге – 
:білім мен өнер,
:Жанын құрбан етер 
:білім үшін ер, - деген шумақ шыққан. Ал бүйірінде “Бұл күбіге көз жасын құяр болар” деп жазылған.

== Аңыз әңгімелер ==
Ел ішінде Жәнібек ханның өзі салдырған Сарайшық қаласының іргесіндегі әйгілі “Секер көлі” туралы аңыз әңгіме айтылады. Көлге аққулар үнемі қонып жүрсін деп Жәнібек хан арнайы секер төктіріп қояды екен. Аққулардың көп болғаны сондай, Сарайшықтың қыздары көлден су алғанда, аққуларды ығыстырып жіберіп, шелектерін содан соң ғана суға батырады екен. Бұл көл “Аққу көлі” деп те аталатын болған. Хан қызы өзінің құрбыларымен бірге әкесі жасатып берген аққу мүсінді алтын қайығымен құстарға жем беріп, кісіден үрікпеуге үйретеді. Құс атаулы жаз бойы Секер көлде еркін жүзіп жүреді екен. Жәнібек ханның сол қызы ұзатылғалы жатқанда, 15 жасқа қараған шағында ауырып, кенеттен қайтыс болады. Хан қызын алтын табытпен, барлық жасауымен, алтын қайығымен қоса жерлеуге әмір етіпті. “Қызыңыздың осынша байлықпен қоса жерленгенін білген бір қатыгез моланы ашып, байлықты тонап кетсе, жалғызыңыздың мүрдесі айдалада қалар. Сондықтан қызыңыздың денесін жасырын жерлеңіз” деп ақыл айтқандар болыпты. Осы кеңеске құлақ асқан Жәнібек хан жеті кісіні шақырып, құпия тапсырма беріпті. Қабір қазылып, түнде қызы жерленген соң, әлгі жеті кісі де сол бойда өлтіріледі. Ал қызының қабірін ешкім білмесін, ашпасын деген пиғылмен жас қабірдің үстінен түнімен бірнеше үйір жылқыны өткізіпті. Ат тұяғынан тып-типыл болып тегістелген жерден ертеңіне ханның өзі де қызының моласын таба алмапты, - деседі аңызда.

== Қалашық орындары көріністері мен заттар ==
&lt;gallery&gt;
Сарайшық. Жайық өзенінің жағалауындағыXIII–XVI -ғы құрылыс қалдықтары.jpg|Жайық өзені жағалауындағы XIII–XVI ғ-дағы құрылыс қалдықтары.
Сарайшық. Пеш қалдықтары бар бөлме.jpg|Пеш орындары бар бөлмелер.
Сарайшық. Жататын сұпылар (жататын орындар) мен пештердің қалдықтары қалған бөлме.jpg|Бөлмелердегі жатын сұпылар (кісі жататын, отыратын орындар) мен пеш орындары. 
Сарайшық. Сарай кешені. XIII–XVI ғасырлар.jpg|Кешенді сарай ғимараты - хан. XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарай кешеніндегі бөлмелер (хана). XIII–XVI ғғ.jpg|Кешенді сарай ғимаратындағы (хан) бөлмелер . XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарайшықтың қараусыз қалған аумақтарындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар.jpg|Сарайшық аумағындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар (сағана).
Сарайшық қалашығы. Аэрофототүсірілім.jpg|Сарайшық қалашығының аэрофототүсірілімі. 1983 жыл. 
Сарайшық. Алтын сырғалар. XIV ғ.jpg| Алтын сырғалар.  
Сарайшық. Шыны моншақ. XIV ғ.jpg|Шыны моншақ.  .
Сарайшық. Балаларға арналған шыны шүмектер. XIV ғ.jpg|Балаларға арналған шыны шүмектер.  
Сарайшық. Қола құлып фрагменті. XIV ғ.jpg|Жылқы бейнесіндегі қола құлып.
Сарайшық. Қоян бейнеленген бояулы қыш ыдыстар сынығы.jpg|Қоян бейнеленген сырлы қыш ыдыс фрагменті. 
Сарайшық. Алтын жапсырмалар. XIV ғасыр.jpg|Алтын жапсырмалар.    
&lt;/gallery&gt;

== Әдебиет ==
* Тасмағамбетов И., Самашев З. [https://saraishyq.kz/images/2001.pdf Сарайшық]. – Алматы: «Берел» қоғамдық қоры, 2001. – 320 б.
* Самашев З., Бурнашева Р., Базылхан Н., Плахов В. [https://archeo.kz/media/library/libraryemployer/SAV4W3PFNZE2HPNCUR6IBVX5LU.pdf Сарайшық тиындары]. – Алматы, 2006. – 184 б.
* Самашев З., Кузнецова О., Плахов В. [https://docs.yandex.kz/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FvUKuH4gpw4lKhP6GxP5Rap9FSOpiD7QcsoDDySlAevRlLZeEchiGiHslzKPw96VxRAX03HPYQxcN%2B1YRYcCtZw%3D%3D&amp;name=2008%20%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BA%D0%B0.pdf&amp;nosw=1 Сарайшықтың қыш бұйымдары]. – Алматы, 2008. – 264 б.
* Мұқтар Ә., Сыдықов Е. ХҮІІ-ХІХ ғасырлардағы Қазақ хандығы. Моногрфия: – Алматы: «Мерекенің баспалар үйі», 2015. – 688 б.
* Мұстафин Ж. Ортағасырлық Сарайшық. Монография. – Атырау: «Ағатай» баспасы, 2015. – 177 б.
* Мұқтар Ә., Диярова Ж. «Сарайшық» музей-қорығы тарихы (1963-2019). Монография. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2019. –​ 192 б.
* Мұқтар Ә. Біріншілер (1938-2019 жылдардағы Атырау облысы тарихынан). Монография. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. –​ 328 б.+ 16 б. сурет.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ Хандығы құрылымындағы билер, батырлар, кожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары: олардың қызметі және жойылуы (XV - XIX ғғ.). Монография. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. – 248 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ,. Ахмет А. Өлке тұлғалары тарихынан (XVIII-XIX ғғ.). Кітап. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. –​ 112 б. 
* Әбдешев Б., Сағынбаева О., Байғалиев Ж. Сарайшық жәдігерлері. Кітап-альбом. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. –​ 96 б. + 8б. сурет.
* Мұқтар Ә., Тұрарұлы А., Диярова Ж., Нұғманова Н. Ортағасырлық Сарайшықтағы тарихи ескерткіштер. Кітап. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. –​ 80 б.+8 б. сурет.
* Ахметова У., Иванова Г., Муктар А., Имашев Э., Исмаилов С., Жумабаев А., Абильсеитулы З. Лагерная  система  в  Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.): Сборник документов и материалов. –​ Алматы: Издательство «Арыс», 2022. –​ 376 с.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Батыс Қазақстандағы Алтынорда қалалары, керуен сарайлары және керуен жолдары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Монография. – Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 158 б.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Жайық бойы Алтынорда қалалары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Кітап. –​ Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 148 б.
* Қожа М. Ортағасырлық Сарайшық. Средневековый Сарайчик. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Мұстафин Ж. Сарайшық тарихындағы аңыздар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 12 б.
* Мұстафин Ж. Тақ. Сарайшықта жерленген тарихи тұлғалар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Мұстафин Ж., Диярова Ж., Тұрарұлы А., Жумабаев А. Сарайшық және Еуразияның ортағасырлық әлемі. Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы. –​ Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. –​ 236 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Петров П., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Ортағасырлық Сарайшық: тарихи деректері, археологиясы, нумизматикасы, картографиясы. Ұжымдық монография. – ​Алматы: «Қазақ тілі» баспасы, 2024. – 368 б.
* Мұстафин Ж. Әбілғазы Баhадүрдің «Түрік шежіресі» қақында (1603-1664 жж.). Монография. –​ Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. –​ 172 б.
* Шығыс пен Батыс тоғысқан Сарайшық: Ұлы даладағы тарих және мәдениет. Халықаралық ғылыми симпозиум жинағы (2025 ж. 17-18 қараша). – Атырау: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, Атырау облыстық тарихи-өлкетану музейі, 2025. – 296 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстанның көне қалалары}}
{{Атырау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Ноғай Ордасы]]
[[Санат:Қазақ хандығының астаналары]]
[[Санат:Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>da4prinx0iem7kpsuasv7dcv66ri6yi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628195</id>
      <parentid>3628188</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3621041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52622" sha1="1u2zgs662jbr8rj7p5uyifs8l6l5e79" xml:space="preserve">{{мағына|Сарайшық (айрық)}}
[[Сурет:Сарайшық. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғ-ғы қалашық орны.jpg|thumb|right|250px|Сарайшық қалашығы. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғасырлардағы қалашық орны.]]
'''Сарайшық''' — ортағасырлық қала, [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. Бүгінде ол жерде &quot;Сарайшық&quot; сапар орталығы туристтерге қызмет көрсетіп келеді.  

== Орналасқан жері ==
[[Атырау]] қаласынан солтүстікке 45 км жерде, [[Махамбет ауданы]], [[Сарайшық (ауыл)|Сарайшық]] ауылы маңында, [[Жайық]] өзенінің оң жағалауында орналасқан.

== Қала өмірінің кезеңдері ==
Сарайшық қаласының негізін [[Әбілғазы Баһадүр хан|Әбілғазы Бахадүр]] ханның деректеріне сүйенсек, [[Шыңғыс хан|Шыңғыс]] ханның немересі [[Бату хан|Бату]] хан қалаған екен. [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]] империясындағы ірі қалалардың бірі болды. Мүнда ақсүйектерге арналған салтанатты сарайлар, әкімшілік үйлері салынған, оның айналасында қарапайым қала тұрғындардың, саудагерлер мен қолөнершілердің орамдары пайда болды. Қала [[Ұлы Жібек жолы]]мен жүрген сауда керуендері тоқтайтын ірі орталықтардың біріне айналды.&lt;br&gt;
Қала өмірін төрт кезеңге бөліп қарастыруға болады.

=== Бірінші кезең ===
Біріншісі – XIII ғасыр ортасынан [[Өзбек хан]] билігіне, яғни [[1312 жыл|1312]] жылға дейін қаланың салына бастаған кезеңі. Сарайшық бейберекет емес, бірыңғай жоспар бойынша салынған қала. Үйлерінің сыртқы сәулеті мен ішкі интерьерінде Төменгі Еділ, Хорезм мен Сырдария бойындағы қалалардың архитектуралық дәстүрлері көрініс тапты. Үш-төрт бөлмеден тұратын үйлер негізінен шикі кірпіштен өрілген. Тұрғын үйлердің қабырғасының астыңғы жағына пеш түтіні жүретін айналма құбыр жүргізу арқылы жатын орын – сұпы жасалған. Археологиялық қазба кездерінде сұпылардың үстінен киіз қалдықтары табылды. Қабырғалары сыланып, ақталған. Үй ішінде әртүрлі заттар сақтайтын бөлмелер болған.&lt;br&gt;
Тұрғындар қала төңірегін де игерген. Бұлақ суларының бойындағы елді мекендерде шығыр арқылы суарылатын егістіктер мен бау-бақшалар болғаны байқалады. Ол жерлерден қызғылт саздан жасалған құмыралар мен шығыр ыдыстары табылды. Үлкен ағаш дөңгелектен тұратын шығырға ыдыстар айналдыра бекітіледі. Оның төменгі бөлігі суға тигенде әлгі ыдысқа су құйылып, жоғары көтерілгенде ыдыстағы су ағаш науаға құйылады да әрі қарай арыққа қосылады.

=== Екінші кезең ===
Қала өмірінің екінші хронологиялық кезеңі XIV ғасырдың екінші ширегінде – Өзбек хан (1312–1342) кезіндегі империяның барынша тұрақты және гүлденген кезеңінде басталды. Ол кезде көптеген қалалар бой көтеріп, Сарайшық гүлденді. Бірақ Жайық өзені шектен тыс қатты тасыған шақтарда қала шетін су алып кетті де, қала Жайықтан оңтүстікке қарай шегініп, Сарайшық өзегінің қарсы бетіндегі төбеге қарай жылжыды. Бұрынғы құрылыстарды бұзып, қала тұрғындары сол жерге жаңа үйлер тұрғызды. Сонымен бір мезетте қала жоспары бойынша сол кез үшін кең көшелері (5 м) мен алаңдары бар бірқатар жақсы орамдар бой көтерді. Жаңа құрылыстар бұрынғыдан көп өзгерді. Көп бөлмелі шағындау үйлермен бірге бір шатырдың астында шаруашылық қора-жайлары бар көп бөлмелі түзу үйлер салынды.&lt;br&gt;
Сарайшық пен өзеннің шеткі жарқабағынан монша қалдықтары табылды. Олар әртүрлі қызмет атқаратын бірнеше бөлмеден тұрады. Қабырғалары шикі кірпіштен қаланғанымен артынан су өтпейтін сылақпен сыланып, сәнді тақталармен қапталған. Күйген кірпіштен қаланған еден астынан жылу жүргізілген. Су құбырлары мен су тұндыратын үлкен ыдыс-хумдар болғаны анықталды. Су үлкен шойын, қола қазандарда ысытылды. Бүкіл Алтын Ордадағы сияқты Сарайшықта да ақсүйектерге арналған және жалпы жұртшылыққа арналға моншалар болды.&lt;br&gt;
Суды аулалардағы құдықтардан алған, кейде құмыраларды арбаға салып өзеннен тасыған.&lt;br&gt;
Қала тұрғындары бұл кезде қала мен далаға қажетті әртүрлі тауарлар өндірді. Әсіресе қыш бұйымдарын шығаратын шеберханалар көп жұмыс істеді.&lt;br&gt;
[[1950 жыл|1950]] жылы [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Х. Марғұлан]] басқарған ғылыми археологиялық экспедиция Сарайшықтан кірпіш күйдіретін пештің орнын аршыды.

=== Үшінші кезең === 
Қала өмірінің үшінші хронологиялық кезеңі ([[1360 жыл|1360]]–[[1370 жыл|1370]]) Жошы ұлысындағы таққа талас кезеңді қамтиды. Күш-қуаты толысқан ақсүйектер билікке ұмтылды. Қалаларды және солардың иелігіне жататын жерлерді билейтін ірі феодалдар оларды өздеріне қорған қылды. Бұл уақытта Сарайшық Ақ Орда хандарының билігінде болды.&lt;br&gt;
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тиындарға қарағанда 1370-ші жылдары Сарайшықта үлкен ғимараттар салынғанын байқауға болады. Олардың бірі [[1997 жыл|1997]]–[[2000 жыл|2000]] жылдар аралығында зерттелді. &quot;Хандар&quot; сәулеттік жоспары сарай типіндегі құрылыс болды, ол құрметті қонақтар, көпестер, қажылар мен саяхатшылар үшін салынды. Олар XIV–XVII ғасырларда ислам әлеміне әйгілі болды. Ғимаратта 25 бөлме бар еді. Портал күйген кірпіштен қапталды және ақ алебастр декормен әшекейленді. Кірер есік алдында алаң болды. Осы құрылысты Жошының ұрпағы [[Ұрыс хан|Орыс хан]] салдырған деуге болады. Бұл кезде ол өз ұлысын күшейтіп, қаусаған империяны қайта қалпына келтіруге әрекеттенді. [[Сығанақ]]та резиденциясы бола тұрып, Сарайшықты да астанаға айналдырғысы келді. Өз атасы [[Ерзен хан|Ерзен]]нің үлгісі бойынша Орыс хан &quot;үлкен бөлігін медресе, ханакалар, мешіт секілді басқа да құрылыстар&quot; салып, қаланың орталық бөлігін абаттандырды.&lt;br&gt;
[[1380 жыл|1380]] жылы [[Әмір Темір]]дің қолдауымен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Алтын Орда билігіне ие болды. Алайда оның Алтын Орданың мәртебесін көтермек болған талпынысы Темірге жақпай қалып, билік үшін жаңа күрес басталды. Темірдің өмірбаянын жазушы [[Ибн Арабшаһ|ибн Арабшах]] бұл жөнінде: &quot;Оның әскерлері Азаққа дейін жетті де Сарай, Сарайшық, Хажытарханды мен осы өлкені түгел талқандады&quot; деп жазды. Алайда жазба деректермен археологиялық материалдар Сарайшықтың өмірі бұдан кейін де тоқтап қалмағанын көрсетеді. Оның бір бөлігі қалпына келтірілді, ХV ғасыр басында қираған үйлердің орнына жаңа үйлер салынды.

=== Төртінші кезең ===
Қала өмірінің төртінші кезеңі XV–XVI ғасырлар аралығын қамтиды. Бұл кезеңде Жайық өзені бойындағы үйлер босап қалды да, халық қаланың оңтүстік жағына, қазіргі Жайықтан бөлініп, қаланы батыс жағынан айнала ағатын Сарайшық өзегі бойына шоғырланды. Ағысы қатты Жайық өзенінің арнасы үнемі ауысып тұрады. Мүмкін, сол кезде де арнасын өзгерткен болар. Мәскеудегі Австрия елшісі Сигизмунд Герберштейн [[1549 жыл|1549]] жылы былай деп жазады: &quot;Қазан татарларының арғы жағынан ноғай (Nagai) деп аталатын татарларды кезіктіреміз. Олардың патшалары жоқ, князьдары ғана бар. Біздің кезімізде ол князьдіктерді үш ағайынды адам теңдей үшке бөліп басқарды. Олардың біріншісі – Шидақ Сарайшық қаласын, Ра өзенінен ары шығысқа қарай Жайық өзеніне жанасып жатқан елдерді биледі…&quot; Герберштейн өз картасында Сарайшықты Жайықтың сол жақ жағасына орналастырды. Оны [[1558 жыл|1558]] жылы осында келген ағылшын көпесі Антоний Дженкинсон да солай көрсетті. Ноғай Ордасында билік құрған тайпа маңғыттар болатын. Олардан басқа да 20-дан астам найман, қыпшақ, алаш, қаңлы, алшын, қоңырат секілді тағыда басқа рулар мекендеді.&lt;br&gt;
Сарайшық қаласы Жайық өзені арнасы мен одан ағып шыққан Сарайшық өзегінің табиғи жолмен жасап қойған үшбұрышты кеңістігіне орналасты. Қаланы барлық жағынан бекініс-қорғандар қоршап тұрды. Сарайшықтың бұл кезде бой көтерген үйлері көп бөлмелі болды. Бөлмеде дәстүрлі жатын орын - сұпы ([[Софа|суфа]]), тандыр пеш жағып, ішті кан арналары арқылы жылытатын жылу жүйесі бар. Бөлмелердің еденіне күйдірілген кірпіш төселді, жуынатын орын – ташнауы болды. Мұнда қыштан және тағы да басқа заттардан жасалған бұйымдармен қатар жергілікті және ортаазиялық тиындар, сондай-ақ Қырымнан келген күміс теңгелер табылды.&lt;br&gt;
Қала тұрғындары тастап кеткен орамдар біртіндеп қасиетті қорымдарға айналды. Қаланың бос қалған бөліктерінде мыңдаған қабірлер пайда болды. Қабірлердің бірнешеуін қазған кезде бұл жерді мекендеген ру-тайпалардың салт-дәстүрлеріндегі айырмашылықта көзге түсті.&lt;br&gt;
Отбасылық қабірлерге арналған көрхана ([[сағана]]) құрылысына ерекше мән берілгені аңғарылады. Зерттеушілер көрхананың алты түрін бөліп көрсетті. Олар қала мен даланың, ислам мен исламға дейінгі дәстүрлі наным-сенімнің, сондай-ақ тұрғындардың әлеуметтік топтары арасындағы өзара қатынастарды байқауға мүмкіндік береді.

Кикілжіңдер мен әскери қақтығыстардан Сарайшық қаласы да құр қалмады. 1570-ші жылдар өте ауыр кезең болды, қаланы қарақшы [[казактар]] басып алып, тас-талқанын шығарды. Кезінде дүрілдеген қала уақыт өте шағын елді мекенге айналды. XVIII ғасырдан бастап күйген кірпіштен салынған құрылыстар бұзылып, кірпіштері Гурьев бекінісінің құрылыстарына пайдаланылды.&lt;br&gt;
Сарайшық орны жергілікті халықтың да, зерттеушілердің де ұдайы назарында.&lt;ref&gt;АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4&lt;/ref&gt; 

== Тарихи кезеңдер хронологиясы ==
Сарайшық үстімен Еуропа елдері мен Төменгі [[Еділ]] бойындағы Алтын Орда астаналарынан Хорезм қалаларына, сондай-ақ Үндістан, Қытайға басты құрлықтық керуен жолдары өткен. Бірқатар қолайлы жағдайлар салдарынан Сарайшық, көптеген талантты шеберлердің қолдарымен салынған салтанатты сарайлар, ақша сарайы, керуен-сарай, моншалар, мешіттер, медреселер мен басқа да әсем құрылыстарымен, тез арада Жошы Ұлысы империясының басты саяси, сауда-экономикалық және мәдени орталықтарының біріне айналған. Керуен саудасынан келетін түсім, әскери олжа, жергілікті халық төлейтін салық және аса мол арзан еңбек күшінің есебінен Сарайшық қаласы тез өсті. Сарайшық туралы алғашқы естеліктерді, Ұлысу (Жайық) өзеніндегі көпір туралы араб саудагер-саяхатшысы [[Ибн Баттута]] қалдырды. Ол бұл аймаққа 1333 (1334) жылы Өзбек ханның (1312-1342 ж.ж.) билігі тұсында келген. Сарайшықтың қарқынды дамуына [[Берке хан|Берке]] ханның (1257-1266 ж.ж.) жаңа дін – исламды қабылдауы да септігін тигізді. Кейіннен Өзбек ханның тұсында ислам - Алтын Орданың мемлекеттік дініне айналды, едәуір уақыт алшақтығына қарамастан, бұл екі тарихи оқиға да Сарайшық қаласында орын алған. Бұл Сарайшықтың ерекше маңызын, бүкіл Алтын Орданың рухани-идеялогиялық орталығы болғандығын көрсетеді. &lt;br&gt;
Сарайшықта Алтын Орданың бірнеше хандары мен тарихи тұлғалары жерленген, оның ішінде Меңгі-Темір (1266-1281 ж.ж.), Тоқты (1280-1312 ж.ж.), Жәнібек (1342-1357 ж.ж.), Бердібек (1357-1359 ж.ж.), Тоқтамыс ханның басы (1380-1406 ж.ж.), Барақ (1423-1426 ж.ж.)''',''' және қазақ ханы Қасым (1511-1521 ж.ж.) бар. 

Алтын Орданың ыдырауынан кейін Сарайшық XVI ғасырдың 40-жылдарына қарай біртұтас Ноғай Ордасы мемлекеті боп қалыптасқан Маңғыт жұртының астанасы болды. Атақты Қасым хан да (1511-1521 ж.ж.) Сарайшықты Қазақ мемлекетінің астанасы етеді. Қасым ханның кезінде Қазақ хандығының аумағы қазіргі Қазақстанның көлемінде кеңейеді, ал тұрғындар саны миллионнан асады. Бірақ, Қазақ хандығы тарихындағы шиеленісті жағдайлар нәтижесінде, Қасым хан мұрагерлері тұсындағы аумақ тұтастығын және ел тәуелсіздігін қорғауға байланысты, сансыз қақтығыстардың кесірінен Сарайшықтан уақытша айырылуға мәжбүр болды. Ақыры 1568 жылы Хақназар хан (1538-1580 ж.ж.) Қазақ хандығы құрамына Сарайшықты қайтарып алды.

Сарайшық қаласы 1580 жылы казактардың қарақшылық шабуылы нәтижесінде қиратылды. Дегенмен, даңқты қала ретінде дамуын жоғалтса да, өмір сүруін тоқтатпады.  

== Зерттелуі ==
Ортағасырлық Сарайшық қаласы тарихын зерттеу бастамасы ХVІІІ ғасырда қаланды деуімізге болады. Оның басында Орынбор әкімшілігінде жұмыс жасаған П.И. Рычков тұрды. Орыс шенеунігінің «Орынбор топографиясы» еңбегінде Сарайшықтың өз заманында ұлы қала болғаны, бүгінде ол қалада орыс казактардың форпосты тұрғаны, осында атақты адамдардың жерленгені анық жазылады. Кейін ол орыс зерттеушілері П.С. Паллас «бұрын халқы көп татар қаласы Сарайшықтың» болғанын, А.И. Левшин: «Сарайшық бекінісінен Хиуаға дейін Арал мен Каспий теңіздерін бөліп тұрған мойнақ арқылы өтетін бірнеше жол бар. Соның ішінде ең жақсысы – ескі Ноғай жолы» дегенін, К.Ф. Гебель ескі Сарайшықта қазба жүргізгенін жазады. Бір ерекшелігі олардың барлығы Сарайшық қаласының құландыларын өз көзімен көрді. ХХ ғасыр басында Сарайшық қаласы туралы жаңалықтар Орынбор Ғылыми Архивтік комиссиясының «Еңбектерінде» жарияланды. Мәселен, жергілікті пірәдар Лоскутовтің Сарайшықтан табылған үлкен құмыра туралы, В. Григорьевтің ескі сауда-саттық жолдары туралы хабарламалары қызықты.  

К.Ф. Гебельден кейін қазба жүргізген зерттеуші, әскери топограф Алексей Ермолаевич Алексеев. Ол ескерткішке қазбаны 1861 жылы салды. Ол жергілікті қазақтардан ақылы жұмысшылар жалдап төбе үстіндегі құландыларды, склептерді қопарып, табылған бұйымдарды жинаумен айналысқан. Осы күнгі археологиялық методикамен алып қарағанда, бұл қазба «жабайы» сипатта болса да А.Алексеевтің қалдырған жазба мәліметтері, оның сызған қала орнының сызбасы өте құнды боп табылады. Сол кезде патшалы Ресейдің Сарайшық бекінісінде тұрған казактарда А.Алексеевтің жалдамалы жұмысшыларға жақсы ақша төлеп жатқанына қызығып, оларда қала орнының мәдени қабатын қопарып, тапқан бұйымдарын оған сатып отырған. А.Алексеев топырақ қабаттарын аршу барысында ашылған қыш кірпіштен тұрғызылған жерлеу құрылыстарын сипаттап жазады. Көне құлпытастардағы жазуларды жариялап, Мұхамед пайғамбардың ұрпақтары саналатын қожа-сейіттердің құлпытастарын тапқан. Қала орнынан табылған тиындардың басым көпшілігі Сарай-әл-Жәдид қаласында соғылғандықтан, А.Алексеев Сарайшық құландысын сол тиындардағы жазу бойынша «Сараиль Джадить» қаласы деп қате атаған. А.Алексеевтің сызбасында Сарайшықтың толық аумағы салынған, оңтүстік-батыс жағында орналасқан цитадель орны, көне жерленімдер көрсетілген. Сонымен бірге Жайық өзені мен оның Сарайшық саласы да бейнеленген. 

Ортағасырлық Сарайшық қаласына іргелі археологиялық зерттеулер кеңестік заманда басталған. Оның бастамасын кәсіби археолог [[Н.К. Арзютов]] салып, 1937 жылы археологиялық қазба жұмысын жүргізеді. 1950 жылы академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Х. Марғұлан]] да Сарайшыққа қазба салады. 1996-2008 жылдары Сарайшық қаласы орнына археолог [[З. Самашев|З. Самашевтың]] жетекшілігімен кең көлемді археологиялық қазба жұмыстары жүрді. 2019 жылдан бастап «Сарайшық» музей-қорығының археологтары қала орнында тұрақты зерттеу жүргізуде. 

«Сарайшық» музей-қорығы қаланы зерттеудің келелі мәселелеріне беделді ғалымдарды тартты. Зерттеу жұмыстарына белгілі археологтар З. Самашев, М. Елеуов, В. Плахов, ноғайтанушы А. Исин, ортағасырлық Қазақстан мен Орталық Азия тарихын зерттеуші маман Н. Атығаев, нумизмат П. Петров, реставратор Т. Крупа және т.б. қатысты.

Музей-қорық археологтары тарих ғылымдарының докторы Ә. Мұқтардың жетекшілігімен Сарайшық қаласы мен оның маңайында археологиялық барлау жұмыстарын жүргізіп, көптеген жаңа ескерткіштерді анықтады.

Музей-қорық археологтары А. Тұрарұлы, А. Жұмабаев, Ж. Байғалиев 2020–2021 жылдары Сарайшықтағы «Хан моласы» нысанында қазба жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде екі сағана құрылысы анықталды. Сағаналардың ауыз қуысы оңтүстік-батыс бағытта орналасқан, кіреберіс дәліздері – дромостары бар. Сағаналардың ішкі қабырғалары ақ түсті алебастрмен сыланған, ал кірпіштерді біріктіруге қолданылған құрылыс ерітіндісі де алебастр негізінде дайындалған.

Сағаналардан көптеген адам сүйектері табылды. Сүйектерге жүргізілген радиокөміртектік талдау олардың XV ғасырдың екінші жартысына жататынын көрсетті. Реставратор Т. Крупа мата қалдықтарын тазалау барысында олардың таза жібектен тоқылған, алтын жалатылған күміс түсті жіптермен өрнектелген барқыт мата екенін анықтады. Бұл жәдігер «Хан моласы» сағанасының ерекше мәртебесін айқындап, оның элиталық статусқа тиесілі болғанын көрсетеді.

2021–2023 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы «Қазақстанның батыс өңіріндегі алтынордалық қалалар, көне керуен жолдары және керуен-сарайлар» атты ғылыми жоба (жетекшісі – Ұ. Ахметова) аясында №3 қазба орнында көлемді ғимаратты анықтады. Ғимарат құрамынан монша кешені (киім ауыстыратын, жуынатын бөлме және пеш), көптеген бөлмелер мен дәліздер ашылды. Ұзын дәліздерінің болуына байланысты бұл нысан қоғамдық сипаттағы, қонақ қабылдауға арналған ғимарат ретінде бағаланып, керуеншілер мен жолаушыларға қызмет еткен болуы мүмкін деген тұжырым жасалды.

Қазба барысында күміс дирхемдер көмбесі табылды. Табылған барлық тиындардың атрибуциясын П. Петров жүргізіп, нәтижесінде олар ғылыми айналымға енгізілді.

2023–2025 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің гранттық қаржыландыруы негізінде «Астаналық Сарайшық қаласы Жошы Ұлысының тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХVІ ғғ.)» атты ғылыми жобаны (ғылыми жетекшісі – Әбілсейіт Мұқтар) жүзеге асырды. Осы жоба аясында ортағасырлық Сарайшық қаласы орнындағы №2 қазбада археологиялық зерттеулер жүргізілді. №2 қазбада жүргізілген зерттеулер нәтижесінде қала көшесінің бір бөлігі мен тұрғын үйлердің орындары анықталды. Қазба барысында көпбөлмелі ғимараттар кешені, көше құрылымдары және кәріз жүйесінің элементтері ашылып, бұл Сарайшықта дамыған қалалық инфрақұрылым болғанын дәлелдеді. Сонымен қатар, №2 қазбадан көптеген археологиялық олжалар (тиындар, керамика, металл бұйымдар) табылып, музей-қорық экспозициясына қойылды.

2024 жылы «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2024–2025 жылдарға арналған бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде «Алтынордалық Сарайшық, Ұшқан, Ащысай, Қарағайлы ескерткіштері тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХV ғғ.)» атты ғылыми бағдарламаны жүзеге асырды. Бағдарламаның ғылыми жетекшісі – тарих ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор Ұлжан Ахметова.

Музей-қорық археологтары Сарайшықтағы №6 қазба орнынан ірі сағананы ашып, онда жерленген 12 адамның сүйектеріне антропологиялық зерттеулер жүргізді. Сағана құрылысы қыш кірпіштен алебастр ерітіндісімен қаланған және күмбезді архитектурасымен ерекшеленеді.

Бағдарлама аясында зерттеулер пәнаралық негізде жүргізіліп, археология, антропология, нумизматика, остеология және басқа да ғылым салаларын қамтыды. Қазба барысында Хорезмшах Мұхаммедтің XIII ғасырға жататын тиыны табылып, бұл Сарайшықтан алғаш рет анықталған олжа болды.

Сонымен қатар, №6 қазба орнында ірі сәулеттік құрылыс қалдығы ашылып, оның құрылысында қыш кірпіштен қаланған колонналар негіздері анықталды. Құрылысқа қолданылған тәсілдер қала тұрғындарының жоғары құрылыс мәдениеті мен эстетикалық талғамының болғанын дәлелдейді.

Қазба барысында тұрғын бөлмелер ашылып, олардың құрылыс ерекшеліктері, едендері, қабырғалары мен жылу жүйелері зерттелді. Анықталған бөлмелер тек тұрғын үй қызметін ғана атқармаған, кейбірінде шаруашылық және қоймаға тән элементтер де байқалды.

Сонымен қатар, музей-қорықтың Сарайшық ескерткішіндегі қазба жұмыстары барысында геодезиялық технологиялар мен геоақпараттық жүйелер кеңінен қолданылды. Адам сүйектеріне генетикалық сараптамалар жүргізіліп, табылған мал сүйектеріне археозоологиялық талдаулар жасалды.

Сарайшық қаласы құландысындағы зерттеулер нәтижесінде, Алтын Орда кезеңіндегі қала мәдениетінен, ортағасырлық Батыс пен Шығыс өркениеті орталықтарымен мәдени байланыстар және сауда-экономикалық дамудың серпіні жөнінде бай материалдар жинақталды. Қала орнында ондаған көп функционалды бөлмелерден тұратын тұрғын үй-шаруашылық кешені қазылды, жергілікті немесе шеттен келген сырлы және сырланбаған қыш бұйымдардың көптеген үлгілері алынды. Оның ішінде алтынмен әшекейленген, зооморфты немесе өсімдік тәріздес оюларымен ерекшеленетін түрлері де кездеседі. Сырлы қыш бұйымдардың сынықтарында діни немесе басқа тақырыптағы жазулар бар. Бұл қыш материалдардан басқа, түрлі тұрмыстық-шаруашылық маңызы бар заттар, қару-жарақ бұйымдары және сансыз көп тиындар табылды. Сарайшық пен оның төңірегінің қалалық мәдениеті Төменгі Поволжьенің, Хорезмнің және Орта Азияның үйлесімді мәдениетімен салыстырғанда, өзіндік ерекшелікке ие, бұл оның терең далалық тамырын соншалықты дәрежеде қамтуында, Дешті-Қыпшақ пен Ұлы Даланың басқа да шеткі аймақтарымен тығыз байланысында көрінеді. Қаланың өте тамаша жобаланып салынған түзу де кең көшелері мен алаңдары болған. Қаланың келбетінен шығыстың әсері айрықша байқалады. 

== Жазба деректер ==
Сарайшық туралы алғашқы жазба дерек қалдырған арабтың белгілі географ-ғалымы, саяхатшысы - [[Ибн Баттута|Ибн-Баттута]]. Ол өзінің саяхаттарының бірінде [[1334]] ж. «Үлкен Сарай» қаласынан шығып ([[Сарай-Берке]]&amp;nbsp;— [[Алтын Орда]]ның бас қаласы), [[Азия]]ға жасаған сапарында Сарайшық қаласында болған. Бұл жөнінде ол,
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
Сарайдан шыққаннан он күн өткен соң, біз Сарайшық қаласына келдік, шық «кішкентай» дегенді білдіреді. Олар осылайша мұның Кіші Сарай екенін білдіргісі келеді. Бұл қала Ұлысу деп аталатын суы мол ірі өзеннің жағасында орналасқан, оның мағынасы «ұлы су». Одан Бағдаттағыдай қайықтардан көпір тартылған. Бұл қалада біздің атпен арба сүйреткен саяхатымыз аяқталды. Сол жерде біз жылқыларымыздың әрқайсысын төрт динардан, бұл қалада олардың әлсіз болуы мен арзан тұруына байланысты оданда төмен бағаға саттық және арбаларымызды сүйреуге түйелер жалдадық. Бұл қалада түркілер «ата» деп атайтын түріктердің абыз қариясының завиясын бар, ата «әке» деген сөз. Ол завиясында бізді қонақ қып, тамақтандырды және батасын берді. Сондай-ақ бізді бұл қаланың қадиы қабылдады, тек оның есімі менің есімде қалған жоқ.
&lt;/blockquote&gt;

Бұдан кейін Сарайшық жөнінде жазба дерек қалдырған орыс патшасы [[Иван Грозный]]мен дос болған ағылшын көпесі - [[Антоний Дженкинсон|Энтони Дженкинсон]]. Ол [[1558]]—[[1559|59]] жж. [[Каспий теңізі]]нің солтүстік және шығыс жағалауына саяхат жасауы кезінде Сарайшық қаласына соғып былай жазған:&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
Теңізден бір күндік сапарда үлкен өзен жағасындағы гүленге Сарайшық деген қалаға келдік. Бұл қала орыс патшасымен көңілдес Измаил деген татар князінің қол астында екен. Шығыс пен батысты байланыстыратын керуен жолының үстінде болғандықтан қолөнері мен саудасы дамыған қала екен.
&lt;/blockquote&gt;

1909 жылы жергілікті балықшылардың ауына ірі қыш құмыра ілініп шыққан. Бұл құмыраның иіні мен бүйірінде жазулар жазылған. Құмыра сол кездегі губерния орталығы Орал қаласындағы музейге тапсырылады. Құмырадағы жазуды белгілі шығыстанушы [[А.Н. Самойлович]] оқып, Жүсіп Баласағұнның “Құтты білік” дастанындағы жазбамен мәндес екенін атап өтеді:
:Адам көркі – жүз,
:бұл жүз көркі – көз,
:Ауыз көркі – тіл,
:бұл тіл көркі – сөз.
:Тағы көрік кісіге – 
:білім мен өнер,
:Жанын құрбан етер 
:білім үшін ер, - деген шумақ шыққан. Ал бүйірінде “Бұл күбіге көз жасын құяр болар” деп жазылған.

== Аңыз әңгімелер ==
Ел ішінде Жәнібек ханның өзі салдырған Сарайшық қаласының іргесіндегі әйгілі “Секер көлі” туралы аңыз әңгіме айтылады. Көлге аққулар үнемі қонып жүрсін деп Жәнібек хан арнайы секер төктіріп қояды екен. Аққулардың көп болғаны сондай, Сарайшықтың қыздары көлден су алғанда, аққуларды ығыстырып жіберіп, шелектерін содан соң ғана суға батырады екен. Бұл көл “Аққу көлі” деп те аталатын болған. Хан қызы өзінің құрбыларымен бірге әкесі жасатып берген аққу мүсінді алтын қайығымен құстарға жем беріп, кісіден үрікпеуге үйретеді. Құс атаулы жаз бойы Секер көлде еркін жүзіп жүреді екен. Жәнібек ханның сол қызы ұзатылғалы жатқанда, 15 жасқа қараған шағында ауырып, кенеттен қайтыс болады. Хан қызын алтын табытпен, барлық жасауымен, алтын қайығымен қоса жерлеуге әмір етіпті. “Қызыңыздың осынша байлықпен қоса жерленгенін білген бір қатыгез моланы ашып, байлықты тонап кетсе, жалғызыңыздың мүрдесі айдалада қалар. Сондықтан қызыңыздың денесін жасырын жерлеңіз” деп ақыл айтқандар болыпты. Осы кеңеске құлақ асқан Жәнібек хан жеті кісіні шақырып, құпия тапсырма беріпті. Қабір қазылып, түнде қызы жерленген соң, әлгі жеті кісі де сол бойда өлтіріледі. Ал қызының қабірін ешкім білмесін, ашпасын деген пиғылмен жас қабірдің үстінен түнімен бірнеше үйір жылқыны өткізіпті. Ат тұяғынан тып-типыл болып тегістелген жерден ертеңіне ханның өзі де қызының моласын таба алмапты, - деседі аңызда.

== Қалашық орындары көріністері мен заттар ==
&lt;gallery&gt;
Сарайшық. Жайық өзенінің жағалауындағыXIII–XVI -ғы құрылыс қалдықтары.jpg|Жайық өзені жағалауындағы XIII–XVI ғ-дағы құрылыс қалдықтары.
Сарайшық. Пеш қалдықтары бар бөлме.jpg|Пеш орындары бар бөлмелер.
Сарайшық. Жататын сұпылар (жататын орындар) мен пештердің қалдықтары қалған бөлме.jpg|Бөлмелердегі жатын сұпылар (кісі жататын, отыратын орындар) мен пеш орындары. 
Сарайшық. Сарай кешені. XIII–XVI ғасырлар.jpg|Кешенді сарай ғимараты - хан. XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарай кешеніндегі бөлмелер (хана). XIII–XVI ғғ.jpg|Кешенді сарай ғимаратындағы (хан) бөлмелер . XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарайшықтың қараусыз қалған аумақтарындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар.jpg|Сарайшық аумағындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар (сағана).
Сарайшық қалашығы. Аэрофототүсірілім.jpg|Сарайшық қалашығының аэрофототүсірілімі. 1983 жыл. 
Сарайшық. Алтын сырғалар. XIV ғ.jpg| Алтын сырғалар.  
Сарайшық. Шыны моншақ. XIV ғ.jpg|Шыны моншақ.  .
Сарайшық. Балаларға арналған шыны шүмектер. XIV ғ.jpg|Балаларға арналған шыны шүмектер.  
Сарайшық. Қола құлып фрагменті. XIV ғ.jpg|Жылқы бейнесіндегі қола құлып.
Сарайшық. Қоян бейнеленген бояулы қыш ыдыстар сынығы.jpg|Қоян бейнеленген сырлы қыш ыдыс фрагменті. 
Сарайшық. Алтын жапсырмалар. XIV ғасыр.jpg|Алтын жапсырмалар.    
&lt;/gallery&gt;

== Әдебиет ==
* Тасмағамбетов И., Самашев З. [https://saraishyq.kz/images/2001.pdf Сарайшық]. – Алматы: «Берел» қоғамдық қоры, 2001. – 320 б.
* Самашев З., Бурнашева Р., Базылхан Н., Плахов В. [https://archeo.kz/media/library/libraryemployer/SAV4W3PFNZE2HPNCUR6IBVX5LU.pdf Сарайшық тиындары]. – Алматы, 2006. – 184 б.
* Самашев З., Кузнецова О., Плахов В. [https://docs.yandex.kz/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FvUKuH4gpw4lKhP6GxP5Rap9FSOpiD7QcsoDDySlAevRlLZeEchiGiHslzKPw96VxRAX03HPYQxcN%2B1YRYcCtZw%3D%3D&amp;name=2008%20%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BA%D0%B0.pdf&amp;nosw=1 Сарайшықтың қыш бұйымдары]. – Алматы, 2008. – 264 б.
* Мұқтар Ә., Сыдықов Е. ХҮІІ-ХІХ ғасырлардағы Қазақ хандығы. Моногрфия: – Алматы: «Мерекенің баспалар үйі», 2015. – 688 б.
* Мұстафин Ж. Ортағасырлық Сарайшық. Монография. – Атырау: «Ағатай» баспасы, 2015. – 177 б.
* Мұқтар Ә., Диярова Ж. «Сарайшық» музей-қорығы тарихы (1963-2019). Монография. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2019. –​ 192 б.
* Мұқтар Ә. Біріншілер (1938-2019 жылдардағы Атырау облысы тарихынан). Монография. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. –​ 328 б.+ 16 б. сурет.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ Хандығы құрылымындағы билер, батырлар, кожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары: олардың қызметі және жойылуы (XV - XIX ғғ.). Монография. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. – 248 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ,. Ахмет А. Өлке тұлғалары тарихынан (XVIII-XIX ғғ.). Кітап. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. –​ 112 б. 
* Әбдешев Б., Сағынбаева О., Байғалиев Ж. Сарайшық жәдігерлері. Кітап-альбом. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. –​ 96 б. + 8б. сурет.
* Мұқтар Ә., Тұрарұлы А., Диярова Ж., Нұғманова Н. Ортағасырлық Сарайшықтағы тарихи ескерткіштер. Кітап. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. –​ 80 б.+8 б. сурет.
* Ахметова У., Иванова Г., Муктар А., Имашев Э., Исмаилов С., Жумабаев А., Абильсеитулы З. Лагерная  система  в  Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.): Сборник документов и материалов. –​ Алматы: Издательство «Арыс», 2022. –​ 376 с.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Батыс Қазақстандағы Алтынорда қалалары, керуен сарайлары және керуен жолдары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Монография. – Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 158 б.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Жайық бойы Алтынорда қалалары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Кітап. –​ Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 148 б.
* Қожа М. Ортағасырлық Сарайшық. Средневековый Сарайчик. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Мұстафин Ж. Сарайшық тарихындағы аңыздар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 12 б.
* Мұстафин Ж. Тақ. Сарайшықта жерленген тарихи тұлғалар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Мұстафин Ж., Диярова Ж., Тұрарұлы А., Жумабаев А. Сарайшық және Еуразияның ортағасырлық әлемі. Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы. –​ Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. –​ 236 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Петров П., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Ортағасырлық Сарайшық: тарихи деректері, археологиясы, нумизматикасы, картографиясы. Ұжымдық монография. – ​Алматы: «Қазақ тілі» баспасы, 2024. – 368 б.
* Мұстафин Ж. Әбілғазы Баhадүрдің «Түрік шежіресі» қақында (1603-1664 жж.). Монография. –​ Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. –​ 172 б.
* Шығыс пен Батыс тоғысқан Сарайшық: Ұлы даладағы тарих және мәдениет. Халықаралық ғылыми симпозиум жинағы (2025 ж. 17-18 қараша). – Атырау: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, Атырау облыстық тарихи-өлкетану музейі, 2025. – 296 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстанның көне қалалары}}
{{Атырау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Ноғай Ордасы]]
[[Санат:Қазақ хандығының астаналары]]
[[Санат:Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>1u2zgs662jbr8rj7p5uyifs8l6l5e79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андорра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4073</id>
    <revision>
      <id>3628101</id>
      <parentid>3590230</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32575" sha1="5hys315lh98tx8ytqt0nhd6ep2fj150" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Андорра кінәздігі
 |Шынайы атауы           = Principat d'Andorra
 |Атау септігі           = Андорра
 |Елтаңба                = Coat of arms of Andorra.svg
 |Байрақ                 = Flag of Andorra.svg
 |Ұраны                  = Virtus Unita Fortior&lt;br&gt;({{tr-la|Күш бірлікте}})
 |Әнұранның аты          = El Gran Carlemany
 |Аудио                  = El Gran Carlemany.ogg
 |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30
  |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 33|lon_sec = 19
  |region                 = AD
  |CoordScale             =
 |Картада                = Location Andorra Europe.png
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі             = [[Парламенттік монархия]]
 |Құрылды                 = [[1278 жыл]]
 |Тәуелсіздік күні        = 
 |Тәуелсіздігін алды      = 
 |Тілі                    = [[Каталан тілі]]
 |Мемлекеттік діні        = 
 |Астанасы                = [[Андорра-ла-Велья]]
 |Ірі қаласы            = Андорра-ла-Велья
 |Басшы қызметі           = [[Андорра кінәздер-билеушілер тізімі|Кінәздері]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Премьер-министрі
 |Басшылары               = [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;[[Жоан Энрик Вивес-и-Сисилья]]&lt;br /&gt;[[Ксавьер Эспот Самора]]
 |Жер аумағы              = 467,63
 |Жер аумағы бойынша орны = 178
 |Судың үлесі             = 0,26 
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = 76 177&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;plugin=1&amp;language=en&amp;pcode=tps00001 |title=Population on 1 January |publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu/eurostat |access-date=22 July 2019}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны     = 194
  |Сарап жылы             = 2019
  |Санақ бойынша халық саны    = 
  |Санақ жылы             = 
  |Халық тығыздығы        = 179,8
  |Тығыздық бойынша орны       = 71
 |ЖІӨ                     = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)           = 3,237 млрд.&lt;ref&gt;[https://data.worldbank.org/country/andorra?view=chart Data in ''GDP'' from the World Bank]&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 42,035
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                     = {{өсім}} 0,858&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі        = 2017
 |АДИ бойынша орны        = 35
 |АДИ деңгейі             = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;өте жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[Еуро|Еуро (€)]] 
 |Интернет үйшігі         = [[.ad]]
 |ISO                     = AND
 |Телефон коды            = 376
 |Уақыт белдеуі           = +1
 |Түсініктемелер          = 
}}
'''Андорра''' ({{lang-ca|Andorra}}), толық ресми атауы — '''Андорра кінәздігі''' ({{lang-ca|Principat d’Andorra}}) — Еуропадағы шағын мемлекет. [[Франция]] мен [[Испания]] аралығында, Шығыс Пиреней аумағында орналасқан. Жер көлемі 465 км², халқы — 78,1 мың (2013), олардың ішінде байырғы халқының ([[андорралықтар]]) саны — 19 мың шамасында, қалғандары — [[окситандар]], [[Испандар|испандықтар]], [[француздар]]. Ұлттық мейрамы — 8 қыркүйек, Богородица Меритксельская күні (Андорраның желеп-жебеушісі).

== Мемлекеттік құрылымы ==
1993 ж. 14 наурызда өткен референдумда мақұлданған елдің жаңа Конституциясы бойынша Андорра парламенттік княздік болып табылады. 1278 жылдан бері Урхель епископы (Сеу-де-Урхель қаласы, Испания) мен Франция президентінің тарихи қалыптасқан қос басшылығы сақталған. Олар — Андорр тәуелсіздігінің, Испания және Франциямен достық қарым-қатынасының кепілі. Өкіметтің заң шығарушы органы — бір палаталы Бас Кеңес (1419 жылдан бері жұмыс істейді), ол үкімет қызметіне бақылау жасайды және мемл. бюджетті бекітеді, парламент төрағасын және оның орынбасарларын, үкімет басшысын сайлайды. 1981 ж. жүргізілген “институттар реформасы” бойынша құрамында 8 министрі бар Атқару кеңесі (үкімет) құрылып, оған елдің ішкі және сыртқы саясатына басшылық ету жүктелді. Бас кеңесте 5 саяси партия өкілдері бар.

== Тарихы ==
* 778 - бірінші ресми айтылған.
* 790 - Андорра Тәуелсіздік франк королі Ұлы Карл кепілдік болатын.
* 805 - [[Людовик I]] Тақуалық Андорра қоғамдастықтың тұрғындары арабтар тылда және осы көмек [[Ұлы Карл]] қоғамдастығының Ұлы Хартиды (Ұлы Хартиясы) үшін Франконская әскер өтті, бұл шын мәнінде сарацины арқасында сындырып Андорра Князьдігіндегі қорының жыл.
IX ғасыр - ел аумағында арабтармен жасалған рейдтер.
* 1278 - Андорра қос егемендігін құруға Фуа Санақты және Urgell испан епископы арасындағы келісім.
* 1479 - Earl Фрэнсис Феба Foix Наварра патша болды, және, осылайша, Андорру Фуа графтар егеменді құқықтары Наварра тәжінің ауыстырылды.
* 1589 - Наварра King егемен құқықтары Франция тәжі қазір беріледі, [[IV Генрих (Франция королі)|Генри IV]] атпен Франция таққа. Ресми, олар қазір әлі Франция мемлекет Андорра атаулы тең билеушісі-Ханзада сақталады Француз Республикасының Президенті болып саналады.
* 1866 - Андорра Конституциясының ережелері әзірленді.
* 1934 - қазіргі Андорра конституциясының негіздері дамыды.
* 1934 - Борис Скцириев 8 шілдеде Андорра королі ретінде өзін ұсынды.
* 1976 - Андорра Демократиялық партиясының алғашқы саяси партиясы құрылды.
* 1981 - билікті заң шығарушы және атқарушы органға бөлу.
* 1993 жылға дейін - Франция мен Щелияның епископы - қосарланған протекторат.
* 1993 - жаңа конституцияны қабылдау; алғашқы жалпы сайлау; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға кіру.
* 1994 жыл - Андорра Еуропа Кеңесінің мүшесі болды; Марк Форн Молне - премьер-министр.
* 1995 жылдың 13 маусымында Ресей Федерациясымен дипломатиялық қатынастар орнады.
* 2004 - Андорра ұлттық футбол командасы ресми матчта алғашқы жеңіске жетті. Бұл Македониямен матчта болды. Стадионға 114 адам қатысты.
* 2004 жылдан бастап - Андорра [[Eurovision ән байқауы]]на қатысады.

Андорра жөніндегі алғашқы мәліметтер 778 ж. арабтардан жеңілген вестготтардың Сеу-де-Урхель қ-н тастап, Пиренейдің биік шатқалдарына барып паналауын сипаттайтын жазбалар да кездеседі. Император Ұлы Карл арабтардың әрі қарай ілгерілеуін тоқтатып, Андорраны Урхель епископының қарамағына береді. Орта ғ-ларда Андорра Урхель епископы мен граф де Фуаның иелігі болды. Кейін граф де Фуаның бұл құқы француз корольдеріне ауысты. 1993 ж. дейін Андорра Франция мен Испанияның протектораты ретінде саналған княздік болды. Жалпыға бірдей сайлау құқы ерлер үшін 1933 ж., әйелдер үшін 1970 ж. енгізілді. Жаңа Конституцияның Андорраның мемлекеттік құрылысы жөніндегі баптарына 1993 жылғы 1 маусымда өзгерістер енгізілді, Испания Корольдігі, Француз Республикасы және Андорра княздігі арасында шарт жасалып, Андорраның жаңа тәуелсіз мәртебесі тиянақталды. Андорра 1993 ж. БҰҰ-на, 1994 ж. Еуропа Кеңесіне, [[ЮНЕСКО]], [[ЮНИСЕФ]]-ке мүше болып қабылданды. 1996 ж. шілдеде Андорра Ядролық қаруды таратпау жөніндегі шартқа ресми түрде қосылды. Халқының негізгі табыс көзі (1993 ж. жан басына 15411 АҚШ долларынан келді) — сауда мен шетелдік туризм (жылына 12 млн-ға дейін адам келіп кетеді),

== Саяси құрылым ==
[[Сурет:Casa de la Vall - 18.jpg|нобай|солға|Каса-де-ла-Валл, Андорра парламенті.]]
Андорра - «парламенттік княздік».

1993 жылға дейінгі аралықта Андорран жыл сайынғы француз сыйлығына 960 франк, Урхельском епископына 460 песета, 12 бас ірімшігі, 12 капон, 12 шоколадты, 6 бұршақ берді.

Парламенттік демократия - 1993 жылы Конституцияның, Андорра Князьдігіндегі айтуынша. Мемлекет басшылары Андорра тең билеушілері-әміршілері оның әкімдеріне «vige» берілген. Дегенмен, олардың күші негізінен номиналды болып табылады.

Жоғары заң шығарушы орган - әмбебап және төте сайлау құқығы негiзiнде 4 жылға сайланады 28 мүшелерінің Долина однопалатный Бас кеңес (General Кеңес) (- ұлттық аудан бойынша, қалғандары - 14 елдің 7 қауымдастықтар әрбір 2). Бас Кеңесінің басшысы - Генераль Синдик ([[1993 жыл]]ға дейін - бірінші синдик), Кеңес мүшелерінің арасынан сайланады.

Атқарушы билікті үкімет жүзеге асырады - Атқарушы кеңес. Оның төрағасы Бас кеңесі сайланады және ресми князь бекітеді - төрт жыл мерзiмге қосалқы билеушілері. Атқарушы кеңестің құрамы төрағалық етеді.

== Сот жүйесі ==
Сот жүйесі Судьялар сотының, қылмыстық соттың, Жоғарғы соттың және Конституциялық соттың құрамынан тұрады.

Жоғарғы Сот бес судьядан тұрады: біреуін Атқару комитетінің төрағасы тағайындайды, олардың әрқайсысы князь-тең төрешілердің бірі, екіншісі - жалпы синдикат, ал екіншісі - Судьялар сотының судьялары. Судьялардың өкілеттік мерзімі - 6 жыл. Жоғарғы соттың төрағасы жалпы синдикат тағайындаған судья болып табылады.

Судьялар Магистратура соты, сондай-ақ қылмыстық сот төрағасы Жоғарғы Сотының тағайындайды. Жоғарғы Сот, сондай-ақ прокуратура мүшелерін тағайындайды.

Конституциялық Сот Конституцияны түсіндіруге, сондай-ақ Конституцияның заңдар мен келісімдерге сәйкес келмейтіндігі туралы барлық шағымдарды қарауға жауапты. Конституциялық соттың құрамына төрт мүше тағайындалды: олардың әрқайсысы князьдер - тең тіркеушілер және екеуі Бас Кеңес. Судьялардың өкілеттік мерзімі - 8 жыл. Әрбір судья өз кезегінде екі жыл мерзімге төрағалық етеді.

== Халықаралық қатынастар ==
1278 жылдан бері Андорра Испания мен Франциямен байланысты. Бұл елдер Андорраны қорғауға жауапты. Алайда, Франция және Испания Андорра шекарасында ресми кедендік және шекаралық бақылау сақталған. Андорраға бару үшін виза талап етілмейді - Францияда немесе Испанияда заңды түрде жүрген барлық адамдарға рұқсат беріледі. Алайда, Андорра Шенген келісім бөлігі болып табылмайды, және Андоррада ресми Шенген елдердің қайта енгізіңіз аумағы (тиімді қос немесе бірнеше виза рұқсатыңыз болуы керек арналған Андорре в / кiру және шығу, Франция немесе Испания арқылы ғана мүмкін, өйткені, тұруға арналған рұқсат, визасыз режим немесе сол сияқты).

1993 жылы, Конституцияны қабылдаудың және феодалдық шірімей сақталған босату кейін, Андорра қосылды Біріккен Ұлттар Ұйымының және шетелде елшіліктер мен өкілдіктер бірқатар ашты.

== Андорра географиясы ==
[[Сурет:Grandvalira ski resort, Andorra5.jpg|нобай|солға|Андорра Тауы]]
[[Сурет:pas de la case.jpg|нобай|солға|Энвалира өтуінің аяғындағы Пас-де-ла Casa көрінісі.]]
Шығыс Пиреней аймағында орналасқандықтан, Андора негізінен биіктігі 1,997 м биіктіктен құралған, оның ең биік нүктесі - 2,942 м. Кома-Педроша. Бұл аумақ [[Каталония]]ға (870 м Андоррадағы ең төменгі нүктесінде) ағып келе жатқан Валеа өзенінің негізгі ағынынан кейін бір-біріне біріктірілетін үш тар, Y-тәрізді өрістерге бөлінген. [[Франция]] мен [[Испания]] арасындағы Андорра аңғарларының Пиренейс оңтүстік беткейінде орналасқан екі басты алқаптан тұрады: Валеа Д'уриент және Валира дель Норд, оның суы Валираны құрайды. Испан аумағында бұл өзен Ебро ағыны Сегреге құяды. Жоғары биіктігі 2500-ден 3000 метрге дейін ауытқитын жоғары белестердің белдеуі Франциядан Андоррадан оқшауланған. Жол арқылы пайдаланылатын жол Энвалира теңіз деңгейінен 2 408 метр биіктікте орналасқан және [[Атлант мұхиты]] мен Жерорта теңізі арасындағы су ағысын анықтайды. Испаниямен, Седжраның алқабында, [[Испания]]дағы Cerdañne-дің Испаниямен байланыстары әлдеқайда оңай және барлық маусымдарда сақталады.

Андорра аумағы 468 шаршы шақырымды алады.

Елорда - [[Андорра-ла-Велья]]. 1029 метр жерде орналасқан Андорра-ла-Велья қаласы Еуропадағы ең биік тау.

Андорра ландшафтында тар далаларға бөлінген, жартасты таулар бар.

Андорра аумағында темір рудалары мен қорғасындары бар.

Андорра климаты қалыпты, қарлы суық қыста және салқын құрғақ жазы бар. Орташа температура + 9&amp;nbsp;°C.

Андорра аумағында мұздық шыққан көптеген тау көлдері бар.

=== Топырақ және өсімдік ===
Өсімдік жамылғысында [[емен]], [[шамшат]], [[талшын]], [[қарағай]], [[шырша]] басым. Тауларда - альпі шалғындары.

=== Фауна ===
Онда жабайы бұталар, тау ешкілері, алтыннан жасалған пирена шемасы бар; Ормандарда сақиналар, түлкілер, түйіршіктер, каталан қояндары, молекулалар мен пиренейлер десанттар бар. Аюлар дерлік толықтай жойылды. Құстардың арасында ағаш тоғайлары, қырғауылдары, бауырлары, шыршалары, корольдік бүркіттер, ағаш кескіндері және т.б.

== Әкімшілік бөлімі ==
'''Андорра''' әкімшілік түрде 7 '''жұпқа''' бөлінеді (мысықтардың паррикациясы, «шіркеу»):
* [[Андорра-ла-Велья]] (Andorra la Vella),
* Канильо (Canillo),
* Ла-Массана (La Massana),
* Ордино (Ordino),
* Сант-Жулия-де-Лория (Sant Julià de Lòria),
* Энкамп (Encamp),
* Эскальдес-Энгордань (Escaldes-Engordany).

== Халқы ==
Андорра халқының саны 76 098 адам. (2013 ж.). Елорда тұрғындары шамамен 21 113 адам.

34 989 тұрғыны байырғы таулы алқаптарға қоныстанған Каталония шаруаларының ұрпақтары Андорраның түбінде тұрады. Сонымен қатар, Андоррада тұратын 20 070 испандықтар, 3695 француздар, 10 809 окситан және басқалары ресми тіл - каталон, халықтың үштен бірі сөйлейді. Сондай-ақ, француз және испан (Кастилия диалект). Көптеген сенушілер (99%) католиктер.

== Экономикасы ==
Экономикасының маңызды саласы — темекі өсіру және өңдеу. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары бар. Таулы өңірлерінде мал шаруашылығымен айналысады. Тегін және міндетті бастауыш білім беру енгізілген. Елдегі сауаттылық деңгейі 100%-ке жуық.

== Валюта ==
Андорра - бұл ЕО-мен ресми келісімсіз еуроны қолма-қол ақша ретінде пайдаланатын жалғыз микро мемлекет. 2013 жылы ЕО-мен келіссөздердің нәтижесінде Андорра өзінің еуро монеталарын шығару құқығына ие болды.&lt;ref&gt;[https://all-andorra.com/ru/gde-nahoditsya-andorra-na-karte/ Андорра князьдігі: әлемнің және Еуропаның валюталары: Андорраның валютасы - евро.]&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Сурет:Latour-de-Carol station - 2004-02-02.jpg|нобай|солға|Латур де Керелге (Франция), Андоррадағы екі станцияның біреуіне жүгіріңіз. Андоррада теміржолдар жоқ, бірақ Лорти де Керел мен Тулуза байланыстыратын желі болса да, ол Тулузадағы француз ТГВ-мен байланыста, Андорраның шекарасынан екі шақырым жүреді.]]
Андорра жол желісінің ұзындығы 279 км құрайды, оның 76 км-де қатты беті жоқ. Андорра-ла-Вельядан шығатын екі негізгі жол - [[Испания]]мен шекараласатын CG-1 және  Пас-де-ла-Каса&lt;ref&gt;[http://www.mobilitat.ad/CA/default.asp Agència de Mobilitat, Govern d’Andorra] {{webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20130317185954/http://www.mobilitat.ad/CA/default.asp |date=2013-03-17 }}&lt;/ref&gt;. жанында Энвалира тоннельі арқылы [[Франция]]мен шекара жасайтын CG-2. Қыста Андоррадағы негізгі жолдар тез арада қардан тазаланып, қол жетімді болып қалады, бірақ Андоррадан Франция аумағы арқылы (RN-20/22) негізгі жолды аздаған жерлерде тазалайды, кейде көшкінге қауіп төндіреді. Андорра-ла-Велладан (CG-3 және CG-4) қалған негізгі жолдар Арқалық пен Палға әкелінді&lt;ref name=&quot;ladep&quot;&gt;L’Hospitalet. La RN 20 coupée à cause d’une avalanche, ''La Depeche'', 17 December 2008. [http://www.ladepeche.fr/article/2008/12/17/509135-L-Hospitalet-La-RN-20-coupee-a-cause-d-une-avalanche.html Ladepeche.fr]&lt;/ref&gt;.

Автобуспен байланыс барлық қалалық жерлер мен көптеген ауылдарды байланыстырады. Көптеген негізгі бағыттар бойынша шекті сағат ішінде трафиктің жиілігі жарты сағатқа жетеді. Көбінесе Андоррадан Барселона мен Барселона әуежайларына, сондай-ақ [[Тулуза]] мен Тулуза әуежайына дейін жүретін автобустар. Осы нүктелердің әрқайсысына шамамен 3 сағатта қол жеткізуге болады. Сондай-ақ, Лириде арқылы Girona әуежайына және Португалияға бағыттар бар. Автобусты негізінен жеке компаниялар жүзеге асырады, бірақ кейбір жергілікті желілерге Үкімет қызмет көрсетеді. Жеке автобус компаниялары: Autocars Nadal, Camino Bus, Cooperativa Interurbana Andorrana, Eurolines, Hispano Andorrana және Novatel&lt;ref&gt;[http://www.transportpublic.ad/Angles/index.htm Public transport of passengers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723104100/http://www.transportpublic.ad/Angles/index.htm |date=2012-07-23 }}, Servei de Planificació i Gestió del Transport, Govern d’Andorra, 2009.&lt;/ref&gt;.

Андоррада әуе кемесінің ұшуына арналған теміржолдар, порттар немесе әуежайлар жоқ. Сонымен қатар, Ла-Масана, Арсеналь және Эскальдес-Энгордань&lt;ref name=&quot;heliand&quot;&gt;Heliand — Serveis (2009). [http://www.heliand.com/ Heliand.com]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;helitrans&quot;&gt;Helitrans — Services (2009). [http://www.helitrans.ad/ Helitrans.ad] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715233032/http://www.helitrans.ad/ |date=2009-07-15 }}&lt;/ref&gt;. бірнеше тікұшақ алаңдары бар. Жақын әуежайлар [[Барселона]], [[Тулуза]], [[Перпиньян]], Реус және Жирона қалаларында орналасқан. Ең жақын (160 км) - Перпиньян-Риверталез әуежайы, [[Ұлыбритания]] мен [[Франция]]ның бірнеше қалаларына қысқа бағыттар бойынша қызмет көрсетеді. Андоррадан оңтүстікке қарай 12 км оңтүстік аэропорт La Seu d'Urgell, қазіргі уақытта тек жеке ұшақтарға қызмет көрсетеді. Каталон үкімет болашақта қоғамдық әуежай ретінде оны пайдалану мүмкіндігін зерттеп жатыр&lt;ref name=&quot;gdc2008&quot;&gt;La Generalitat es reuneix amb els pobles afectats per l’aeroport (31 October 2008). [http://www.viurealspirineus.cat/not%C3%ADcies/pol%C3%ADtica/La+Generalitat+es+reuneix+amb+els+pobles+afectats+per+l%27aeroport Viurealspirineus.cat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717221753/http://www.viurealspirineus.cat/not%C3%ADcies/pol%C3%ADtica/La+Generalitat+es+reuneix+amb+els+pobles+afectats+per+l%27aeroport |date=2009-07-17 }}&lt;/ref&gt;.

Ең жақын теміржол вокзалы, L'Hospitalet-près-l'Andorre, Андоррадан 10 км шығысқа қарай орналасқан және [[Тулуза]]ға, ал одан кейін Парижге жүретін пойыздарға жетуге мүмкіндік береді. Бұл желі SNCF-мен қызмет көрсетеді&lt;ref&gt;[http://www.bueker.net/trainspotting/map.php?file=maps/french-network/french-network.gif SNCF Map]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.maplandia.com/france/languedoc-roussillon/pyrenees-orientales/prades/latour-de-carol/ Google map]&lt;/ref&gt;.

== Білім ==
=== Мектептер ===
6 жастан 16 жасқа дейінгі барлық балаларға білім беру міндетті болып табылады. Орта білім беру мемлекетпен тегін беріледі.

Мектептердің үш түрі бар: Андоран, [[Француз тілі|Француз]] және Испан, мұнда оқыту көбінесе каталан, француз және испан тілдерінде жүргізіледі. Ата-аналар өздерінің балалары қатысатын мектептің түрін таңдай алады. Барлық мектептер Андорра билігі тарапынан салынып, қолдау көрсетіледі, бірақ француз және испан мектептеріндегі мұғалімдер негізінен Франция мен Испанияда төленеді. Андоранның 50% -ы француз бастауыш мектебіне, ал қалғаны - испанға немесе Андорраға барады.

=== Андорра университеті ===
Андорра мемлекеттік университеті - елдегі жалғыз университет. Ол 1997 жылы құрылды. Университет медицина, информатика, бизнес-менеджмент және білім салаларында бакалаврларды дайындайды, сондай-ақ жоғары кәсіби білім беруде. Андоррадағы жалғыз екі жоғары оқу орны - Мейірбике ісі мектебі және Информатика мектебі (Университеттің бір бөлігі). Соңғысы докторантураға дайындықты жүзеге асырады.

=== Қашықтықтан оқыту орталығы ===
Андорра университетінің елдің Қиын географиялық жағдай, сондай-ақ студенттер саны аз толыққанды академиялық бағдарламаларын әзірлеу мүмкіндік бермейді. Нәтижесінде, университет Франция мен Испаниядағы жоғары оқу орындарымен сілтемені қамтамасыз ету, ең алдымен қашықтықтан оқыту орталығы ретінде жұмыс істейді. Қашықтықтан оқыту орталығы (Center d'Estudis виртуалов) университеті, екі бакалавр дәрежесін және туризм, заң, Каталан филология, гуманитарлық, психология, саяси ғылымдарының докторы, аудиовизуалды байланыс саласындағы магистр дәрежесі, жиырмаға жуық оқу бағдарламаларын бар телекоммуникация және Шығыс Азия зерттеулері. орталығы, сондай-ақ қосымша білім беру және мамандар үшін оқыту бағдарламаларын ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Андорра
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |Франкофония
}}

[[Санат:Андорра|*]]</text>
      <sha1>5hys315lh98tx8ytqt0nhd6ep2fj150</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахметжан Смағұлұлы Есімов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4554</id>
    <revision>
      <id>3628333</id>
      <parentid>3601741</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39548" sha1="lmczel4aljhwnz12aohzh5cn4sdf144" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Ахметжан Смағұлұлы Есімов
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = AEsimov2013.jpg
| Сурет ені    = 200
| Атауы            = 
 | Титулы               = [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорының Басқарма төрағасы
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Samruk-Kazina logo kz.png
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = 23 желтоқсан 2017
 | Басқаруын аяқтады    = 29 наурыз 2021
 | Ізашары              = [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]
 | Ізбасары             = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]]
 | Президент            = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Премьер              = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]

| Титулы_2            = [[Алматы]] қаласының 5-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Республикалық маңызы бар қалалар|әкімі]]
| Ту_2             = Flag of Almaty.svg
| Ту2_2            = Coat of arms of Almaty.svg
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 4 сәуір 2008
| Басқаруын аяқтады_2      = 9 тамыз 2015
| Президент_2          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_2   = [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]
| Ізбасары_2         = [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]

| Титулы_3              = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]]
| Ту_3               = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3              = Emblem of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_3       = 19 қаңтар 2006
| Басқаруын аяқтады_3        = 4 сәуір 2008
| Президент_3          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_3          = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Ізашары_3     = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]]
| Ізбасары_3           = [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]]

| Басқара бастады_4     = 18 мамыр 2001
| Басқаруын аяқтады_4      = 14 мамыр 2004
| Президент_4          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_4          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]
| Ізашары_4   = [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]
| Ізбасары_4         = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]]

| Титулы_5            = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] басшысы
| Ту_5               = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_5              = Emblem of Kazakhstan.svg
| Реті_5             = 
| Басқара бастады_5     = ақпан 1998
| Басқаруын аяқтады_5      = тамыз 1998
| Президент_5          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_5   = [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]
| Ізбасары_5         = [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]]

| Титулы_6            = [[Қазақстан Республикасының Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитеті|Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет]] төрағасы
| Ту_6               = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_6              = Emblem of Kazakhstan.svg
| Реті_6             = 
| Басқара бастады_6     = қараша 1996
| Басқаруын аяқтады_6      = ақпан 1998
| Президент_6          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_6           =  [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]
| Ізашары_6   = ''лауазым пайда болды''
| Ізбасары_6         = [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]]

| Титулы_7            = [[Алматы облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]]
| Ту_7             = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_7            = Алматы облысы герб.png
| Реті_7             = 
| Басқара бастады_7     = ақпан 1992
| Басқаруын аяқтады_7      = қазан 1994
| Президент_7          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_7   = ''лауазым пайда болды; Алматы облыстық кеңесінің төрағасы ретінде өзі''
| Ізбасары_7         = [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]]

| Туған күні      = 15.12.1950
| Туған жері     = Интернационал ауылы, [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]], {{байрақ|Қазақ КСР}} (&lt;span style=&quot;font- size:bigger;&quot;&gt;қазіргі [[Қазақстан]]&lt;/span&gt;), [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні        = 
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Мамандығы          = инженер-механик
| Діні       = 
| Әкесі               =
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = Қазақ ауыл шаруашылық институты (1974), Ресей қоғамдық ғылымдар академиясы (1991)
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Ахметжан Смағұлұлы Есімов''' ([[15 желтоқсан]] [[1950 жыл]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]], [[Алматы облысы]]) — белгілі қазақстандық саясаткер, [[Алматы облысы]] мен [[Алматы]] қаласының бұрынғы әкімі.

Өңірлерден бөлек Президент Әкімшілігін, Ауыл шаруашылығы министрлігін, «Астана ЭКСПО-2017» Ұлттық компаниясын, [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына»]] Ұлттық әл-ауқат қорын басқарған.

== Өмірбаяны ==
[[Шапырашты]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы А.Байғазыұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Сары Үйсін. Шапырашты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2000|томы= |беттері= |барлық беті= ?|сериясы= |isbn=5-89840-441-4|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

«Ауыл шаруашылығы өндірісінің процесстер механизациясы» мамандығы бойынша 1974 жылы Қазақ ауылшаруашылық институтының механикалық факультетін бітірген.

«Әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» мамандығы бойынша 1991 жылы Ресей қоғамдық ғылымдар академиясының әлеуметтік-саяси факультетін бітірген.

1968 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Достық» кеңшарының спорт жөніндегі әдіскері.

1969 жылдан - Қазақ ауыл шаруашылығы институтының студенті.

1974 жылдың қыркүйегінен - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «Ленин» кеңшарының инженер-механигі.

1977 жылдың желтоқсанынан - Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының жұмысшылар комитетінің төрағасы ([[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ның «1 май» ауылы).

1979 жылдың қаңтарынан - Қазақстан Компартиясы Қаскелең аудандық комитетінің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы.

1979 жылдың тамызынан - «Ленин» кеңшарының партком хатшысы.

1982 жылдың наурызынан - Қазақстан Компартиясы [[Алматы облысы|Алматы облыстық]] комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы.

1983 жылдың мамырынан - «Ленин» кеңшарының директоры.

1985 жылдың тамызынан [[Алматы облысы]] Қаскелең аудандық атқару комитетінің төрағасы.

1986 жылдың шілдесінен - [[Алматы облысы]] Қазақстан Компартиясы Шелек аудандық комитетінің бірінші хатшысы.

1988 жылдың қаңтарынан - Алматы облыстық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары-облыстық агроөнеркәсіп комитетінің төрағасы.

1988 жылдың желтоқсанынан - Қазақстан Компартиясы Алматы облыстық комитетінің хатшысы.

1990 жылдан - ҚазКСР Мемагроөнеркәсіп төрағасының бірінші орынбасары.

1991 жылдан - Алматы облыстық Кеңесінің төрағасы.

1992 жылдан - Алматы облыстық әкімшілігінің басшысы.

1994 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары.

1996 жылдан - ҚР мемлекеттік хатшысы.

1996 жылдан - ҚР Премьер-министрінің бірінші орынбасары - Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы.

1998 жылдан - ҚР Президент Әкімшілігінің жетекшісі. 1998 жылдан - ҚР Бенилюкс мемлекеттеріндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі.

2001 жылдан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі.

2002 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары - ауыл шаруашылығы министрі.

2004 жылдан - ҚР Премьер-министрінің орынбасары.

2006 жылдың қаңтар айынан - ҚР ауыл шаруашылығы министрі.

2008 жылдан бері - [[Алматы]] қаласының әкімі.

2015 жылдың 9 тамызынан &quot;Астана ЭКСПО-2017&quot; ҰК&quot; АҚ басқарма төрағасы.

2017 жылғы 23 желтоқсанда &quot;Самұрық-Қазына&quot; АҚ Басқарма төрағасы болып тағайындалды.

2021 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті — Елбасының көмекшісі болып тағайындалды.

== Ауылшаруашылық министрі лауазымындағы қызметі ==
А. Есімовтің ауылшаруашылық министрі қызметі барысында Қазақстан ұнның экспорты бойынша әлемде бірінші орынға шықты.&lt;ref&gt;http://kvedomosti.ru/news/47109.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140110/http://kvedomosti.ru/news/47109.html |date=2017-12-07 }}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref&gt;http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035127/http://www.inform.kz/kaz/article/2181241 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;

== Алматы әкімі мәртебесіндегі қызметі ==
А. Есімов әкім ретіндегі қызметін алданған құрылыс үлескерлерінің түйткілін шешуден бастады. Сол кезде қалада құрылысы тоқтатылған 125 тұрғын үй кешені болатын.&lt;ref&gt;http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&amp;lang=1&amp;news_id=9406 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150109080500/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=693&amp;lang=1&amp;news_id=9406 |date=2015-01-09 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Президент Н. Назарбаевтың қолдауымен үлескерлердің барлығы дерлік үйлі болды.&lt;/ref&gt;

2011 жылы Алматыда 7 Қысқы Азия ойындары табысты өтіп, оны өткізу үшін қалада спорт инфрақұрылымы құрылды. 
&lt;ref&gt;http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222034617/http://www.akorda.kz/ru/national_projects/aziada-2011_1338973100 |date=2017-12-22 }}&lt;/ref&gt; Дәл сол жылы алматылық метрополитен ашылды. Сонымен қатар, 5 жылға жетпейтін уақыт аралығында қалада энергетика мәселесін шешуге септігін тигізген 20 қосалқы станция салынған.&lt;ref&gt;http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&amp;lang=1&amp;news_id=11321 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207140252/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&amp;lang=1&amp;news_id=11321 |date=2017-12-07 }}&lt;/ref&gt;

2011 жылы муниципалды қоғамдық көліктің құрылуына бастамашылық етіп, нарықтан жеке тасымалдаушыларды біртіндеп ығыстырды.&lt;ref&gt;http://www.inform.kz/rus/article/2367325 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202752/http://inform.kz/rus/article/2367325 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

Экономиканың келешегі зор бағыты болып саналатын Алматы өңіріндегі тау-шаңғы туризмін дамыту бойынша идеологтарының бірі.&lt;ref&gt;https://informburo.kz/novosti/esimov-hochet-otdat-gornolyzhnyy-turizm-almaty-shveytsarskim-investoram-5055.html&lt;/ref&gt; 2008 жылы қалаға қосылған проблемалық ауылдардың орнында Алатау ауданы құрылды.

Қаладағы өмір деңгейінің жоғарылығын желеу етіп Үкімет алдында алматылық дәрігерлер мен мұғалімдердің жалақысын бөлек көбейту мәселесін бірнеше рет көтерген.
&lt;ref&gt;https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/esimov-poruchil-uvelichit-zarabotnuyu-platu-medrabotnikam-177848/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.caravan.kz/news/akim-almaty-prosit-vdvoe-povysit-zarplatu-uchitelyam-shkol-goroda-278381/&lt;/ref&gt;

2013 жылдың 6 қазанында Ахметжан Есімов және Олимпиада чемпионы Александр Винокуровтың бастамасымен Алматы әкімдігі Қазақстан тарихында алғаш рет UCI аясында 1,2 санатты «Алматы туры» кәсіби велошеруін ұйымдастырылып, сәтті өткізілген болатын. Велошеру трансляциясы Eurosport телеарнасынан өткізілген.&lt;ref&gt;http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207191910/http://www.zakon.kz/4543123-vpervye-na-territorii-sng-sostoitsja.html |date=2017-12-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.inform.kz/rus/article/2595169 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207150750/http://www.inform.kz/rus/article/2595169 |date=2017-12-07 }}&lt;/ref&gt;

2014 жылы Есімовтың жетекшілігімен Алматының өңірлік жалпы өнімнің көлемі тарихта алғаш рет 8 трлн теңгеден асты.&lt;ref&gt;http://www.kazpravda.kz/news/view/vrp-almati-vpervie-v-istorii-previsil-8-trln-tenge--esimov&lt;/ref&gt;

Сол жылы қаланың мыңдаған жасампаз және дарынды ұстазы 300 000 теңге көлеміндегі бірреттік ақшалай сыйақыға ие болды.&lt;ref&gt;https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519200428/https://www.zakon.kz/4685604-po-rezultatam-ent-almaty-lidiruet.html |date=2017-05-19 }}&lt;/ref&gt;

Алматы қ. Мәслихатының XXIX кезектен тыс сессиясында сегізінші Наурызбай ауданы пайда болып&lt;ref&gt;https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nauryizbayskiy-rayon-poyavilsya-v-almatyi-258018/&lt;/ref&gt;,
қала ауданы ұлғайған. 2014 жылдың соңында Наурызбай ауданындағы халықтың саны 180 мың адамнан асты.

== Ахметжан Есімовтың «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы лауазымындағы қызметі ==
2015 жылғы 9-тамызда Мемлекет басшысының жарлығымен Ахметжан Есімов «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болып тағайындалды. Дәл осы күні ҚР Президентінің Қаулысы бойынша А.С.Есімов Алматы қаласының әкімі қызметінен босатылды (ол бұл қызметте 2008 жылдан бері істеп келген).&lt;ref&gt;http://www.kazpravda.kz/news/politika/ahmetzhan-esimov-vozglavil-natskompaniu-astana-ekspo-2017/&lt;/ref&gt; Ахметжан Есімовке дейін, Астана қаласының әкімі Әділбек Жақсыбеков «Астана ЭКСПО - 2017» Ұлттық Компаниясы» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы болған. 
Ә.Жақсыбеков бұл қызметке Талған Ермегияев тұтқынға алынған соң,  Елбасының бұйрығымен 2015 жылғы 11 маусымда тағайындалған болатын.&lt;ref&gt;http://www.kazpravda.kz/news/politika/akim-astani-sovmeshchaet-dolzhnost-glavi-nk-astana-ekspo-2017-na-bezvozmednoi-os/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kaztrk.kz/ru/news/articles/termegiyaev-prigovoren-k-14-godam-tyurmy-s-konfiskaciei-imushestva-350{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ахметжан Есімовтың Басқарма Төрағасы болып тағайындалған соң, бірден EXPO-қалашығының құрылысына жоспарланған шығын көлемін 78 миллиард теңгеге қысқартты. Сондай-ақ, компанияның топ-менеджментін екі есе қысқартты. Кейін Ахметжан Есімов отандық мердігерлерді тарту мақсатында өңірлерді аралап, жергілікті бизнес өкілдерімен кездесулер өткізген. Нәтижесінде  ЭКСПО-2017 Халықаралық көрмесі нысандарының құрылысына атсалысқан қазақстандық компаниялардың үлесі 90% құрды.&lt;ref&gt;https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708121519/https://bnews.kz/ru/news/spetsproekti/nacionalnyi_proekt_expo_2017/ekspo2017_dolya_kazsoderzhaniya_v_otechestvennih_stroikompaniyah_sostavlyaet_90 |date=2018-07-08 }}&lt;/ref&gt;

Көрме нысандары құрылысының құны бюджет есебінен 302 млрд теңгеге азайды.&lt;ref&gt;http://24.kz/ru/news/social/item/159483-ekspo-2017-i-npp-atameken-pom{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
2017 жылғы 21 сәуірде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев көрменің дайындық деңгейіне баға берді. «Көрменің лайықты деңгейде ұйымдастырылуы әлемдік қауымдастыққа тәуелсіз Қазақстанның тағы бір жетістігін көрсетеді», - деп атап өтті  Н.Назарбаев.&lt;ref&gt;https://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202031505/http://www.zakon.kz/4855124-glava-gosudarstva-ocenil-gotovnost.html |date=2017-12-02 }}&lt;/ref&gt;
2017 жылғы 23-ақпанда Халықаралық көрмелер бюросының Бас хатшысы  Висенте Лоссерталес «Астана ЭКСПО-2017» көрмесінің нысандарын тексеріп шыққанан кейін «ЭКСПО-2017 соңғы 25 жыл ішіндегі ең үздік көрме болады», - деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201033915/https://www.zakon.kz/4845745-lossertales-mezhdunarodnaja-vystavka.html |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;

Үш ай ішінде, яғни 10-маусым мен 9-қыркүйек аралығында  ЭКСПО-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесіне  4 000 000 жуық адам келген.&lt;ref&gt;https://expo2017astana.com/ru/page_id=2025&amp;news_id=1812 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035925/https://expo2017astana.com/ru/page_id%3D2025%26news_id%3D1812 |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;
ЭКСПО-2017 кезінде 28 мемлекет басшысы, 13 парламент спикері мен Бас хатшы, 10 премьер-министр, 26 премьер-министрдің орынбасары, 70 министр мен 48 министр орынбасарларының қатысуымен 220 ресми іс-шара ұйымдастырылды. Энергетика, құрылыс, инвестиция салаларында Қазақстанның іскер және ғылыми-білім беру саласының өкілдері мен қатысушы елдер арасында 39 келісім жасалған. ЭКСПО-2017 көрмесінде 193 «жасыл» технология таныстырылып, оның дені Қазақстанда сәтті енгізіліп жатыр.
 
«Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ бюджетін оңтайландыру арқасында 364 миллиард теңге үнемделді, бұл көрсеткіш жобаның бастапқы құнынан 44,6% аз. Көрме Қазақстанның экономикасына едәуір мультипликативтік әсерін тигізді. 1400 астам шағын және орта бизнес кәсіпорны жалпы сомасы 640 миллиард теңге көлемінде тауар мен қызметке тапсырыс алған. 50 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. Туроператорлардың қызметіне деген сұраныс екі есеге артты. Астанадағы кәсіпкерлік субъектілерінің саны 10% көбейді. Елорданың бюджетіне қызмет көрсету саласынан түскен салық көлемі 1,2 есеге өсті. 
EXPO 2017 жабылу салтанатында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстанның астанасы жаһандық назарға ілігіп, бүкіл әлемнің көңілін өзіне аударды. National Geographic журналының шешімімен, Астана «Болашақ қаласы» аталымын жеңіп алды. Сонымен қатар New York Times газетінің мәліметінше, Қазақстан саяхаттап баруға лайықты елдер тізіміне енген. Жалпы EXPO аясында 6000 астам алуан түрлі шаралар өткізілді. Біздің еліміз еуразиялық өңірдің қарқынды дамып отырған мемлекеті ретінде өз имиджін нығайта түсті. EXPO феномені ғылым, бизнес және қоғамның нәтижелі және өнімді өзара әрекеттесуге септігін тигізді», - деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216094046/http://24.kz/ru/news/top-news/item/195775-prezident-rk-prinyal-uchastie-v-tseremonii-zakrytiya-expo-2017 |date=2017-12-16 }}&lt;/ref&gt; ЭКСПО-2017 шетелдік меймандар тарапынан жоғары бағаға ие болды. EXPO-2017 мұрасының нысандары туристік орын ретінде қызмет етуді жалғастырып келеді.
&lt;ref&gt;https://ru.sputniknews.kz/society/20171110/3731656/dobro-pozhalovat-vnov-ehkspo-zhdet-gostej.html&lt;/ref&gt;

== Ахметжан Есімовтің «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ Басқарма төрағасы лауазымындағы қызметі ==
23 желтоқсан 2017 жылы ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалды.
&lt;ref&gt;https://www.lenta.inform.kz/kz/ahmetzhan-esimov-samuryk-kazyna-korynyn-baskarma-toragasy-bolyp-tagayyndaldy_a3103600{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
2018 жылдың 11 қаңтарында Қор Басқармасының шешімімен «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ жаңа құралымы бекітілді. Жаңа құрылымға сәйкес басқарушы директорлар саны 10-нан 5-ке дейін, департаменттер мен құрылымдық бөлімшелер саны 37-ден 27-ге дейін қысқарып, басқарма төрағасының орынбасарының бір қызметі енгізілді.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/samuryik-kazyina-uak-de-baskarushyi-direktorlar-sanyi-ek-286333/]&lt;/ref&gt;
2018 жылдың 19 сәуірінде «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ басқару жөніндегі кеңестің отырысы өтті. Басқосу барысында «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының жаңарған даму стратегиясы мен Қорды трансформациялау бағдарламасын қабылдау мәселелері талқыланды. Жиын соңында Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев «Самұрық-Қазына» АҚ –ның 2018-2028 жылдарға арналған жаңарған даму статегиясын жіне Қорды трнасформациялау бағдарламасын мақұлдады.&lt;ref&gt;[http://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_sittings/memleket-basshysy-samuryk-kazyna-ulttyk-al-aukat-koryn-baskaru-zhonindegi-kenestin-otyrysyn-otkizdi]&lt;/ref&gt;
2018 жылдың сәуірінде Ахметжан Есімов «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының жаңа кадрлық саясатын таныстырды. 
А.Есімов басқарушы лауазымына тағайындаудың сабақтастық қағидаттары қабылданатынын айтты. Нәтижесінде, компания қызметкерлері арасынан білікті кадрлық резерві қалыптасады. Басқарма Төрағасы шетелдік мамандарды жұмылдыру мәселесіне де тоқталды. «Самұрық-Қазына» шетелден келген азаматтардың қызметінен толықтай бас тартпайды, дегенмен олардың орнын басатын мамандарды дайындау - басты назарда: басымдылық жергілікті азаматтарға беріледі.&lt;ref&gt;https://egemen.kz/article/168075-samuryq-qazynanynh-basqarushy-denhgeydegi-qyzmetkerleri-qysqarady&lt;/ref&gt;
Ахметжан Есімовтің тапсырмасы бойынша 2018 жылдың ақпанында Қор бәсекелестік ортаны кеңейту, тауарлар мен қызметтердің сапасын жақсарту, шығындарды азайту мақсатында сатып алу тетіктеріне бірқатар өзгерістер енгізді. Сатып алу холдингішілік кооперация арқылы жүзеге асырыл,ан тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің тізімі 4500-ден 424-ке дейін қысқарды.&lt;ref&gt;[http://qaz.infozakon.kz/global/5429-samry-azyna-satyp-alu-zhyesn-zhetldrude.html]&lt;/ref&gt;
А.Есімовтің кезінде Қор елдегі бірінші нөмірлі салық төлеушіге айналды. Осы жылдың 9 айында «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ »АҚ компаниялары тобының салық төлемдері 813 млрд теңгені құрады, бұл 2018 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 102 млрд теңгеге артық.&lt;ref&gt;[https://kaz.zakon.kz/4992968-sam-ry-azyna-9-ayda-813-mlrd.html]&lt;/ref&gt;
А.Есімовтің басшылығымен «Сарыарқа» газ құбыры мерзімінде аяқталды (газ құбырына сілтеме). Қазақстанның Тұңғыш Президентінің бес әлеуметтік бастамасы аясында салынған газ құбыры Орталық Қазақстан мен мемлекетіміздің астанасын елдің бірыңғай газ тасымалдау желісімен байланыстырды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/216834-saryarqa-magistraldyq-gaz-qubyrynynh-qurylysy-ayaqtaldy]&lt;/ref&gt;
А.Есімовтің басқаруымен «Қазатомөнеркәсіп» АҚ өз акцияларын халықаралық қор биржасында сәтті орналастырған алғашқы ұлттық компания болды. Ұлттық компания 451 миллион доллар тұратын 15% акциясын Лондон қор биржасында сәтті орналастырды. Сұраныс ұсыныстан 1,7 есе асып түсті.&lt;ref&gt;[https://inbusiness.kz/kz/last/kazatomonerkasip-11-8-mln-karapajym-akciyasyn-satylymga-shygardy]&lt;/ref&gt;
2019 жылдың 1 мамырында Қазақстандағы алғашқы лоукостер  Fly Arystan авиакомпаниясы іске қосылды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstanskiy-loukoster-sovershil-pervyiy-reys-almatyi-nur-368312/]&lt;/ref&gt;
2019 жылда Арыс қаласында Арыс қаласында қор қалпына келтіретін 68 әлеуметтік инфрақұрылым нысандарының 63 нысаны пайдалануға берілді. Қайта қалпына келтірілген қалған 5 нысан қыркүйек және қазан айларында тапсырылады. Олардың қатарында жедел медициналық көмек және стоматология бөлімшелері, вокзал, балалар жасөспірімдер спорт мектебі мен балабақша бар. Қор 16 мектеп, 36 балабақша, 8 Денсаулық сақтау нысаны, 4 спорт нысанасын, колледж, Теміржол вокзалы, Даңқ аллеясы және орталық алаңды қираған әлеуметтік нысандарды жөндеуден өткізді.&lt;ref&gt;[https://shymkenttv.kz/kz/news/society_public/arystyn-barlyk-mektebinde-algashky-konyrau-sogyldy]&lt;/ref&gt;
2020 жылы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ тұрақты даму саласындағы бастамаларды іске асыруға арналған БҰҰ бойынша үздік 30 қордың қатарына енді.&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/ekonomika/item/428255-sam-ry-azyna-lemdegi-zdik-zhiyrma-ordy-ataryna-endi]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* «Құрмет белгісі» (1982)
* «Парасат» (2002)&lt;ref&gt;[http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 Мемлекеттік марапатпен иеленді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727193816/http://www.nomad.su/?a=3-200212150005 |date=2010-07-27 }}&lt;/ref&gt;
* «Отан» (2007) ордендерімен марапатталған.
* «Қазақстанның Еңбек Ері» (2017)&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-3 | title = О награждении государственными наградами Республики Казахстан | accessdate = 2017-12-15 |
 publisher = Akorda.kz}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша мәліметтер ==
* Әскери атағы - полковник.
* Хоббиі - спорт, әдебиет, шетел тілдері, музыка.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - шығыс философиялық әдебиеті, классика.
* Үйленген. 2 қызы бар.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;
* Экономика ғылымдарының докторы (1999).
* «Жаңа жағдайлардағы Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені» (1991), «Республикалық АӨК даму келешегі және оның болжануы» (1991) кітаптарының авторы.
* Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Әкежан Қажыгелдиннің министрлер кабинеті}}
{{Нұрлан Балғымбаевтың министрлер кабинеті}}
{{Қасымжомарт Тоқаевтың министрлер кабинеті}}
{{Иманғали Тасмағамбетовтің министрлер кабинеті}}
{{Даниал Ахметовтің министрлер кабинеті}}
{{Кәрім Мәсімовтің I министрлер кабинеті}}

[[Санат:Қарасай ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстанның Люксембургтағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Нидерландтағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Бельгиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]]
[[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]]
[[Санат:Алматы әкімдері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Парасат орденінің иегерлері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]</text>
      <sha1>lmczel4aljhwnz12aohzh5cn4sdf144</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәуекел хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5003</id>
    <revision>
      <id>3628006</id>
      <parentid>3540427</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17032" sha1="2dx7rojq2i8inur4ac0jmdeug1d6isr" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі        = Тәуекел Мұхаммед бахадүр хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           =
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Қазақ хандығы]]ның 10-шы ханы
| Ту               = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = [[1582 жыл|1582]]
| Басқаруын аяқтады        = [[1598 жыл|1598]] 
| Ізашары     = [[Шығай хан]]
| Ізбасары           = [[Баһадүр хан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = 1562
| Туған жері     = Қазақ Хандығы
| Қайтыс болған күні        = 1598
| Қайтыс болған жері       = Бұхара
| Жерленді       = 
| Діні       = [[Ислам]]
| Әкесі               = [[Шығай хан]]
| Анасы              =[[Яхшим-бегім Ханым]]
| Жұбайы            = [[Ақторғын Ханым]] 
Настума Ханым
| Балалары               = Хусейн ханзада, Мурат ханзада, Берке Сайжал ханзада
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Тәуекел хан'''&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt; (толық есімі ''Әбілғазы Мұхаммед Тәуекел Баһадүр хан'', жазба деректерде ''Тукай, Таваккул, Тевеккел'',  орыс елшілік құжаттарында ''Тевкель царь, Тефкель царь'', 1562 - 1598) — [[1582]]-[[1598]] жылдары билік құрған [[Қазақ хандығы]]ның билеушісі. [[Шығай хан]]ның ұлы. [[1582]]-[[1594]] жылдар аралығында ол өзге сұлтандармен хан тағына таласып, біраз уақытын соған жұмсады. Ақыры хандыққа қол жеткізді. Өзбек ханына қарсы күресте әскери одақтас ету үшін ол [[Мәскеу]]мен қарым-қатынасын жолға қойды. Сөйтіп, [[1598]] жылы [[Орта Азия]]ға жаңа [[жорық]] жасады. Сырдария бойындағы қалаларды қайтарып алар жолда ұрыстар жүргізілген кезде Тәуекел хан ауыр жараланып, [[Ташкент]]те қаза тапты.

XVI ғасырдың 90-жылдарынан XVII ғасырдың басына дейінгі [[Қазақ хандығы]]ның тарихы [[Шығай]]дың [[Абдаллах]]қа өтіп кетуі, [[Тәуекел]]дің одан қалуы, қазақ сұлтандары қатысқан 1588 жылғы [[Ташкент]] көтерілісі, [[1594]]-[[1595]] жылдардағы [[Тәуекел]] [[Түркістан]]ды, [[Ташкент]]ті, [[Ферғана]]ны, [[Самарқанд]]ты басып алған кездегі соғыс оқиғалары сияқты деректермен белгілі. Бұл аймақтардың [[Қазақ хандығы]] құрамына қосылуының тарихи маңызы зор болды, бір тарихи кезеңнің екіншісімен алмасуын көрсетті. Бұл оқиғалар тек [[Қазақ хандығы]]на ғана емес, [[шайбанилік мемлекет]]терге де елеулі ықпал жасады, өйткені [[Орта Азия]]дағы әулеттер ауысуының солармен тікелей байланысы болды. [[1582]] жылы [[Шығай хан]] өлгеннен кейін Тәуекел хан болды. [[Абдаллах]]қа вассалдық тәуелділік оның кезінде де сақталып қалды. Бірақ [[1582]] жылдың бас кезінде-ақ «Әндіжан мен Ферғанаға жорықтан қайтып келе жатқанда [[Тәуекел]] өзіне ханның теріс ниетінен күдіктеніп, оны тастап, өзінің [[Дешті Қыпшақ|Дешті Қыпшағына]] кетіп қалды» делінген дерек те бар. Тәуекелді осындай қадам жасауға итермелеген себептер деректемелерде түсіндірілгенімен бірсыпыра пікір айтуға болады.

== Ташкент көтерілісі ==
Тәуекел Сыр өңірінің қалалары үшін күресті бастап, [[1586]] жылы [[Ташкент]]ті алуға әрекет жасайды. [[Абдаллах]] ханның әскерлері оңтүстікте шоғырланғанын біліп, Тәуекел [[Мауараннахр]]дың солтүстік аймақтарына шабуылдайды. Оның шабуылы [[Түркістан]], [[Ташкент]], тіпті [[Самарқанд]] сияқты қалаларды талқандады, Тәуекел шайқасқа түспей, асығыс шегініп кетті. Сөйтіп, Тәуекелдің [[Ташкент]]ті алуға жасаған алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды.[[Ташкент]] өңірінде болған [[1588]] жылғы көтеріліс сол кезіндегі қазақ халқы тарихындағы маңызды оқиғалар қатарына жатады. Ол жөнінде [[Хафиз Тыныш]]тың «''Шараф-наме – ий шахи''» және [[Мукими]]дің «''Зафар - наме''» деген еңбектерінде қызықты мәліметтер мен жағдаяттар келтірілген. [[Ташкент]] көтерілісіне зерттеушілер осы кезге дейін назар аудармай келді, ал ол [[Орта Азия]] – Қазақстан аймағындағы тарихтың дамуына едәуір дәрежеде ықпал еткен еді. Сол кезде қазақ сұлтандары [[Сауран]] билеушісі [[Ишанкелді]] аутаршы мен [[Наурыз би]] құсшының өздеріне қаскүнемдік жасауға дайындалып жатқанын біліп, өзбек әскеріне қарсы аттанды. Алайда бұл күресте Ишанкелді би жеңіп, қазақ сұлтандары мен бүлікші әмірлері жеңіліс тапты. Үш айға жуық уақытқа созылып, әскери бүлік сипатында болған көтеріліс осылай аяқталды. Көтеріліске бүлікші әмірлермен және қазақ сұлтандарымен қатар көшпелі тайпалар да қатысты. [[1588]] жылғы оқиғалар содан кейінгі [[1598]]-[[1599]] жылдардағы оқиғалардың, атап айтқанда, [[Шайбани]] әулетін [[Аштархани]] әулетінің алмастыруы сияқты елеулі оқиғаның алғы шарты болды.Сонау [[1585]] жылы-ақ [[Абдаллах]]қа дербес қарсы шыққан Тәуекел бұл көтеріліске қатысқан жоқ. Ол жеңген жағдайда өзіне айтарлықтай пайда келтіретін болса да, басқа қазақ сұлтандары жүргізген бұл күреске қосылмады. Тәуекел [[1582]] жылдың аяғында Абдаллахтан кеткеннен кейін оның жоғарғы билік үшін ұзақ уақыт табан тіресе күресуіне тура келді. [[1596]] жылы оның хан атағы болғанымен, алайда ол осы заңды негізге алмаған еді. Тәуекелдің сол жылғы [[Ташкент]]ті шабуын суреттей келіп, [[Ескендір Мұңшы]]ның өзі де «өзіне хан атағын алған қазақ Тәуекел сұлтан сансыз көп әскермен Ташкентке жақындап келді» деп хабарлайды.

== Мәскеумен қатынас ==
Тәуекелдің хан жағдайын [[1586]] және [[1594]] жылдар арасында жүргізілген ұзақ та табанды күрес нәтижесінде жеңіп алғаны, оның содан кейін Мәскеумен қатынастар жасау кезінде нағыз хан ретінде әрекет еткені анық болады. Қазақ елшілері орыс патшасына Қазақ хандығының жайы туралы бірқатар қызықты мәліметтер жеткізді. Мәселен, [[Құл-Мұхамед]] былай деп хабарлаған: «Ал қазір [[Бұхара]] патшасымен уақытша татумыз, ал [[ноғай]]лармен бауырлардай татумыз, [[Тинехмат]]тың балаларымен де, ұрыс тұқымымен де ала-бөтен емеспіз». Бұл елшілік туралы істе Тәуекел хан «қазақ және қалмақ патшасы» деп те аталған, бұдан оған [[Орталық Қазақстан|Орталық]] және [[Солтүстік Қазақстан]]ды мекендеген қазақтарға жақын көшіп-қонып жүрген кейбір [[жоңғар]] рулары бағынған деген қорытынды жасауға болады.Сонымен қазақ елшілігінің алдында [[Ораз-Мұхаммед]]ті қайтаруға қол жеткізу және [[Абдаллах]]қа қарсы күресте [[Мәскеу]]дің көмегіне уәдесін алу міндеттері қойылды. [[1595]] жылғы наурыз айында елшіге патшаның жауап [[грамота]]сы тапсырылды, онда Тәуекелге қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына» алатынын хабарлаған және «''патша мен ханзадаларға оқ ататын қару''» жіберуге уәде етеді де, одан әрі мынадай тілек айтады: Тәуекел «''біздің патшалық қол астымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша [[Бұхара]] патшасымен және бізге опасыздық жасаған [[сібір]] патшасы [[Көшім]]мен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар''». Тәуекелдің елшілері [[Мәскеу]]ге [[Иран]] шахы [[Абдаллах]]қа қарсы бірлесіп күресуі туралы келісімге қол жеткізу үшін [[Иран]] елшісін өздерімен бірге Тәуекелге жіберуін сұрады. Елшілердің өтініші орындалды. [[Құлмұхаммед елшілігі]]не жауап ретінде [[1595]] жылдың наурыз айында [[Мәскеу]]ден Тәуекел ханға тілмаш [[Вельямин Степанов]] жіберілді.

== Сауда байланысы ==
Қалыптасқан жағдайда қамқорлық туралы мәселе жөнінде келісімге келу мүмкін болмай шыққанымен, дипломатиялық қатынастар, сондай-ақ сауда байланыстары XVI ғасырдың кейінгі жылдарында да жалғаса берді. Қазақ-орыс дипломатиялық қатынастарының дамуы керуен саудасының одан әрі кеңеюіне жағдай жасады. [[Қазақтар]] рынокқа өз тауарларын: малын, мал өнімдерін  апарып отырды. [[Ресей]]ден [[Орта Азия]] мен [[Сібір]]ге апаратын жол [[Қазақ хандығы]]ның аумағы арқылы өтті. [[Тобыл қаласы]]нан [[Орта Азия]]ға апаратын сауда жолы [[Ертіс]] өзені арқылы [[Есіл]] өзенінің бас жағына қарай, ал ол жақтан Ұлытауды айналып өтіп, Сарысу арқылы [[Түркістан]]ға дейін, сонан соң [[Сырдария]] өзені арқылы [[Бұхара]]ға өтетін еді.

== Жаңа шапқыншылық ==
[[1598]] жылы Тәуекел [[Шайбани]] ұрпақтарының мемлекетіне жаңа шапқыншылық жасайды. Абдаллах хан Тәуекелді өзіне лайықты қарсылас деп санамай, оған қарсы шекаралас өңірлер сұлтандарының, әмірлерінің әскерлері мен өз әскерінің бір бөлігін жіберген. Ташкент пен Самарқанд арасындағы бір жерде шайқас болған. Абдаллах әскері ауыр жеңіліске ұшырайды. Абдаллах өлгеннен кейін хандық саяси дағдарыс кезеңіне енді. Сөйтіп Тәуекел аз уақыт ішінде [[Түркістан]]ды, [[Ташкент]]ті, [[Ферғана]]ны алды. [[1598]] жылы наурызда [[Абдолла хан]] қайтыс болып, [[Абдылһұмин хан]] болды. [[Иран]] шахы аббас оған жаулық ойлады. Осыны пайдаланған Тәуекел хан шапқыншылық соғыс қозғап, жүз мыңнан астам қазақ әскерімен [[Мауараннахр]]ға басып кіріп, [[Ахси]], [[Әндижан]], [[Ташкент]], [[Самарқанд]] қалаларын басып алды. Тәуекел хан өзінің  туған інісі [[Есім сұлтан]]ды 20 мыңдай әскермен Самарқанда қалдырып, өзі 70-80 мың әскерімен [[Бұхара]]ны алуға аттанды. Қазақ әскерлері [[Бұхара]]ны 20 күн қоршады. Қала бекінісі түбіндегі бір шайқаста Тәуекел хан ауыр жараланып, [[Ташкент]]ке қайтып келіп қаза болды.
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,
2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Жәдік әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>2dx7rojq2i8inur4ac0jmdeug1d6isr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақ хандары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5026</id>
    <revision>
      <id>3628007</id>
      <parentid>3462922</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4363" sha1="fy7m7jyvtnhzfy3t1us2g2u52joq4lu" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ хандары
|тақырып = '''[[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:120%; font-family:serif&quot;&gt;Қазақ хандары&lt;/span&gt;]]'''
|сурет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|100px|right|Қазақ хандығы]]
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып_стиль = background:#198cf7;
|үсті_стиль = background:#2BB8FF;
|бөлім_стиль = background:#2BB8FF;
|үсті     = '''[[Шыңғыс хан әулеті|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Шыңғыс әулеті&lt;/span&gt;]]''' {{•}} '''[[Қазақ хандарының шежіресі|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандарының шежіресі&lt;/span&gt;]]'''{{•}} '''[[Төре|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Төре&lt;/span&gt;]]'''
|бөлім1 = [[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандығының хандары&lt;/span&gt;]]
|тізім1 = {{nobr|[[Керей хан|Керей]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Бұрындық хан]] •}} {{nobr|[[Қасым хан]] •}} {{nobr|[[Мамаш хан]] •}} {{nobr|[[Тахир хан]] •}} {{nobr|[[Бұйдаш хан]]}}, {{nobr|[[Тоғым хан]]}}, {{nobr|[[Ахмет хан]] •}} {{nobr|[[Хақназар хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Тәуекел хан]] •}} {{nobr|[[Баһадүр хан]]}} {{nobr|[[Есім хан]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан Есімұлы|II Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Салқам Жәңгір хан]] •}} {{nobr|[[Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Тәуке хан]] •}} {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім2 = [[Ұлы жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ұлы жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім2 = {{nobr|[[Жолбарыс хан]] •}} {{nobr|[[Есім Сәмекеұлы]] •}} {{nobr|[[Әбілфайыз хан]]}}

|бөлім3 = [[Орта жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Орта жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім3 =  {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Сәмеке хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Барақ хан Тұрсын ұлы]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Күшік сұлтан]] •}} {{nobr|[[Уәли хан]] •}} {{nobr|[[Дайра хан]] •}} {{nobr|[[Бөкейхан Барақұлы]] •}} {{nobr|[[Бөкейұлы Шыңғыс хан|Шыңғыс сұлтан]] •}} {{nobr|[[Ғұбайдолла хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім4 = [[Кіші жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Кіші жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім4 = {{nobr|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] •}} {{nobr|[[Қайыпұлы Батыр хан|Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Нұралы хан]] •}} {{nobr|[[Әбілғазы хан]] •}} {{nobr|[[Жармұхамбет хан]] •}} {{nobr|[[Есім Нұралыұлы|Есім хан]] •}}  {{nobr|[[Айшуақ хан]] •}} {{nobr|[[Жантөре хан]] •}} {{nobr|[[Арынғазы хан]] •}} {{nobr|[[Шерғазы хан]] •}} {{nobr|[[Қаратай хан]] •}} {{nobr|[[Бөкей хан]] }}

|бөлім5 = [[Бөкей Ордасы|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Бөкей Ордасының&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім5 = {{nobr|[[Бөкей хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Жәңгір-Керей хан]] •}} {{nobr|[[Сайып Керей хан]] }}
|асты_стиль = background:#198cf7;
|асты =  {{Icon|Category}} '''[[:Санат:Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:100%; font-family:serif&quot;&gt;Санат&lt;/span&gt;]]'''
}}&lt;includeonly&gt;[[Санат:Қазақ хандары]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Азия тарихы|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fy7m7jyvtnhzfy3t1us2g2u52joq4lu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628008</id>
      <parentid>3628007</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="q1wp1h2gr9i9t0zrpx86qghltrhvrw7" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ хандары
|тақырып = '''[[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:120%; font-family:serif&quot;&gt;Қазақ хандары&lt;/span&gt;]]'''
|сурет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|100px|right|Қазақ хандығы]]
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып_стиль = background:#198cf7;
|үсті_стиль = background:#2BB8FF;
|бөлім_стиль = background:#2BB8FF;
|үсті     = '''[[Шыңғыс хан әулеті|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Шыңғыс әулеті&lt;/span&gt;]]''' {{•}} '''[[Қазақ хандарының шежіресі|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандарының шежіресі&lt;/span&gt;]]'''{{•}} '''[[Төре|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Төре&lt;/span&gt;]]'''
|бөлім1 = [[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандығының хандары&lt;/span&gt;]]
|тізім1 = {{nobr|[[Керей хан|Керей]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Бұрындық хан]] •}} {{nobr|[[Қасым хан]] •}} {{nobr|[[Мамаш хан]] •}} {{nobr|[[Тахир хан]] •}} {{nobr|[[Бұйдаш хан]]}}, {{nobr|[[Тоғым хан]]}}, {{nobr|[[Ахмет хан]] •}} {{nobr|[[Хақназар хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Тәуекел хан]] •}} {{nobr|[[Баһадүр хан]]}} {{nobr|[[Есім хан]] •}} {{nobr|[[II Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Салқам Жәңгір хан]] •}} {{nobr|[[Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Тәуке хан]] •}} {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім2 = [[Ұлы жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ұлы жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім2 = {{nobr|[[Жолбарыс хан]] •}} {{nobr|[[Есім Сәмекеұлы]] •}} {{nobr|[[Әбілфайыз хан]]}}

|бөлім3 = [[Орта жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Орта жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім3 =  {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Сәмеке хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Барақ хан Тұрсын ұлы]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Күшік сұлтан]] •}} {{nobr|[[Уәли хан]] •}} {{nobr|[[Дайра хан]] •}} {{nobr|[[Бөкейхан Барақұлы]] •}} {{nobr|[[Бөкейұлы Шыңғыс хан|Шыңғыс сұлтан]] •}} {{nobr|[[Ғұбайдолла хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім4 = [[Кіші жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Кіші жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім4 = {{nobr|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] •}} {{nobr|[[Қайыпұлы Батыр хан|Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Нұралы хан]] •}} {{nobr|[[Әбілғазы хан]] •}} {{nobr|[[Жармұхамбет хан]] •}} {{nobr|[[Есім Нұралыұлы|Есім хан]] •}}  {{nobr|[[Айшуақ хан]] •}} {{nobr|[[Жантөре хан]] •}} {{nobr|[[Арынғазы хан]] •}} {{nobr|[[Шерғазы хан]] •}} {{nobr|[[Қаратай хан]] •}} {{nobr|[[Бөкей хан]] }}

|бөлім5 = [[Бөкей Ордасы|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Бөкей Ордасының&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім5 = {{nobr|[[Бөкей хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Жәңгір-Керей хан]] •}} {{nobr|[[Сайып Керей хан]] }}
|асты_стиль = background:#198cf7;
|асты =  {{Icon|Category}} '''[[:Санат:Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:100%; font-family:serif&quot;&gt;Санат&lt;/span&gt;]]'''
}}&lt;includeonly&gt;[[Санат:Қазақ хандары]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Азия тарихы|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q1wp1h2gr9i9t0zrpx86qghltrhvrw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628009</id>
      <parentid>3628008</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4331" sha1="pq9io95h8zct1ezlw0e6cwscxnmu4yx" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ хандары
|тақырып = '''[[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:120%; font-family:serif&quot;&gt;Қазақ хандары&lt;/span&gt;]]'''
|сурет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|100px|right|Қазақ хандығы]]
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып_стиль = background:#198cf7;
|үсті_стиль = background:#2BB8FF;
|бөлім_стиль = background:#2BB8FF;
|үсті     = '''[[Шыңғыс хан әулеті|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Шыңғыс әулеті&lt;/span&gt;]]''' {{•}} '''[[Қазақ хандарының шежіресі|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандарының шежіресі&lt;/span&gt;]]'''{{•}} '''[[Төре|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Төре&lt;/span&gt;]]'''
|бөлім1 = [[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандығының хандары&lt;/span&gt;]]
|тізім1 = {{nobr|[[Керей хан|Керей]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Бұрындық хан]] •}} {{nobr|[[Қасым хан]] •}} {{nobr|[[Мамаш хан]] •}} {{nobr|[[Тахир хан]] •}} {{nobr|[[Бұйдаш хан]]}}, {{nobr|[[Тоғым хан]]}}, {{nobr|[[Ахмет хан]] •}} {{nobr|[[Хақназар хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Тәуекел хан]] •}} {{nobr|[[Баһадүр хан]]}} {{nobr|[[Есім хан]] •}} {{nobr|[[II Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Салқам Жәңгір хан]] •}} {{nobr|[[Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Тәуке хан]] •}} {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім2 = [[Ұлы жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ұлы жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім2 = {{nobr|[[Жолбарыс хан]] •}} {{nobr|[[Есім Сәмекеұлы]] •}} {{nobr|[[Әбілфайыз хан]]}}

|бөлім3 = [[Орта жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Орта жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім3 =  {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Сәмеке хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Барақ хан Тұрсын ұлы]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Күшік сұлтан]] •}} {{nobr|[[Уәли хан]] •}} {{nobr|[[Дайра хан]] •}} {{nobr|[[Бөкейхан Барақұлы]] •}} {{nobr|[[Бөкейұлы Шыңғыс хан|Шыңғыс сұлтан]] •}} {{nobr|[[Ғұбайдолла хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім4 = [[Кіші жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Кіші жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім4 = {{nobr|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] •}} {{nobr|[[Қайыпұлы Батыр хан|Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Нұралы хан]] •}} {{nobr|[[Әбілғазы хан]] •}} {{nobr|[[Жармұхамбет хан]] •}} {{nobr|[[Есім хан (Кіші жүз|Есім хан]] •}}  {{nobr|[[Айшуақ хан]] •}} {{nobr|[[Жантөре хан]] •}} {{nobr|[[Арынғазы хан]] •}} {{nobr|[[Шерғазы хан]] •}} {{nobr|[[Қаратай хан]] •}} {{nobr|[[Бөкей хан]] }}

|бөлім5 = [[Бөкей Ордасы|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Бөкей Ордасының&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім5 = {{nobr|[[Бөкей хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Жәңгір-Керей хан]] •}} {{nobr|[[Сайып Керей хан]] }}
|асты_стиль = background:#198cf7;
|асты =  {{Icon|Category}} '''[[:Санат:Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:100%; font-family:serif&quot;&gt;Санат&lt;/span&gt;]]'''
}}&lt;includeonly&gt;[[Санат:Қазақ хандары]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Азия тарихы|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pq9io95h8zct1ezlw0e6cwscxnmu4yx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628010</id>
      <parentid>3628009</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4332" sha1="k93o8olpfemi1b2bruzcl05dbmdwhla" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ хандары
|тақырып = '''[[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:120%; font-family:serif&quot;&gt;Қазақ хандары&lt;/span&gt;]]'''
|сурет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|100px|right|Қазақ хандығы]]
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып_стиль = background:#198cf7;
|үсті_стиль = background:#2BB8FF;
|бөлім_стиль = background:#2BB8FF;
|үсті     = '''[[Шыңғыс хан әулеті|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Шыңғыс әулеті&lt;/span&gt;]]''' {{•}} '''[[Қазақ хандарының шежіресі|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандарының шежіресі&lt;/span&gt;]]'''{{•}} '''[[Төре|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Төре&lt;/span&gt;]]'''
|бөлім1 = [[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандығының хандары&lt;/span&gt;]]
|тізім1 = {{nobr|[[Керей хан|Керей]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Бұрындық хан]] •}} {{nobr|[[Қасым хан]] •}} {{nobr|[[Мамаш хан]] •}} {{nobr|[[Тахир хан]] •}} {{nobr|[[Бұйдаш хан]]}}, {{nobr|[[Тоғым хан]]}}, {{nobr|[[Ахмет хан]] •}} {{nobr|[[Хақназар хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Тәуекел хан]] •}} {{nobr|[[Баһадүр хан]]}} {{nobr|[[Есім хан]] •}} {{nobr|[[II Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Салқам Жәңгір хан]] •}} {{nobr|[[Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Тәуке хан]] •}} {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім2 = [[Ұлы жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ұлы жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім2 = {{nobr|[[Жолбарыс хан]] •}} {{nobr|[[Есім Сәмекеұлы]] •}} {{nobr|[[Әбілфайыз хан]]}}

|бөлім3 = [[Орта жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Орта жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім3 =  {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Сәмеке хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Барақ хан Тұрсын ұлы]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Күшік сұлтан]] •}} {{nobr|[[Уәли хан]] •}} {{nobr|[[Дайра хан]] •}} {{nobr|[[Бөкейхан Барақұлы]] •}} {{nobr|[[Бөкейұлы Шыңғыс хан|Шыңғыс сұлтан]] •}} {{nobr|[[Ғұбайдолла хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім4 = [[Кіші жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Кіші жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім4 = {{nobr|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] •}} {{nobr|[[Қайыпұлы Батыр хан|Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Нұралы хан]] •}} {{nobr|[[Әбілғазы хан]] •}} {{nobr|[[Жармұхамбет хан]] •}} {{nobr|[[Есім хан (Кіші жүз)|Есім хан]] •}}  {{nobr|[[Айшуақ хан]] •}} {{nobr|[[Жантөре хан]] •}} {{nobr|[[Арынғазы хан]] •}} {{nobr|[[Шерғазы хан]] •}} {{nobr|[[Қаратай хан]] •}} {{nobr|[[Бөкей хан]] }}

|бөлім5 = [[Бөкей Ордасы|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Бөкей Ордасының&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім5 = {{nobr|[[Бөкей хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Жәңгір-Керей хан]] •}} {{nobr|[[Сайып Керей хан]] }}
|асты_стиль = background:#198cf7;
|асты =  {{Icon|Category}} '''[[:Санат:Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:100%; font-family:serif&quot;&gt;Санат&lt;/span&gt;]]'''
}}&lt;includeonly&gt;[[Санат:Қазақ хандары]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Азия тарихы|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k93o8olpfemi1b2bruzcl05dbmdwhla</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628011</id>
      <parentid>3628010</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4348" sha1="fwxtelgt5n16ziaxwe4gt15kh073ky9" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ хандары
|тақырып = '''[[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:120%; font-family:serif&quot;&gt;Қазақ хандары&lt;/span&gt;]]'''
|сурет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|100px|right|Қазақ хандығы]]
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып_стиль = background:#198cf7;
|үсті_стиль = background:#2BB8FF;
|бөлім_стиль = background:#2BB8FF;
|үсті     = '''[[Шыңғыс хан әулеті|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Шыңғыс әулеті&lt;/span&gt;]]''' {{•}} '''[[Қазақ хандарының шежіресі|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандарының шежіресі&lt;/span&gt;]]'''{{•}} '''[[Төре|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Төре&lt;/span&gt;]]'''
|бөлім1 = [[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандығының хандары&lt;/span&gt;]]
|тізім1 = {{nobr|[[Керей хан|Керей]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Бұрындық хан]] •}} {{nobr|[[Қасым хан]] •}} {{nobr|[[Мамаш хан]] •}} {{nobr|[[Тахир хан]] •}} {{nobr|[[Бұйдаш хан]]}}, {{nobr|[[Тоғым хан]]}}, {{nobr|[[Ахмет хан]] •}} {{nobr|[[Хақназар хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Тәуекел хан]] •}} {{nobr|[[Баһадүр хан]]}} {{nobr|[[Есім хан]] •}} {{nobr|[[II Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Салқам Жәңгір хан]] •}} {{nobr|[[Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Тәуке хан]] •}} {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім2 = [[Ұлы жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ұлы жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім2 = {{nobr|[[Жолбарыс хан]] •}} {{nobr|[[Есім Сәмекеұлы]] •}} {{nobr|[[Әбілфайыз хан]]}}

|бөлім3 = [[Орта жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Орта жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім3 =  {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Сәмеке хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ хан]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Күшік сұлтан]] •}} {{nobr|[[Уәли хан]] •}} {{nobr|[[Дайра хан]] •}} {{nobr|[[Бөкейхан Барақұлы]] •}} {{nobr|[[Бөкейұлы Шыңғыс хан|Шыңғыс сұлтан]] •}} {{nobr|[[Ғұбайдолла хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім4 = [[Кіші жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Кіші жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім4 = {{nobr|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] •}} {{nobr|[[Қайыпұлы Батыр хан|Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Нұралы хан]] •}} {{nobr|[[Әбілғазы хан]] •}} {{nobr|[[Жармұхамбет хан]] •}} {{nobr|[[Есім хан (Кіші жүз)|Есім хан]] •}}  {{nobr|[[Айшуақ хан]] •}} {{nobr|[[Жантөре хан]] •}} {{nobr|[[Арынғазы хан]] •}} {{nobr|[[Шерғазы хан]] •}} {{nobr|[[Қаратай хан]] •}} {{nobr|[[Бөкей хан]] }}

|бөлім5 = [[Бөкей Ордасы|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Бөкей Ордасының&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім5 = {{nobr|[[Бөкей хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Жәңгір-Керей хан]] •}} {{nobr|[[Сайып Керей хан]] }}
|асты_стиль = background:#198cf7;
|асты =  {{Icon|Category}} '''[[:Санат:Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:100%; font-family:serif&quot;&gt;Санат&lt;/span&gt;]]'''
}}&lt;includeonly&gt;[[Санат:Қазақ хандары]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Азия тарихы|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fwxtelgt5n16ziaxwe4gt15kh073ky9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5044</id>
    <revision>
      <id>3628210</id>
      <parentid>3611109</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41496" sha1="g50tj91r7q7hsga10d6beiz3dq7uzzs" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Nurgisa Tlendiev 2025 stamp of Kazakhstan.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Тілендиев
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 1.4.1925
 |Туған жері         = [[Нұрғиса Тілендиев ауылы|Шилікемер]] ауылы, {{туғанжері|Іле ауданы|Іле ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Қайтыс болған күні   = 15.10.1998
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{USSR}} (1925–1991)&lt;br&gt;{{KAZ}} (1991–1998)
 |Мамандықтары         = {{hlist| [[күйші]]-[[композитор]] | [[дирижер]] | [[домбыра]]шы }}
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = {{hlist| [[домбыра]] | [[фортепиано]] }}
 |Жанрлары             = Күй
 |Лақап аттары         = Нұраға
 |Ұжымдары             = «Отырар сазы» этнографиялық фольклорлы қазақ халық аспаптар оркестрі
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{қатар|{{Халық қаһарманы|1998}}}}
{{қатар|{{Отан ордені|1998}}|{{II дәрежелі Отан соғысы ордені|1985}}|{{Еңбек Қызыл Ту ордені|1959}}}}
{{қатар|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}}}}
{{қатар|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалі}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл медалі}}}}
{{қатар|{{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}|{{Астана медалі|1998}}}}
{{қатар|{{КСРО халық әртісі|1984}}|{{Қазақ КСР халық әртісі|1975}}|{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері|1959}}|{{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты|1978}}}}
 |Сайты                = 
}}
'''Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев''' ([[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]], [[Нұрғиса Тілендиев ауылы|Шилікемер]], [[Іле ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[15 қазан]] [[1998 жыл|1998]], [[Алматы]]) — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|қазақтың кеңестік]] күйші-композиторы, дирижëр, дәулескер домбырашы, [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1975), КСРО халық әртісі (1984), Қазақстан [[Халық қаһарманы|Халық Қаһарманы]] (1998).

== Өмірбаяны ==
* [[Шапырашты]] тайпасының [[Шам]] руынан.&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
* Туып өскен жері - [[Алматы облысы]]ның Іле ауданына қарасты Шилікемер ауылы. Топырақ бұйырған жері Жамбыл кесенесінің іргесі.
* Мәскеудің [[Пётр Ильич Чайковский|П.И.Чайковский]] атындағы консерваториясының дирижëрлік факультетін (''профессор [[Николай Аносов|Николай Аносовтың]] сыныбы бойынша'') бітірді. 
* Алматыдағы Абай атындағы опера және балет театрында (1953-1961) дирижëр;
* Құрманғазы атындағы мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде (1961-1964) бас дирижер және көркемдік жетекшсі.
* 1964-1968 жылдары Абай атындағы опера және балет театрының директоры.
* 1968-1981 жылдары ''«Қазақфильм»'' киностудиясы музыка редакциясының бас редакторы болып істеді. 
* Тікелей өзінің ұйымдастыруымен дүниеге келген «[[Отырар сазы]]» халық аспаптары оркестрінде (1981-1998) бас дирижëр қызметін атқарды.
* Жары - Дариға Тілендікеліні - (актриса).
* Қызы - Дінзуһра (Динара) Тілендиева (дирижëр).
* Немересі - Даяна Тілендиева.

== Туындылары ==
Нұрғиса Атабайұлы қазақтың музыкалық мәдениетіне композитор, дирижëр, орындаушы ретінде өшпес із қалдырған суреткер. Ол 500-ден астам музыкалық төл туындылардың авторы. Осынау мол мұраның жанрлық аясы да қайран қалдырады: [[ән]], [[күй]], романс, увертюра, [[поэма]], контата, опера, балет. Сүйікті шығармаларынан: 
* ''«Достық жолымен»'' (1958)
* ''«Менің Қазақстаным»'' контатасын (1959)
* Қ. Қожамяровпен бірлесіп жазған ''«Алтын таулар»'' операсын (1961)
* ''«Ата толғауы»'' 
* оркестр үшін жазылған шығармаларын (1962)
* ''«Халық қуанышы»'' (1963)
* ''«Қайрат»'' (1964)
* ''«Жеңіс солдаты»'' (1975) сияқты увертюраларын атауға болады. Оның
* «Аққу»
* «Аңсау»
* «Арман»
* «Ата толғауы»
* «Әлқисса»
* «Қорқыт туралы аңыз»
* «Көш керуені»
* «Махамбет»
* «Алтын дән»
* «Боорлаштарым» (Бауырларым)
* «Фараби сазы» сияқты күйлері.
* «Ақ шағала»
* «Сарыжайлау»
* «Алатау»
* «Ақжайық»
* «Ақ құсым»
* «Асыл әже»
* «Жан сәулем»
* «Кел еркем Алатауыма»
* «Құстар әні» (Құстар қайтып барады)
* «Өз елім» сияқты ондаған әндері халықтық бояу нақышының қанықтығымен, өзіндік қолтаңбасының айқындығымен жұртшылықтың сүйіп тыңдайтын рухани қазынасына айналған. Мұның сыртында қырықтан астам пьесаға және жиырмадан астам фильмге музыка жазған.
* Нұрғиса Атабайұлы музыкасын жазған М. Әуезовтың, Ш. Аймановтың, Т. Ахтановтың, Ә. Тәжібаевтың пьесалары, сондай-ақ:
* «Қыз Жібек»
* «Қилы кезең»
* «Менің атым Қожа»
* «Қарлығаштың құйрығы неге айыр»
* «Ақсақ құлан» фильмдері әлдеқашан қазақ сахнасы мен экран өнерінің классикасына айналған.

Ол [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]]: 
* «Әсемпаз болма әрнеге...»
* «Жасымда ғылым бар деп ескермедім...»
* «Ішім өлген, сыртым сау...»
* «Қызарып, сұрланып...» өлеңдеріне ән шығарған.
* «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын»

Сонымен қатар қазақ ақындарының өлеңдеріне: 
* «Ғашыққа мойын қой»
* «Абай арманы»
* «Әйгерімнің әні»
* «Ақынның пайғамбары - Абай ата» әндерін жазды.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

== Музыкалық мәдениет ==
Нұрғиса Атабайұлы қазақтың музыкалық мәдениетіндегі сал серілік дәстүрдің соңғы тұяғы. Ол өнер туындату барысында уақыттың идеологиялық өктемдігіне, ассимиляцияшыл әсіре үрдісіне мүлде мойын ұсынбастан, өзінің тәңір дарытқан төлтума қалпынан қылдай ауытқымай жүріп, шығармашылық даралығын сақтап қала алды. Бұл ретте, Нұрғиса жерден қуат алатын Антей сияқты, қазақтың музыкалық дәстүріне табанын нық тіреп тұрып, өзінің арман аңсарын еш жасқанбастан дыбысқа айналдыра білді. Ол өз заманының музыкалық танымын терең игерген кәсіпқой музыкант бола тұра суырыпсалмалық дәстүрді ұдайы шабыт тұғыры етіп отырды. Былайша айтқанда, көргенді күйттеп, естігенді жаттап отыратын оркестрлік қасаңдыққа Нұрғиса буырқанған шабыт еркіндігін дарыта білді. Бұл ретте, Нұрғиса сахараның ақ бас абыздары сияқты, өз үнін көп дауысқа тұншықтырмай, өз лебізін көп даңғазаға ілестірмей, қазақтың дәстүрлі музыкалық тіліндегі дарашыл қасиетті (''монодийность'') тәу етіп өтті. Нұрғисаның композитор, дирижер, орындаушы ретіндегі ойы көпке ортақ, тілі көпке түсінікті. Егер, салсерілер өнері адамның жан жүрегіне бағытталуымен дараланса, сол ұлы дәстүр Нұрғисаның да барша шығармашылық болмысында аста төк болып, шалқып шашылып жатты. Дәл осы тұрғыда Нұрғиса қазақтың дәстүрлі музыкасының әрін тайдырмастан, нәрін жоғалтпастан тек қана өзіне тән профессионализмді қалыптастыра алды.

== Толығырақ ==
Н. Тілендиев тұңғыш рет қазақтың төл музыкасын төл аспаптарымен оркестрлік үлгіде дыбыстау арқылы, әрі қалай дамытудың тамаша үлгісін көрсетті. 
Енді, орындаушы Нұрғиса, яғни домбырашы Нұрғиса туралы. Қашанда айғақсыз деректің бәрі қиялмен қоңсылас, болжаммен кіндіктес. Айғақты дерек атаулы шын тарихтың тапжылмас іргетасы. Қазақ маңдайына біткен ұлы күйші – композиторлардың, шүкір қатары қалың. Бүгінге жеткен күй мұрасына да кенде емеспіз. Дегенмен, сұлулыққа іңкәр көңіл кейде қиялдайды: шіркін – ай, осынау құдірет күйлерді сол шығарушы құдіреттердің өзі қалай тартты екен деп. Өкініштісі, арыдағы дәулескер күйшілерден жеткен «қолтаңба» жоқ. Қолдан – қолға көшіп жеткен күйлеріне қанағат. Домбырашы – орындаушылық өнерді көксегенде де, сол көненің күйлерін көкірегіне қонақтатып, бүгінгі күнімізге жеткізген саңлақтардың өнеріне жұбанамыз. Жай ғана жұбанып қоймаймыз, орындаушылық ұлы дәстүрдің жығасы қисаймай, барша сән – салтанатымен, барша шеберлік – шалымымен жеткеніне де күмәнсіз сенеміз. Сендірмей қоймайтын құдірет – бүгінгі күй құмар қауым [[Дина|Дина Нұрпейісова]], Қали Жантілеуов, [[Әбікен Хасен|Әбікен Хасенов]], Жаппас Қаламбаев, [[Төлеген Момбек|Төлеген Момбеков]], Нұрғиса Атабайұлы, [[Мағауия Хамзин]], Ырысбай Ғабди, Қаршыға Ахмедияров, Әзидолла Есқали, Талас Әсемқұлов, [[Шәміл Әбілтай]], Секен Тұрысбек, Сыматай Үмбетбай, Мұхаметжан Тілеухан сияқты күйші – орындаушылықтың жылжыған жорғасы мен жылмиған жүйріктерін естіп – көріп отыр. Бұлардың әр қайсысы бір – бір мектеп, әр қайсысының саусағына ілесіп сан ғасырдың шеберлік – шалымы жеткен. Сонан соң, бұлардың бәрі де жай ғана жаттап тартатын жайдақ орындаушылар емес, күйші – орындаушылар. Яғни, күй туындататындар, содан да, олар тартатын күйінің ішіне түсіп, кейіпкеріне айналып тартады. Олар арыдағы құдірет күйшілердің өзі тіріліп келіп тыңдаса, өкіндірмейтін дүлдүлдер. 
Міне, осындай дүлдүл орындаушылардың бірі ғана емес, бірегейі – Нұрғиса. «Солақайдың сойынан сақтан» дегендей, Нұрғиса солақай домбырашы болған. Мұның өзі оң қол саусақтарының пернелерге қапысыз қадалатын икемділігін пайдаланып, мөлдір дыбыстар шығаруына дес берген сияқты. Ол бар айтарын домбыра арқылы жеткізген қайталанбас домбырашы.

== Күй сезіну ==
Қазақ домбырашылары күй өнерін көз арқылы, қол арқылы және құлақ арқылы жұғады деп отырады. Осылардың ішінде күйді құлақпен сіңіретіндердің жөні бөлек. Себебі, көз – көргенінен танбайды, қол – ұстағанынан – айырылмайды. Яғни, күйді көз бен қол арқылы жұғысты еткендер, әдетте, қасаң қайталаушылыққа ұрынады. Ал, құлаққа сіңген күй, сөз жоқ, санаға да сіңеді. Санаға сіңген күй жүректі тербеп, жүрекпен тартылмақ. Нұрғиса болса, күйді құлақпен сіңіріп, жүрекпен тартатын домбырашы. Оның тартқан күйлері жүректен шыққан соң да жүректерді баурап жатады.  Нұрғиса домбырашы – орындаушы ретінде қазақтың күйшілік мектептеріне тән төл ерекшеліктерді терең танып – түсінген; сол танып – түсінгенін дыбыстай алар әдіс–тәсілдерді қапысыз меңгерген. Ол Алтайдың тік күйлерін, Арқаның қоңыр күйлерін, Сыр бойының бойлауық күйлерін, Жетісудың жайсаң күйлерін, Атыраудың адуын күйлерін тартқанда, солардың қай–қайсысының да әрін тайдырмай, нәрін жоғалтпай, сәні мен салтанатын келістіріп тарта алған санаулы ғана саңлақтардың бірі. Егер Нұрғиса композитор да болмай, қоғам қайраткері де болмай, тек қана домбырашы – орындаушы болса, ол сонда да қазақтың мәдени – рухани шежіресіндегі көрнекті тұлға ретінде төрден орын алар еді.

==Дарын==	
Тілендіұлы Нұрғисаның бойындағы осындай Тәңір дарытқандай көп қырлы, алуан сырлы аста–төк дарынның сыр–себебі кім–кімге де ден қойдыртса керек. Әрине, ондай сыр–себептің негізі қашанда туған топырақ, шыққан тек, өсіп-өнген ортамен кіндіктес. Бұл ретте, Нұрғисаны жарық дүниеге келген сәттен бастап–ақ әнге бөлеп, жырмен құндақтап, күймен тербеткен Жетісудың өнерпаздық дәстүрін  тағдырлы себептің зоры десе жөн. Мұндайда көктей шолып болса да, Жетісудың өнер мектебіне тұғыр болған тұлғалардың атын атап, түсін түстеп өті қажет. Бұл ретте, әрине, Сүйінбай, Жамбыл, Құлмамбет, Бақтыбай, Бармақ, Үмбетәлі, Қалқа, Кенен, Қуат, Балтағұл, сияқты айыр көмей ақындар, Кебекбай, Сапақ, Ноғайбай, Бөлтірік сияқты от ауызды, орақ тілді шешендер, Қанадан, Байсерке, Бердібек сияқты дәулескер күйшілер, Дәурен сал, Қырмызы, Жидебай, Балқыбек сияқты толлықсып–бұлықсыған сал–серілер, Ұлбике, Әлмен, Ақкүміс, Ләтипа, Жаңылдық сияқты жезтаңдай қыз–келіншектер алдымен еске түседі. Олар қалыптастырған ұлы өнер мектебі, ұлағатты өнеге Нұрғисадай туа біткен дарынды жөргегінде тыныш жатқызуы мүмкін емес еді. 
Осы орайда, Нұрғисаны ақ  көйлекпен туған, ақжолтай жан деуге болады. Ол өнерпаздықтың ұлы дәстүрін талбойына сіңірген әкесі – Тілендінің бауырында өсті. Тәңірдің тіліндей күй сарындарын әке алдында отырып бала көкірегіне қонататты. Нұрғисаның анасы Салиха әйгілі Кенен ақынның қарындасы, ол кісі де төңірегін әншілігімен тәнті еткен. Сол кісінің сызылта салатын сұлу әндеріне бала Нұрғиса жан–жүрегін тербелтіп өсті.

Мүшел жасқа толар–толмас кезінің өзінде–ақ ауылындағы қазақ пен қырғыздың, орыс пен татардың музыкалық аспаптарын тегіс қолынан өткізіп, алуан түрлі ән мен күйді құйқылжыта тартқанда ауыл–аймағы аузын ашып, көзін жұматын болды. Есейе келе Нұрғиса әншіліктің ақиығы Кененнен бата алып, жыр жампозы Жамбылдың сарқытын ішті. Мұның бәрі де Нұрғиса өнерпаздығының себепшісі, бастау бұлағы деуге әбден болады. Алайда, үлкен өнердің сара жолына қадам бастыртқан, тағдырдың жазуындай орайлы сәтке Нұрғиса он төрт жасында кезікті. Кезігушісі – қазақ музыкасына пайғамбардай шапағаты тиген әйгілі Ахмет Жұбанов еді. Жеті қабат жер астынан жаңа ғана бұлқынып шығып, булыға ағып, енді ғана жүлге тарта бастаған кәусар бұлақтың тегеурінін жазбай танитын қарт бағбан сияқты, бала Нұрғисаның бойындағы бұла дарынды дана Ахмет те бірден таниды. Таниды да, Нұрғисаны қолынан жетектеп алып келіп, қазақ ұлт аспаптар оркестрінің домбырашылар тобына қосады. Бұл, жазмыш дегенді қойсайшы, оркестр құрамындағы өңшең дәулескер домбырашылардың ішінен домбырашылықтың дүлдүлі Қали Жантілеудің оң жағынан Нұрғисаға орын тиеді. Қалидың алдын көрген құйма құлақ Нұрғиса кешікпей–ақ, бұрын күйді қызығып тартса, енді күйді құнығып тартатын болады, бұрын күйді еліріп тартса, енді күйді елігіп тартады. Міне, осының бәрі де Нұрғиса әлеміне тапжылмас тұғыр болды, осының бәрі де Нұрғиса дарынының сарқылмас қайнар көзі еді.

Тілендіұлы Нұрғиса өзінің барша қабілет – дарынын халқының рухын асқақтатуға арнады. Бұл жолда ол халқымен етене тіл табысып, халқының сырласы да, мұңдасы да бола алды. Оның музыкасы баланың да, дананың да жүрегіне жол тауып, дүйім жұрттың рухани жан серігіне айналды.  Ол атақ – даңқ іздеген жоқ, атақ – даңқ оны іздеп тапты. Қазақстан композиторларының ішінде тұңғыш рет Халық қаһарманы атағын алды. Кез – келген кесек дарынның күмәнсіз орындалатыны сияқты, бұған дүйім жұрт қалтқысыз көңілмен қуана қол соқтырған Нұрғисаны біртуар дарын, қайталанбас тұлға ретінде көзінің тірісінде – ақ әйгілі замандастары бірауыздан мойындады. Олар Нұрғисаны мақтаған жоқ, халықтың мәдени – рухани өміріндегі құбылыс ретінде Нұрғисамен мақтанды.

==Ұлылардың сөзі==
*[[Жамбыл Жабаев]] : {{Дәйексөз|''«Менің ием, жолбарысым Тілендінің баласы Нұрғисаға кетті. Түсімде соның алақанын жалап тұр екен. Ендігі иесі сол болар»''.}}
*[[Дінмұхамед Қонаев]]: {{Дәйексөз|''«[[Музыка]] – адамзаттың әмбебап тілі ғой. Ол біздің жан – дүниемізді байытып, әсіресе, ұлттық сана – салтымызға баулитын сиқырлы күш. Мен Нұрғиса Тілендиевтің шығармаларын тыңдаған сайын осындай ойға қалам»''.}}
*[[Нұрсұлтан Назарбаев]]: ''«Тілендиев жазған күйлер тыңдаушысын қуанта да алады, жұбата да біледі; толғандыра отырып ойландырады; әлдилей отырып әдемі әсерге бөлейді, онда атадан балаға мирас болып келе жатқан адамгершілік асыл қасиеттер, инабат иірімдері, мейірім мен рахым шапағаты жаныңды баурайды; онда мұқалмас жігер, қанаттандырар қайрат, өрлік пен өжеттік, ұлттық рух, намыс бар; меніңше, Тілендиевтің күйлері бүгінгі тыңдаушысын қалай бейжай қалдырмаса, енді он, жиырма, жүз жылдан кейін де дәл бүгінгі құдірет күшін солай сақтайды; өйткені ол ықылым заманғы бабалар рухымен, арман – мақсатымен сабақтас»''.
*[[Қанабек Байсейітов]]: {{Дәйексөз|«Нұрғисаның тұла бойы толған дыбыс қой, оның денесінен бір жапырақ етті үзіп алып, лақтырып тастасаң, ол екеш оған дейін бүлкілдеп, өлең айтып жатады».}}
*[[Әбдіжәміл Нұрпейісов]]: {{Дәйексөз|''«Нұрғисаның талантты екенін, тұла бойы толған ән, әуен, саз екенін білу үшін онымен бір рет дидарласып, кездессе де жетіп жатыр... Осы бір ақжарқын, аржайы, ашық жігіттің қарапаймы дыбысқа қалай жан бітіріп жібергеніне таңданасың. Еш нәрсеге көңілі селт етпейтін осы дүниедегі ең бір енжар, самарқау жүретін кісіні де жағасынан ұстап алып жұлқып – жұлқып қалғандай, құдіретті күшті қаптатып жіберетініне сенер – сенбесіңді білмейсің»''.}}
*Еркеғали Рахмадиев:{{Дәйексөз|'' «Н. Тілендиев бір ғасырда бір туып, ғасырлар бойы өзінің өнерімен халқының ортасында өмір сүретін тұлға»''.}}
*Әбіш Кекілбаев: {{Дәйексөз|''«Домбырашы Нұрғисаның қолына домбыра тисе, теңіз төрінде дауыл көтерілгендей, алай мен дүлейдің аласапыранына түсіп, дирижер Нұрғисаның қолына оркестр тисе, Алатау жапырылып, Атлант сапырылып кеткендей, аламан – асырдың астында қалдырып, композитор Нұрғиса билік алса, аспан ашылып, шуақ шашылып, дүние жарқырап жүре беретін қазіргі дәуренімізді көре қалғандардың өксімей, ести қалғандардың көксемей өтуі еш мүмкін емес. Жүректің дүлгіріне, қиялдың қиырына, арманның тұңғиығына ондай терең бойлай алатындар тым сирек еді – ау»''.}}
*[[Мырзатай Жолдасбеков]]:{{Дәйексөз|'' «Нұрғиса Тілендиев – қазақ даласын сахнаға айналдырып сазға бөленен жасампаз; музыка өнерінің ашылмай кеткен жұмбағы, шешілмей кеткен сыры; таусылмайтын кені, тот баспайтын асылы, сарқылмайтын бұлағы, сөнбейтін шырағы, талмайтын пырағы, қалқайған құлағы; лапылдаған жүрегі, құламайтын тірегі, ақиқат шындығы, асқақ үні; алтын діңгегі, мінсіз ұстасы; өшпейтін өнегесі, азбайтын рухы; әннің тіккен туы, асқар тауы, күйдің соққан желі, қара дауылы, ақ бораны; мауқымызды басқан, әні елге ем болған балгер; бармағынан бал тамған арқалы домбырашы, кеудесінен күй қоздаған күй – құдірет»''.}}
*Жәнібек Кәрменов: {{Дәйексөз|''«Сөз жоқ, Нұрғиса Тілендиев оқшау дара тұлға. Зор талант иесі. Халқымыздың ақындық, әншілік, шешендік, күйшілік, композиторлық рухы, күш қуаты бір басында тоғысқан жаратылысы жомарт біртуар жан»''.}}
Осы ой – толғамдардың алып – қосары жоқ, бәрі де ақиқат сөздер.
Ойдың орамын Тілендіұлы Нұрғисаның өз сөзімен түйіндеуге болар:'' «Кейде мен өзімді әке – шешеден тумағандай сезінем. Өйткені, халық алақанына салып, өмір бойы аялап келеді,»'' - дейді екен.
Бұл да шығар күндей шындық.

==«Арман»==
Бір ауылда той болып, сол тойға Тілендіұлы Нұрғиса арнайы шақырылыпты. Өзі той болған соң, оған Нұрғиса шақырылған соң, әрине, күй тартылады. Күйді, әрине, Нұрғиса тартады. Елдің де күткені сол, күй тартылған сайын тыңдаушы жұрттың айызы қанып, желпіне түседі. Жұрт желпініп, қошамет көрсеткен сайын Нұрғисаның арқасы қозып, домбырасын қырық құбылтады. Тыңдаушының делебесі одан сайын қозады.
Жұрт осылайша мәз–мейрам болып жатқанда, бір ақ сақалды қарт құйған мүсіндей болып, шеттеу отырады. Бейне бір тас керең адам секілді, тартылып жатқан күйге селт етпейді.
Әрбір күйді тартқан сайын қолпашты қардай боратқан көпшілік Нұрғисаны одан сайын қолқалай түседі. Еті қызып алған Нұрғиса домбыраны төсіне қойып, басына шығарып, шырқ үйіріп тартады. Тыңдаушы көпшіліктің есі шығып, одан сайын үздіге түседі.

Тек, әлгі шеткерірек отырған ақ сақалды қарт сол құйған мүсін сияқты қалпынан селт етер емес.
Нұрғиса болса арқаланып алған, домбырасын одан сайын бебеулетіп, одан арман безілдете түседі. Әлден уақытта делебесі қозған бір жас жігіт: ''«Нұрғиса, сіз күйді башайыңызбен тартады дейді ғой, башайыңызбен тартыңызшы!»'' деп өзеурейді. Нұрғиса болса сұраушыны жалындырмайды, кебісті қағып тастап, домбыраны башайымен қағады. Жұрт қыран–топан, айран–асыр, таң–тамаша.

Бірақ, шеткеріде отырған қарт қана, селт етпестен, сол тұнжыраған қалпынан танбайды. 
Содан, күйдің неше атасы тартылып, әннің неше атасы айтылып, тыңдаушының құмары қанып, түннің бір мезгілі болған кезде Нұрғиса тынығып, дем алмақшы болады. Қонақтарды алдын–ала сайланған үйлерге бөліп–бөліп жатқызу үшін тарата бастайды. Нұрғиса болса, бағанағы құйған мүсіндей тұнжыр қарттың үйіне бөлінеді. Үйге келеді. Тап–тұйнақтай қонақ түсетін үй екен. Нұрғисаның көзіне төрде ілулі тұрған қозы қарын қызыл домбыра алдымен шалынады. Домбыра көрсе Нұрғисада тағат қала ма, қызыл домбыраны қолына алып, шертіп көрсе, домбыраның көмейі күмбірлеп, көкірегі өксиді екен. Нұрғиса қызығып кетеді де, үй иесіне: «Ақсақал, бір күй тартып берейінші!» дейді.
Үй иесі самарқау қалпымен Нұрғисаның бетіне барлай қарап алады да: «Тартсаң тарт, шырағым. Тек, үйдің берекесін алмай, адам құсап тартшы!» - дейді. Қарттың үні мүлде түңілгендей, дені дұрыс күй тыңдаудан күдерін үзгендей болып естіледі.

Нұрғиса болса дүние төңкеріліп түскендей ''«Ах!»'' дейді. Күн ұзынғы қолпаштың, күн ұзынғы марапаттың бәрі желге ұшқандай, бәрі жалған сияқты жаны құлазып сала береді. Ол аздай–ақ, сол сәт әкесі Тіленді марқұмның дәл жаңағы қарт сияқты «Күйдің берекесін алмай, күйін келтіріп тартар болар» деп отыратын сөзі есіне түсіп, одан сайын құмығыды. Тап бір әке өсиетін аттанғандай, күйші әкесінің арманына қылау түсіріп алғандай, жан–дүниесі әп–сәтте әптер–дәптер болады. Сол сәт көкірігінен ''«Ах, арман–ай!»'' деген сөздің қалай лықсып шыққанын өзі де аңғармай қалады.
Нұрғиса тұғырдағы қырандай дүр сілкініп, есін жияды. Сол қалпында домбыраны үгітіп жіберердей құшырлана бауырына басып отырып, жөргектен құлағына сіңген ескі сарынды сұңқылдатып қоя береді. Күй қолымен емес, жүрегімен тартылады. Тереңнен тепсініп шыққан шұңғыла сарын гөй–гөйлеп, небір нақышты иірім–қайырымдар өзінен-өзі құйылып арманымен қауышқандай сезіне беріледі.

Күй аяқталады. Нұрғиса қарсы алдында қақшиып отырған қартқа қарайды. Қарттың қабағы ашылып, жанары шоқтай жайнап, мүлде басқа күйге түскен. Сол қалпы ботадай елпілдеп: «Ой, бәрекелді, өркенің өссін, қарағым!» дейді. Нұрғиса сонда ғана өзіне өзі келгендей болып, көңілі орнына түседі...

Сөйтсе, бұл қартыңыз соғысқа барғанға дейін тыңдаушысын тәнті еткен дәулескер домбырашы екен.&lt;ref&gt;[[Тарихи тұлғалар]]. Танымдық - көпшілік басылым. [[Мектеп]] жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – [[Алматы]]. “[[Алматыкітап баспасы]]”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt; Соғыстан сол қолы шынтағынан кесіліп оралыпты. Қол кесілгенмен, көкірек сау, күйге ынтық көңілін өзінше аулап, домбырасын баптап қояды екен.
Міне, осы қарттың алдында тартқан күйін Нұрғиса кейін ''«Арман»'' деп атап жұртқа жайса керек.

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]]
* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері
* КСРО ның халық әртісі. 
* Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен Н.Тілендіұлына [[1998]] жылы «Халық Қаһарманы» атағы берілді.
* Отан ордені
* II дәрежелі Отан соғысы ордені
* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері.

== Тағы ==
Алматы қаласында Жамбыл атындағы Қазақ академиялық мемлекеттік филармониясында Нұрғиса Тілендиев құрметіне Халықаралық және Республикалық дирижëрлер байқауы өткізіледі. Байқаудың басты мақсаты талантты жастардың есімдерін анықтап қана қоймай, Н.Тілендиевтің қалдырған мұрасын жалғастыру. Байқауда Н.Тілендиевтің шығармалары, оның ішінде қазақ халық аспаптар оркестріне лайықтап түсірілген күйлері және әндері орындалады.

{{уики}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]
[[Санат:XX ғасыр сазгерлері]]
[[Санат:КСРО дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:XX ғасыр дирижерлері]]
[[Санат:КСРО музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]]
[[Санат:XX ғасыр музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Қазақстан киносазгерлері]]
[[Санат:Қазақфильм тұлғалары]]
[[Санат:Опера сазгерлері]]
[[Санат:Балет сазгерлері]]
[[Санат:Опера дирижерлері]]
[[Санат:КСРО академиялық музыканттары]]
[[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Домбырашылар]]</text>
      <sha1>g50tj91r7q7hsga10d6beiz3dq7uzzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628213</id>
      <parentid>3628210</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3611109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41411" sha1="foag5k7tce2m5ayv87yjgqtsv4wwtdi" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Nurgisa Tlendiev 2025 stamp of Kazakhstan.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Тілендиев
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 1.4.1925
 |Туған жері         = [[Нұрғиса Тілендиев ауылы|Шилікемер]] ауылы, {{туғанжері|Іле ауданы|Іле ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Қайтыс болған күні   = 15.10.1998
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{USSR}} (1925–1991)&lt;br&gt;{{KAZ}} (1991–1998)
 |Мамандықтары         = {{hlist| [[күйші]]-[[композитор]] | [[дирижер]] | [[домбыра]]шы }}
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = {{hlist| [[домбыра]] | [[фортепиано]] }}
 |Жанрлары             = Күй
 |Лақап аттары         = Нұраға
 |Ұжымдары             = «Отырар сазы» этнографиялық фольклорлы қазақ халық аспаптар оркестрі
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{қатар|{{Халық қаһарманы|1998}}}}
{{қатар|{{Отан ордені|1998}}|{{II дәрежелі Отан соғысы ордені|1985}}|{{Еңбек Қызыл Ту ордені|1959}}}}
{{қатар|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}}}}
{{қатар|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалі}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл медалі}}}}
{{қатар|{{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}|{{Астана медалі|1998}}}}
{{қатар|{{КСРО халық әртісі|1984}}|{{Қазақ КСР халық әртісі|1975}}|{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері|1959}}|{{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты|1978}}}}
 |Сайты                = 
}}
'''Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев''' ([[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]], [[Нұрғиса Тілендиев ауылы|Шилікемер]], [[Іле ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[15 қазан]] [[1998 жыл|1998]], [[Алматы]]) — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|қазақтың кеңестік]] күйші-композиторы, дирижëр, дәулескер домбырашы, Қазақ КСР халық әртісі (1975), КСРО халық әртісі (1984), Қазақстан Халық Қаһарманы (1998).

== Өмірбаяны ==
* [[Шапырашты]] тайпасының [[Шам]] руынан.&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
* Туып өскен жері - [[Алматы облысы]]ның Іле ауданына қарасты Шилікемер ауылы. Топырақ бұйырған жері Жамбыл кесенесінің іргесі.
* Мәскеудің [[Пётр Ильич Чайковский|П.И.Чайковский]] атындағы консерваториясының дирижëрлік факультетін (''профессор [[Николай Аносов|Николай Аносовтың]] сыныбы бойынша'') бітірді. 
* Алматыдағы Абай атындағы опера және балет театрында (1953-1961) дирижëр;
* Құрманғазы атындағы мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде (1961-1964) бас дирижер және көркемдік жетекшсі.
* 1964-1968 жылдары Абай атындағы опера және балет театрының директоры.
* 1968-1981 жылдары ''«Қазақфильм»'' киностудиясы музыка редакциясының бас редакторы болып істеді. 
* Тікелей өзінің ұйымдастыруымен дүниеге келген «[[Отырар сазы]]» халық аспаптары оркестрінде (1981-1998) бас дирижëр қызметін атқарды.
* Жары - Дариға Тілендікеліні - (актриса).
* Қызы - Дінзуһра (Динара) Тілендиева (дирижëр).
* Немересі - Даяна Тілендиева.

== Туындылары ==
Нұрғиса Атабайұлы қазақтың музыкалық мәдениетіне композитор, дирижëр, орындаушы ретінде өшпес із қалдырған суреткер. Ол 500-ден астам музыкалық төл туындылардың авторы. Осынау мол мұраның жанрлық аясы да қайран қалдырады: [[ән]], [[күй]], романс, увертюра, [[поэма]], контата, опера, балет. Сүйікті шығармаларынан: 
* ''«Достық жолымен»'' (1958)
* ''«Менің Қазақстаным»'' контатасын (1959)
* Қ. Қожамяровпен бірлесіп жазған ''«Алтын таулар»'' операсын (1961)
* ''«Ата толғауы»'' 
* оркестр үшін жазылған шығармаларын (1962)
* ''«Халық қуанышы»'' (1963)
* ''«Қайрат»'' (1964)
* ''«Жеңіс солдаты»'' (1975) сияқты увертюраларын атауға болады. Оның
* «Аққу»
* «Аңсау»
* «Арман»
* «Ата толғауы»
* «Әлқисса»
* «Қорқыт туралы аңыз»
* «Көш керуені»
* «Махамбет»
* «Алтын дән»
* «Боорлаштарым» (Бауырларым)
* «Фараби сазы» сияқты күйлері.
* «Ақ шағала»
* «Сарыжайлау»
* «Алатау»
* «Ақжайық»
* «Ақ құсым»
* «Асыл әже»
* «Жан сәулем»
* «Кел еркем Алатауыма»
* «Құстар әні» (Құстар қайтып барады)
* «Өз елім» сияқты ондаған әндері халықтық бояу нақышының қанықтығымен, өзіндік қолтаңбасының айқындығымен жұртшылықтың сүйіп тыңдайтын рухани қазынасына айналған. Мұның сыртында қырықтан астам пьесаға және жиырмадан астам фильмге музыка жазған.
* Нұрғиса Атабайұлы музыкасын жазған М. Әуезовтың, Ш. Аймановтың, Т. Ахтановтың, Ә. Тәжібаевтың пьесалары, сондай-ақ:
* «Қыз Жібек»
* «Қилы кезең»
* «Менің атым Қожа»
* «Қарлығаштың құйрығы неге айыр»
* «Ақсақ құлан» фильмдері әлдеқашан қазақ сахнасы мен экран өнерінің классикасына айналған.

Ол [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]]: 
* «Әсемпаз болма әрнеге...»
* «Жасымда ғылым бар деп ескермедім...»
* «Ішім өлген, сыртым сау...»
* «Қызарып, сұрланып...» өлеңдеріне ән шығарған.
* «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын»

Сонымен қатар қазақ ақындарының өлеңдеріне: 
* «Ғашыққа мойын қой»
* «Абай арманы»
* «Әйгерімнің әні»
* «Ақынның пайғамбары - Абай ата» әндерін жазды.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

== Музыкалық мәдениет ==
Нұрғиса Атабайұлы қазақтың музыкалық мәдениетіндегі сал серілік дәстүрдің соңғы тұяғы. Ол өнер туындату барысында уақыттың идеологиялық өктемдігіне, ассимиляцияшыл әсіре үрдісіне мүлде мойын ұсынбастан, өзінің тәңір дарытқан төлтума қалпынан қылдай ауытқымай жүріп, шығармашылық даралығын сақтап қала алды. Бұл ретте, Нұрғиса жерден қуат алатын Антей сияқты, қазақтың музыкалық дәстүріне табанын нық тіреп тұрып, өзінің арман аңсарын еш жасқанбастан дыбысқа айналдыра білді. Ол өз заманының музыкалық танымын терең игерген кәсіпқой музыкант бола тұра суырыпсалмалық дәстүрді ұдайы шабыт тұғыры етіп отырды. Былайша айтқанда, көргенді күйттеп, естігенді жаттап отыратын оркестрлік қасаңдыққа Нұрғиса буырқанған шабыт еркіндігін дарыта білді. Бұл ретте, Нұрғиса сахараның ақ бас абыздары сияқты, өз үнін көп дауысқа тұншықтырмай, өз лебізін көп даңғазаға ілестірмей, қазақтың дәстүрлі музыкалық тіліндегі дарашыл қасиетті (''монодийность'') тәу етіп өтті. Нұрғисаның композитор, дирижер, орындаушы ретіндегі ойы көпке ортақ, тілі көпке түсінікті. Егер, салсерілер өнері адамның жан жүрегіне бағытталуымен дараланса, сол ұлы дәстүр Нұрғисаның да барша шығармашылық болмысында аста төк болып, шалқып шашылып жатты. Дәл осы тұрғыда Нұрғиса қазақтың дәстүрлі музыкасының әрін тайдырмастан, нәрін жоғалтпастан тек қана өзіне тән профессионализмді қалыптастыра алды.

== Толығырақ ==
Н. Тілендиев тұңғыш рет қазақтың төл музыкасын төл аспаптарымен оркестрлік үлгіде дыбыстау арқылы, әрі қалай дамытудың тамаша үлгісін көрсетті. 
Енді, орындаушы Нұрғиса, яғни домбырашы Нұрғиса туралы. Қашанда айғақсыз деректің бәрі қиялмен қоңсылас, болжаммен кіндіктес. Айғақты дерек атаулы шын тарихтың тапжылмас іргетасы. Қазақ маңдайына біткен ұлы күйші – композиторлардың, шүкір қатары қалың. Бүгінге жеткен күй мұрасына да кенде емеспіз. Дегенмен, сұлулыққа іңкәр көңіл кейде қиялдайды: шіркін – ай, осынау құдірет күйлерді сол шығарушы құдіреттердің өзі қалай тартты екен деп. Өкініштісі, арыдағы дәулескер күйшілерден жеткен «қолтаңба» жоқ. Қолдан – қолға көшіп жеткен күйлеріне қанағат. Домбырашы – орындаушылық өнерді көксегенде де, сол көненің күйлерін көкірегіне қонақтатып, бүгінгі күнімізге жеткізген саңлақтардың өнеріне жұбанамыз. Жай ғана жұбанып қоймаймыз, орындаушылық ұлы дәстүрдің жығасы қисаймай, барша сән – салтанатымен, барша шеберлік – шалымымен жеткеніне де күмәнсіз сенеміз. Сендірмей қоймайтын құдірет – бүгінгі күй құмар қауым [[Дина|Дина Нұрпейісова]], Қали Жантілеуов, [[Әбікен Хасен|Әбікен Хасенов]], Жаппас Қаламбаев, [[Төлеген Момбек|Төлеген Момбеков]], Нұрғиса Атабайұлы, [[Мағауия Хамзин]], Ырысбай Ғабди, Қаршыға Ахмедияров, Әзидолла Есқали, Талас Әсемқұлов, [[Шәміл Әбілтай]], Секен Тұрысбек, Сыматай Үмбетбай, Мұхаметжан Тілеухан сияқты күйші – орындаушылықтың жылжыған жорғасы мен жылмиған жүйріктерін естіп – көріп отыр. Бұлардың әр қайсысы бір – бір мектеп, әр қайсысының саусағына ілесіп сан ғасырдың шеберлік – шалымы жеткен. Сонан соң, бұлардың бәрі де жай ғана жаттап тартатын жайдақ орындаушылар емес, күйші – орындаушылар. Яғни, күй туындататындар, содан да, олар тартатын күйінің ішіне түсіп, кейіпкеріне айналып тартады. Олар арыдағы құдірет күйшілердің өзі тіріліп келіп тыңдаса, өкіндірмейтін дүлдүлдер. 
Міне, осындай дүлдүл орындаушылардың бірі ғана емес, бірегейі – Нұрғиса. «Солақайдың сойынан сақтан» дегендей, Нұрғиса солақай домбырашы болған. Мұның өзі оң қол саусақтарының пернелерге қапысыз қадалатын икемділігін пайдаланып, мөлдір дыбыстар шығаруына дес берген сияқты. Ол бар айтарын домбыра арқылы жеткізген қайталанбас домбырашы.

== Күй сезіну ==
Қазақ домбырашылары күй өнерін көз арқылы, қол арқылы және құлақ арқылы жұғады деп отырады. Осылардың ішінде күйді құлақпен сіңіретіндердің жөні бөлек. Себебі, көз – көргенінен танбайды, қол – ұстағанынан – айырылмайды. Яғни, күйді көз бен қол арқылы жұғысты еткендер, әдетте, қасаң қайталаушылыққа ұрынады. Ал, құлаққа сіңген күй, сөз жоқ, санаға да сіңеді. Санаға сіңген күй жүректі тербеп, жүрекпен тартылмақ. Нұрғиса болса, күйді құлақпен сіңіріп, жүрекпен тартатын домбырашы. Оның тартқан күйлері жүректен шыққан соң да жүректерді баурап жатады.  Нұрғиса домбырашы – орындаушы ретінде қазақтың күйшілік мектептеріне тән төл ерекшеліктерді терең танып – түсінген; сол танып – түсінгенін дыбыстай алар әдіс–тәсілдерді қапысыз меңгерген. Ол Алтайдың тік күйлерін, Арқаның қоңыр күйлерін, Сыр бойының бойлауық күйлерін, Жетісудың жайсаң күйлерін, Атыраудың адуын күйлерін тартқанда, солардың қай–қайсысының да әрін тайдырмай, нәрін жоғалтпай, сәні мен салтанатын келістіріп тарта алған санаулы ғана саңлақтардың бірі. Егер Нұрғиса композитор да болмай, қоғам қайраткері де болмай, тек қана домбырашы – орындаушы болса, ол сонда да қазақтың мәдени – рухани шежіресіндегі көрнекті тұлға ретінде төрден орын алар еді.

==Дарын==	
Тілендіұлы Нұрғисаның бойындағы осындай Тәңір дарытқандай көп қырлы, алуан сырлы аста–төк дарынның сыр–себебі кім–кімге де ден қойдыртса керек. Әрине, ондай сыр–себептің негізі қашанда туған топырақ, шыққан тек, өсіп-өнген ортамен кіндіктес. Бұл ретте, Нұрғисаны жарық дүниеге келген сәттен бастап–ақ әнге бөлеп, жырмен құндақтап, күймен тербеткен Жетісудың өнерпаздық дәстүрін  тағдырлы себептің зоры десе жөн. Мұндайда көктей шолып болса да, Жетісудың өнер мектебіне тұғыр болған тұлғалардың атын атап, түсін түстеп өті қажет. Бұл ретте, әрине, Сүйінбай, Жамбыл, Құлмамбет, Бақтыбай, Бармақ, Үмбетәлі, Қалқа, Кенен, Қуат, Балтағұл, сияқты айыр көмей ақындар, Кебекбай, Сапақ, Ноғайбай, Бөлтірік сияқты от ауызды, орақ тілді шешендер, Қанадан, Байсерке, Бердібек сияқты дәулескер күйшілер, Дәурен сал, Қырмызы, Жидебай, Балқыбек сияқты толлықсып–бұлықсыған сал–серілер, Ұлбике, Әлмен, Ақкүміс, Ләтипа, Жаңылдық сияқты жезтаңдай қыз–келіншектер алдымен еске түседі. Олар қалыптастырған ұлы өнер мектебі, ұлағатты өнеге Нұрғисадай туа біткен дарынды жөргегінде тыныш жатқызуы мүмкін емес еді. 
Осы орайда, Нұрғисаны ақ  көйлекпен туған, ақжолтай жан деуге болады. Ол өнерпаздықтың ұлы дәстүрін талбойына сіңірген әкесі – Тілендінің бауырында өсті. Тәңірдің тіліндей күй сарындарын әке алдында отырып бала көкірегіне қонататты. Нұрғисаның анасы Салиха әйгілі Кенен ақынның қарындасы, ол кісі де төңірегін әншілігімен тәнті еткен. Сол кісінің сызылта салатын сұлу әндеріне бала Нұрғиса жан–жүрегін тербелтіп өсті.

Мүшел жасқа толар–толмас кезінің өзінде–ақ ауылындағы қазақ пен қырғыздың, орыс пен татардың музыкалық аспаптарын тегіс қолынан өткізіп, алуан түрлі ән мен күйді құйқылжыта тартқанда ауыл–аймағы аузын ашып, көзін жұматын болды. Есейе келе Нұрғиса әншіліктің ақиығы Кененнен бата алып, жыр жампозы Жамбылдың сарқытын ішті. Мұның бәрі де Нұрғиса өнерпаздығының себепшісі, бастау бұлағы деуге әбден болады. Алайда, үлкен өнердің сара жолына қадам бастыртқан, тағдырдың жазуындай орайлы сәтке Нұрғиса он төрт жасында кезікті. Кезігушісі – қазақ музыкасына пайғамбардай шапағаты тиген әйгілі Ахмет Жұбанов еді. Жеті қабат жер астынан жаңа ғана бұлқынып шығып, булыға ағып, енді ғана жүлге тарта бастаған кәусар бұлақтың тегеурінін жазбай танитын қарт бағбан сияқты, бала Нұрғисаның бойындағы бұла дарынды дана Ахмет те бірден таниды. Таниды да, Нұрғисаны қолынан жетектеп алып келіп, қазақ ұлт аспаптар оркестрінің домбырашылар тобына қосады. Бұл, жазмыш дегенді қойсайшы, оркестр құрамындағы өңшең дәулескер домбырашылардың ішінен домбырашылықтың дүлдүлі Қали Жантілеудің оң жағынан Нұрғисаға орын тиеді. Қалидың алдын көрген құйма құлақ Нұрғиса кешікпей–ақ, бұрын күйді қызығып тартса, енді күйді құнығып тартатын болады, бұрын күйді еліріп тартса, енді күйді елігіп тартады. Міне, осының бәрі де Нұрғиса әлеміне тапжылмас тұғыр болды, осының бәрі де Нұрғиса дарынының сарқылмас қайнар көзі еді.

Тілендіұлы Нұрғиса өзінің барша қабілет – дарынын халқының рухын асқақтатуға арнады. Бұл жолда ол халқымен етене тіл табысып, халқының сырласы да, мұңдасы да бола алды. Оның музыкасы баланың да, дананың да жүрегіне жол тауып, дүйім жұрттың рухани жан серігіне айналды.  Ол атақ – даңқ іздеген жоқ, атақ – даңқ оны іздеп тапты. Қазақстан композиторларының ішінде тұңғыш рет Халық қаһарманы атағын алды. Кез – келген кесек дарынның күмәнсіз орындалатыны сияқты, бұған дүйім жұрт қалтқысыз көңілмен қуана қол соқтырған Нұрғисаны біртуар дарын, қайталанбас тұлға ретінде көзінің тірісінде – ақ әйгілі замандастары бірауыздан мойындады. Олар Нұрғисаны мақтаған жоқ, халықтың мәдени – рухани өміріндегі құбылыс ретінде Нұрғисамен мақтанды.

==Ұлылардың сөзі==
*[[Жамбыл Жабаев]] : {{Дәйексөз|''«Менің ием, жолбарысым Тілендінің баласы Нұрғисаға кетті. Түсімде соның алақанын жалап тұр екен. Ендігі иесі сол болар»''.}}
*[[Дінмұхамед Қонаев]]: {{Дәйексөз|''«[[Музыка]] – адамзаттың әмбебап тілі ғой. Ол біздің жан – дүниемізді байытып, әсіресе, ұлттық сана – салтымызға баулитын сиқырлы күш. Мен Нұрғиса Тілендиевтің шығармаларын тыңдаған сайын осындай ойға қалам»''.}}
*[[Нұрсұлтан Назарбаев]]: ''«Тілендиев жазған күйлер тыңдаушысын қуанта да алады, жұбата да біледі; толғандыра отырып ойландырады; әлдилей отырып әдемі әсерге бөлейді, онда атадан балаға мирас болып келе жатқан адамгершілік асыл қасиеттер, инабат иірімдері, мейірім мен рахым шапағаты жаныңды баурайды; онда мұқалмас жігер, қанаттандырар қайрат, өрлік пен өжеттік, ұлттық рух, намыс бар; меніңше, Тілендиевтің күйлері бүгінгі тыңдаушысын қалай бейжай қалдырмаса, енді он, жиырма, жүз жылдан кейін де дәл бүгінгі құдірет күшін солай сақтайды; өйткені ол ықылым заманғы бабалар рухымен, арман – мақсатымен сабақтас»''.
*[[Қанабек Байсейітов]]: {{Дәйексөз|«Нұрғисаның тұла бойы толған дыбыс қой, оның денесінен бір жапырақ етті үзіп алып, лақтырып тастасаң, ол екеш оған дейін бүлкілдеп, өлең айтып жатады».}}
*[[Әбдіжәміл Нұрпейісов]]: {{Дәйексөз|''«Нұрғисаның талантты екенін, тұла бойы толған ән, әуен, саз екенін білу үшін онымен бір рет дидарласып, кездессе де жетіп жатыр... Осы бір ақжарқын, аржайы, ашық жігіттің қарапаймы дыбысқа қалай жан бітіріп жібергеніне таңданасың. Еш нәрсеге көңілі селт етпейтін осы дүниедегі ең бір енжар, самарқау жүретін кісіні де жағасынан ұстап алып жұлқып – жұлқып қалғандай, құдіретті күшті қаптатып жіберетініне сенер – сенбесіңді білмейсің»''.}}
*Еркеғали Рахмадиев:{{Дәйексөз|'' «Н. Тілендиев бір ғасырда бір туып, ғасырлар бойы өзінің өнерімен халқының ортасында өмір сүретін тұлға»''.}}
*Әбіш Кекілбаев: {{Дәйексөз|''«Домбырашы Нұрғисаның қолына домбыра тисе, теңіз төрінде дауыл көтерілгендей, алай мен дүлейдің аласапыранына түсіп, дирижер Нұрғисаның қолына оркестр тисе, Алатау жапырылып, Атлант сапырылып кеткендей, аламан – асырдың астында қалдырып, композитор Нұрғиса билік алса, аспан ашылып, шуақ шашылып, дүние жарқырап жүре беретін қазіргі дәуренімізді көре қалғандардың өксімей, ести қалғандардың көксемей өтуі еш мүмкін емес. Жүректің дүлгіріне, қиялдың қиырына, арманның тұңғиығына ондай терең бойлай алатындар тым сирек еді – ау»''.}}
*[[Мырзатай Жолдасбеков]]:{{Дәйексөз|'' «Нұрғиса Тілендиев – қазақ даласын сахнаға айналдырып сазға бөленен жасампаз; музыка өнерінің ашылмай кеткен жұмбағы, шешілмей кеткен сыры; таусылмайтын кені, тот баспайтын асылы, сарқылмайтын бұлағы, сөнбейтін шырағы, талмайтын пырағы, қалқайған құлағы; лапылдаған жүрегі, құламайтын тірегі, ақиқат шындығы, асқақ үні; алтын діңгегі, мінсіз ұстасы; өшпейтін өнегесі, азбайтын рухы; әннің тіккен туы, асқар тауы, күйдің соққан желі, қара дауылы, ақ бораны; мауқымызды басқан, әні елге ем болған балгер; бармағынан бал тамған арқалы домбырашы, кеудесінен күй қоздаған күй – құдірет»''.}}
*Жәнібек Кәрменов: {{Дәйексөз|''«Сөз жоқ, Нұрғиса Тілендиев оқшау дара тұлға. Зор талант иесі. Халқымыздың ақындық, әншілік, шешендік, күйшілік, композиторлық рухы, күш қуаты бір басында тоғысқан жаратылысы жомарт біртуар жан»''.}}
Осы ой – толғамдардың алып – қосары жоқ, бәрі де ақиқат сөздер.
Ойдың орамын Тілендіұлы Нұрғисаның өз сөзімен түйіндеуге болар:'' «Кейде мен өзімді әке – шешеден тумағандай сезінем. Өйткені, халық алақанына салып, өмір бойы аялап келеді,»'' - дейді екен.
Бұл да шығар күндей шындық.

==«Арман»==
Бір ауылда той болып, сол тойға Тілендіұлы Нұрғиса арнайы шақырылыпты. Өзі той болған соң, оған Нұрғиса шақырылған соң, әрине, күй тартылады. Күйді, әрине, Нұрғиса тартады. Елдің де күткені сол, күй тартылған сайын тыңдаушы жұрттың айызы қанып, желпіне түседі. Жұрт желпініп, қошамет көрсеткен сайын Нұрғисаның арқасы қозып, домбырасын қырық құбылтады. Тыңдаушының делебесі одан сайын қозады.
Жұрт осылайша мәз–мейрам болып жатқанда, бір ақ сақалды қарт құйған мүсіндей болып, шеттеу отырады. Бейне бір тас керең адам секілді, тартылып жатқан күйге селт етпейді.
Әрбір күйді тартқан сайын қолпашты қардай боратқан көпшілік Нұрғисаны одан сайын қолқалай түседі. Еті қызып алған Нұрғиса домбыраны төсіне қойып, басына шығарып, шырқ үйіріп тартады. Тыңдаушы көпшіліктің есі шығып, одан сайын үздіге түседі.

Тек, әлгі шеткерірек отырған ақ сақалды қарт сол құйған мүсін сияқты қалпынан селт етер емес.
Нұрғиса болса арқаланып алған, домбырасын одан сайын бебеулетіп, одан арман безілдете түседі. Әлден уақытта делебесі қозған бір жас жігіт: ''«Нұрғиса, сіз күйді башайыңызбен тартады дейді ғой, башайыңызбен тартыңызшы!»'' деп өзеурейді. Нұрғиса болса сұраушыны жалындырмайды, кебісті қағып тастап, домбыраны башайымен қағады. Жұрт қыран–топан, айран–асыр, таң–тамаша.

Бірақ, шеткеріде отырған қарт қана, селт етпестен, сол тұнжыраған қалпынан танбайды. 
Содан, күйдің неше атасы тартылып, әннің неше атасы айтылып, тыңдаушының құмары қанып, түннің бір мезгілі болған кезде Нұрғиса тынығып, дем алмақшы болады. Қонақтарды алдын–ала сайланған үйлерге бөліп–бөліп жатқызу үшін тарата бастайды. Нұрғиса болса, бағанағы құйған мүсіндей тұнжыр қарттың үйіне бөлінеді. Үйге келеді. Тап–тұйнақтай қонақ түсетін үй екен. Нұрғисаның көзіне төрде ілулі тұрған қозы қарын қызыл домбыра алдымен шалынады. Домбыра көрсе Нұрғисада тағат қала ма, қызыл домбыраны қолына алып, шертіп көрсе, домбыраның көмейі күмбірлеп, көкірегі өксиді екен. Нұрғиса қызығып кетеді де, үй иесіне: «Ақсақал, бір күй тартып берейінші!» дейді.
Үй иесі самарқау қалпымен Нұрғисаның бетіне барлай қарап алады да: «Тартсаң тарт, шырағым. Тек, үйдің берекесін алмай, адам құсап тартшы!» - дейді. Қарттың үні мүлде түңілгендей, дені дұрыс күй тыңдаудан күдерін үзгендей болып естіледі.

Нұрғиса болса дүние төңкеріліп түскендей ''«Ах!»'' дейді. Күн ұзынғы қолпаштың, күн ұзынғы марапаттың бәрі желге ұшқандай, бәрі жалған сияқты жаны құлазып сала береді. Ол аздай–ақ, сол сәт әкесі Тіленді марқұмның дәл жаңағы қарт сияқты «Күйдің берекесін алмай, күйін келтіріп тартар болар» деп отыратын сөзі есіне түсіп, одан сайын құмығыды. Тап бір әке өсиетін аттанғандай, күйші әкесінің арманына қылау түсіріп алғандай, жан–дүниесі әп–сәтте әптер–дәптер болады. Сол сәт көкірігінен ''«Ах, арман–ай!»'' деген сөздің қалай лықсып шыққанын өзі де аңғармай қалады.
Нұрғиса тұғырдағы қырандай дүр сілкініп, есін жияды. Сол қалпында домбыраны үгітіп жіберердей құшырлана бауырына басып отырып, жөргектен құлағына сіңген ескі сарынды сұңқылдатып қоя береді. Күй қолымен емес, жүрегімен тартылады. Тереңнен тепсініп шыққан шұңғыла сарын гөй–гөйлеп, небір нақышты иірім–қайырымдар өзінен-өзі құйылып арманымен қауышқандай сезіне беріледі.

Күй аяқталады. Нұрғиса қарсы алдында қақшиып отырған қартқа қарайды. Қарттың қабағы ашылып, жанары шоқтай жайнап, мүлде басқа күйге түскен. Сол қалпы ботадай елпілдеп: «Ой, бәрекелді, өркенің өссін, қарағым!» дейді. Нұрғиса сонда ғана өзіне өзі келгендей болып, көңілі орнына түседі...

Сөйтсе, бұл қартыңыз соғысқа барғанға дейін тыңдаушысын тәнті еткен дәулескер домбырашы екен.&lt;ref&gt;[[Тарихи тұлғалар]]. Танымдық - көпшілік басылым. [[Мектеп]] жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – [[Алматы]]. “[[Алматыкітап баспасы]]”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt; Соғыстан сол қолы шынтағынан кесіліп оралыпты. Қол кесілгенмен, көкірек сау, күйге ынтық көңілін өзінше аулап, домбырасын баптап қояды екен.
Міне, осы қарттың алдында тартқан күйін Нұрғиса кейін ''«Арман»'' деп атап жұртқа жайса керек.

== Марапаттары ==
* Қазақстанның халық әртісі
* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері
* КСРО ның халық әртісі. 
* Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен Н.Тілендіұлына [[1998]] жылы «Халық Қаһарманы» атағы берілді.
* Отан ордені
* II дәрежелі Отан соғысы ордені
* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері.

== Тағы ==
Алматы қаласында Жамбыл атындағы Қазақ академиялық мемлекеттік филармониясында Нұрғиса Тілендиев құрметіне Халықаралық және Республикалық дирижëрлер байқауы өткізіледі. Байқаудың басты мақсаты талантты жастардың есімдерін анықтап қана қоймай, Н.Тілендиевтің қалдырған мұрасын жалғастыру. Байқауда Н.Тілендиевтің шығармалары, оның ішінде қазақ халық аспаптар оркестріне лайықтап түсірілген күйлері және әндері орындалады.

{{уики}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]
[[Санат:XX ғасыр сазгерлері]]
[[Санат:КСРО дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:XX ғасыр дирижерлері]]
[[Санат:КСРО музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]]
[[Санат:XX ғасыр музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Қазақстан киносазгерлері]]
[[Санат:Қазақфильм тұлғалары]]
[[Санат:Опера сазгерлері]]
[[Санат:Балет сазгерлері]]
[[Санат:Опера дирижерлері]]
[[Санат:КСРО академиялық музыканттары]]
[[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Домбырашылар]]</text>
      <sha1>foag5k7tce2m5ayv87yjgqtsv4wwtdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майқы би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5112</id>
    <revision>
      <id>3628261</id>
      <parentid>3624092</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29315" sha1="rnlu79fkeeez7j6mzenaaw5o3112lgp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Майқы би
 | Шынайы есімі         = Байқу, Байқы
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Төбе би, Түменбасы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = XII-XIII ғасырлар
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Mұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = [[Шыңғыс хан]], [[Жошы хан]], [[Бату хан]]
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = Тәңіршілдік / [[Ислам]]
 | Азаматтығы           = [[Моңғол империясы]] / [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]
 | Туған күні           = 1105 жыл шамасы
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 1225 жыл шамасы
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Хұшин (Үйсін)
 | Туған кездегі есімі  = Байқу
 | Әкесі                = Төбей (Мән)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Бақтияр, Бақадыр
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = Жошы ұлысы әскерінің оң қанаты
 | Шайқасы              = Батыс жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Майқы би''' (әдебиетте кездесетін есімнің жазылу нұсқалары: '''Байқу Хұшин'''&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы. 7-том. — Алматы, 1975. (Майқы бидің Шыңғыс хан тұсындағы рөлі).&lt;/ref&gt;, '''Хұшидай Байқу'''&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Жами ат-таварих). — М.-Л., 1952. (Байқу хушин туралы деректер).&lt;/ref&gt;) — [[Моңғол империясы|Монғол империясы]]ның бегі және [[Шыңғыс хан]] тұсындағы әмір.&lt;ref name=&quot;tynyshpaev&quot;&gt;Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакского народа. — Ташкент, 1925.&lt;/ref&gt; [[Шежіре]]ге сәйкес, [[Үйсін мемлекеті|Үйсін]] ірі тайпасының [[Ұлы жүз]] және [[Абақ Керей|Абақ керей]] рулар бірлестігі қазақтарының ортақ атасы болып табылады.&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot;&gt;Сәдібеков З. Қазақ шежіресі (Үйсін шежіресі). — Ташкент, 1994.&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Үйсін тайпасының құрамындағы рулар, шежіреге сәйкес, Майқы биден тарайды.&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot; /&gt;

XIII ғасырда ең танымал Үйсін Майқы болған еді. Тарихи мәліметтерге қарағанда, ол Монғол империясының ханы Шыңғыстың дәуірінде өмір сүрген. Майқы Шыңғысты хан көтеруге байланысты оқиғаларға және [[Жошы хан|Жошы]] мен [[Бату хан|Бату]] әскерінің оң қанатын басқару ісіне қатысқан. Оның ұлын Бақтияр батыр (кейбір нұсқаларда Бақадыр) деп атаған.&lt;ref name=&quot;halid&quot;&gt;Халид Қ. Тауарих-и хамса (Бес тарих). — Алматы: Қазақстан, 1992.&lt;/ref&gt;. Қазақ фольклорында «Майқы би» туралы көптеген нақыл сөздер мен аңыздар бар.&lt;ref&gt;Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. Т. III. — СПб., 1870.&lt;/ref&gt;

Шежіренің бір нұсқасына сәйкес, Майқының Бақтияр және Бақадыр атты екі ұлы болған.&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot; /&gt;

Бақтиярдың Үйсін, Ойсыл атты екі ұлы болды. Үйсіннен Бәйдібек (Албан, Суан және Дулат кландарының негізін салушы) тарайды, Ойсылдан Жалайыр (Ортақ атасы), Шапырашты (Ұлы жүз кланының негізін салушы), [[Ысты]] (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Ошақты (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Сіргелі (Ойсыл ұрпағы) тарайды.&lt;ref name=&quot;vostrov&quot;&gt;Востров В. В., Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов (Конец XIX — начало XX в.). — Алма-Ата: Наука, 1968.&lt;/ref&gt; Төбейден төрт ұл Майқы және Қоғам, Мекіре, Қойылдыр&lt;ref&gt;Көпейұлы М. Ж. Қазақ шежіресі. — Алматы: Жалын, 1993.&lt;/ref&gt;. Қоғам — аттас кланның негізін салушы. Қойылдыр мен Мекіре — өзге де туыстас кландардың негізін салушы.&lt;ref name=&quot;vostrov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot; /&gt;

Қыдырбайдың (айтылған нұсқаларда Төбейдің) көптеген ұрпағы болды: Сарыүйсін (Үйсін кланының негізін салушы), Шақшам (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Дулат (аттас кланның негізін салушы), Албан (аттас кланның негізін салушы), Суан (аттас кланның негізін салушы), Шапырашты (аттас кланның негізін салушы), Ошақты (аттас кланның негізін салушы), Ысты (аттас кланның негізін салушы), Сіргелі (аттас кланның негізін салушы), Жалайыр, Қаңлы, Шанышқылы (ұрпақ қалдырған ірі тайпалар).&lt;ref name=&quot;vostrov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot; /&gt;

== Аңыздар ==
Ежелгі шежіре бойынша екі Майқы би болған тәрізді. Белгілі жазушы Балғабек Қыдырбекұлы бұл жөнінде былай жазады «Артына өлтірмейтін сөз қалдырған-сол 12 ғасырда өмір сүрген Майқы ма? Көне көздерден ата баба, жеті пұстыдан қалған шежірелерге келсек қазақта екі Майқы болғаны байқалады. Оны екіншісі осы мақаланың авторының өзімен санағанда 41 атасы, яғни Шыңғыс заманындағы билік құрған Майқы. Егер біздің қолымыздағы атадан балаға мұра болып, дүниедегі ең ардақты құжаттай құрметтеліп жатталып келе жатқан [[Династия|әулет]] шежіресін тілге тиек етер болсақ 12 ғасырда жасаған Майқы өзін ұлы жүз санайтын біраз қазақтың атасы. Жалманбет ақ үйсін, жарықшақ қара үйсін, түркештің сары үйсін әкесі, Бәйдібектің атасы.

Ақ ұлы Майқы іштен бір аяғы кем туғанда, ақсап жүретін адам болған. Туа кембағал адамға төрт мүшесінің бірі кемістіктен майып аты берілген. Кейін қатарынан асып туған басында бағы, астында тағы бар, яғни шыңғыс ханның оң тізесін басқан адамды қазақта Майып деп атауға аузы бармай, бұрын өткен, аяқтыға жол ауыздыға сөз бермеген, қаусырма жақ, қызыл тілге келгенде алдына жан салмаған – осы Майыптың 18 бабасы – Майқының атымен атап кеткен. Демек, 12 ғасырда жасаған Майқы (Майып) мансап иесі бірақ, сөз иесі емес. Бұдан, әрине, Майқының қазақ халқының алдында өткен еңбегі, мансапты дулы- бас уәзір болғандығын жоққа шығаруға болмас. Ал артына ел аузында сөз қалдырған ел билеген көсем, басына сөз асырмаған Майқы мән баласы. «Арғы атам Абыл, Қайыр, Бақ, Таң, Пәр, Мән» деп жамбыл жырлаған Абыл, Қайыр, Бақ, Таң Пар мән- міне, бұлар Майқының аталары – Жамбылдың да бабалары. Қазіргі оның ұрпағы Майқыдан 58-60 атада тұр екен. 

Ежелгі тарихшы Рашид-ад-диннің «Жамих-ат тарауих» дегне еңбегінде екінші Майқы би Шыңғыс ханның, Шыңғыс хан өзі жорыққа шығарда оны өз орнына қалдырып, кететін сенімді бас биі болғаны, дау дамай содан шешімін тауып отырғаны көрсетілген.

Шыңғыстың баласы Жошы хан батысқа жорық жасағанда Майқы биге Моңғол әскерінің оң қанатын сеніп тапсырған. Талай жеңісті бастаған батыр болған. Сол оң қанат Дешті қыпшақ елінің ұлан ғайыр аймағына билік жүргізген. Осы дерек монғол жылнамасы «алтын топшыда» жазылған. Шыңғыс 1206 жылы Ұлы хан аталғанда оны құрметтеп, төңірегіндегі елдер құтты болсын айтып барыпты деседі. Бұл жөнінде ұлы Абай былай жазған « Монғолдан Шыңғыс хан шыққанда қазақтар құтты болсынға барыпты, бірақ қай жерге барғаны мағлұм емес ,  сөйтсе де осы Шыңғыс тауында әскері қарауыл өзенінің бойында жатып, 12 рудан 12 кісі монғолдың өз заңы бойынша «Хан» деген үлкен биіктің басында Шыңғысты отырғызып хан көтерген дейді. Тауының Шыңғыс аталып, биігі хан аталмақ себебі де сол болса керек. Сол 12 кісінің бірі қазақтың Майқы би деген кісі екен «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы майқы би» деген кісі сол кісі екен. Шыңғыс аламандыққа аттанып әскер тартып шыққанда әскерінің көбі татра екен. Оның себебі моңғол өздері татардай азсыздық сусыздыққа ыстық суыққа шыдамды болса керек. Қазақтың соғысқа жарарлық адамы сол Шыңғыстың әскеріне қосылып, бұларды Шыңғыс хан өзінің Жошы деген үлкен баласына билетіпті.
Майқы би кезінде қазақ халқының бірлігін сақтап, біртұтас ел болу жолында алғашқы ұлыс бірлігін құруда көп еңбек сіңірген қайраткер. Оның бұл қызметі жөнінде аңыз әңгімелер аз емес. Тарихы еңбектерде энциклопедияларда Майқы бидің сол азаматтық еңбектері толығырақ жазылмағанмен аздап аталып келеді. Мәселен қазақ энциклопедиясында былай жазыпты: 

«Халық аңызында — Майқы би  Орманбет би өліп, он сан ноғайлы елі бүлінгенде қазақ ұлысын құрған тарихи қайраткер бейнесінде сипатталады. Майқы би қазақ руларын үш жүзге (Жүз – арабша «бөлік», «бөлім») топтап, Үйсін бастаған бөлікті ұлы жүз, Қабан ұлы Болатқожа бастаған бөлікті Орта жүз, Қоғам ұлы Алшын бастаған бөлікті Кіші жүз деп атаған. Ноғайлы хандарының бір Қызыл Арыстанның баласы Ахметті ( Алаша хан) Ұлытауда Үш жүздің ханы етіп тағайындады. Ол ұлысқа кірген 40 руға таңба таратып, таңбаны әр рудың негізгі ерекшелігіне қарай белгіледі. Ұлыста бірінші туды ұстаған, Үйсінге «Жалау», ортада жүретін Арғынға «Көз», жауға алдымен шабатын Алшынға «Найза» таңбасын берген. 40 рудың таңбасын тасқа қашатқан. «Таңбалы тас» — «Майқы таңбасы», кейін жер атымен «Нұра таңбасы» атанған.

Тағы бір аңыз айтып кетейін: Қырық сан Қырым, отыз сан Рум, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, он сан Ноғайлы бөлініп, Орманбет би өлгенде Ноғайлы қоғам, Қобан және Майқы есімді белгілі аталар болыпты. Майқы тоғыз ханды қолынан отырғызған бас би екен.

Қырымнан келіп Бұхарада хандық құрып тұрған Қызыл Арыстан деген ханнан бір тұтқын күң әйел ұл табады. Оның тұла бойы алапаш болады.  Соны перзентсіз бәйбішесі ханға «Бұл баланың көзін құрт, құртпасың еліңді өскенде ала тайдай бүлдіреді» дейді. Хан бәбішесінің күндестікпен айтқан сөзіне иланып, әскерінен қырық жігіт бөледі де: «Мына баланы тапқан шешесімен Сырдариядан өткізіп тастаңдар. Өлсе өлер өлмесе өзінше күн көрер. Шешесі де, баласы да мұнда қайтып келмейтін болсын, өздеріңе де бостандық»,-дейді.

Қырық жігіт сырдариядан өтіп, Қаратау өңірінде аң аулап жүреді де, есейген соң баланы бір жерге әкеліп тастайды. Балаға аң аулап жүріп Майқы бидің баласы Үйсін кез болады. Бірақ бала оған ермейді. «Кімсің» деген сұрағына бала жауап та бермейді. Үйсін далада көргенін әкесіне айтып келеді: «Бір ағаштың түбінде отырған баланы көрдім, ай десе аузы, күн десе көзі бар. Көрген кісі қызығардай. Жалғыз айыбы тілі жоқ», — дейді.

Майқы:

– Оған мені апарыңдар, мен сөйлесіп көрейін, — дейді. Майқы барса, бала оны көргеннен-ақ атып тұып:

– Ассалаумағалейкум, хан біткеннің қазығы, бұхара жұрттың азығы! – деп сәлем береді.

– Уағалейкумәссәлем,балам, әменда аман бол! Болайын деп тұрған ұл екенсің, жүр маған ер? – деп, оны аулына ертіп әкетеді. Өкіл бала етіп: төбел бие сойып, төменгі елді, жорға бие сойып, жоғарғы елді шақыртып, той қылады. Той тарқасымен «ердің ері, егеудің сынығы» деп қасына бел баласы Үйсін бастаған жүз жігіт қосып беріп, жолға аттандырады.

– Қаратаудан асып әрі қарай жүре беріңдер, алдарыңнан Ұлытау, Кішітау дейтін таулар, Қаракеңгір, Жездікеңгір деген өзен-сулар кездеседі. Сол жерлерге барып, ірге теуіп орнаңдар. Ақ найзаның ұшымен ақ білектің күшімен ел-жұрт болуды ойлаңдар. Күндердің күнінде осы бала хан болады, сендер қарашасы боласыңдар, — деп Майқы батасын беріпті.

Жүз жігіт Қаратаудан асып, Ақтау, Ортауды басып, Шу, Сарысу өзендерін кесіп өтіп, Майқы бидің айтқан жерлеріне жетеді. Орныға бастайды. Бұлардың дыбысы Қызыл Арыстанға жетеді. Хан:

– Менен қалағанын алып баламды өзіме қайтарсын, — деп Майқы биге кісі салады.

Хан баламды қайырсын деп қоймағасын, Майқы Қоғам ұлы Алшынды басшы етіп, Ұлытауға жүз жігіт жібереді. Жігіттерге басшы, ақылшы болсын деп оларға он қария қосып береді. Бұлар қайтпай қалады. Екінші рет тағы жүз жігіт жұмсайды. Оларда қайтпай қалады. Үшінші рет тағы жүз жігіт жібереді. Олар да сөйтеді. Бәрі де Майқы би өкіл бала еткен Ахметтің ықпалынан шыға алмай, соның қарауында қала береді. Адамға адам, елге ел қосылып, аумағы кеңейе береді. Енді сол елдің халқы Ахметті ұлытауда хан көтереді. Кейін ол жауынгерлігімен Алаша хан атанады. Хандық жауынгерлік уақытта құрылғандықтан әр жүздің жорықта атқаратын міндетін, жауынгерлік ұранын белгілеп береді. Осының бәрі Майқы бидің айтқанымен іске асырылып отырған.

Майқы жастайынан [[ақсақ]] болды. Сондықтан да болар Майқы атанғаны және оның 18-атасының да есімі Майқы болған. [[Шыңғыс хан]]ның замандасы әрі кеңесшісі. Ел оны ең беделді адам, [[әулие]] деп те атаған, себебі, ол ел тағдыры мен оқиғаларды болжай білген. Шыңғысханның ұлы Батысқа жорыққа аттанған кезде әскерінің оң қанатын сеніп тапсыратын болған. [[Абай]] Майқы биді 12 бидің санатына қосқан, сонымен бірге ол [[1206]] жылы Шыңғыс хан моңғолдардың ханы болып сайланған кезде құттықтауға барған 12 ханның бірі көрінеді.

Аңыздар бойынша, ноғайлықтар көшіп, [[Орманбет би]] қайтыс болған соң, Майқы би қазақтарды үш жүзге бөлген екен. &quot;Жүз&quot; деген сөз араб тілінен аударғанда &quot;бөлім&quot; деген мағынаны білдіреді. Үйсіндерді &quot;Ұлы жүз&quot;, Қабанұлы Болатқажы бастаған бөлікті &quot;Орта жүз&quot;, Алшын бастаған бөлікті &quot;Кіші жүз&quot; деп атады. Ноғай хандарының бірі — Ахметті (Алаша хан) үш жүздің ханы етіп сайлады. Бұл бірлестікке барлық 40 рудың өкілдері енген және әр бөлімге айырма белгісі берілді. Сірә, &quot;Кіші жүзді найза беріп жауға қой. Орта жүзді қамшы беріп дауға қой. Ұлы жүзді қауға беріп малға қой.&quot; деген мәтел сол кезде шықса керек. Сондай-ақ, барлық 40 рудың өкілдеріне де өзіндік айырма белгілері берілген. Үйсіндерге — &quot;жалау&quot;, арғындарға — &quot;көз&quot;... Олар (таңбалар) тасқа қашалып салынды. Бұл тастар тарихта &quot;Майқы таңбасы&quot; (Майқы белгілері) немесе [[Нұра таңбасы|&quot;Нұра таңбасы&quot;]] (Нұра белгілері) деген атпен қалды. Мұның соңғысы жердің атауына байланысты қойылған. Оның көп баласы болған. Ұзын және Қортық атты ұлдарына көңілі толмайтын. Сонда таңданған Майқы би: &quot;Жаманнан жақсы туады дегенге сену қиын, бірақ жақсыдан да колынан іс келмейтін жамандар туатын жағдайлар кездеседі&quot;, — деген екен. Халық арасында Майқының бірқатар нақыл сөздері мен ой-толғамдары қалды.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

&quot;Майқы би айтыпты&quot; дейтін мақал, нақылға айналып кеткен сондай аталы сөздің кейбіреулері мыналар:
&lt;blockquote style=&quot;border: 0px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
''&lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;“&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt; Алтау ала болса, ауыздағы кетеді,&lt;br /&gt;
''Төртеу түгел болса, төбедегі келеді.''&lt;br /&gt;
''Ханның биі ақылды болса,''&lt;br /&gt;
''Қара жерден кеме жүргізеді''.&lt;br /&gt;
''Би екеу болса, дау төртеу болады.''&lt;br /&gt;
''Дауыл болмай жауын болмас,''&lt;br /&gt;
''Даулы болған қауым болмас.''&lt;br /&gt;
''Егіз ешкі сауын болмас,''&lt;br /&gt;
''Екі жалқау ауыл болмас.''&lt;br /&gt;
''Естіге айтқан тура сөз,''&lt;br /&gt;
''Шыңға тіккен тумен тең.''&lt;br /&gt;
''Есерге айтқан тура сөз,''&lt;br /&gt;
''Құмға сіңген сумен тең.''&lt;br /&gt;
''Ақиық қыран қартайса,''&lt;br /&gt;
''Жас жағалтайдан тепкі жейді.''&lt;br /&gt;
''Парақор биге ісің түспесін,''&lt;br /&gt;
''Сараң үйге кісің түспесін.''&lt;br /&gt;
''&quot;Кімнен кім туады?&quot;'' &lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;”&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;'' 
&lt;/blockquote&gt;
деген сұраққа Майқы би былай деп жауап берген екен:
&lt;blockquote style=&quot;border: 0px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
''&lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;“&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt; Тұлпардан тұлпар туады,&lt;br /&gt;
Сұңқардан сұнқар туады, &lt;br /&gt;
Асылдан асыл туады, &lt;br /&gt;
Жалқаудан масыл туады, &lt;br /&gt;
Масылдан мал бақпас туады, &lt;br /&gt;
Тілазардан қылжақбас туады, &lt;br /&gt;
Таздан жарғақбас туады, &lt;br /&gt;
Сараңнан бермес туады, &lt;br /&gt;
Соқырдан көрмес туады, &lt;br /&gt;
Мылжыңнан езбе туады, &lt;br /&gt;
Қыдырмадан кезбе туады. &lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;”&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;''
&lt;/blockquote&gt;
Майқы би жүздер арасында болып жататын қызу айтыс-тартыстар мен дау-дамайларға да қатысып жүрген. Ол әрқашан халықтың шешендік сөздері мен мақал-мәтелдеріне сүйене сөйлеген. Ол халық бірлігін бәрінен де жоғары қойған. &quot;Бірліксіз — тірлік жоқ&quot; деген аталы сөз де Майқы бидің аузынан шыққан. Майқы бидің пікірінше, мемлекеттік бірлестіктер халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы бойынша басқарылуы тиіс. Ұмыт болған дәстүрлердің де өзіндік мән-мағынасы бар. Оны қазақтар ғана емес, татарлар, башқұрттар, қарақалпақтар, өзбектер де өз биіміз деп есептеген. &quot;Түгел сөздің түбі бір, түп атасы — Майқы би&quot; деген нақыл бар. Майқы би ұзақ ғұмыр сүріп, 120 жасында қайтыс болған.
&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>rnlu79fkeeez7j6mzenaaw5o3112lgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628351</id>
      <parentid>3628261</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagzhan|Sagzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3624092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29266" sha1="cekbfql1i4es13qbjivqxhl8g49na62" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Майқы би
 | Шынайы есімі         = Байқу, Байқы
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Төбе би, Түменбасы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = XII-XIII ғасырлар
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Mұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = [[Шыңғыс хан]], [[Жошы хан]], [[Бату хан]]
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = Тәңіршілдік / [[Ислам]]
 | Азаматтығы           = [[Моңғол империясы]] / [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]
 | Туған күні           = 1105 жыл шамасы
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 1225 жыл шамасы
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Хұшин (Үйсін)
 | Туған кездегі есімі  = Байқу
 | Әкесі                = Төбей (Мән)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Бақтияр, Бақадыр
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = Жошы ұлысы әскерінің оң қанаты
 | Шайқасы              = Батыс жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Майқы би''' (әдебиетте кездесетін есімнің жазылу нұсқалары: '''Байқу Хұшин'''&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы. 7-том. — Алматы, 1975. (Майқы бидің Шыңғыс хан тұсындағы рөлі).&lt;/ref&gt;, '''Хұшидай Байқу'''&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Жами ат-таварих). — М.-Л., 1952. (Байқу хушин туралы деректер).&lt;/ref&gt;) — [[Моңғол империясы|Монғол империясы]]ның бегі және [[Шыңғыс хан]] тұсындағы әмір.&lt;ref name=&quot;tynyshpaev&quot;&gt;Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакского народа. — Ташкент, 1925.&lt;/ref&gt; [[Шежіре]]ге сәйкес, [[Үйсін мемлекеті|Үйсін]] ірі тайпасының [[Ұлы жүз]] және Абақ керей рулар бірлестігі қазақтарының ортақ атасы болып табылады.&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot;&gt;Сәдібеков З. Қазақ шежіресі (Үйсін шежіресі). — Ташкент, 1994.&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Үйсін тайпасының құрамындағы рулар, шежіреге сәйкес, Майқы биден тарайды.&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot; /&gt;

XIII ғасырда ең танымал Үйсін Майқы болған еді. Тарихи мәліметтерге қарағанда, ол Монғол империясының ханы Шыңғыстың дәуірінде өмір сүрген. Майқы Шыңғысты хан көтеруге байланысты оқиғаларға және [[Жошы хан|Жошы]] мен [[Бату хан|Бату]] әскерінің оң қанатын басқару ісіне қатысқан. Оның ұлын Бақтияр батыр (кейбір нұсқаларда Бақадыр) деп атаған.&lt;ref name=&quot;halid&quot;&gt;Халид Қ. Тауарих-и хамса (Бес тарих). — Алматы: Қазақстан, 1992.&lt;/ref&gt;. Қазақ фольклорында «Майқы би» туралы көптеген нақыл сөздер мен аңыздар бар.&lt;ref&gt;Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. Т. III. — СПб., 1870.&lt;/ref&gt;

Шежіренің бір нұсқасына сәйкес, Майқының Бақтияр және Бақадыр атты екі ұлы болған.&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot; /&gt;

Бақтиярдың Үйсін, Ойсыл атты екі ұлы болды. Үйсіннен Бәйдібек (Албан, Суан және Дулат кландарының негізін салушы) тарайды, Ойсылдан Жалайыр (Ортақ атасы), Шапырашты (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Ысты (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Ошақты (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Сіргелі (Ойсыл ұрпағы) тарайды.&lt;ref name=&quot;vostrov&quot;&gt;Востров В. В., Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов (Конец XIX — начало XX в.). — Алма-Ата: Наука, 1968.&lt;/ref&gt; Төбейден төрт ұл Майқы және Қоғам, Мекіре, Қойылдыр&lt;ref&gt;Көпейұлы М. Ж. Қазақ шежіресі. — Алматы: Жалын, 1993.&lt;/ref&gt;. Қоғам — аттас кланның негізін салушы. Қойылдыр мен Мекіре — өзге де туыстас кландардың негізін салушы.&lt;ref name=&quot;vostrov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot; /&gt;

Қыдырбайдың (айтылған нұсқаларда Төбейдің) көптеген ұрпағы болды: Сарыүйсін (Үйсін кланының негізін салушы), Шақшам (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Дулат (аттас кланның негізін салушы), Албан (аттас кланның негізін салушы), Суан (аттас кланның негізін салушы), Шапырашты (аттас кланның негізін салушы), Ошақты (аттас кланның негізін салушы), Ысты (аттас кланның негізін салушы), Сіргелі (аттас кланның негізін салушы), Жалайыр, Қаңлы, Шанышқылы (ұрпақ қалдырған ірі тайпалар).&lt;ref name=&quot;vostrov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sadibekov&quot; /&gt;

== Аңыздар ==
Ежелгі шежіре бойынша екі Майқы би болған тәрізді. Белгілі жазушы Балғабек Қыдырбекұлы бұл жөнінде былай жазады «Артына өлтірмейтін сөз қалдырған-сол 12 ғасырда өмір сүрген Майқы ма? Көне көздерден ата баба, жеті пұстыдан қалған шежірелерге келсек қазақта екі Майқы болғаны байқалады. Оны екіншісі осы мақаланың авторының өзімен санағанда 41 атасы, яғни Шыңғыс заманындағы билік құрған Майқы. Егер біздің қолымыздағы атадан балаға мұра болып, дүниедегі ең ардақты құжаттай құрметтеліп жатталып келе жатқан әулет шежіресін тілге тиек етер болсақ 12 ғасырда жасаған Майқы өзін ұлы жүз санайтын біраз қазақтың атасы. Жалманбет ақ үйсін, жарықшақ қара үйсін, түркештің сары үйсін әкесі, Бәйдібектің атасы.

Ақ ұлы Майқы іштен бір аяғы кем туғанда, ақсап жүретін адам болған. Туа кембағал адамға төрт мүшесінің бірі кемістіктен майып аты берілген. Кейін қатарынан асып туған басында бағы, астында тағы бар, яғни шыңғыс ханның оң тізесін басқан адамды қазақта Майып деп атауға аузы бармай, бұрын өткен, аяқтыға жол ауыздыға сөз бермеген, қаусырма жақ, қызыл тілге келгенде алдына жан салмаған – осы Майыптың 18 бабасы – Майқының атымен атап кеткен. Демек, 12 ғасырда жасаған Майқы (Майып) мансап иесі бірақ, сөз иесі емес. Бұдан, әрине, Майқының қазақ халқының алдында өткен еңбегі, мансапты дулы- бас уәзір болғандығын жоққа шығаруға болмас. Ал артына ел аузында сөз қалдырған ел билеген көсем, басына сөз асырмаған Майқы мән баласы. «Арғы атам Абыл, Қайыр, Бақ, Таң, Пәр, Мән» деп жамбыл жырлаған Абыл, Қайыр, Бақ, Таң Пар мән- міне, бұлар Майқының аталары – Жамбылдың да бабалары. Қазіргі оның ұрпағы Майқыдан 58-60 атада тұр екен. 

Ежелгі тарихшы Рашид-ад-диннің «Жамих-ат тарауих» дегне еңбегінде екінші Майқы би Шыңғыс ханның, Шыңғыс хан өзі жорыққа шығарда оны өз орнына қалдырып, кететін сенімді бас биі болғаны, дау дамай содан шешімін тауып отырғаны көрсетілген.

Шыңғыстың баласы Жошы хан батысқа жорық жасағанда Майқы биге Моңғол әскерінің оң қанатын сеніп тапсырған. Талай жеңісті бастаған батыр болған. Сол оң қанат Дешті қыпшақ елінің ұлан ғайыр аймағына билік жүргізген. Осы дерек монғол жылнамасы «алтын топшыда» жазылған. Шыңғыс 1206 жылы Ұлы хан аталғанда оны құрметтеп, төңірегіндегі елдер құтты болсын айтып барыпты деседі. Бұл жөнінде ұлы Абай былай жазған « Монғолдан Шыңғыс хан шыққанда қазақтар құтты болсынға барыпты, бірақ қай жерге барғаны мағлұм емес ,  сөйтсе де осы Шыңғыс тауында әскері қарауыл өзенінің бойында жатып, 12 рудан 12 кісі монғолдың өз заңы бойынша «Хан» деген үлкен биіктің басында Шыңғысты отырғызып хан көтерген дейді. Тауының Шыңғыс аталып, биігі хан аталмақ себебі де сол болса керек. Сол 12 кісінің бірі қазақтың Майқы би деген кісі екен «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы майқы би» деген кісі сол кісі екен. Шыңғыс аламандыққа аттанып әскер тартып шыққанда әскерінің көбі татра екен. Оның себебі моңғол өздері татардай азсыздық сусыздыққа ыстық суыққа шыдамды болса керек. Қазақтың соғысқа жарарлық адамы сол Шыңғыстың әскеріне қосылып, бұларды Шыңғыс хан өзінің Жошы деген үлкен баласына билетіпті.
Майқы би кезінде қазақ халқының бірлігін сақтап, біртұтас ел болу жолында алғашқы ұлыс бірлігін құруда көп еңбек сіңірген қайраткер. Оның бұл қызметі жөнінде аңыз әңгімелер аз емес. Тарихы еңбектерде энциклопедияларда Майқы бидің сол азаматтық еңбектері толығырақ жазылмағанмен аздап аталып келеді. Мәселен қазақ энциклопедиясында былай жазыпты: 

«Халық аңызында — Майқы би  Орманбет би өліп, он сан ноғайлы елі бүлінгенде қазақ ұлысын құрған тарихи қайраткер бейнесінде сипатталады. Майқы би қазақ руларын үш жүзге (Жүз – арабша «бөлік», «бөлім») топтап, Үйсін бастаған бөлікті ұлы жүз, Қабан ұлы Болатқожа бастаған бөлікті Орта жүз, Қоғам ұлы Алшын бастаған бөлікті Кіші жүз деп атаған. Ноғайлы хандарының бір Қызыл Арыстанның баласы Ахметті ( Алаша хан) Ұлытауда Үш жүздің ханы етіп тағайындады. Ол ұлысқа кірген 40 руға таңба таратып, таңбаны әр рудың негізгі ерекшелігіне қарай белгіледі. Ұлыста бірінші туды ұстаған, Үйсінге «Жалау», ортада жүретін Арғынға «Көз», жауға алдымен шабатын Алшынға «Найза» таңбасын берген. 40 рудың таңбасын тасқа қашатқан. «Таңбалы тас» — «Майқы таңбасы», кейін жер атымен «Нұра таңбасы» атанған.

Тағы бір аңыз айтып кетейін: Қырық сан Қырым, отыз сан Рум, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, он сан Ноғайлы бөлініп, Орманбет би өлгенде Ноғайлы қоғам, Қобан және Майқы есімді белгілі аталар болыпты. Майқы тоғыз ханды қолынан отырғызған бас би екен.

Қырымнан келіп Бұхарада хандық құрып тұрған Қызыл Арыстан деген ханнан бір тұтқын күң әйел ұл табады. Оның тұла бойы алапаш болады.  Соны перзентсіз бәйбішесі ханға «Бұл баланың көзін құрт, құртпасың еліңді өскенде ала тайдай бүлдіреді» дейді. Хан бәбішесінің күндестікпен айтқан сөзіне иланып, әскерінен қырық жігіт бөледі де: «Мына баланы тапқан шешесімен Сырдариядан өткізіп тастаңдар. Өлсе өлер өлмесе өзінше күн көрер. Шешесі де, баласы да мұнда қайтып келмейтін болсын, өздеріңе де бостандық»,-дейді.

Қырық жігіт сырдариядан өтіп, Қаратау өңірінде аң аулап жүреді де, есейген соң баланы бір жерге әкеліп тастайды. Балаға аң аулап жүріп Майқы бидің баласы Үйсін кез болады. Бірақ бала оған ермейді. «Кімсің» деген сұрағына бала жауап та бермейді. Үйсін далада көргенін әкесіне айтып келеді: «Бір ағаштың түбінде отырған баланы көрдім, ай десе аузы, күн десе көзі бар. Көрген кісі қызығардай. Жалғыз айыбы тілі жоқ», — дейді.

Майқы:

– Оған мені апарыңдар, мен сөйлесіп көрейін, — дейді. Майқы барса, бала оны көргеннен-ақ атып тұып:

– Ассалаумағалейкум, хан біткеннің қазығы, бұхара жұрттың азығы! – деп сәлем береді.

– Уағалейкумәссәлем,балам, әменда аман бол! Болайын деп тұрған ұл екенсің, жүр маған ер? – деп, оны аулына ертіп әкетеді. Өкіл бала етіп: төбел бие сойып, төменгі елді, жорға бие сойып, жоғарғы елді шақыртып, той қылады. Той тарқасымен «ердің ері, егеудің сынығы» деп қасына бел баласы Үйсін бастаған жүз жігіт қосып беріп, жолға аттандырады.

– Қаратаудан асып әрі қарай жүре беріңдер, алдарыңнан Ұлытау, Кішітау дейтін таулар, Қаракеңгір, Жездікеңгір деген өзен-сулар кездеседі. Сол жерлерге барып, ірге теуіп орнаңдар. Ақ найзаның ұшымен ақ білектің күшімен ел-жұрт болуды ойлаңдар. Күндердің күнінде осы бала хан болады, сендер қарашасы боласыңдар, — деп Майқы батасын беріпті.

Жүз жігіт Қаратаудан асып, Ақтау, Ортауды басып, Шу, Сарысу өзендерін кесіп өтіп, Майқы бидің айтқан жерлеріне жетеді. Орныға бастайды. Бұлардың дыбысы Қызыл Арыстанға жетеді. Хан:

– Менен қалағанын алып баламды өзіме қайтарсын, — деп Майқы биге кісі салады.

Хан баламды қайырсын деп қоймағасын, Майқы Қоғам ұлы Алшынды басшы етіп, Ұлытауға жүз жігіт жібереді. Жігіттерге басшы, ақылшы болсын деп оларға он қария қосып береді. Бұлар қайтпай қалады. Екінші рет тағы жүз жігіт жұмсайды. Оларда қайтпай қалады. Үшінші рет тағы жүз жігіт жібереді. Олар да сөйтеді. Бәрі де Майқы би өкіл бала еткен Ахметтің ықпалынан шыға алмай, соның қарауында қала береді. Адамға адам, елге ел қосылып, аумағы кеңейе береді. Енді сол елдің халқы Ахметті ұлытауда хан көтереді. Кейін ол жауынгерлігімен Алаша хан атанады. Хандық жауынгерлік уақытта құрылғандықтан әр жүздің жорықта атқаратын міндетін, жауынгерлік ұранын белгілеп береді. Осының бәрі Майқы бидің айтқанымен іске асырылып отырған.

Майқы жастайынан [[ақсақ]] болды. Сондықтан да болар Майқы атанғаны және оның 18-атасының да есімі Майқы болған. [[Шыңғыс хан]]ның замандасы әрі кеңесшісі. Ел оны ең беделді адам, [[әулие]] деп те атаған, себебі, ол ел тағдыры мен оқиғаларды болжай білген. Шыңғысханның ұлы Батысқа жорыққа аттанған кезде әскерінің оң қанатын сеніп тапсыратын болған. [[Абай]] Майқы биді 12 бидің санатына қосқан, сонымен бірге ол [[1206]] жылы Шыңғыс хан моңғолдардың ханы болып сайланған кезде құттықтауға барған 12 ханның бірі көрінеді.

Аңыздар бойынша, ноғайлықтар көшіп, [[Орманбет би]] қайтыс болған соң, Майқы би қазақтарды үш жүзге бөлген екен. &quot;Жүз&quot; деген сөз араб тілінен аударғанда &quot;бөлім&quot; деген мағынаны білдіреді. Үйсіндерді &quot;Ұлы жүз&quot;, Қабанұлы Болатқажы бастаған бөлікті &quot;Орта жүз&quot;, Алшын бастаған бөлікті &quot;Кіші жүз&quot; деп атады. Ноғай хандарының бірі — Ахметті (Алаша хан) үш жүздің ханы етіп сайлады. Бұл бірлестікке барлық 40 рудың өкілдері енген және әр бөлімге айырма белгісі берілді. Сірә, &quot;Кіші жүзді найза беріп жауға қой. Орта жүзді қамшы беріп дауға қой. Ұлы жүзді қауға беріп малға қой.&quot; деген мәтел сол кезде шықса керек. Сондай-ақ, барлық 40 рудың өкілдеріне де өзіндік айырма белгілері берілген. Үйсіндерге — &quot;жалау&quot;, арғындарға — &quot;көз&quot;... Олар (таңбалар) тасқа қашалып салынды. Бұл тастар тарихта &quot;Майқы таңбасы&quot; (Майқы белгілері) немесе [[Нұра таңбасы|&quot;Нұра таңбасы&quot;]] (Нұра белгілері) деген атпен қалды. Мұның соңғысы жердің атауына байланысты қойылған. Оның көп баласы болған. Ұзын және Қортық атты ұлдарына көңілі толмайтын. Сонда таңданған Майқы би: &quot;Жаманнан жақсы туады дегенге сену қиын, бірақ жақсыдан да колынан іс келмейтін жамандар туатын жағдайлар кездеседі&quot;, — деген екен. Халық арасында Майқының бірқатар нақыл сөздері мен ой-толғамдары қалды.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

&quot;Майқы би айтыпты&quot; дейтін мақал, нақылға айналып кеткен сондай аталы сөздің кейбіреулері мыналар:
&lt;blockquote style=&quot;border: 0px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
''&lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;“&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt; Алтау ала болса, ауыздағы кетеді,&lt;br /&gt;
''Төртеу түгел болса, төбедегі келеді.''&lt;br /&gt;
''Ханның биі ақылды болса,''&lt;br /&gt;
''Қара жерден кеме жүргізеді''.&lt;br /&gt;
''Би екеу болса, дау төртеу болады.''&lt;br /&gt;
''Дауыл болмай жауын болмас,''&lt;br /&gt;
''Даулы болған қауым болмас.''&lt;br /&gt;
''Егіз ешкі сауын болмас,''&lt;br /&gt;
''Екі жалқау ауыл болмас.''&lt;br /&gt;
''Естіге айтқан тура сөз,''&lt;br /&gt;
''Шыңға тіккен тумен тең.''&lt;br /&gt;
''Есерге айтқан тура сөз,''&lt;br /&gt;
''Құмға сіңген сумен тең.''&lt;br /&gt;
''Ақиық қыран қартайса,''&lt;br /&gt;
''Жас жағалтайдан тепкі жейді.''&lt;br /&gt;
''Парақор биге ісің түспесін,''&lt;br /&gt;
''Сараң үйге кісің түспесін.''&lt;br /&gt;
''&quot;Кімнен кім туады?&quot;'' &lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;”&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;'' 
&lt;/blockquote&gt;
деген сұраққа Майқы би былай деп жауап берген екен:
&lt;blockquote style=&quot;border: 0px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
''&lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;“&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt; Тұлпардан тұлпар туады,&lt;br /&gt;
Сұңқардан сұнқар туады, &lt;br /&gt;
Асылдан асыл туады, &lt;br /&gt;
Жалқаудан масыл туады, &lt;br /&gt;
Масылдан мал бақпас туады, &lt;br /&gt;
Тілазардан қылжақбас туады, &lt;br /&gt;
Таздан жарғақбас туады, &lt;br /&gt;
Сараңнан бермес туады, &lt;br /&gt;
Соқырдан көрмес туады, &lt;br /&gt;
Мылжыңнан езбе туады, &lt;br /&gt;
Қыдырмадан кезбе туады. &lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;”&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;''
&lt;/blockquote&gt;
Майқы би жүздер арасында болып жататын қызу айтыс-тартыстар мен дау-дамайларға да қатысып жүрген. Ол әрқашан халықтың шешендік сөздері мен мақал-мәтелдеріне сүйене сөйлеген. Ол халық бірлігін бәрінен де жоғары қойған. &quot;Бірліксіз — тірлік жоқ&quot; деген аталы сөз де Майқы бидің аузынан шыққан. Майқы бидің пікірінше, мемлекеттік бірлестіктер халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы бойынша басқарылуы тиіс. Ұмыт болған дәстүрлердің де өзіндік мән-мағынасы бар. Оны қазақтар ғана емес, татарлар, башқұрттар, қарақалпақтар, өзбектер де өз биіміз деп есептеген. &quot;Түгел сөздің түбі бір, түп атасы — Майқы би&quot; деген нақыл бар. Майқы би ұзақ ғұмыр сүріп, 120 жасында қайтыс болған.
&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>cekbfql1i4es13qbjivqxhl8g49na62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауғанстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5396</id>
    <revision>
      <id>3628316</id>
      <parentid>3611522</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61851" sha1="gz3z4aivr0zkyhnpmosynwq1unwe5p2" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Ауғанстан Ислам Әмірлігі
 |Шынайы атауы           = {{lang-ps|د افغانستان اسلامی امارت}}&lt;small&gt;(''Да Афғанистан Ислами Амарат'')&lt;/small&gt;
 |Атау септігі           = Ауғанстан
 |Байрақ                 = Flag of Taliban.svg
 |Елтаңба                =Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg
 |Ұраны                  = 
 |Әнұранның аты          = 
 |Картада                = Afghanistan (orthographic projection).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 56|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 66|lon_min = 11|lon_sec = 0
  |region                 = AF
  |CoordScale             = 
 |Тілдері                 = [[Пушту тілі|пушту]], [[парсы тілі|дари]] — ресми тілдер&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|title=Afghanistan|date=2007-12-13|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Өзбек тілі|өзбек]], [[Түрікмен тілі|түрікмен]], белуджи, нұрыстан, пашаи, памир тілі — аймақтық тілдер{{efn|Ауғанстандағы қолданыстағы Конституцияның 16-бабына сәйкес жоғарыда аталған тілдер халықтың басым көпшілігі пайдаланатын провинциялар үшін ресми болып табылады.}}&lt;ref&gt;[https://www.diplomatie.gouv.fr/IMG/pdf/The_Constitution_of_the_Islamic_Republic_of_Afghanistan.pdf Ауғанстан Ислам Мемлекеті конституциясы (ағылшын тілінде, PDF)]&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Ислам]]ның [[сунниттер|суннит]] бағыты
 |Үкімет түрі             = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[Уақытша үкімет|уақытша]] [[теократия]]лық [[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|әмірлігі]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[19 тамыз]] [[1919 жыл]] ([[Ұлыбритания]]дан Тәуелсіздігі)&lt;br&gt;
[[15 тамыз]] [[2021 жыл]] (Әмірліктің билікке келуі)
 |Тәуелсіздігін алды      = 
 |Астанасы                = [[Кабул]]
 |Ірі қалалары            = Кабул, [[Кандагар]], [[Герат (қала)|Герат]], [[Мазари-Шариф]]
 |Басшы қызметі           = [[Ауғанстан Ислам Әмірлігінің әмірі|Әмірі]]&lt;br&gt;[[Ауғанстан премьер-министрі|Премьер-Министрі]]
 |Басшылары               = [[Хайбатулла Ахундзада]]&lt;br&gt;[[Һасан Ахунд]]
 |Жер аумағы              = 652 230
 |Жер аумағы бойынша орны = 40
 |Судың үлесі             = шамалы
 |Этнохороним             = ауғандар, ауған 
  |Жұрты                  = 32 225 560&lt;ref name=&quot;official population&quot;&gt;{{cite web|url=http://cso.gov.af/Content/files/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%20%D8%AF%DB%8C%D9%85%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/population/%D8%A8%D8%B1%20%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%20%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C%20%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%2098.pdf|title=Afghan Population Estimates 1398|publisher=Central Statistics Organization|date=2019}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны     = 44
  |Сарап жылы             = 2019
  |Санақ бойынша халық саны    = 
  |Санақ жылы             = 
  |Халық тығыздығы        = 46
  |Тығыздық бойынша орны       = 174
|ЖІӨ (АҚТ)             = 72,911 млрд.&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&amp;pr.y=8&amp;sy=2018&amp;ey=2023&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |accessdate=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 96
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 2,024&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 169
 |ЖІӨ (номинал)         = 21,657 млрд.&lt;ref name=imf2/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 111
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 601&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 177
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,498&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report | date=14 December 2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme | page=18}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 168
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[ауғани]]
 |Интернет үйшігі         = [[.af]]
 |ISO                     = AFG
 |Телефон коды            = 93
 |Уақыт белдеуі           = +4:30
 |Түсініктемелер          = 
}}
'''Ауғанстан''' ({{lang-ps| افغانستان}}, [[парсы тілі|дари]]: افغانستان), толық ресми атауы '''Ауғанстан Ислам Әмірлігі''' ({{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارت}}, [[парсы тілі|дари]]: امارت اسلامی افغانستان) — [[мұхитқа шыға алмайтын елдер|теңізге тікелей шыға алмайтын]], Орта Шығыстағы [[мемлекет]]. Әлемдегі [[неғұрлым аз дамыған елдер|ең кедей елдердің]] бірі. [[1978 жыл]]дан бастап елде [[Ауғанстандағы азамат соғысы|азамат соғысы]] жүріп жатыр.

Батысында [[Иран]]мен, оңтүстік-шығысында [[Пәкістан]]мен, солтүстігінде [[Түрікменстан]]мен, [[Өзбекстан]]мен және [[Тәжікстан]]мен, шығысында [[Қытай]]мен, оңтүстігінде [[Үндістан]]мен (дұрысында Үндістан, Қытай және Пәкістан таласатын [[Джамму және Кашмир]] аумағымен) шектеседі.

Ауғанстан [[Батыстық өркениет|Батыс]] пен [[Шығыс өркениет|Шығыс]] түйісетін жерде орналасқан. Ежелгі [[сауда]] мен [[миграция|көші-қон]] орталығы болып табылады. Оның геосаяси жағдайы — бір жағынан [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[Орталық Азия]]да, екінші жағынан [[Таяу Шығыс]]та орналасуы, сол аймақта орналасқан елдердің арасындағы саяси және мәдени қатынастарында маңызды рөл атқарады.

== Этимология ==
«Ауғанстан» атауы [[қазақ тілі]]нде «[[ауғандықтар|ауғандар]] елі» деген мағына береді.

=== Атаудың пайда болуы ===
Атаудың бірінші буыны — «ауған», «ауғани» — түркі сөзінен құралған, яғни ауып кеткен, жасырынған деген мағынаны береді. Бірақ ауғандар өздерін олай атамайды, олардың өз аты «[[пуштундар]]».
Атаудың соңғы буыны — «-стан» деген жұрнақ парсы тілінде «орын, [[ел]]» деген мағына береді.

«Ауғандар» деген термин халық атауы ретінде, исламдық кезеңнен бастап қолданылады. Кейбір ғалымдардың пікірінше «ауған» деген сөз алғаш рет тарихта [[982 жыл]]ы пайда болған; сол кезде ауған деп, Инд өзені бойындағы таулардың батысында өмір сүрген тайпаларды айтқан.&lt;ref name=&quot;EofI&quot;&gt;{{cite encyclopedia| last=Morgenstierne |first=G.|title = AFGHĀN| encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam]]| edition = CD-ROM Edition v. 1.0| publisher = Koninklijke Brill NV| location = Leiden, The Netherlands| year = 1999}}&lt;/ref&gt;

[[1333 жыл]]ы [[Кабул]]да болған Марокколық саяхатшы [[Ибн Баттута]] былай айтқан:
{{start citation}}«Біз, бұрын ірі қала болған, Кабулға саяхат жасадық. Қазіргі кезде онда өздерін ауғандармыз деп атайтын, парсы тайпалары өмір сүреді».{{end citation|қайнары=Nancy Hatch Dupree - [http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php#Top The Story of Kabul (Mongols)]}}

«Ираника энциклопедиясында»:&lt;ref&gt;{{cite web | url=www.iranica.com/newsite/articles/v1f5/v1f5a037.html | title=«Afghan» | publisher=«Afghanistan: iv. Ethnography» | date=2006 | author=Ch. M. Kieffer}}&lt;/ref&gt;
{{start citation}}«Этнологиялық көзқараспен айтқанда, «ауғандық» термині — пуштундардың парсы тіліндегі атауы. Бұл термин Ауғанстаннан шығып басқа жақтарға да кең таралған, өйткені қазіргі кезде пуштун тайпалық одағы саны жағынан да, саяси жағынан да бұл елде ең маңызды болып саналады».{{end citation|қайнары=}}

Сонымен қатар, түсініктемесінде:
{{start citation}}«Avagānā» деген атаумен бұл этникалық топ, алғаш рет б.з.б VI ғ. Varāha Mihira деген үнділік астрономның «Brihat-samhita» еңбегінде аталған.{{end citation|қайнары=}}

Бұл ақпаратты пуштундық әдебиет те қолдайды, мысалы XVII ғ. Хушаль-хан Хаттак&lt;ref&gt;''«Afghan Poetry Of The 17th Century: Selections from the Poems of Khushal Khan Khattak''», extract from «Passion of the Afghan» by [[Khushal Khan Khattak]]; translated by C. Biddulph, [[London]], 1890&lt;/ref&gt;, өз еңбегінде пуштунша былай жазған:
{{start citation}}«Арабтар бұны біледі, және римдіктер де біледі: ауғандар дегеніміз ол — пуштундар, ал пуштундар — ауғандар!»{{end citation|қайнары=}}

«Ауғанстан» терминін [[XVI ғасыр]]да [[Бабыр]] император да қолданған: ол кезде бұл атаумен пуштундар өмір сүрген [[Кабул]]дың оңтүстік жерлері аталған.&lt;ref&gt;[http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 «Transactions of the year 908»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114042010/http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |date=2012-11-14 }} by Zāhir ud-Dīn Mohammad Bābur in Bāburnāma, translated by John Leyden, Oxford University Press: 1921.&lt;/ref&gt;

[[1808 жыл]]ы Ауғанстанда британдық дипломатиялық миссияны басқарған, сэр [[Монстюарт Элфинстон]], өзінің  «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» деген кітабында, ауғандар өздерін Иосифтің үшінші ұлы Ауғаннан бастау алатын, [[Израиль ұрпақтары|еврейлік рудың]] ұрпағымыз деп санайды, деп жазған. Бірақ, сол кезде Эльфинстон бұл теорияның расталмағандығын жазған.

[[XIX ғасыр]]ға дейін атау пуштундардың дәстүрлі жерлерін атау үшін ғана қолданылған. Өйткені ол кездерде ел «[[Кабул корольдігі]]»&lt;ref&gt;[[Mountstuart Elphinstone|Elphinstone, M.]], ''«Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India»'', [[London]] 1815; published by Longman, Hurst, Rees, Orme &amp; Brown&lt;/ref&gt; деген атаумен танымал болған. Елдің басқа жерлерінде әр кезеңде әртүрлі тәуелсіз елдер болған, мысалы XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында өмір сүрген «Балх корольдігін» айтуға болады.&lt;ref&gt;E. Bowen, ''«A New &amp; Accurate Map of Persia»'' in ''A Complete System Of Geography'', Printed for W. Innys, R. Ware [etc.], [[London]] 1747&lt;/ref&gt;

Ақыры, ел кеңейіп, билік орталықтандырылғанда, ауғандық басшылар корольдікке «Ауғанстан» деген атауды қабылдады. «Ауғанстан» деген есім корольдіктің атауы ретінде қолданылғандығын [[1857 жыл]]ы [[Фридрих Энгельс]]&lt;ref name=&quot;MECW&quot;&gt;[http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm MECW Volume 18, p. 40; The New American Cyclopaedia — Vol. I, 1858]&lt;/ref&gt; айтқан. Ол атау ел Ұлыбританиядан толықтай тәуелсіздік алғанда және оны әлемдік қауымдастық мойындағанда ресми түрде қолданыла бастады. Және ол атау Ауғанстанның [[1923 жыл]]ғы Конституциясымен бекітілді.&lt;ref&gt;[http://www.afghan-web.com/history/const/const1923.html Afghanistan’s Constitution of 1923] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226102808/http://www.afghan-web.com/history/const/const1923.html|date=2015-02-26}} under ''[[Amanullah Khan|King Amanullah Khan]]'' (English translation).&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
{{main|Ауғанстан географиясы}}

=== Жер бедері ===
Ауғанстан территориясы Иран таулы қыратының солтүстік-шығысында орналасқан. Елдің көп бөлігін [[таулар]] мен олардың арасындағы алқаптар алып жатыр.&lt;ref name=&quot;География Афганистана&quot;&gt;[http://www.easttime.ru/countries/topics/2/13/81.html География Афганистана]&lt;/ref&gt;

Елдің солтүстігінде Бактрия жазығы орналасқан, оның ішінде [[Қарақұм]]ның жалғасы болып табылатын құмды-сазды шөл жатыр. Оның оңтүстігі мен шығысын таулы жүйелер көмкеріп жатыр: Сафедкох (=Ақ таулар) және Сиахкок (=қара таулар) деген жоталардан тұратын — [[Паропамиз]] және [[Гиндукуш]] таулары.

Оңтүстігінде Орта-ауғандық таулар мен Газни-Қандағар қыраты орналасқан. Батысында, Иранмен шекаралас, [[Дешті Наумид|Наомид]] (=үмітсіздік шөлі) үстірті мен [[Систан]] ойпаты жатыр. Елдің қиыр оңтүстігін Гауди-Зира ойпаты, [[Дешті Марго]] (=өлім шөлі) сазды-тасты шөлі, Гармсер және Регистан құмды шөлдері алып жатыр.

Гиндукуштың батысында биіктігі [tel:3000-4000 3000-4000] м [[Хазараджат]] таулы қыраты бар. [[Пәкістан]]мен шекаралас аумағында елдің ең биік нүктесі — [[Ношак]] тауы орналасқан (биіктігі 7492 м).

&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; caption=&quot;Сурет галереясы&quot;&gt;
Сурет:Mountains in Afghanistan.JPG|Таулы пейзаж
Сурет:Landscape in Afghanistan.JPG|Ауғанстан ландшафты
Сурет:Northwestern Afghanistan.jpg|Елдің солтүстік-батысы
Сурет:Eastern Afghanistan.jpg|Елдің шығысы
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Климаты ===
Ауғанстанның климаты континентті субтропикті, қысы суық, жазы ыстық және құрғақ. Орташа температурасы мен жауын-шашын мөлшері өзгеріп отырады: қыста +8-ден -20&amp;nbsp;°C-ге дейін және одан да төмен, жазда +32-ден 0&amp;nbsp;°C-ге дейін жетеді. Жылына шөлді аймақта жауын-шашын мөлшері 40-50 мм, қыраттарда — 200-250 мм, [[Гиндукуш]]тың жел жақ беткейінде — 400-600 мм, оңтүстік-шығысында [[Үнді мұхиты]]нан келетін [[муссон]]ның әсерінен 800 мм-ге дейін жетеді. [[Атмосфералық жауын-шашын|Жауын-шашын]]ның максимумы [[қыс]] пен [[көктем]] мезгілдерінде түседі. 3,000-5,000 м биіктіктерде қар жамылғысы 6-8 ай жатады, одан жоғары — [[мұздық]]тар.

=== Геологиялық құрылымы ===
[[Тұран жазығы|Тұран платформасының]] оңтүстік аймағына жататын, [[Бактрия жазығы]]н қоспағанда, Ауғанстанның территориясы негізінен Алпі-Гималай қозғалмалы белдеуінде орналасқан.

=== Өзендері мен су қоймалары ===
[[Инд]]ке құятын, [[Кабул өзені|Кабулдан]] басқа, өзендердің барлығы ағынсыз. Олардың ішіндегі ең ірілері — елдің солтүстік шекарасымен ағатын [[Әмудария]], жер суаруға алынатын [[Теджен өзені|Герируд]], және [[Систан]] ойпатына [[Фарахруд]], [[Хашруд]], [[Харутруд]] өзендерімен бірге құятын [[Гильменд]], олар тұщы сулы [[Хамун]] көлін құрайды. Өзендер негізінен қар суымен және мұздықтар суымен қоректенеді. Жазытықтардағы өзендердің суы көктемде молайып, жазда тартылып қалады. Таулы өзендердің гидроэнергопотенциалды қасиеті бар. Көп аудандарда жер асты сулары сумен жабдықтау мен суару көзі болып табылады.

=== Пайдалы қазбалары ===
Ауғанстанның жер асты қойнауы пайдалы қазбаларға бай, бірақ шеткері таулы аймақтарда орналасқандықтан оларды өндіру өте қиын.

[[Тас көмір]] мен [[бағалы металлдар]] кені, берилл, күкірт, тұз, мәрмәр, лазурит, барит, целестин кендері бар. Мұнай, табиғи газ, гипс кен ошағы кездеседі. [[Мыс]], [[темір кені|темір]], [[марганец]] ен орындары зерттелген.

Кабулдың жанындағы Айнак мыс кені, Еуразиядағы ең ірі кен ошағы болып саналады (кен қоры 240 млн т., құрамы 2,3% (2006 ж. бағалау)). Және Кабулдың маңында Хаджигек темір кен орны бар (кен қоры 428 млн т., құрамы 62-68%), ол оңтүстіказиялық аймақтағы ең ірісі.&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc.xhtml?id=1205 Афганистан. Ру — Костыль для Карзая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413122041/http://afghanistan.ru/doc.xhtml?id=1205 |date=2015-04-13 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
{{main|Ауғанстан тарихы}}
[[Сурет:Indo-Sassanid.jpg|thumb|right|200px|Көп ғасырлар бойы Ауғанстан [[Персия|Парсы империясының]] шығыс бөлігі болды. Сол кезден бері иран мәдениетінің бір бөлшегі болып табылады.]]

Ауғанстан — тарихы тереңде жатқан мемлекет. Ең алғашқы адамдар Ауғанстанның территориясында, шамамен 5000 жыл бұрын пайда болды, және бұл аймақтағы ауылдық қауым әлемдегі ең алғашқылардың бірі.&lt;ref&gt;[http://www.zharov.com/dupree/chapter03.html Sites in Perspective], chapter 3 of Nancy Hatch Dupree, ''An Historical Guide To Afghanistan''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html ''Afghanistan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031052339/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |date=2009-10-31 }}, Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2006 (specifically John Ford Shroder, B.S., M.S., Ph.D. Regents Professor of Geography and Geology, University of Nebraska. Editor, Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology, and the Quaternary and other books).&lt;/ref&gt;

[[Зороастризм]] Ауғанстанның территориясында б.з.б. 1800-800 ж.ж. пайда болған, ал [[Заратустра]] [[Балх]]та өмір сүрген.&lt;ref&gt;''The history of Afghanistan'', [http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html Ghandara.com website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728095126/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |date=2011-07-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Afghanistan: Achaemenid dynasty rule'', Ancient Classical History, [http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_afghanachaemenid.htm about.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234134/http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_afghanachaemenid.htm |date=2013-12-30 }}&lt;/ref&gt; Бұл аймақта, зороастризмнің гүлденген шағында, ежелгі шығыс [[иран тілдері]]нде сөйлеген (мысалы, авеста тілі). Б.з.б. VI ғ. ортасында, [[Ахеменидтер]] Ауғанстанды Парсы патшалығының құрамына кіргізді.

Ахеменидтер империясы б.з.д. 330 жылы [[Ескендір Зұлқарнайын]]ның соққысынан құлап, Ауғанстан Ескендірдің империясының құрамына енді. Ескендір Зұлқарнайынның империясы ыдырағаннан кейін Ауғанстан [[Селевкидтер]] мемлекетінің бөлігі болды. Олар б.з.д. 305 ж. дейін елді биледі, [[Буддизм]] аймақтағы басты дінге айналды.
[[Сурет:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|right|200px|Грек-бактрия патшалығының гүлденген шағы]]
Кейін аймақ [[Грек-бактрия патшалығы]]ның бөлігі болды. [[Сақтар]] үнді-гректерді б.з.б. II ғ. Ауғанстаннан қуып шықты. Грек-бактрия патшалығы б.з.д. 125 ж. дейін өмір сүрді.

[[I ғасыр|I ғ]]. [[Парфия империясы]] Ауғанстанды жаулап алды. Б.з. II ғ. орта-аяғында [[Кушан империясы]]ның орталығы қазіргі Ауғанстанда орналасқан, олар будда мәдениетінің қомқоршысы болды. III ғ. Кушандарды [[Сасанидтер]] әскері талқандады.&lt;ref&gt;Dani, A. H. and B. A. Litvinsky. «The Kushano-Sasanian Kingdom». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996. Paris: UNESCO Publishing, pp. 103—118. ISBN 92-3-103211-9&lt;/ref&gt; Бірақ, өздерін кушандармыз деп атайтын (белгілі болғандай Сасанидтер) басшылар елдің бір бөлшегін басқауын жалғастыра берді.&lt;ref&gt;Zeimal, E. V. «The Kidarite Kingdom in Central Asia». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996, Paris: UNESCO Publishing, pp. 119—133. ISBN 92-3-103211-9&lt;/ref&gt; Ақырында кушандарды [[ғұндар]] толықтай талқандап, V ғ. бірінші жартысында бұл аймақта [[эфталиттер]] өз мемлекетін құрды.&lt;ref&gt;Litvinsky, B. A. «The Hephthalite Empire». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996, Paris: UNESCO Publishing, pp. 135—162. ISBN 92-3-103211-9&lt;/ref&gt; [[Эфталиттер]]ді [[сасанидтер|сасан]] патшасы [[Хұсрау I Анушируан|Хұсрау I]] және [[557 жыл]]ы [[Түркі қағанаты]]ның әскерлері талқандады. Алайда, эфталиттер мен кушандардың ұрпақтары [[Кабулистан]]да кішігірім мемлекетін құра алды, оны соңында мұсылмандық басшылар [[Саффаридтер]] жаулап, кейін ел [[Саманидтер]] және [[Газневидтер]] мемлекеттерінің құрамына кірді.

=== Исламдық және моңғолдық кезең ===
[[Сурет:Califate 750.jpg|thumb|right|200px|Ауғанстан — Араб халифатының шығыс бөлігі ([[750 жыл]]).]]
[[VII ғасыр|VII ғ.]] Ауғанстанның батыс бөлігін [[Ауғанстанға арабтардың басып кіруі|арабтар жаулап алып]], өз мәдениеті мен жаңа дін — [[ислам]]ды әкелді. Бірақ ислам біржола тек [[X ғасыр]]да, аймақ [[Саманидтер]] империясының құрамына енгенде ғана, орнықты.]&lt;ref name = &quot;Krugosvet-history&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/AFGANISTAN.html Он-лайн энциклопедия «Кругосвет»: История Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818145247/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/AFGANISTAN.html |date=2010-08-18 }}&lt;/ref&gt;

[[X ғасыр]]да елге [[Орта Азия]]дан [[түркілер]] келді. Ауғанстан аумағында және [[Иран]]ның, Орта Азияның, [[Үндістан]]ның бір бөлігінде [[Газневид империясы]] (астанасы — Газни қ.) пайда болды. Ғылым мен мәдениеттің гүлденуі басталды.&lt;ref name = &quot;Krugosvet-history&quot;/&gt;

[[XII ғасыр]]да жергілікті ауғандық [[Гуридтер]] династиясы күшейіп, өз билігіне Ауғанстан мен көршілес территорияларды біріктірді. [[XIII ғасыр|XIII ғ.]] басында Гуридтерді [[Хорезм]]дер жаулап алды.

XIII ғасырда аумаққа [[Шыңғысхан]] басып кірді.&lt;ref name = &quot;Krugosvet-history&quot;/&gt; Ауғанстан Моңғол империясының құрамына кіріп, оның орнына моңғолдарға бағынатын [[Курттар әулеті]]нің мемлекеті өмір сүрді. Ауғанстан екі моңғол ұлыстарының шекарасында орналасты — [[Хулагу мемлекеті]] мен [[Шағатай ұлысы]]. XIV ғасырдың екінші жартысында Ауғанстан [[Әмір Темір]]дің империясының құрамына кірді. Ал оның өлімінен соң, бұл жерді [[Темір әулеті|Тимуридтер]] басқарды. Олардың арасында ең танымалы [[Ұлы Моғолдар империясы]]н құрған, Кабул билеушісі [[Бабыр]].

[[XVI ғасыр|XVI]]-[[XVII ғасыр]]ларда Ауғанстан территориясы үшін [[Сефевидтер|Сефевидтік Иран]] мен Үндістандық [[Ұлы Моғолдар империясы]] тартысты.

=== Хотаки әулеті ===
{{main|Хотаки әулеті|Ауған хандықтары}}

[[XVIII ғасыр]]да Ауғанстан [[Парсы империясы]], ирандық [[Сефевидтер]] әулетінің құрамына кірді. Персияның әлсіреуінен кейін және бірнеше көтерілістерден кейін ауғандықтар [[Ауған хандықтары|тәуелсіз патшалықтар]] құрды, олар — Қандағар және Герат. Қандағар патшалығы [[Мир Уәйс]] негізін қалаған, пуштундық [[Хотаки әулеті]]нің қол астында болды. [[1722 жыл]]ы ауған әскерлері Персияға қарсы жорық жасап, оның астанасы [[Исфахан]]ды жаулап алды, бірақ кейін [[Нәдір-шах]]тан жеңіліп қалды.

Содан кейін [[Нәдір-шах]] өз билігін Ауғанстанға жүргізді. Бірақ оның билігі онда тұрақсыз болып, [[1747 жыл]]ы Сефевидтер империясы құлады.

=== Дуррани мемлекеті ===
[[Сурет:Afgempdur.jpg|thumb|right|200px|Дуррани империясының гүлденген шағы]]
{{main|Дуррани мемлекеті|Ауған хандықтары}}

Дуррани империясын [[1747 жыл]]ы [[Қандағар]]да әскери командир [[Ахмад-шах Дуррани]] құрды. Ол алғашқы біртұтас ауған мемлекеті болды. Алайда оның мұрагерлерінің кезінде, империя бірнеше жеке патшалықтарға ыдырап кетті. Олар: Пешавар, Кабул, Қандағар және Герат патшалықтары.

=== Қазіргі тарихы ===

==== Ағылшын-ауған соғысы ====
{{main|Үлкен ойын|Ағылшын-ауған соғысы}}

[[Еуразия]] материгіндегі стратегиялық орнына байланысты, Ауғанстан сол кездегі ірі державалар [[Британ империясы|Британ]] және [[Ресей империясы]]ның соғыс алаңына айналады. Бұл шайқас «[[Үлкен ойын]]» деген атау алған. Ауғанстанды жауламақшы болып, Британ ипериясы бірнеше рет соғыс ісін жүргізген. Бірақ [[1919 жыл]]ы [[9 тамыз]]да Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындаға мәжбүр болды.

==== Ауғанстан патшалығы ====
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 102-05494, Berlin, Besuch König von Afghanistan.jpg|thumb|right|200px|Король Аманулланың Берлинеге барған шағы. Бұл сапардан кейін Ауғанстан мен Германияның стратегиялық әріптестігі бастау алды]]
{{main|Ауғанстан патшалығы|Ауғанстан әмірлігі}}

[[РКФСР]] Ауғанстанды ең алғаш мойындап, [[1919 жыл]]дан бастап [[Ресей Федерациясы]]мен дипломатилық қарым-қатынас орнатуда.

==== Алғашқы республика және Дәуіт диктатурасы ====
{{main|Ауғанстан Республикасы (Дәуіт диктатурасы)}}

[[1973 жыл]]ы [[17 шілде]]де Ауғанстанда мемлекеттік төңкеріс болды. [[Монархия]] құлап, елде [[республика]] жарияланды. Бұл тарихи кезең саяси тұрақсыздықпен сипатталады. Президент [[Мұхаммед Дәуіт]] реформа жасап, елді модернизацияламақшы болды, бірақ ақыр аяғында оны істей алмады.

==== Сәуір революциясы ====
{{main|Сәуір революциясы}}

Елде [[1978 жыл]]ы сәуірде революция басталды.  Приезидент [[Мұхаммед Дәуіт]] отбасымен бірге өлтіріліп, билікке коммунистік «[[Ауғанстанның халық-демократиялық партиясы]]» (АХДП) келді.

==== Ауғанстан Демократиялық Республикасы. Азамат соғысының басталуы ====
{{main|Ауғанстан Демократиялық Республикасы|Ауғанстан соғысы 1979-1989|Ауғанстандағы азамат соғысы}}

[[Сурет:Evstafiev-40th army HQ-Amin-palace-Kabul.jpg|thumb|right|200px|Әмин сарайы]]

[[1978 жыл]]ы сәуірде, Сәуір революциясынан кейін, Ауғанстан Демократиялық Республикасы жарияланды. Елбасы болып [[Нұр Мұхаммед Тараки]], ал Революциялық кеңестің төрағасы болып [[Хафизулла Әмин]] сайланды. Басшылық радикалды реформа жасауды қолға алды, әсіресе [[секуляризация]] бойынша. Бірақ, ол дәстүрлі ауған қоғамының наразылығына ұшырады. Елде [[Ауғанстандағы азамат соғысы|Азамат соғысы]] басталды. Сөйтіп басқарушы партия АХДП екі фракцияға бөлінді — Хальк және Парчам, олардың өзі билікке талас жүргізді. [[Нұр Мұхаммед Тараки]] өлтіріліп, ел басшысы болып [[Хафизулла Әмин]] сайланды. КСРО-да Әминді сенімсіз адам, ол кез келген уақытта Батысқа бет бұрып кетуі мүмкін деп санады.

Сондықтан кеңестік билік Әминді тақтан тайдыртып, көтерілісшілерді басу үшін коммунистік басшылыққа көмек көрсету мақсатымен елге әскерін енгізуге шешім қабылдады. Қорытындысында, КСРО әлі күнге дейін жалғасып жатқан азаматтық соғысқа араласты. АҚШ-тың ресми мәлімдемесі бойынша: КСРО Ауғанстанға басып кіріп, оны жауап алды деп айыптады. Президенттік сарайда кеңестік спецназбен ұрыс жүрап жатқанда Әмин қайтыс болып, Революциялық кеңестің төрағасы орнына [[Бабрак Кармаль]] келді.

Кеңестік әскерлерге қарсы [[ауғандық мұджахедтер]] соғысты. Кейіннен оларға АҚШ, Қытай және т.б. елдер қаржылай жәрдем, қару-жарақ, оның ішінде көбінесе «Стингер» ракеталы кешенімен көмек көрсетті. Қарсыластық аяқталмаған соң, аяғында КСРО өз әскерін Ауғанстаннан алып шықты.

1986 жылы 4 мамырда {{abbr|АХДП ОК|Ауғанстан халық-демократиялық партиясының орталық комитеті|0}}-нің шешімі бойынша Б. Кармаль «денсаулығына байланысты» жұмысынан босады. Оның орнынан кетуі, КСРО-да билікке Горбачевтің келуіне тікелей байланысты. 1 қазанда Ауғанстан Демократиялық Республикасының Рефолюциялық кеңесінің жаңа төрағасы болып [[Мұхаммед Наджибулла]] сайланды. Бір айдан соң, 30 қарашада, Сәуір революциясы кезінде алынып тасталған президент статусы жаңа Лойя джирга конституциясы бойынша, қайта қалпына келтіріліп, Мұхаммед Наджибулла президент болды. Кеңестік әскерлер 1989 жылы елден шығарылыд. Кеңес Одағының әскері кеткен соң (1989), Наджибулла төрт жыл бойы билікте болды.

==== Талибтердің билікке келуі ====
{{main|Ауғанстан Ислам Әмірлігі|Талибан|«Мызғымас бостандық» операциясы}}
[[Сурет:Flag of Taliban.svg|thumb|right|200px|[[Талибан қозғалысы байрағы]]]]
[[Сурет:Taliban-herat-2001.jpg|thumb|right|200px|Талибтер [[Гератта]], [[2001 жыл]]дың шілдесі]]

[[1989 жыл]]ы елден кеңес әскері кеткен соң, азамат соғысы аяқталған жоқ, керісінше жаңа күшпен жалғасты. Елдің солтүстігінде далалық командирлер тобы [[Солтүстік алянс]] ұйымын құрды. [[1992 жыл]]ы көтерілісшілер [[Кабул]]ге басып кіріп, [[Ауғанстан Демократиялық Республикасы]] өмір сүруін тоқтатты. [[Ахмад Шах Масуд]] пен [[Гүлбеддин Хекматияр]] билікке таласып жатқанда екі жақты артиллерия [[Кабул]]ды оқтын астына алды. Сөйтіп, ауғандық мәдени және тарихи ескерткіштерінің көбі қиратылды.&lt;ref&gt;[http://www.ferghana.ru/article.php?id=5877 Афганистан: Ностальгия по «Талибану»? — Фергана. Ру]&lt;/ref&gt; Сол кезде оңтүстікте «[[Талибан]]» қозғалысы өріс алып жатты. Негізінен [[талибтер]]дің көбі ұлты бойынша [[пуштундар]] болды, сондықтан олар өздерін пуштун халқының мүддесін қорғаушылармыз деп жариялады. Олардың мақсаты Ауғанстанда радикалды ислам мемлекетін құру еді.

[[1996 жыл]]ы талибтер елдің көп бөлігін бақылауында ұстады. Қыркүйекте Кабул жауланған соң, [[Мұхаммед Наджибулла]] өлтірілді, ал [[Солтүстік альянс]] елдің солтүстігіндегі шекаралық аймақтарына ығысты. Талибтердің билігі басқа діндегілерге қысым жасаумен (атап айтқанда, әлемдік қауымдастықтың, соның ішінде мұсылмандық елдердің қарсылығына қарамастан, талибтер [[Бамиан Буддалары]]н «кәпірлердің пұттары» деп, жарып жіберді) және қатігездікпен (мысалы, ұрылардың қолын кесті, әйелдер мен қыздарға мектепке баруға және қасында ер адам болмаса далаға да шығуға тыйым салынды және т.б.) ерекшеленді&lt;ref&gt;[http://www.polit.ru//research/2003/07/11/621006.html Исламский Эмират Афганистан: тоталитарный режим рубежа XXI века.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913085230/http://www.polit.ru/research/2003/07/11/621006.html |date=2010-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

1980 жылдардың&lt;ref&gt;[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Хайдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=2013-11-15 }} {{V|25|5|2013}}&lt;/ref&gt; аяғынан бастап, Ауғанстанда есірткі өндіру белең алды. [[1999 жыл]]ы [[талибтер]]дің билігі кезінде, [[апиын]] өнімі рекордық дәрежеге жетіп, 4600 тоннаны құрады&lt;!--&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/24jun2008/mak.html Талибы заработали 100 млн долларов, обложив налогом афганских крестьян, выращивающих мак]&lt;/ref&gt; --&gt;&lt;ref&gt;[http://www.un.org/News/briefings/docs/2004/McCleanBriefing_041118.doc.htm PRESS CONFERENCE ON AFGHANISTAN OPIUM SURVEY 2004] {{V|7|10|2011}}&lt;/ref&gt;. В [[2000 год]]у из-за сильной засухи было собрано 3275 тонны опиумного мака&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/16Sep2000/afgan.html Афганистан — крупнейший в мире поставщик опиума-сырца]&lt;/ref&gt;. 2000 жылы қатты құрғақшылық кезінде 3275 тонна көкнәр тұқымы жиналды. Сол жылы әлемдік қауымдастықтың қысымы бойынша&lt;ref&gt;[http://www.meast.ru/article/afganistan-istoriya-odnogo-narkogosudarstva Екатерина Туранова. Афганистан. История одного наркогосударства. meast.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820214905/http://www.meast.ru/article/afganistan-istoriya-odnogo-narkogosudarstva |date=2011-08-20 }} {{V|7|10|2011}}&lt;/ref&gt;, талибтер өз бақылауындағы аумақтарына көкнәр өсіруге тыйым салды. Қорытындысында 2001 жылы Ауғанстанда рекордтық төмен өнім жиналды: [[Солтүстік альянс]]тың бақылауындағы [[Бадахшан]] провинциясында барлығы 185 тонна апиын жиналды.&lt;ref&gt;[http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR.html?ref=menuside World Drug Report — archive]&lt;/ref&gt;

Халықаралық террорист [[Усама бен Ладен]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі теракт]]тан кейін, талибтік Ауғанстанда баспана тапты. Ол Ауғанстанға АҚШ әскерінің басып кіруіне себеп болды. Бірақ кейбір журналисттер: АҚШ әскерінің басып кіруінің себебі, АҚШ шарты бойынша салынатын Трансауған құбырына (ТАПИ, Түркіменстан — Ауғанстан — Пәкістан — Үндістан) талибтердің қарсы болуы. АҚШ 11 қыркүйектегі оқиғалардан жарты жыл бұрын, Ауғанстанға күшпен ену жоспарын құрып қойған, — деген пікір айтқан.&lt;ref&gt;[http://www.antidrugfront.ru/publications/01568.html Антинаркотический фронт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116103037/http://www.antidrugfront.ru/publications/01568.html |date=2014-01-16 }}&lt;/ref&gt;

==== 2001 жылдан бері жалғасып жатқан Ауғанстан соғысы ====
{{main|Ауғанстан соғысы (2001 жылдан бастап)}}
[[«Мызғымас бостандық» операциясы]] кезінде, [[2002 жыл]]дың басында талибтер режимі құлады. Бірақ «Талибан» қозғалысы толықтай жойылған жоқ. Негізгі күштері Вазиристан таулы аудандарына кетті, ал қалғандары Ауғанстан мен Пәкістан территорияларында партизандық соғыс жүргізуде.

==== Ауғанстан Республикасы ====
[[File:Hamid Karzai 2006-09-26.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[Хамид Карзай]] 2001—2014 жылдар аралығында елдің басшысы болды]]
Талибтер режимі құлаған соң, қазіргі Ауғанстан Республикасы жарияланды. [[2001 жыл]]ы желтоқсанда ауған саяси қайраткерлерінің Бонн конференциясында [[Хамид Карзай]] Ауғанстанның өтпелі әкімшілігінің басшылығына қойылды. [[2002 жыл]]ы шілдеде [[Лойя джирга]] (Ауғанстанның барлық халықтарының, тайпаларының және топтарының басшылары кіретін Жоғарғы кеңес) оны елдің уақытша президенті қылды. [[2004 жыл]]ы жаңа [[Ауғанстан Конституциясы|Конституция]] қабылданып, бірінші президенттік сайлау өткенде, Хамид Карзай жеңіске жетті.

[[2009 жыл]]дың [[20 тамыз]]ында елде кезекті президенттік сайлау өтіп, тағы жеңіске Хамид Карзай жетті.&lt;ref&gt;[http://afghanistanelectiondata.org/election/2009/report/presidential-results#zoom=0&amp;lat=33.9&amp;lon=66.5&amp;layers=district_map_openlayers_7,district_map_openlayers_8,district_map_openlayers_9&amp;baseLayers=afghanistan-grey Afghanistan Election Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911081642/http://afghanistanelectiondata.org/election/2009/report/presidential-results#zoom=0&amp;lat=33.9&amp;lon=66.5&amp;layers=district_map_openlayers_7,district_map_openlayers_8,district_map_openlayers_9&amp;baseLayers=afghanistan-grey |date=2010-09-11 }}&lt;/ref&gt;

Бұған қарамастан, елде бұрынғыдай [[Ауғанстандағы азамат соғысы|азаматтық соғыс]] жалғасуда, бірақ енді [[Халықаралық көмек көрсету күші|Ауғанстандағы халықаралық көмек көрсету күшінің (ISAF)]] қатысуымен бірге болып жатыр.

2019 жылдың қаңтарында әйелдер үшін әлемдегі ең қауіпті елдердің рейтингісін жариялаған Thomson Reuters Foundation мәліметі бойынша,
Ауғанстан денсаулық сақтау, экономикалық ресурстарға қол жеткізу, қалыпты өмір, жыныстық зорлық-зомбылық, адам саудасы тұрғысынан әйелдерге қауіптілігі жоғары мемлекеттер тізімінде екінші орында тұр.
[[File:2021 Taliban Offensive.png|thumb|2021 жылғы Талибан қозғалысы көрсетілген Ауғанстан картасы]]
==== Талибанның оралуы ====
{{Толық мақала|«Талибан» шабуылы (2021)|Панджшер қарсылығы}}
2021 жылдың 1 мамырынан бастап американдық әскерлердің елден біржола шығарылатыны туралы хабарлануына байланысты «[[Талибан]]» лаңкестік ұйымының содырлары Ауғанстан үкіметтік күштеріне қарсы белсенді шабуыл операциясын бастады. Ауғанстан үкіметі ел аумағына бақылауды тез жоғалта бастады. Тамыздың басында ауған тәліптері 417 аймақтық орталықтың 200-ін басып алды және тамыздың ортасына қарай Ауғанстан территориясының көп бөлігін, оның ішінде провинциялық орталықтардың 2/3 бөлігін басып алды.

2021 жылы 15 тамызда «Талибан» Ауғанстан аумағын толық басып алғанын жариялады. Ауғанстан президенті [[Ашраф Ғани]] отставкаға кетуге келісіп, елден қашып кетті. 2021 жылы 17 тамызда елде қалған Ауғанстан вице-президенті [[Амрулла Салех]] өзін мемлекет басшысының міндетін атқарушы деп жариялады және ел тұрғындарын «Талибанға» қарсы тұруға шақырды. [[Ахмад Шаһ Масұт]]тың баласы, [[Солтүстік Альянс]]тың бұрынғы жетекшісі кіші Ахмад Масуд [[Панджшер қарсылығы|тәліптерге қарсы тұруды]] ұйымдастыру үшін солтүстік [[Панджшер провинциясы]]нда үкіметтік күштердің қалдықтарын жинай бастады.

== Әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Ауғанстанның әкімшілік бөлінісі}}
Ауғанстан [[унитарлы мемлекет]] және әкімшілік жағынан 34 уәлаятқа бөлінген, олар өз кезегінде аудандарға бөлінген.

== Мемлекеттік рәміздері ==

=== Туы ===
[[Сурет:Flag of Afghanistan.svg|thumb|150px|[[Ауғанстан туы]]]]
{{main|Ауғанстан туы}}
Қазіргі ту [[2004 жыл]]ы қабылданған. Байрақ тігінен орналасқан [[триколор|үш түстен]] (қара, қызыл және жасыл) құралған. Дәл ортасында, яғни қызыл түстің ортасында Ауғанстанның мемлекеттік эмблемасы бейнеленген. Қара түс тарихи өткенді - британдық отарлаушылармен күресті көрсетеді, қызыл түс - бостандық үшін төгілген қан, жасыл түс - [[ислам]]ның дәстүрлі түсі. Жалау пропорциясы - 7:10.

=== Елтаңбасы ===
 
{{main|Ауғанстан елтаңбасы}}
Ауғанстанның елтаңбасы мемлекеттің құрылуынан бастап, өмір сүріп келеді. Гербте масақпен көмкерілген [[мінбер]]лі [[мешіт]] орналасқан. Мешітке Ауғанстанның екі туы тақап қойылған. Жоғарғы жағында күннің сәулесімен жарқыраған ислам сенімінің белгісі - [[Шаһада]] бейнеленген, оның астында [[тәкбір]] («Аллаһ ұлық» жазуы) орналасқан. Мешіт астында - 1298 жыл деген дата жазылған, яғни ислам күнтізбесі бойынша [[1919 жыл]], елдің тәуелсіздік алған кезі. Елтаңба Ауғанстанның туында да бейнеленген.

=== Әнұраны ===
{{Main|Ауғанстан әнұраны}}
Қазіргі әнұран [[2006 жыл]]ы қабылданған. Гимн сөзі [[пушту]] тілінде орындалады, оның ішінде [[тәкбір]] («Аллаһ ұлық» жазуы) айтылып, Ауғанстанда өмір сүретін барлық халықтар аталады.

== Билік жүйесі ==
1973 жылға дейін Ауғанстанда [[монархия]]лық билік орнады. 1973 жылы әскери төңкеріс болып,&quot;республика&quot; жарияланды. 1978 жылы тағы да қанды төңкерістен кейін өкімет басына Революциялық кеңес келді. Оны қолдау үшін 1979 жылы желтоқсанда Ауғанстанға Кеңес Одағының әскерлері кіріп, онда 1989 жылдың 15 ақпанына дейін соғыс қимылдарын жүргізді. Кеңес әскерлері шығарылғаннан кейін де Ауғанстанда азамат соғысы жалғаса берді. Ұзаққа созылған соғыс елді әлсіретіп, халықты күйзеліске ұшыратты.

1997–1998 жылы Қазақстан Республикасының үкіметі Ауғанстандағы қазақтарды көшіріп әкелген болатын.

== Шаруашылығы ==
Ауғанстан — аграрлы ел. Экономикасының негізі – суармалы егіншілік пен мал шаруашылығы. [[Жалалабад каналы]] мен [[Сарда су қоймасы]] бар. Қой шаруашылығы жақсы дамыған. Сонымен қатар миллиондаған ешкі мен ірі қара, түйе мен жылқы өсіріледі. Бау-бақша өнімдері, бидай, жүгері, күріш, мақта, қант қызылшасы сияқты дақылдар өндіріледі.

Ауғанстан өнеркәсібін су электр стансалары мен әскери-механикалық зауыт сияқты бірді-екілі кәсіпорындар құрайды. Солтүстік шекарасында газ құбыры тартылған. Тас көмір мен цемент өндіріледі. Өңдеуші [[кәсіпорын]]дар мақта мен жүннен мата тоқиды, жасанды жібек шығарып, аяқ киімдер тігеді. [[Экспорт]]қа негізінен [[қаракөл елтірісі]] мен [[жүн]] шығарылады.&lt;ref&gt;Балалар Энциклопедиясы, II- том&lt;/ref&gt;
==Қазақстанмен қатынасы==
Қазақстан Республикасы мен Ауғанстан Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынастар [[1992 жыл]]ғы [[12 ақпан]]да орнатылды.
[[2002 жыл]]ы [[Кабул]]да ашылған ҚР Дипломатиялық миссиясы [[2003 жыл]]дан бастап Елшілік мәртебесінде жұмыс істеуде. [[2011 жыл]]ғы [[маусым]] айынан бастап Қазақстанның Ауғанстандағы Елшісі Ө.Бітімов.
[[1993 жыл]]дан бастап Ауғанстанның Елшілігі Қазақстанда жұмыс істеуде. [[2005 жыл]]ы елшілік [[Астана]]ға көшті. [[2013 жыл]]ғы [[желтоқсан]] айынан бастап Ауғанстанның Қазақстандағы Елшісі Мұхаммад Фарук Бараки.
Қазақ-ауған қарым-қатынастары үдемелі дамып келе жатыр. Мемлекет басшылары халықаралық шаралар аясында тұрақты түрде кездеседі.

Сауда-экономикалық қатынастарды дамытуда Сауда-экономикалық ынтымақтастық жөніндегі Қазақстан-Ауғанстан бірлескен үкіметаралық комиссиясы (ҮАК) маңызды рөл атқарады.

ҮАК қазақстандық жағының тең төрағасы ҚР Төтенше жағдайлар жөніндегі министрі [[Владимир Карпович Божко|В.Божко]], ауған жағының тең төрағасы АИР Сауда және индустрия министрі Мұхаммад Шакер Каргар болып табылады.

ҮАК-ның алты отырысы өткізілді: екі отырыс [[Астана]]да (2007 ж. 17-18 қыркүйекте және 2010ж. 5-6 мамырда), үш рет [[Кабул]]да (2008 ж. 13 желтоқсанда, 2011 ж. 26-27 қыркүйекте және 2013ж. 16-18 қыркүйекте) және бір отырыс [[Алматы]]да (2012ж. 26-27 қыркүйекте).
Қазақстанда ауған азаматтарына білім беру бағдарламасы жүзеге асырылуда. Қазіргі таңда Қазақстанның оқу орындарында 655 ауған азаматы білім алуда.

ҚР Үкіметі Ауғанстандағы мектеп, емхана және жолдардың құрылысына 2,38 млн. АҚШ долларын бөліп, 20,15 мың тоннаға жуық азық-түлікті гуманитарлық көмек ретінде жеткізді (жалпы сомасы 17,09 млн. АҚШ долл.).

Екіжақты тауар айналымы 2013 жылы 251,4 млн. АҚШ долл. құрады (экспорт – 248,63 млн., импорт – 2,8 млн.).
Екіжақты шарттық-құқықтық базасы ҚР мен АИР арасындағы Қарым-қатынас пен ынтымақтастық негіздері жөніндегі шарттан, сауда-экономикалық ынтымақтастық, білім саласындағы ынтымақтастық, есірткі құралдарының, психотропты және оған үйлес заттар мен прекурсорлардың заңсыз айнылымымен және теріс қолданылуымен күрес саласындағы ынтымақтастық туралы келісімдерден, сондай-ақ Дипломатиялық қарым-қатынастар орнату жөніндегі Хаттамадан тұрады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Ауғанстан телевизиясы]]
* [[Ауғанстан Ұлттық футбол құрама командасы]]
* [[Ауғанстан қалаларының тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Afghanistan}}
* [http://president.gov.af/en Ауғанстан президентінің ресми сайты]

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Ауғанстан
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Азия елдері
 |Орталық Азия
 |SAARC
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
 |ЭЫҰ
 |Шанхай ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Ауғанстан|*]]</text>
      <sha1>gz3z4aivr0zkyhnpmosynwq1unwe5p2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұлықбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6444</id>
    <revision>
      <id>3628198</id>
      <parentid>3597043</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29943" sha1="9l3mg0r6kjhc541bj0xav4vdq3b24nc" xml:space="preserve">[[Сурет:1987 CPA 5876.jpg|thumb|400px]]
'''Ұлықбек''' ({{lang-uz| (Mirzo Ulug'bek) ( Mīrzā Mohammad Tāregh bin Shāhrokh (Ulugh Beg)}}) — Әмір Темірдің ұрпағы, астроном,математик әрі мықты билеуші.Ата жолын қумады …Орта ғасырлар кезіндегі орта Азия. Өзін Азияның арыстаны, жер тәңрісі санаған [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір)  [[Әмудария]] мен [[Сырдария|Сырдарияның]] арасындағы кең аймақты алып жатқан жаңа империя құрды. Ол [[Мәуераннахр]] (арабша “өзеннің аржағындағы” деген сөз) деп аталады. Бұл империяның астанасы ескі қалалардың бірі - [[Самарқант]] болды. Ол бұдан 2000 жылдан астам бұрын салынған. Тіпті Птоломейдің геграфиялық картасының өзінде Самарқанттың орны көрсетілген.

Самарқанттың гүлденген кезі Әмір Темірдің патшалық ету кезеңіеді.  [[Үндістан|Үндістаннан]], [[Әзербайжан|Әзірбайжаннан]], [[Иран|Ираннан]], [[Армения|Армениядан]], [[Грузия|Грузиядан]] т.б. елдерден шеберлер шақыртып, өз астанасын кеңейту жолында қолынан келгенін істеді. Ақсақ Темір тұсында салынған Бибі ханым мешіті, Шахин-Зинда және басқа құрылыстар архитектуралық ескерткіштердің тамаша үлгілері болып табылады. Атақты “Бабурнамада” осы қарсаңда Самарқанда дүние жүзіндегі қағаздың, керамикалық бояулардың, барқыттың және т.б. ең әдемісі шығатын еді деп жазылған. Самарқан - көрнекті ғалымдар, дәрігіерлер,құрылысшы-шеберлер, кітап -көшіргіштердің ордасы саналады. Сонымен қатар Самарқан кертартпа, бедел-ықпалы, зор мұсылман дін басыларының да шоғырланған жері болды.

Осы тұста, Темір әулетінде 1394 жылы 22 наурыз күні дүниеге Мұхаммед Тарағай деген бала келді. Кейін оған Ұлықбек деген лақап ат беріледі. Оның әкесі [[Шахрух]] Темірдің үшінші баласы еді. Шахрух біраз уақыт билеуші болып, кезінде ғылымның өркендеуіне үлкен қайырым жасаған кісі. Ұлықбек жастайынан поэзияға, тарихи білімге, астрономия мен математикаға құмарланады. Ұлықбектң ғалымдығының қалыптасуына оның атасы Темірге ілесіп мәдени, ғылыми дәстүрлері бай елдерді аралауы үлкен әсер етеді. Ұлықбек жас шағында осылай Армения, Азербайжан, Грузия, Иран, Туркия және Ауғаныстандарды аралап көреді. Бұған қосымша, Ұлықбектің ғалым болып шығуына әкесі Шахрух жиыстырған Самарқандағы аса бай кітапхана да зор себепші болады.

Ұлықбек [[Платон]], [[Аристотель]], [[Гиппарх]], [[Птоломей]] сияқты ежелгі грек ғалымдарының классикалық еңбектерімен жақсы таныс болады. Сонымен қатар, ол өзінен бұрын өмір сүрген Орта Азияның көрнекті оқымыстылары [[Хорезми]], [[Фараби]], [[ферғани]], [[Бируни]], [[Ибн Сина]], [[Нысреддин әт-Туси|Нысреддин әт-Тусилердің]] негізгі еңбектерін жете білген.

Бірақ жас Ұлықбекті қоршаған билеуші топ оның ғылымға ден қоюын құптамайды. Темір өлгенне кейін империясы ыдырап екі - [[Хорасан]], екіншісі - мавераннахр. Соның екіншісіне 15 жасар Ұлықбекті әкім сайлайды. Айта кетрлік бір жәйт оңтүстік Қазақстанның көп қалалары ([[Отырар]], [[Тараз]] т.б.) осы Ұлықбекке тиеді. Сарай төңірегіндегілер Ұлықбектің әскери қызметке, дипломатиялық өнерге деген құмарлығын арттыруға бар күшін салып бағады, оның асқан ғалым емес, ата жолын қуушы әмір болуын көздейді. Бұл ықпалдан шыға алмаған Ұлықбек алғашқы жылдары (1425 және1427 жылдары) бірсыпыра жорықтарды басқарып, олардың кейбірін сәтті аяқтап жүреді. Ол ел басқарушылық және әскери талантының бар екенін танытады.

Алайда, Ұлықбек мәдени құрылыстарға көп көңіл бөледі. Самарқанда, ғиждуанда, Бухарада және басқа қол астындағы қалаларда көрнекті-көрнекті құрылыстар салдырады және Темірдің тұсында аяқталмай қалған құрылыстарды аяқтайды. Ұлықбектің өнер-білімге деген іңкәрлігі күн асқан сайын күшейе түседі. Ол қаңқұйлы соғыстардан гөрі әлем сырын ашып, оның құпиясын білуге ынтығады. Профессор Т.Н. Қары-Ниязов “Ұлықбектің астрономиялық мектебі” атты еңбегінде Ұлықбекте билеуші-әмір ретінде бағалайды: “Ұлықбектің қызмет -әрекеттері көп жағынан ілгерілерінен бөлек болды, оның өз кезінде, әсіресе, ғылым саласында прогрестік роль атқарған сөзсіз”

== Ұлықбек обсерваториясы ==

Ұлықбектің мемлекеттік қайраткер ретінде істеген ең ірі жұмысы - Самарқанда аса зор астрономиялық обсерватория салдыруы болды. Бұл Ұлықбектің ғылым мүддесін көздеп, болашақ үшін жасаған үлкен ерлігі болып саналады. Бұл обсерватория еріккен әкімнің атаққұмар жеңіл мінезінен туған нәрсе емес. Ол қайта, ғылыми келешегін дұрыс бағалап, шын жаңкүйері бола білген оқымыстының ғылымға тартқан тартымды сыйы еді.

Ұлықбек обсерваториясы одан бұрынғы батыс және шығыс елдерінің обсерваторияларының бай дәстүрлері негізінде салынады. Бұл тұрғыдан, әсіресе, XII ғасырда Азербайджанда көрнекті математик және астроном Насыреддин әт-Тусидің басшылығымен салынған Марага обсерваториясының тәжірбиесі көп игілікті ықпал жасады. Бұл обсерваторияда “Ельхан астрономиялық таблицалары” деген еңбек жазылған болатын. Ұлықбек обсерваториясының салынуына XV ғасырдағы аса дарынды ғалым Жәмшид Ғиясэддин әл-Кәшидің көп көмегі тиді. Кейінгі зерттеулер әл-Кәшидің Ұлықбекке дейін де обсерватория салу туралы бірнеше рет мәселелер қойғанын анықтады. Бірақ керітартпа әкімдер ғалымның игілікті ұсынысына құлақ аспайды. Әл-Кәшидің бұл ниеті Ұлықбектің тұсында жүзеге асады. Ұлықбек обсерваторисының негізгі мақсаты - дәлдігі өте жоғары бақылаулар жасай отырып, Марага обсерваториясында жасалған астрономиялық таблицалардың қателерін түзету болды.

Обсерваторияның құрылысын және оны астрономиялық құралдармен жабдықтау жағын әл-Қәши басқарады. Обсерватория үш жылда салынып бітеді, бірақ небәрі 27-28 жыл ғана жұмыс істейді. Обсерватоияның басқарушысы әл-Қәши өлгеннен кейін Қазы-Заде Руми, ол өлгеннен кейін [[Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы]] басқарады. Ұлықбек обсерваториясынан бұрын да шығыстың түрлі елдерінде әркезде бірнеше обсерваториялар салынған-ды. Бірақ, олардың бірде бірі көлемі, жабдықталуы, алдына қойған мақсаты жағынан бұл обсерваторияға тең келе алмайды. Мұнда телескоп ойлап табылғанға дейінгі негізгі астрономиялық аспап-құралдардың барлығы да - горизонталь дөңгелек, биіктігі 50 метрге жуық алып квадрант. Күн және астрономия сағаттары, сан түрлі бұрыш өлшегіш нәзік құралдар болды.

Міне, осылардың көмегімен обсерваторияда көптеген сындарлы астрономиялық бақылаулар мен зерттеулер жүргізіледі.

== Ұлықбектің маңындағы ғалымдар ==

Ұлықбек өз дәуірінің алдыңғы қатарлы, озат ойлы адам болды. Ол жан-жағына ілім шарапатын мол шашуға тырысты. Ғылым мен мәдениетті дамыту мүддесін ескеріп, Ұлықбек бірнеше жерде (Бухарада, Ғиждуанда, Самарқанда) жаңа типті оқу орындарын ашты. Бұларда сабақ беру үшін мұғалімдері діни дәрежесіне емес, білім дәрежесіне қарай іріктеп алды. Бұл тұрғыда Самарқандағы жаңа типті жоғары мектеп-медресе ашылған күні болған мына бір оқиға айтуға тұрарлық.

{{Дәйексөз|Медресе ашылған күні оған бүкіл шәкірттер, ұстаздар, ғалымдар және сарай төңірегіндегі бектер, дін иелері, шейхылар жиналады. Барлағаның көкейінде: Ұлықбек медресенің бас муддарисіне (мұғаліміне) кімді сайлар екен? - деген сұрақ тұрады. Өйткені шейхылар арасында бұл орынға ойы барлар аз емес еді.

Бір мезетте Ұлықбек жиналған топқа қарап:

- Кімде-кім барлық ғылымға жетік болса, сол медресені басқарады, - деп мәлімдейді.
}}
[[Медресе]]&lt;nowiki/&gt;нің бас мұғалімі болып заманында сегіз қырлы білімпаз болған маулэн Мұхаммед Хавофи сайланады. Құраннан басқа білімлері жоқ молдалар Ұлықбекке іштей кектеніп қала берді.

Ұлықбекке ғылымға өзі белсене араласып қана қоймай сол тұстағы Орта Азияның көрнекті оқымыстыларын маңына топтастырған. Медресе мен обсерваторияның жұмысына “Заманының Аплатоны (Платоны)” атанған Қазы Заде ар-Руми, жоғарыда аталған атақты математик және астроном Жәмшид әл-Кәши, оның баласы Мансур Кәши сол дәуірдің Птоломейі атанған Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы және басқа да бірсыпыра оқымыстылар ат салысады. Ұлықбек оларды қадірлеп, пікір-кеңестеріне әрдайым құлақ асып отырған. Мәселен, обсерватория салардан бұрын Қазы-Заде ар-Руми бұрынғы ескі обсерватория жұмыстары жөнінде түсінік берген, әл Жәмшид әл Кәши астрономиялық аспап құралдар жайында нұсқау-кітап жазған.

Ұлықбек маңына топталған бұл ғалымдар -математика және астрономия салаларында едәуір еңбек етіп, ғылым тарихында белгілі із қалдырған оқымыстылар. Солардың бірі - Қазы Заде ар-Руми Кіші Азияда туып өскен. Ол жоғары білімді Хорасанда және Мавераннахрда алады. Самарқанда ол талантты ғалым, әрі ұстаз ретінде аса үлкен даңққа ие болды. Қазы-Заде Ұлықбектің мұғалімі болған. Ол “Арифметика туралы”, “Астрономияға түсініктеме”, “Фигуралар туралы түсініктеме”, “Синус туралы” трактаттар жазған.

Обсерваторияда қызмет еткен оқымыстылардың барлығы ғылыми еңбектерін солкездегі дүние жүзілік ғылым тілі саналған араб тілінде жазған. Ара-кідік парсы тілінде жазылған шығармалар да кездеседі.

== Ұлықбек обсерваториясының ғылыми жетістіктері ==

Ұлықбек обсерваториясының ең басты еңбегі - “Зидж Гурганидың” (”Ұлықбек зиджі”) жасалуы болып табылады. Бұл Ұлықбектің басшылығымен жүргізілген көп оқымыстылардың коллективтік еңбегі болып табылады. “Зидж” деген парсы сөзі, ол астрономдар мен географтар үшін жасалған таблицалар жинағы дегенді білдіреді. 

Ұлықбектің обсерваториясында түрлі елдердің байырғы астрономиялық білім-дағдылары жинақталып, “Ұлықбектің баяндауындағы Қытайдың, Сирияның, гректің, арабтың, парсының, Хорезмның атақты астрономдары” деген атпен жеке кітап болып жарыққа шығады. “Зидж Гургани” төрт бөлімнен тұрады:

# Календарьлар туралы.
# Уақыт өлшеу жөнінде.
# Планеталардың қозғалымын анықтау жайында.
# Астрономиялық басқа мағлұматтар туралы.

Мұнда астрономияның теориляық негіздерімен қатар 1019 жұлдыздың орнын көрсететін каталог жасалған.

Бұл каталог дәлдігі жөнінен Тихо Брагенің бақылауларына дейінгі барлық каталогтардан тәуір болды. Ол Лондонда 1650-1665 жылдардың өзінде қатарынан үш рет басылып шықты. XIX ғасырдың орта кезінде Ұлықбек таблицаларының Лондондағы астронмиялық қоғам қайта бастырады. “Кіріспенің” толық аудармасы жарияланады. Салыстыра зерттеу үшін ол таблицалардың маңызы келешекте де еш төмендемек емес. 

Ұлықбек обсерваториясында да экватордың эклиптикаға көлбеулігі бес планетаның орташа жылдық қозғалысы жұлдыздық жылдың ұзақтығы жөнінде дәлдігі өте жоғары өлшеулер жүргізілді. Ұлықбектің өлшеуі бойынша бір жылда 365 күн 6 сағат 9 минут 15 секунд бар. Сонда жіберілген қате бір минуттан да аз. Осылармен қатар Ұлықбек обсерваториясында жылдық процессияның мәнін бұрынғыларға қарағанда дәлірек тапты деуге негіз бар.

Осы обсерваториядағы жүргізілген өлшеулердің тамаша дәлдігіне дән риза болған оқымысты Лаплас Ұлықбекті өте көрнекті бақылағыш деп бағалаған.

Ұлықбек обсерваториясында астрономиямен қатар, математиканың да көп тараулары зерттеліп, ілгері дамытылады. Астрономия мұқтаждығын өтеу мақсатында аса кемелдендірілген тригонометриялық таблицалар жасалған. Мұнда олар математикалық жаңа әдістер мен есептеулерді қолданады. Мәселен, таблица жасау үшін бір градус доғаның синусын аса дәлдікпен табудың мәні зор. Осы үшін Ұлықбек мектебінің математиктері тарихта тұңғыш рет X3 - 3х + 0,104671913 121 217 587 = 0 теңдеуіне қарастырып жуықтап шешудің тамаша бір әдісін көрсетеді.

Ұлықбектің таблицаларының дәлдігін сипаттау үшін кез келген үшбұрыштың синустарының мәнін келтірейік.

Ұлықбекше: Дұрыс мәні: 

20˚ 0,342020142

23˚ 0,390731129

26˚ 0,438371147 

0,342020143

0,390731128

0,438371177
 
Дәлділіктің тамаша екендігін көрініп тұр. Европада тригонометрияның негізін қалаған Региомонтанның таблицаларының дәлдігін бұдан көп төмен жатыр.

Математиканы дамытуда, әсіресе, Ұлықбек обсерваториясының бірінші меңгерушісі Жәмшид әл-Кәши еңбектерінің бірі мәні зор болды. Ол математика тарихында бірінші болып ондық бөлшектреді ашты. Европада ондық бөлшек содан 150 жылдан кейін ғана мәлім болады. Щеңбер ұзындығының диаметрге қатынасын көрсететін тұрақты шама үшін ол 18 таңбасына дейін дұрыс тапты.

Қорыта айтқанда, әл-Кәши және Ұлықбек мектебінің басқа математиктері жуық есептеу, есептеу техникасын жетілдіру жөнінен өз замандастарынан көп алда тұрды. Ұлықбек обсерваториямының оқымыстыларымен сол тұстағы Қытай ғалымдарының арасында ғылыми байланыс болғанын дәләлдейтін соны деректер табалып отыр.

== Ұлықбек және мұсылман дін басылары ==

Ұлықбек орта ғасырларда діни фанатизмнің өршіп тұрған кезінде өмір сүрді. Бірақ оның өз басы мұсылмандық жолдан оқшау тұрды. Ұлықбек көптеген діни әдет ғұрыптарды сақтамады, сондықтан да оны мұсылман дін басылары барынша жек көрді. Ұлықбектің еркін ойлығын сипаттайтын мындай бір фактыны келтіруге болады. Ұлықбектің әкесі Шахрухтың қарамағында Шейх Қасым Әнуар дейтін мұсылман жолынан ауытқушы мистик өмір сүреді. Ол Шахрухқа қастандық жасады деп айыпталып, елден аластылады. Алайда, Ұлықбек Самарқанда оны жақсы қарсы алып, Әнуармен достасып, пікірлес жақын адам болады. Бұл олардың идеяларының өте жақын екендігін көрсетеді Шынында, егер Ұлықбек мұсылман болса, біз білетін Ұлықбек бола алмас еді, ғылым мен ағарту мәселесі үшін пайдалы жұмыс істемес еді.

Ұлықбектің ғылымға өте беріліп кетуі, прогресшіл еркін ойлары, шейхылардан ғылым адамдарын жоғары қоюы мұсылман дін басшылары арасында қатты наразылық туғызды. Олар Ұлықбекті райынан қайтарып, ғылымнан бездіргісі келеді, үгіттейді атасы мен әкесін үлгі етеді. Адам ақыл-ойының күшіне сенімі мол Ұлықбек ғылымды тастай алмайды, ол көңілдегі күдігін ашық айтып салады: “Дін тұманша сейіледі, патшалық жойылады, ал ғылыми еңбек мәңгі бақи сақталады.”

Ұлықбек Самарқаннан Меккеге кетуге мәжбүр болады. 1449 жылы 27 қазанда “діннен безді” деген атақ тағылып, Меккеге кетіп бара жатқан Ұлықбекті діншілдердің үгіттеуімен Ұлықбектің өз баласы Әбдел-Латифтың жендеттері қылышпен шауып өлтіреді. Орта Азия мәдениетінің тамаша өкілі, өз заманының асқан ғалымы, көрнекті астроном Ұлықбектің өмірі аяқталады.

Осы фактіні анықтау үшін 1940 жылы кеңес археологтары Ұлықбектің моласын ашып зерттейді. Қабірдің бетіндегі құлыптаста әкесін өлтірген Әбдел-Латифқа лағнет айтылған жазу бар екені және Ұлықбектің басы денесінен бөлек жатқандығы айқындалады. Атақты кеңес антропологы М. Герасимов бас сүйегі бойынша Ұлықбектің суретін жасайды. 

Профессор Қары-Ниязов Ұлықбектің кертартпа мұсылман дін басыларының тікелей нұсқауымен басы кесілуін Джордано Бруноның христиан инквизициясының әмірі бойынша отқа өртелу фактісімен орында салыстырады. Бұл Европада да, Азия да, Батыста да, Шығыста да дінінің ғылымға қас жау болғанын сипаттайды.

== Ұлықбектің ақыры ==

Ұлықбектің ғылым жолындағы жасалған ерлігін діншілдер қанша әрекеттенгенмен, жоқ ете алмайды. Халық ұлықбек есімін әр кезде жоғары тұтып, оның мәдениет үшін істеген көрнекті еңбегін аңыз етіп, айтып жүреді. Ұлықбектен сәл кейін өмір сүрген данышпан ақын [[Әлішер Науаи]] ол туралы былай деп дазған: “Сұлтан Ұлықбек, Әмір Темірдің әулеті, дүниеде теңдесі жоқ патша болды. Оның туысқандарының бәрі ол дүниеге сапар шекті. Оларды қазір кім біледі? Ал Ұлықбек ғылымға қол созып көп нәрсені игерді. Ол десе аспан төмен түсіп, жұлдыздар жақын келер еді. Оның ашқан заңдары мен ережелері дүниенің ақырына дейін әр уақытта адамдар кәдесіне жарай береді… ” 

Ұлықбек өлгеннен кейін мұсылман фанатиктері обсерватоияны талқандап, кітап-құралдарды шашып, талан таржға салады. Ұлықбек мектебінің белсенді өкілі әл-Құсшы Меккеге тауап қылуды сылтау етіп, ең басты ғылыми еңбектерді шет елге алып кетпегенде, Ұлықбектің астрономиялық мектебінің тамаша жетістіктері жайлы тарих еш нәрсе білмей қалған болар еді. Алғаш әл-Құсшы, кейіннен Қазы-Заденің немересі Мариям Шелеби ол еңбектерді іріктеп, түсініктемелер жазып, Стамбулда жарыққа шығарады. Осылар аоқылы Ұлықбек лбсерваториясының негеізгі жетістіктері Европада кейіннен ғыдымның дамуына белгілі дәрежеде ықпалын тигізеді.

Айта кетерлік бір жәйт: қазір бірсыпыра тарихшылар арасынды әл-Құсшы Ұлықбек кітапханасының көп кітаптарын Самарқан маңайындағы бір төбенің үңгіріне тығып кетіпті деген жорамал-аңыз да тарап жүр. Қазір сол төбе табылып, бірсыпыра археологтар, ғылымның жанашырларыосы төбені қазып, зерттеу жөнінде экспедиция дайындап жатыр. Бұл экспедицияның жұмысы сәттіаяқталған күнде, ғылым тарихы үшін құнды мағлұмттар алынатыны сөзсіз.

Қара түнек заманда манспатан да, байлықтан а ғылымды жоғары қойып, болашақ үшін өлмес құралдар қалдырған ұлы жерлесі - Ұлықбектің есімін туған халқы қадір тұтып, үлкен мақтаныш етеді. Оның есімі астрономия ғыдым тарихында Птоломейдің, Насыреддин әт-Тусидің, Николай Копениктің, Галилео галилейдің, Джордано Брунолардың есімдерімен занды түрде қатар тұр. Ал оны дүние жүзінің ғылыми жұртшылығына әйгілі болған көптеген мұралары күні бүгінге дейін ғылыми құнын жоймай келеді.

[[Санат:1394 жылы туғандар]]
[[Санат:1449 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>9l3mg0r6kjhc541bj0xav4vdq3b24nc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628212</id>
      <parentid>3628198</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3493772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29922" sha1="7ti4bw4ujva7mjj8jxtbqvhse8chr92" xml:space="preserve">[[Сурет:1987 CPA 5876.jpg|thumb|400px]]
'''Ұлықбек''' ({{lang-uz| (Mirzo Ulug'bek) ( Mīrzā Mohammad Tāregh bin Shāhrokh (Ulugh Beg)}}) — Әмір Темірдің ұрпағы, астроном,математик әрі мықты билеуші.Ата жолын қумады …Орта ғасырлар кезіндегі орта Азия. Өзін Азияның арыстаны, жер тәңрісі санаған [[Әмір Темір]] (Ақсақ Темір)  [[Әмудария]] мен [[Сырдария|Сырдарияның]] арасындағы кең аймақты алып жатқан жаңа империя құрды. Ол [[Мәуераннахр]] (арабша “өзеннің аржағындағы” деген сөз) деп аталады. Бұл империяның астанасы ескі қалалардың бірі - [[Самарқант]] болды. Ол бұдан 2000 жылдан астам бұрын салынған. Тіпті Птоломейдің геграфиялық картасының өзінде Самарқанттың орны көрсетілген.

Самарқанттың гүлденген кезі Әмір Темірдің патшалық ету кезеңіеді.  [[Үндістан|Үндістаннан]], [[Әзербайжан|Әзірбайжаннан]], [[Иран|Ираннан]], [[Армения|Армениядан]], [[Грузия|Грузиядан]] т.б. елдерден шеберлер шақыртып, өз астанасын кеңейту жолында қолынан келгенін істеді. Ақсақ Темір тұсында салынған Бибі ханым мешіті, Шахин-Зинда және басқа құрылыстар архитектуралық ескерткіштердің тамаша үлгілері болып табылады. Атақты “Бабурнамада” осы қарсаңда Самарқанда дүние жүзіндегі қағаздың, керамикалық бояулардың, барқыттың және т.б. ең әдемісі шығатын еді деп жазылған. Самарқан - көрнекті ғалымдар, дәрігіерлер,құрылысшы-шеберлер, кітап -көшіргіштердің ордасы саналады. Сонымен қатар Самарқан кертартпа, бедел-ықпалы, зор мұсылман дін басыларының да шоғырланған жері болды.

Осы тұста, Темір әулетінде 1394 жылы 22 наурыз күні дүниеге Мұхаммед Тарағай деген бала келді. Кейін оған Ұлықбек деген лақап ат беріледі. Оның әкесі [[Шахрух]] Темірдің үшінші баласы еді. Шахрух біраз уақыт билеуші болып, кезінде ғылымның өркендеуіне үлкен қайырым жасаған кісі. Ұлықбек жастайынан поэзияға, тарихи білімге, астрономия мен математикаға құмарланады. Ұлықбектң ғалымдығының қалыптасуына оның атасы Темірге ілесіп мәдени, ғылыми дәстүрлері бай елдерді аралауы үлкен әсер етеді. Ұлықбек жас шағында осылай Армения, Азербайжан, Грузия, Иран, Туркия және Ауғаныстандарды аралап көреді. Бұған қосымша, Ұлықбектің ғалым болып шығуына әкесі Шахрух жиыстырған Самарқандағы аса бай кітапхана да зор себепші болады.

Ұлықбек [[Платон]], [[Аристотель]], [[Гиппарх]], [[Птоломей]] сияқты ежелгі грек ғалымдарының классикалық еңбектерімен жақсы таныс болады. Сонымен қатар, ол өзінен бұрын өмір сүрген Орта Азияның көрнекті оқымыстылары [[Хорезми]], [[Фараби]], [[ферғани]], [[Бируни]], [[Ибн Сина]], [[Нысреддин әт-Туси|Нысреддин әт-Тусилердің]] негізгі еңбектерін жете білген.

Бірақ жас Ұлықбекті қоршаған билеуші топ оның ғылымға ден қоюын құптамайды. Темір өлгенне кейін империясы ыдырап екі - Хорасан, екіншісі - мавераннахр. Соның екіншісіне 15 жасар Ұлықбекті әкім сайлайды. Айта кетрлік бір жәйт оңтүстік Қазақстанның көп қалалары ([[Отырар]], [[Тараз]] т.б.) осы Ұлықбекке тиеді. Сарай төңірегіндегілер Ұлықбектің әскери қызметке, дипломатиялық өнерге деген құмарлығын арттыруға бар күшін салып бағады, оның асқан ғалым емес, ата жолын қуушы әмір болуын көздейді. Бұл ықпалдан шыға алмаған Ұлықбек алғашқы жылдары (1425 және1427 жылдары) бірсыпыра жорықтарды басқарып, олардың кейбірін сәтті аяқтап жүреді. Ол ел басқарушылық және әскери талантының бар екенін танытады.

Алайда, Ұлықбек мәдени құрылыстарға көп көңіл бөледі. Самарқанда, ғиждуанда, Бухарада және басқа қол астындағы қалаларда көрнекті-көрнекті құрылыстар салдырады және Темірдің тұсында аяқталмай қалған құрылыстарды аяқтайды. Ұлықбектің өнер-білімге деген іңкәрлігі күн асқан сайын күшейе түседі. Ол қаңқұйлы соғыстардан гөрі әлем сырын ашып, оның құпиясын білуге ынтығады. Профессор Т.Н. Қары-Ниязов “Ұлықбектің астрономиялық мектебі” атты еңбегінде Ұлықбекте билеуші-әмір ретінде бағалайды: “Ұлықбектің қызмет -әрекеттері көп жағынан ілгерілерінен бөлек болды, оның өз кезінде, әсіресе, ғылым саласында прогрестік роль атқарған сөзсіз”

== Ұлықбек обсерваториясы ==

Ұлықбектің мемлекеттік қайраткер ретінде істеген ең ірі жұмысы - Самарқанда аса зор астрономиялық обсерватория салдыруы болды. Бұл Ұлықбектің ғылым мүддесін көздеп, болашақ үшін жасаған үлкен ерлігі болып саналады. Бұл обсерватория еріккен әкімнің атаққұмар жеңіл мінезінен туған нәрсе емес. Ол қайта, ғылыми келешегін дұрыс бағалап, шын жаңкүйері бола білген оқымыстының ғылымға тартқан тартымды сыйы еді.

Ұлықбек обсерваториясы одан бұрынғы батыс және шығыс елдерінің обсерваторияларының бай дәстүрлері негізінде салынады. Бұл тұрғыдан, әсіресе, XII ғасырда Азербайджанда көрнекті математик және астроном Насыреддин әт-Тусидің басшылығымен салынған Марага обсерваториясының тәжірбиесі көп игілікті ықпал жасады. Бұл обсерваторияда “Ельхан астрономиялық таблицалары” деген еңбек жазылған болатын. Ұлықбек обсерваториясының салынуына XV ғасырдағы аса дарынды ғалым Жәмшид Ғиясэддин әл-Кәшидің көп көмегі тиді. Кейінгі зерттеулер әл-Кәшидің Ұлықбекке дейін де обсерватория салу туралы бірнеше рет мәселелер қойғанын анықтады. Бірақ керітартпа әкімдер ғалымның игілікті ұсынысына құлақ аспайды. Әл-Кәшидің бұл ниеті Ұлықбектің тұсында жүзеге асады. Ұлықбек обсерваторисының негізгі мақсаты - дәлдігі өте жоғары бақылаулар жасай отырып, Марага обсерваториясында жасалған астрономиялық таблицалардың қателерін түзету болды.

Обсерваторияның құрылысын және оны астрономиялық құралдармен жабдықтау жағын әл-Қәши басқарады. Обсерватория үш жылда салынып бітеді, бірақ небәрі 27-28 жыл ғана жұмыс істейді. Обсерватоияның басқарушысы әл-Қәши өлгеннен кейін Қазы-Заде Руми, ол өлгеннен кейін [[Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы]] басқарады. Ұлықбек обсерваториясынан бұрын да шығыстың түрлі елдерінде әркезде бірнеше обсерваториялар салынған-ды. Бірақ, олардың бірде бірі көлемі, жабдықталуы, алдына қойған мақсаты жағынан бұл обсерваторияға тең келе алмайды. Мұнда телескоп ойлап табылғанға дейінгі негізгі астрономиялық аспап-құралдардың барлығы да - горизонталь дөңгелек, биіктігі 50 метрге жуық алып квадрант. Күн және астрономия сағаттары, сан түрлі бұрыш өлшегіш нәзік құралдар болды.

Міне, осылардың көмегімен обсерваторияда көптеген сындарлы астрономиялық бақылаулар мен зерттеулер жүргізіледі.

== Ұлықбектің маңындағы ғалымдар ==

Ұлықбек өз дәуірінің алдыңғы қатарлы, озат ойлы адам болды. Ол жан-жағына ілім шарапатын мол шашуға тырысты. Ғылым мен мәдениетті дамыту мүддесін ескеріп, Ұлықбек бірнеше жерде (Бухарада, Ғиждуанда, Самарқанда) жаңа типті оқу орындарын ашты. Бұларда сабақ беру үшін мұғалімдері діни дәрежесіне емес, білім дәрежесіне қарай іріктеп алды. Бұл тұрғыда Самарқандағы жаңа типті жоғары мектеп-медресе ашылған күні болған мына бір оқиға айтуға тұрарлық.

{{Дәйексөз|Медресе ашылған күні оған бүкіл шәкірттер, ұстаздар, ғалымдар және сарай төңірегіндегі бектер, дін иелері, шейхылар жиналады. Барлағаның көкейінде: Ұлықбек медресенің бас муддарисіне (мұғаліміне) кімді сайлар екен? - деген сұрақ тұрады. Өйткені шейхылар арасында бұл орынға ойы барлар аз емес еді.

Бір мезетте Ұлықбек жиналған топқа қарап:

- Кімде-кім барлық ғылымға жетік болса, сол медресені басқарады, - деп мәлімдейді.
}}
Медресенің бас мұғалімі болып заманында сегіз қырлы білімпаз болған маулэн Мұхаммед Хавофи сайланады. Құраннан басқа білімлері жоқ молдалар Ұлықбекке іштей кектеніп қала берді.

Ұлықбекке ғылымға өзі белсене араласып қана қоймай сол тұстағы Орта Азияның көрнекті оқымыстыларын маңына топтастырған. Медресе мен обсерваторияның жұмысына “Заманының Аплатоны (Платоны)” атанған Қазы Заде ар-Руми, жоғарыда аталған атақты математик және астроном Жәмшид әл-Кәши, оның баласы Мансур Кәши сол дәуірдің Птоломейі атанған Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы және басқа да бірсыпыра оқымыстылар ат салысады. Ұлықбек оларды қадірлеп, пікір-кеңестеріне әрдайым құлақ асып отырған. Мәселен, обсерватория салардан бұрын Қазы-Заде ар-Руми бұрынғы ескі обсерватория жұмыстары жөнінде түсінік берген, әл Жәмшид әл Кәши астрономиялық аспап құралдар жайында нұсқау-кітап жазған.

Ұлықбек маңына топталған бұл ғалымдар -математика және астрономия салаларында едәуір еңбек етіп, ғылым тарихында белгілі із қалдырған оқымыстылар. Солардың бірі - Қазы Заде ар-Руми Кіші Азияда туып өскен. Ол жоғары білімді Хорасанда және Мавераннахрда алады. Самарқанда ол талантты ғалым, әрі ұстаз ретінде аса үлкен даңққа ие болды. Қазы-Заде Ұлықбектің мұғалімі болған. Ол “Арифметика туралы”, “Астрономияға түсініктеме”, “Фигуралар туралы түсініктеме”, “Синус туралы” трактаттар жазған.

Обсерваторияда қызмет еткен оқымыстылардың барлығы ғылыми еңбектерін солкездегі дүние жүзілік ғылым тілі саналған араб тілінде жазған. Ара-кідік парсы тілінде жазылған шығармалар да кездеседі.

== Ұлықбек обсерваториясының ғылыми жетістіктері ==

Ұлықбек обсерваториясының ең басты еңбегі - “Зидж Гурганидың” (”Ұлықбек зиджі”) жасалуы болып табылады. Бұл Ұлықбектің басшылығымен жүргізілген көп оқымыстылардың коллективтік еңбегі болып табылады. “Зидж” деген парсы сөзі, ол астрономдар мен географтар үшін жасалған таблицалар жинағы дегенді білдіреді. 

Ұлықбектің обсерваториясында түрлі елдердің байырғы астрономиялық білім-дағдылары жинақталып, “Ұлықбектің баяндауындағы Қытайдың, Сирияның, гректің, арабтың, парсының, Хорезмның атақты астрономдары” деген атпен жеке кітап болып жарыққа шығады. “Зидж Гургани” төрт бөлімнен тұрады:

# Календарьлар туралы.
# Уақыт өлшеу жөнінде.
# Планеталардың қозғалымын анықтау жайында.
# Астрономиялық басқа мағлұматтар туралы.

Мұнда астрономияның теориляық негіздерімен қатар 1019 жұлдыздың орнын көрсететін каталог жасалған.

Бұл каталог дәлдігі жөнінен Тихо Брагенің бақылауларына дейінгі барлық каталогтардан тәуір болды. Ол Лондонда 1650-1665 жылдардың өзінде қатарынан үш рет басылып шықты. XIX ғасырдың орта кезінде Ұлықбек таблицаларының Лондондағы астронмиялық қоғам қайта бастырады. “Кіріспенің” толық аудармасы жарияланады. Салыстыра зерттеу үшін ол таблицалардың маңызы келешекте де еш төмендемек емес. 

Ұлықбек обсерваториясында да экватордың эклиптикаға көлбеулігі бес планетаның орташа жылдық қозғалысы жұлдыздық жылдың ұзақтығы жөнінде дәлдігі өте жоғары өлшеулер жүргізілді. Ұлықбектің өлшеуі бойынша бір жылда 365 күн 6 сағат 9 минут 15 секунд бар. Сонда жіберілген қате бір минуттан да аз. Осылармен қатар Ұлықбек обсерваториясында жылдық процессияның мәнін бұрынғыларға қарағанда дәлірек тапты деуге негіз бар.

Осы обсерваториядағы жүргізілген өлшеулердің тамаша дәлдігіне дән риза болған оқымысты Лаплас Ұлықбекті өте көрнекті бақылағыш деп бағалаған.

Ұлықбек обсерваториясында астрономиямен қатар, математиканың да көп тараулары зерттеліп, ілгері дамытылады. Астрономия мұқтаждығын өтеу мақсатында аса кемелдендірілген тригонометриялық таблицалар жасалған. Мұнда олар математикалық жаңа әдістер мен есептеулерді қолданады. Мәселен, таблица жасау үшін бір градус доғаның синусын аса дәлдікпен табудың мәні зор. Осы үшін Ұлықбек мектебінің математиктері тарихта тұңғыш рет X3 - 3х + 0,104671913 121 217 587 = 0 теңдеуіне қарастырып жуықтап шешудің тамаша бір әдісін көрсетеді.

Ұлықбектің таблицаларының дәлдігін сипаттау үшін кез келген үшбұрыштың синустарының мәнін келтірейік.

Ұлықбекше: Дұрыс мәні: 

20˚ 0,342020142

23˚ 0,390731129

26˚ 0,438371147 

0,342020143

0,390731128

0,438371177
 
Дәлділіктің тамаша екендігін көрініп тұр. Европада тригонометрияның негізін қалаған Региомонтанның таблицаларының дәлдігін бұдан көп төмен жатыр.

Математиканы дамытуда, әсіресе, Ұлықбек обсерваториясының бірінші меңгерушісі Жәмшид әл-Кәши еңбектерінің бірі мәні зор болды. Ол математика тарихында бірінші болып ондық бөлшектреді ашты. Европада ондық бөлшек содан 150 жылдан кейін ғана мәлім болады. Щеңбер ұзындығының диаметрге қатынасын көрсететін тұрақты шама үшін ол 18 таңбасына дейін дұрыс тапты.

Қорыта айтқанда, әл-Кәши және Ұлықбек мектебінің басқа математиктері жуық есептеу, есептеу техникасын жетілдіру жөнінен өз замандастарынан көп алда тұрды. Ұлықбек обсерваториямының оқымыстыларымен сол тұстағы Қытай ғалымдарының арасында ғылыми байланыс болғанын дәләлдейтін соны деректер табалып отыр.

== Ұлықбек және мұсылман дін басылары ==

Ұлықбек орта ғасырларда діни фанатизмнің өршіп тұрған кезінде өмір сүрді. Бірақ оның өз басы мұсылмандық жолдан оқшау тұрды. Ұлықбек көптеген діни әдет ғұрыптарды сақтамады, сондықтан да оны мұсылман дін басылары барынша жек көрді. Ұлықбектің еркін ойлығын сипаттайтын мындай бір фактыны келтіруге болады. Ұлықбектің әкесі Шахрухтың қарамағында Шейх Қасым Әнуар дейтін мұсылман жолынан ауытқушы мистик өмір сүреді. Ол Шахрухқа қастандық жасады деп айыпталып, елден аластылады. Алайда, Ұлықбек Самарқанда оны жақсы қарсы алып, Әнуармен достасып, пікірлес жақын адам болады. Бұл олардың идеяларының өте жақын екендігін көрсетеді Шынында, егер Ұлықбек мұсылман болса, біз білетін Ұлықбек бола алмас еді, ғылым мен ағарту мәселесі үшін пайдалы жұмыс істемес еді.

Ұлықбектің ғылымға өте беріліп кетуі, прогресшіл еркін ойлары, шейхылардан ғылым адамдарын жоғары қоюы мұсылман дін басшылары арасында қатты наразылық туғызды. Олар Ұлықбекті райынан қайтарып, ғылымнан бездіргісі келеді, үгіттейді атасы мен әкесін үлгі етеді. Адам ақыл-ойының күшіне сенімі мол Ұлықбек ғылымды тастай алмайды, ол көңілдегі күдігін ашық айтып салады: “Дін тұманша сейіледі, патшалық жойылады, ал ғылыми еңбек мәңгі бақи сақталады.”

Ұлықбек Самарқаннан Меккеге кетуге мәжбүр болады. 1449 жылы 27 қазанда “діннен безді” деген атақ тағылып, Меккеге кетіп бара жатқан Ұлықбекті діншілдердің үгіттеуімен Ұлықбектің өз баласы Әбдел-Латифтың жендеттері қылышпен шауып өлтіреді. Орта Азия мәдениетінің тамаша өкілі, өз заманының асқан ғалымы, көрнекті астроном Ұлықбектің өмірі аяқталады.

Осы фактіні анықтау үшін 1940 жылы кеңес археологтары Ұлықбектің моласын ашып зерттейді. Қабірдің бетіндегі құлыптаста әкесін өлтірген Әбдел-Латифқа лағнет айтылған жазу бар екені және Ұлықбектің басы денесінен бөлек жатқандығы айқындалады. Атақты кеңес антропологы М. Герасимов бас сүйегі бойынша Ұлықбектің суретін жасайды. 

Профессор Қары-Ниязов Ұлықбектің кертартпа мұсылман дін басыларының тікелей нұсқауымен басы кесілуін Джордано Бруноның христиан инквизициясының әмірі бойынша отқа өртелу фактісімен орында салыстырады. Бұл Европада да, Азия да, Батыста да, Шығыста да дінінің ғылымға қас жау болғанын сипаттайды.

== Ұлықбектің ақыры ==

Ұлықбектің ғылым жолындағы жасалған ерлігін діншілдер қанша әрекеттенгенмен, жоқ ете алмайды. Халық ұлықбек есімін әр кезде жоғары тұтып, оның мәдениет үшін істеген көрнекті еңбегін аңыз етіп, айтып жүреді. Ұлықбектен сәл кейін өмір сүрген данышпан ақын Әлішер Науаи ол туралы былай деп дазған: “Сұлтан Ұлықбек, Әмір Темірдің әулеті, дүниеде теңдесі жоқ патша болды. Оның туысқандарының бәрі ол дүниеге сапар шекті. Оларды қазір кім біледі? Ал Ұлықбек ғылымға қол созып көп нәрсені игерді. Ол десе аспан төмен түсіп, жұлдыздар жақын келер еді. Оның ашқан заңдары мен ережелері дүниенің ақырына дейін әр уақытта адамдар кәдесіне жарай береді… ” 

Ұлықбек өлгеннен кейін мұсылман фанатиктері обсерватоияны талқандап, кітап-құралдарды шашып, талан таржға салады. Ұлықбек мектебінің белсенді өкілі әл-Құсшы Меккеге тауап қылуды сылтау етіп, ең басты ғылыми еңбектерді шет елге алып кетпегенде, Ұлықбектің астрономиялық мектебінің тамаша жетістіктері жайлы тарих еш нәрсе білмей қалған болар еді. Алғаш әл-Құсшы, кейіннен Қазы-Заденің немересі Мариям Шелеби ол еңбектерді іріктеп, түсініктемелер жазып, Стамбулда жарыққа шығарады. Осылар аоқылы Ұлықбек лбсерваториясының негеізгі жетістіктері Европада кейіннен ғыдымның дамуына белгілі дәрежеде ықпалын тигізеді.

Айта кетерлік бір жәйт: қазір бірсыпыра тарихшылар арасынды әл-Құсшы Ұлықбек кітапханасының көп кітаптарын Самарқан маңайындағы бір төбенің үңгіріне тығып кетіпті деген жорамал-аңыз да тарап жүр. Қазір сол төбе табылып, бірсыпыра археологтар, ғылымның жанашырларыосы төбені қазып, зерттеу жөнінде экспедиция дайындап жатыр. Бұл экспедицияның жұмысы сәттіаяқталған күнде, ғылым тарихы үшін құнды мағлұмттар алынатыны сөзсіз.

Қара түнек заманда манспатан да, байлықтан а ғылымды жоғары қойып, болашақ үшін өлмес құралдар қалдырған ұлы жерлесі - Ұлықбектің есімін туған халқы қадір тұтып, үлкен мақтаныш етеді. Оның есімі астрономия ғыдым тарихында Птоломейдің, Насыреддин әт-Тусидің, Николай Копениктің, Галилео галилейдің, Джордано Брунолардың есімдерімен занды түрде қатар тұр. Ал оны дүние жүзінің ғылыми жұртшылығына әйгілі болған көптеген мұралары күні бүгінге дейін ғылыми құнын жоймай келеді.

[[Санат:1394 жылы туғандар]]
[[Санат:1449 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>7ti4bw4ujva7mjj8jxtbqvhse8chr92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторларды сайлау</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11832</id>
    <revision>
      <id>3628001</id>
      <parentid>3626698</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T14:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айтуған Жеткбаев</username>
        <id>183089</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қолдағандар */ Жауап беру</comment>
      <origin>3628001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13284" sha1="6wkwzjyxc42z1jr6xtl5sug0t4nvi4g" xml:space="preserve">{{Администрация}}
{{archive box|
&lt;center&gt;[[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2005|2005]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2006|2006]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2011|2011]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2012|2012]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2013|2013]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2014|2014]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2015|2015]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2016|2016]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2019|2019]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2024|2024]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2025|2025]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2026|2026]]
&lt;inputbox&gt;
type=fulltext
prefix=Уикипедия:Администраторларды сайлау/
width=20
searchbuttonlabel=Ұсыныстарды іздеу
&lt;/inputbox&gt;&lt;/center&gt;
}}
{{Уикипедия:Администраторларды сайлау/Талаптар}}
&lt;!-- Сайлауға өз кандидатурарыңызды ұсыну үшін осы қатардан кейін жазыңыз --&gt;

== Администратор лауазымына қазіргі үміткерлер ==

==== [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ====
* Тіркелу уақыты: 2026-01-18
* Өңдемелер саны: 2393
* Дауыс беру уақыты: 03-25.07.2026 (21 күн). Қорытынды шығатын уақыт, сағат 19:00

Құрметті Уикипедия қауымдастығы! Мен 6 айдан бері қазақша Уикипедияда белсендімін (негізгі өңдемелерім: [негізгі бағыттар, тарих,ғылым). Осы уақыт ішінде [Өңдеме саны, 2390] өңдеме жасап, [15) жаңа мақала бастадым. Жобаның сапалы әрі жүйелі дамуына үлес қосу мақсатында өзімді әкімші лауазымына ұсынамын.

Мақсатым мен бағдарламам

1. Вандализммен (мақалаларды бұзу) күресу, &quot;Жуықтағы өзгерістер&quot; бөлімін бақылау, қате өңдемелерді жедел жою.

2. Тәжірибесі аз қатысушыларға көмектесу, энциклопедиялық стилбге сай келмейтін мақалаларды өңдеу немесе жою.

* Админ құқықтарының қажеттілігі:
Маған админ құқықтары тек мәртебе үшін емес техникалық жұмыстарды беттерді жою, қорғау, пайдаланушыларды бұғаттау жедел атқару үшін қажет. Мен бұл құралдарды тек Уикипедия ережелеріне сәйкес, әділ және тек жобаның мүддесі үшін пайдаланамын.

==== Қолдағандар ====
* Ешқандай бұзушылық болмаса {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
*:# { { Қолдаймын } } [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. шілденің 9 (+05)
# {{Қолдаймын}} Іскесәт!  -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:03, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
# {{Қолдаймын}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:06, 2026 ж. шілденің 4 (+05)

==== Қарсы болғандар ====

==== Қалыс қалғандар ====
* {{Қалыс қалдым}} Меніңше қатысушыға админ болу әлі ерте. Тәжірибесі жеткіліксіз, көп нәрселерді админ болмай-ақ жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
*:(&lt;nowiki&gt;{{Қалыс қалдым}}&lt;/nowiki&gt; деген нейтральді ма) [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:08, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::Ешбір жақты таңдамау, араласпау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 09:02, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::{{Рахмет}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:03, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::Ешбір жақты таңдамау деген қалай сонда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:11, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::::[[Нейтралитет]] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 17:12, 2026 ж. шілденің 4 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Админді сайлауға админдердің өзі таңдау керек сияқты, қатысушылар емес. Кем дегенде 5-6 жыл тәжрибе жинау керек.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:31, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:''..сәйкес үміткерге қойылатын талаптар: кем дегенде 6 ай, өңдеу саны 1500.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:33, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**Сол ережені өзгерту керек --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:35, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**:''..Кем дегенде 18 ай..'' деп қою керек еді [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:54, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] менің ойымша бұл өте ауыр талап, ешбір жерде 5-6 жыл жұмыс тәжірибесін талап етпейді (бұл уикипедияшының басқа мамандықтармен салыстыру үшін айтқаным, тегін жұмыс істеу үшін ешбір жерде сонша жыл жұмыс тәжірибесі керек емес дегенім). Әрі админ болғаны үшін ешкім еңбекақы алмайды, админ болу үшін сонша жыл күтіп жүрудің қажеті жоқ.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:05, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::12 ай болса да жеткілікті, бірақ 72 емес [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 19:58, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] Админдер админді өздері тағайындау деген Уикипедия ережесіне де сайлану, сайлауға дауыс беру деген демократияның негізгі құндылықтарына да қарсы. Бұндайға жол берсек бір топ админдер білгенін жасайтын кландардың пайда болуына жағдай жасайды. Мен тірі тұрсам қазақша Уикипедияда бұндай  білгенін жасайтын аутократияның пайда болуына жол бермеймін. Админдерді админдер тағайындауы деген президенттің бас прокурорды, Жоғарғы сот төрағасын, Жоғарғы сот судияларын, министрлерді, депудаттарды, облыс әкімдерін, қала әкімдерін тағайындайтын суперпрезиденттік Қазақстан билігіне ұқсап кетеді.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:53, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Әлі ертерек сияқты. Тағы да тәжірибе жинақтай түсу қажет. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 04:23, 2026 ж. шілденің 5 (+05)

* {{Қалыс қалдым}}. Қалыс қалған басқа колданушылардың пірікімен келісем. Әлі тәжірибесі аз. --[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] ([[Қатысушы талқылауы:Kvazimodo|талқылау]]) 15:36, 2026 ж. шілденің 5 (+05)
*:Сонда админ болуға кедергі жасау керек па не [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::Ол дейтін дауыс беру ғой. Әркімнің өз жеке көзқарасы бар. Қалыс қалыпты.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 01:28, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*:::@[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] орысша сөз қосып жазбауыңызды сұраймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:47, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::::{{Ok}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:07, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Үміткерге сауал ====

==== Басқа пікірлер ====
Менің ойымша осындай жас балаларды қолдап админ болғанына кедергі болмау керек. Жас балалардың ақпаратты қабылдауы жылдам болады, уақыт өте тәжірибе жинап тәжірибелі админ болады. Керісінше жасы үлкен адамдардың ақпаратты қабылдауы баяулап бір пікірге бір орында қатып қалғыш болады. Бұл шешім жас баланың алдағы өміріне де үлкен серпін беруі мүмкін. Мысалға қоршаған ортасына, мамандық таңдауына, университетте, түйіндеме жазғанда да бұл баланы көтермелеуге жақсы болар еді. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:10, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Қорытынды ====

[[Санат:Уикипедия:Администраторлар]]</text>
      <sha1>6wkwzjyxc42z1jr6xtl5sug0t4nvi4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628005</id>
      <parentid>3628001</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қолдағандар */</comment>
      <origin>3628005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13282" sha1="appeu9hl03ve9kxv6arcey2nvkq04zz" xml:space="preserve">{{Администрация}}
{{archive box|
&lt;center&gt;[[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2005|2005]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2006|2006]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2011|2011]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2012|2012]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2013|2013]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2014|2014]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2015|2015]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2016|2016]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2019|2019]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2024|2024]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2025|2025]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2026|2026]]
&lt;inputbox&gt;
type=fulltext
prefix=Уикипедия:Администраторларды сайлау/
width=20
searchbuttonlabel=Ұсыныстарды іздеу
&lt;/inputbox&gt;&lt;/center&gt;
}}
{{Уикипедия:Администраторларды сайлау/Талаптар}}
&lt;!-- Сайлауға өз кандидатурарыңызды ұсыну үшін осы қатардан кейін жазыңыз --&gt;

== Администратор лауазымына қазіргі үміткерлер ==

==== [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ====
* Тіркелу уақыты: 2026-01-18
* Өңдемелер саны: 2393
* Дауыс беру уақыты: 03-25.07.2026 (21 күн). Қорытынды шығатын уақыт, сағат 19:00

Құрметті Уикипедия қауымдастығы! Мен 6 айдан бері қазақша Уикипедияда белсендімін (негізгі өңдемелерім: [негізгі бағыттар, тарих,ғылым). Осы уақыт ішінде [Өңдеме саны, 2390] өңдеме жасап, [15) жаңа мақала бастадым. Жобаның сапалы әрі жүйелі дамуына үлес қосу мақсатында өзімді әкімші лауазымына ұсынамын.

Мақсатым мен бағдарламам

1. Вандализммен (мақалаларды бұзу) күресу, &quot;Жуықтағы өзгерістер&quot; бөлімін бақылау, қате өңдемелерді жедел жою.

2. Тәжірибесі аз қатысушыларға көмектесу, энциклопедиялық стилбге сай келмейтін мақалаларды өңдеу немесе жою.

* Админ құқықтарының қажеттілігі:
Маған админ құқықтары тек мәртебе үшін емес техникалық жұмыстарды беттерді жою, қорғау, пайдаланушыларды бұғаттау жедел атқару үшін қажет. Мен бұл құралдарды тек Уикипедия ережелеріне сәйкес, әділ және тек жобаның мүддесі үшін пайдаланамын.

==== Қолдағандар ====
* Ешқандай бұзушылық болмаса {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
*:# {{ Қолдаймын }} [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. шілденің 9 (+05)
# {{Қолдаймын}} Іскесәт!  -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:03, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
# {{Қолдаймын}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:06, 2026 ж. шілденің 4 (+05)

==== Қарсы болғандар ====

==== Қалыс қалғандар ====
* {{Қалыс қалдым}} Меніңше қатысушыға админ болу әлі ерте. Тәжірибесі жеткіліксіз, көп нәрселерді админ болмай-ақ жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
*:(&lt;nowiki&gt;{{Қалыс қалдым}}&lt;/nowiki&gt; деген нейтральді ма) [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:08, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::Ешбір жақты таңдамау, араласпау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 09:02, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::{{Рахмет}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:03, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::Ешбір жақты таңдамау деген қалай сонда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:11, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::::[[Нейтралитет]] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 17:12, 2026 ж. шілденің 4 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Админді сайлауға админдердің өзі таңдау керек сияқты, қатысушылар емес. Кем дегенде 5-6 жыл тәжрибе жинау керек.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:31, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:''..сәйкес үміткерге қойылатын талаптар: кем дегенде 6 ай, өңдеу саны 1500.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:33, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**Сол ережені өзгерту керек --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:35, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**:''..Кем дегенде 18 ай..'' деп қою керек еді [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:54, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] менің ойымша бұл өте ауыр талап, ешбір жерде 5-6 жыл жұмыс тәжірибесін талап етпейді (бұл уикипедияшының басқа мамандықтармен салыстыру үшін айтқаным, тегін жұмыс істеу үшін ешбір жерде сонша жыл жұмыс тәжірибесі керек емес дегенім). Әрі админ болғаны үшін ешкім еңбекақы алмайды, админ болу үшін сонша жыл күтіп жүрудің қажеті жоқ.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:05, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::12 ай болса да жеткілікті, бірақ 72 емес [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 19:58, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] Админдер админді өздері тағайындау деген Уикипедия ережесіне де сайлану, сайлауға дауыс беру деген демократияның негізгі құндылықтарына да қарсы. Бұндайға жол берсек бір топ админдер білгенін жасайтын кландардың пайда болуына жағдай жасайды. Мен тірі тұрсам қазақша Уикипедияда бұндай  білгенін жасайтын аутократияның пайда болуына жол бермеймін. Админдерді админдер тағайындауы деген президенттің бас прокурорды, Жоғарғы сот төрағасын, Жоғарғы сот судияларын, министрлерді, депудаттарды, облыс әкімдерін, қала әкімдерін тағайындайтын суперпрезиденттік Қазақстан билігіне ұқсап кетеді.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:53, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Әлі ертерек сияқты. Тағы да тәжірибе жинақтай түсу қажет. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 04:23, 2026 ж. шілденің 5 (+05)

* {{Қалыс қалдым}}. Қалыс қалған басқа колданушылардың пірікімен келісем. Әлі тәжірибесі аз. --[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] ([[Қатысушы талқылауы:Kvazimodo|талқылау]]) 15:36, 2026 ж. шілденің 5 (+05)
*:Сонда админ болуға кедергі жасау керек па не [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::Ол дейтін дауыс беру ғой. Әркімнің өз жеке көзқарасы бар. Қалыс қалыпты.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 01:28, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*:::@[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] орысша сөз қосып жазбауыңызды сұраймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:47, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::::{{Ok}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:07, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Үміткерге сауал ====

==== Басқа пікірлер ====
Менің ойымша осындай жас балаларды қолдап админ болғанына кедергі болмау керек. Жас балалардың ақпаратты қабылдауы жылдам болады, уақыт өте тәжірибе жинап тәжірибелі админ болады. Керісінше жасы үлкен адамдардың ақпаратты қабылдауы баяулап бір пікірге бір орында қатып қалғыш болады. Бұл шешім жас баланың алдағы өміріне де үлкен серпін беруі мүмкін. Мысалға қоршаған ортасына, мамандық таңдауына, университетте, түйіндеме жазғанда да бұл баланы көтермелеуге жақсы болар еді. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:10, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Қорытынды ====

[[Санат:Уикипедия:Администраторлар]]</text>
      <sha1>appeu9hl03ve9kxv6arcey2nvkq04zz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628077</id>
      <parentid>3628005</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қолдағандар */ Талапқа сай емес</comment>
      <origin>3628077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13287" sha1="5z7dcmb19rxdj9th6upvrtk5w2jme0e" xml:space="preserve">{{Администрация}}
{{archive box|
&lt;center&gt;[[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2005|2005]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2006|2006]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2011|2011]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2012|2012]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2013|2013]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2014|2014]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2015|2015]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2016|2016]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2019|2019]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2024|2024]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2025|2025]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2026|2026]]
&lt;inputbox&gt;
type=fulltext
prefix=Уикипедия:Администраторларды сайлау/
width=20
searchbuttonlabel=Ұсыныстарды іздеу
&lt;/inputbox&gt;&lt;/center&gt;
}}
{{Уикипедия:Администраторларды сайлау/Талаптар}}
&lt;!-- Сайлауға өз кандидатурарыңызды ұсыну үшін осы қатардан кейін жазыңыз --&gt;

== Администратор лауазымына қазіргі үміткерлер ==

==== [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ====
* Тіркелу уақыты: 2026-01-18
* Өңдемелер саны: 2393
* Дауыс беру уақыты: 03-25.07.2026 (21 күн). Қорытынды шығатын уақыт, сағат 19:00

Құрметті Уикипедия қауымдастығы! Мен 6 айдан бері қазақша Уикипедияда белсендімін (негізгі өңдемелерім: [негізгі бағыттар, тарих,ғылым). Осы уақыт ішінде [Өңдеме саны, 2390] өңдеме жасап, [15) жаңа мақала бастадым. Жобаның сапалы әрі жүйелі дамуына үлес қосу мақсатында өзімді әкімші лауазымына ұсынамын.

Мақсатым мен бағдарламам

1. Вандализммен (мақалаларды бұзу) күресу, &quot;Жуықтағы өзгерістер&quot; бөлімін бақылау, қате өңдемелерді жедел жою.

2. Тәжірибесі аз қатысушыларға көмектесу, энциклопедиялық стилбге сай келмейтін мақалаларды өңдеу немесе жою.

* Админ құқықтарының қажеттілігі:
Маған админ құқықтары тек мәртебе үшін емес техникалық жұмыстарды беттерді жою, қорғау, пайдаланушыларды бұғаттау жедел атқару үшін қажет. Мен бұл құралдарды тек Уикипедия ережелеріне сәйкес, әділ және тек жобаның мүддесі үшін пайдаланамын.

==== Қолдағандар ====
* Ешқандай бұзушылық болмаса {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
*:# &lt;s&gt;{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]]&lt;/s&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. шілденің 9 (+05)
# {{Қолдаймын}} Іскесәт!  -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:03, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
# {{Қолдаймын}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:06, 2026 ж. шілденің 4 (+05)

==== Қарсы болғандар ====

==== Қалыс қалғандар ====
* {{Қалыс қалдым}} Меніңше қатысушыға админ болу әлі ерте. Тәжірибесі жеткіліксіз, көп нәрселерді админ болмай-ақ жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
*:(&lt;nowiki&gt;{{Қалыс қалдым}}&lt;/nowiki&gt; деген нейтральді ма) [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:08, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::Ешбір жақты таңдамау, араласпау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 09:02, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::{{Рахмет}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:03, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::Ешбір жақты таңдамау деген қалай сонда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:11, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::::[[Нейтралитет]] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 17:12, 2026 ж. шілденің 4 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Админді сайлауға админдердің өзі таңдау керек сияқты, қатысушылар емес. Кем дегенде 5-6 жыл тәжрибе жинау керек.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:31, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:''..сәйкес үміткерге қойылатын талаптар: кем дегенде 6 ай, өңдеу саны 1500.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:33, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**Сол ережені өзгерту керек --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:35, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**:''..Кем дегенде 18 ай..'' деп қою керек еді [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:54, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] менің ойымша бұл өте ауыр талап, ешбір жерде 5-6 жыл жұмыс тәжірибесін талап етпейді (бұл уикипедияшының басқа мамандықтармен салыстыру үшін айтқаным, тегін жұмыс істеу үшін ешбір жерде сонша жыл жұмыс тәжірибесі керек емес дегенім). Әрі админ болғаны үшін ешкім еңбекақы алмайды, админ болу үшін сонша жыл күтіп жүрудің қажеті жоқ.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:05, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::12 ай болса да жеткілікті, бірақ 72 емес [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 19:58, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] Админдер админді өздері тағайындау деген Уикипедия ережесіне де сайлану, сайлауға дауыс беру деген демократияның негізгі құндылықтарына да қарсы. Бұндайға жол берсек бір топ админдер білгенін жасайтын кландардың пайда болуына жағдай жасайды. Мен тірі тұрсам қазақша Уикипедияда бұндай  білгенін жасайтын аутократияның пайда болуына жол бермеймін. Админдерді админдер тағайындауы деген президенттің бас прокурорды, Жоғарғы сот төрағасын, Жоғарғы сот судияларын, министрлерді, депудаттарды, облыс әкімдерін, қала әкімдерін тағайындайтын суперпрезиденттік Қазақстан билігіне ұқсап кетеді.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:53, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Әлі ертерек сияқты. Тағы да тәжірибе жинақтай түсу қажет. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 04:23, 2026 ж. шілденің 5 (+05)

* {{Қалыс қалдым}}. Қалыс қалған басқа колданушылардың пірікімен келісем. Әлі тәжірибесі аз. --[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] ([[Қатысушы талқылауы:Kvazimodo|талқылау]]) 15:36, 2026 ж. шілденің 5 (+05)
*:Сонда админ болуға кедергі жасау керек па не [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::Ол дейтін дауыс беру ғой. Әркімнің өз жеке көзқарасы бар. Қалыс қалыпты.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 01:28, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*:::@[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] орысша сөз қосып жазбауыңызды сұраймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:47, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::::{{Ok}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:07, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Үміткерге сауал ====

==== Басқа пікірлер ====
Менің ойымша осындай жас балаларды қолдап админ болғанына кедергі болмау керек. Жас балалардың ақпаратты қабылдауы жылдам болады, уақыт өте тәжірибе жинап тәжірибелі админ болады. Керісінше жасы үлкен адамдардың ақпаратты қабылдауы баяулап бір пікірге бір орында қатып қалғыш болады. Бұл шешім жас баланың алдағы өміріне де үлкен серпін беруі мүмкін. Мысалға қоршаған ортасына, мамандық таңдауына, университетте, түйіндеме жазғанда да бұл баланы көтермелеуге жақсы болар еді. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:10, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Қорытынды ====

[[Санат:Уикипедия:Администраторлар]]</text>
      <sha1>5z7dcmb19rxdj9th6upvrtk5w2jme0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628093</id>
      <parentid>3628077</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Daniyal.aidarov5</username>
        <id>119690</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қолдағандар */</comment>
      <origin>3628093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13486" sha1="8p1jxlooozqrusk8mxw2bdt2hq0z9xk" xml:space="preserve">{{Администрация}}
{{archive box|
&lt;center&gt;[[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2005|2005]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2006|2006]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2011|2011]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2012|2012]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2013|2013]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2014|2014]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2015|2015]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2016|2016]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2019|2019]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2024|2024]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2025|2025]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2026|2026]]
&lt;inputbox&gt;
type=fulltext
prefix=Уикипедия:Администраторларды сайлау/
width=20
searchbuttonlabel=Ұсыныстарды іздеу
&lt;/inputbox&gt;&lt;/center&gt;
}}
{{Уикипедия:Администраторларды сайлау/Талаптар}}
&lt;!-- Сайлауға өз кандидатурарыңызды ұсыну үшін осы қатардан кейін жазыңыз --&gt;

== Администратор лауазымына қазіргі үміткерлер ==

==== [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ====
* Тіркелу уақыты: 2026-01-18
* Өңдемелер саны: 2393
* Дауыс беру уақыты: 03-25.07.2026 (21 күн). Қорытынды шығатын уақыт, сағат 19:00

Құрметті Уикипедия қауымдастығы! Мен 6 айдан бері қазақша Уикипедияда белсендімін (негізгі өңдемелерім: [негізгі бағыттар, тарих,ғылым). Осы уақыт ішінде [Өңдеме саны, 2390] өңдеме жасап, [15) жаңа мақала бастадым. Жобаның сапалы әрі жүйелі дамуына үлес қосу мақсатында өзімді әкімші лауазымына ұсынамын.

Мақсатым мен бағдарламам

1. Вандализммен (мақалаларды бұзу) күресу, &quot;Жуықтағы өзгерістер&quot; бөлімін бақылау, қате өңдемелерді жедел жою.

2. Тәжірибесі аз қатысушыларға көмектесу, энциклопедиялық стилбге сай келмейтін мақалаларды өңдеу немесе жою.

* Админ құқықтарының қажеттілігі:
Маған админ құқықтары тек мәртебе үшін емес техникалық жұмыстарды беттерді жою, қорғау, пайдаланушыларды бұғаттау жедел атқару үшін қажет. Мен бұл құралдарды тек Уикипедия ережелеріне сәйкес, әділ және тек жобаның мүддесі үшін пайдаланамын.

==== Қолдағандар ====
* Ешқандай бұзушылық болмаса {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
*:# &lt;s&gt;{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]]&lt;/s&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. шілденің 9 (+05)
# {{Қолдаймын}} Іскесәт!  -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:03, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
# {{Қолдаймын}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:06, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 22:17, 2026 ж. шілденің 9 (+05)

==== Қарсы болғандар ====

==== Қалыс қалғандар ====
* {{Қалыс қалдым}} Меніңше қатысушыға админ болу әлі ерте. Тәжірибесі жеткіліксіз, көп нәрселерді админ болмай-ақ жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
*:(&lt;nowiki&gt;{{Қалыс қалдым}}&lt;/nowiki&gt; деген нейтральді ма) [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:08, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::Ешбір жақты таңдамау, араласпау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 09:02, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::{{Рахмет}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:03, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::Ешбір жақты таңдамау деген қалай сонда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:11, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::::[[Нейтралитет]] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 17:12, 2026 ж. шілденің 4 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Админді сайлауға админдердің өзі таңдау керек сияқты, қатысушылар емес. Кем дегенде 5-6 жыл тәжрибе жинау керек.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:31, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:''..сәйкес үміткерге қойылатын талаптар: кем дегенде 6 ай, өңдеу саны 1500.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:33, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**Сол ережені өзгерту керек --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:35, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**:''..Кем дегенде 18 ай..'' деп қою керек еді [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:54, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] менің ойымша бұл өте ауыр талап, ешбір жерде 5-6 жыл жұмыс тәжірибесін талап етпейді (бұл уикипедияшының басқа мамандықтармен салыстыру үшін айтқаным, тегін жұмыс істеу үшін ешбір жерде сонша жыл жұмыс тәжірибесі керек емес дегенім). Әрі админ болғаны үшін ешкім еңбекақы алмайды, админ болу үшін сонша жыл күтіп жүрудің қажеті жоқ.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:05, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::12 ай болса да жеткілікті, бірақ 72 емес [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 19:58, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] Админдер админді өздері тағайындау деген Уикипедия ережесіне де сайлану, сайлауға дауыс беру деген демократияның негізгі құндылықтарына да қарсы. Бұндайға жол берсек бір топ админдер білгенін жасайтын кландардың пайда болуына жағдай жасайды. Мен тірі тұрсам қазақша Уикипедияда бұндай  білгенін жасайтын аутократияның пайда болуына жол бермеймін. Админдерді админдер тағайындауы деген президенттің бас прокурорды, Жоғарғы сот төрағасын, Жоғарғы сот судияларын, министрлерді, депудаттарды, облыс әкімдерін, қала әкімдерін тағайындайтын суперпрезиденттік Қазақстан билігіне ұқсап кетеді.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:53, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Әлі ертерек сияқты. Тағы да тәжірибе жинақтай түсу қажет. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 04:23, 2026 ж. шілденің 5 (+05)

* {{Қалыс қалдым}}. Қалыс қалған басқа колданушылардың пірікімен келісем. Әлі тәжірибесі аз. --[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] ([[Қатысушы талқылауы:Kvazimodo|талқылау]]) 15:36, 2026 ж. шілденің 5 (+05)
*:Сонда админ болуға кедергі жасау керек па не [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::Ол дейтін дауыс беру ғой. Әркімнің өз жеке көзқарасы бар. Қалыс қалыпты.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 01:28, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*:::@[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] орысша сөз қосып жазбауыңызды сұраймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:47, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::::{{Ok}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:07, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Үміткерге сауал ====

==== Басқа пікірлер ====
Менің ойымша осындай жас балаларды қолдап админ болғанына кедергі болмау керек. Жас балалардың ақпаратты қабылдауы жылдам болады, уақыт өте тәжірибе жинап тәжірибелі админ болады. Керісінше жасы үлкен адамдардың ақпаратты қабылдауы баяулап бір пікірге бір орында қатып қалғыш болады. Бұл шешім жас баланың алдағы өміріне де үлкен серпін беруі мүмкін. Мысалға қоршаған ортасына, мамандық таңдауына, университетте, түйіндеме жазғанда да бұл баланы көтермелеуге жақсы болар еді. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:10, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Қорытынды ====

[[Санат:Уикипедия:Администраторлар]]</text>
      <sha1>8p1jxlooozqrusk8mxw2bdt2hq0z9xk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628094</id>
      <parentid>3628093</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қолдағандар */</comment>
      <origin>3628094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13484" sha1="fwlkdwfcr4rdadftktru2d3cbq38qsp" xml:space="preserve">{{Администрация}}
{{archive box|
&lt;center&gt;[[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2005|2005]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2006|2006]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2011|2011]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2012|2012]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2013|2013]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2014|2014]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2015|2015]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2016|2016]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2019|2019]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2024|2024]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2025|2025]] – [[Уикипедия:Администраторларды сайлау/Администратор сайлауы 2026|2026]]
&lt;inputbox&gt;
type=fulltext
prefix=Уикипедия:Администраторларды сайлау/
width=20
searchbuttonlabel=Ұсыныстарды іздеу
&lt;/inputbox&gt;&lt;/center&gt;
}}
{{Уикипедия:Администраторларды сайлау/Талаптар}}
&lt;!-- Сайлауға өз кандидатурарыңызды ұсыну үшін осы қатардан кейін жазыңыз --&gt;

== Администратор лауазымына қазіргі үміткерлер ==

==== [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ====
* Тіркелу уақыты: 2026-01-18
* Өңдемелер саны: 2393
* Дауыс беру уақыты: 03-25.07.2026 (21 күн). Қорытынды шығатын уақыт, сағат 19:00

Құрметті Уикипедия қауымдастығы! Мен 6 айдан бері қазақша Уикипедияда белсендімін (негізгі өңдемелерім: [негізгі бағыттар, тарих,ғылым). Осы уақыт ішінде [Өңдеме саны, 2390] өңдеме жасап, [15) жаңа мақала бастадым. Жобаның сапалы әрі жүйелі дамуына үлес қосу мақсатында өзімді әкімші лауазымына ұсынамын.

Мақсатым мен бағдарламам

1. Вандализммен (мақалаларды бұзу) күресу, &quot;Жуықтағы өзгерістер&quot; бөлімін бақылау, қате өңдемелерді жедел жою.

2. Тәжірибесі аз қатысушыларға көмектесу, энциклопедиялық стилбге сай келмейтін мақалаларды өңдеу немесе жою.

* Админ құқықтарының қажеттілігі:
Маған админ құқықтары тек мәртебе үшін емес техникалық жұмыстарды беттерді жою, қорғау, пайдаланушыларды бұғаттау жедел атқару үшін қажет. Мен бұл құралдарды тек Уикипедия ережелеріне сәйкес, әділ және тек жобаның мүддесі үшін пайдаланамын.

==== Қолдағандар ====
# Ешқандай бұзушылық болмаса {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
# &lt;s&gt;{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]]&lt;/s&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. шілденің 9 (+05)
# {{Қолдаймын}} Іскесәт!  -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:03, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
# {{Қолдаймын}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:06, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 22:17, 2026 ж. шілденің 9 (+05)

==== Қарсы болғандар ====

==== Қалыс қалғандар ====
* {{Қалыс қалдым}} Меніңше қатысушыға админ болу әлі ерте. Тәжірибесі жеткіліксіз, көп нәрселерді админ болмай-ақ жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
*:(&lt;nowiki&gt;{{Қалыс қалдым}}&lt;/nowiki&gt; деген нейтральді ма) [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:08, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::Ешбір жақты таңдамау, араласпау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 09:02, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::{{Рахмет}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:03, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:::Ешбір жақты таңдамау деген қалай сонда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:11, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::::[[Нейтралитет]] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 17:12, 2026 ж. шілденің 4 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Админді сайлауға админдердің өзі таңдау керек сияқты, қатысушылар емес. Кем дегенде 5-6 жыл тәжрибе жинау керек.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:31, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:''..сәйкес үміткерге қойылатын талаптар: кем дегенде 6 ай, өңдеу саны 1500.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:33, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**Сол ережені өзгерту керек --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:35, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
**:''..Кем дегенде 18 ай..'' деп қою керек еді [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 11:54, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] менің ойымша бұл өте ауыр талап, ешбір жерде 5-6 жыл жұмыс тәжірибесін талап етпейді (бұл уикипедияшының басқа мамандықтармен салыстыру үшін айтқаным, тегін жұмыс істеу үшін ешбір жерде сонша жыл жұмыс тәжірибесі керек емес дегенім). Әрі админ болғаны үшін ешкім еңбекақы алмайды, админ болу үшін сонша жыл күтіп жүрудің қажеті жоқ.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:05, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*::12 ай болса да жеткілікті, бірақ 72 емес [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 19:58, 2026 ж. шілденің 4 (+05)
*:@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] Админдер админді өздері тағайындау деген Уикипедия ережесіне де сайлану, сайлауға дауыс беру деген демократияның негізгі құндылықтарына да қарсы. Бұндайға жол берсек бір топ админдер білгенін жасайтын кландардың пайда болуына жағдай жасайды. Мен тірі тұрсам қазақша Уикипедияда бұндай  білгенін жасайтын аутократияның пайда болуына жол бермеймін. Админдерді админдер тағайындауы деген президенттің бас прокурорды, Жоғарғы сот төрағасын, Жоғарғы сот судияларын, министрлерді, депудаттарды, облыс әкімдерін, қала әкімдерін тағайындайтын суперпрезиденттік Қазақстан билігіне ұқсап кетеді.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:53, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

*{{Қалыс қалдым}} Әлі ертерек сияқты. Тағы да тәжірибе жинақтай түсу қажет. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 04:23, 2026 ж. шілденің 5 (+05)

* {{Қалыс қалдым}}. Қалыс қалған басқа колданушылардың пірікімен келісем. Әлі тәжірибесі аз. --[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] ([[Қатысушы талқылауы:Kvazimodo|талқылау]]) 15:36, 2026 ж. шілденің 5 (+05)
*:Сонда админ болуға кедергі жасау керек па не [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::Ол дейтін дауыс беру ғой. Әркімнің өз жеке көзқарасы бар. Қалыс қалыпты.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 01:28, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*:::@[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] орысша сөз қосып жазбауыңызды сұраймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:47, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
*::::{{Ok}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:07, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Үміткерге сауал ====

==== Басқа пікірлер ====
Менің ойымша осындай жас балаларды қолдап админ болғанына кедергі болмау керек. Жас балалардың ақпаратты қабылдауы жылдам болады, уақыт өте тәжірибе жинап тәжірибелі админ болады. Керісінше жасы үлкен адамдардың ақпаратты қабылдауы баяулап бір пікірге бір орында қатып қалғыш болады. Бұл шешім жас баланың алдағы өміріне де үлкен серпін беруі мүмкін. Мысалға қоршаған ортасына, мамандық таңдауына, университетте, түйіндеме жазғанда да бұл баланы көтермелеуге жақсы болар еді. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:10, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

==== Қорытынды ====

[[Санат:Уикипедия:Администраторлар]]</text>
      <sha1>fwlkdwfcr4rdadftktru2d3cbq38qsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Темірбек Қараұлы Жүргенов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13669</id>
    <revision>
      <id>3628368</id>
      <parentid>3596532</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Асқар Рақымжанұлы</username>
        <id>177191</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Нақты мәлемет. Туған жері туралы архивтік құжаттар бар ғылыми мақала.</comment>
      <origin>3628368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15587" sha1="j4znh295csq4ubxpun0xlnx98lqkuc7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Темірбек Қараұлы Жүргенов
| Шынайы есімі         = 
| Суреті               = Temirbek Zhurgenov 2023 stamp of Kazakhstan.jpg
| Сурет ені            = 
| Атауы                = 2023 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Жүргенов
| Титулы               = Қазақ КСР Ағарту министрі (Қазақ АКСР Халық ағарту комиссары)
| Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = 
| Басқаруын аяқтады    = 
| Ізашары              = 
| Ізбасары             = 
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 = 
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 
| Басқара бастады_2    = 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             = 
| Ту_3                 = 
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 = 
| Ту2_4                = 
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Туған күні         = 01.10.1898 
| Туған жері         = Ақтөбе облысы, {{туғанжері|Әйтеке би ауданы|Әйтеке би ауданында}}, Жабасақ ауылдық округіндегі Басықара қопасы
| Қайтыс болған күні   = 25.02.1938 
| Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
| Жерленді             = Алматы, Боралдай 
| Діні                 = [[ислам]]
| Әкесі                =Жүргенұлы Қара
| Анасы                =Кәмпит Жүргенова
| Жұбайы               =Дәметкен Ермекова 
| Мамандығы            = публицист, редактор, аудармашы, ұстаз
| Балалары             = 
| Партиясы             = [[БК(б)П]]
| Білімі               = Суханский атындағы училище (Перовскі (Қызылорда))&lt;br &gt;Жер шаруашылығы училищесі (Уфа)
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = 
| Марапаттары          =
}}
'''Темірбек Қараұлы Жүргенов''' ([[1 қазан]] [[1898 жыл|1898]], [[Ақтөбе облысы]], [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би ауданы, Жабасақ]](Басықара қопасы) — [[25 ақпан]] [[1938 жыл|1938]], [[Алматы]]) — кеңестік мемлекет және қоғам қайраткері.

== Өмірбаяны ==
* 1898 жылы 1 қазанда Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы, Жабасақ ауылдық округіндегі(1971 жылға дейін Ырғыз ауданының құрамында болған) Басықара қопасында дүниеге келген.
* Кіші Жүздің [[Шөмекей]] бірлестігінің, Бозғұл тармағының Сарығасқа руынан  шыққан. Шежіре бойынша таратсақ: Шөмекей, Бозғұл, Келдібай, Өтебай, Сұлтан, Жәрімбет, Әлен. Әленнен -Қуаң. Қуаңнан – Жүрген, Тұрған, Дәгір. Жүргеннен – Жұдырық (шын есімі-Ақсақал.), Сырлыбай (Қара), Қазыбай, Дүйсенбай, Еңсебай. &lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
* [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы|Тұрмағамбет Ізтілеуов]] ұстаздық еткен ауыл мектебінде сауат ашады.
* Аламесектегі (қазіргі [[Есет батыр ауылы]]) орыс-қазақ мектебінде оқыған.
* Перовскідегі (қазіргі [[Қызылорда]]) Суханский атынд. училищеде бастауыш білім алған. 
* 1917 ж. [[Үфі|Уфа]] жер шаруашылығы училищесіне оқуға түседі. Осында оқып жүріп қоғамдық өмірге белсене араласады, студент жастардың әлеуметтік қозғалыстарына қатысады. 
* 1918 ж. “[[Қазақ мұңы (газет)|Қазақ мұңы]]” газеті редакциялық алқасының құрамына енді
* Торғайдағы кеңестер съезін шақыру бюросының мүшесі болды. 
* 1919 ж. [[Ырғыз уезі]] [[Кенжеғара болысы]] рев. к-тінің төрағасы қызметіне тағайындалған. 
* 1920 ж. БК(б)П қатарына өтіп, Ырғыз уездік рев. к-тінің, уездік жұмысшы, солдат және шаруа депутаттары атқару к-тінің төрағасы болып сайланды
* 1921 — 23 ж. [[Орынбор]]да жұмысшы ф-тінде оқиды. 
* 1923 ж. [[Ташкент]]тегі Орта Азия мемл. ун-тінің құқық ф-тіне оқуға жіберіледі. Осында оқып жүріп, ол Қазақ АКСР-інің Түркістан Республикасындағы толық өкілетті өкілі болып тағайындалады, Қазақ АКСР-і мен Түркістан Республикасының ОАК-теріне мүше болып сайланады, өлкелік және респ. партия ұйымдарының конференциялары мен пленумдарына қатысады. Орталық Азияда құрылған республикалар аумағының ұлттық-территориялық межеленуіне ат салысады. Бұл мәселе төңірегінде “Еңбекші қазақ”, “[[Советская степь]]” газеттеріне мақалалар жариялады. 
* 1926 ж. [[Ташкент]]тегі Қазақ пед. ин-тының директоры болып тағайындалады. Институтқа акад. [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]], проф. [[Сергей Ефимович Малов|С.Е. Малов]] секілді ғалымдарды шақыртып, институт жұмысын жандандыруға күш салды. Жоғары оқу орындарына арналған саяси экономия және құқықтану пәндері бойынша оқу құралдарын қазақ тіліне аударды. Қазақ [[терме]]лерінің жинағын құрастыруға ат салысты. 
* 1929 ж. Тәжікстан үкіметінің қаржы комиссары
* 1930 — 33 ж. Өзбекстан үкіметінің халық ағарту комиссары
* 1933 — 37 ж. Қазақстан үкіметінің халық ағарту комиссары қызметтерін атқарды. Ол Қазақстанның Халық ағарту комиссариаты жұмысына [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|С.Аспандияров]], [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов|Қ.Жұбанов]], [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ.Мүсірепов]] сияқты қайраткерлерді тартты. Жүргеновтің тікелей ат салысуымен “Қазақстанда мектеп жүйесін реттеу және қазақ орта мектептерін көбейту туралы” қаулы қабылданып, қазақ орта мектептерінің саны артуына негіз қаланды. Жүргенов Халық ағарту комиссариатын ұлттық мәдениетті өркендету штабына айналдырды. 
* 1934 ж. Алматыда өткен Бүкілқазақстандық халық өнерпаздарының 1-слетін, 1936 ж. Мәскеудегі Қазақстан өнері мен әдебиетінің онкүндігін негізгі ұйымдастырушылардың бірі болды. Онкүндік кезінде республикамыздың өзге де мәдениет қайраткерлерімен бірге Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. Жүргенов — ұлттық мәдениет пен өнер саласы мамандарын даярлауға көп көңіл бөліп, қазақ жастарының КСРО-ның орт. қалаларындағы оқу орындарында білім алуына көмек көрсетіп отырды. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Жұмат Тұрғынбайұлы Шанин|Ж.Шанин]], [[Әбілхан Қастеев|Ә.Қастеев]], т.б. қайраткерлердің шығармашылық жұмыспен айналысуына жағдай жасады. Жүргенов Қазақстанда алғашқы музыка театрын (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера және балет театры]]) ұйымдастыруға үлкен үлес қосты. Қазақ әндері туралы [[Александр Викторович Затаевич|А.В. Затаевичке]] көптеген мәліметтер берді. Дәл осы жылы Темірбек Жүргенов өзіңін туған жері Жабасақ ауылына мектеп салды.Жабасақта салынған мектептің жобасы Ленинградта жасалынып бекітілгендейді. Пішіні «П» әріпіне ұқсас. Қабырғасының қалыңдығы – 1 метр, биіктігі – 4 метр. Төбесі қызыл қаңылтырмен жабылған. Мектеп құрылысын халық арасынан шыққан атақты Досжан, Ермекбай, Серікбай, Өксікбай, Досмағанбет деген шеберлер жүргізген. Мектеп алғашқы директоры – Нұралы Қашқынбаев. 1953 жылы мұғалімдер саны 18-ге жеткен. Талай дарын өсіп жетілген.  
* 1937 ж. КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Осы жылы 3 тамызда “[[халық жауы]]” деген жалған айыппен ұсталып, РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының 10-, 11-тармақтары бойынша ату жазасына кесілді. КСРО Жоғарғы сотының әскери коллегиясының 1957 ж. 18 сәуірдегі шешімімен кінәсіз жазаланғаны анықталып, ақталған.

== Есте сақтау ==
* 1993 ж. Алматыдағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]на Жүргенов есімі берілді. 
* Алматы мектептер мен көшелер
* Қызылорда қ-ларында мектептер мен көшелер
* Туған жері [[Жабасақ]] ауылына көшеге және [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би ауданының]] орталығы болып келген Комсомол ауылына [[Темірбек Жүргенов ауылы (Ақтөбе облысы)|Темірбек Жүргеновтің]] есімі берілді. 
* Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы мектептер мен көшелер
* Қызылорда облысы Жалағаш ауданында Ж. есімімен аталатын мектептер мен көшелер бар. 
* 1998 ж. Жүргеновтің 100 жылдығы республика көлемінде аталып өтті. 
* Жалағаш кентінде ескерткіш орнатылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 4-том, 531-бет&lt;/ref&gt;
* 2025 жылы туған жері Жабасаққа Темірбек Жүргеновтің 1934 жылы салғызған “қызыл мектеп” мемлекеттік мұралар тізіміне енді.
== Шығармалары ==
* [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Қазақстан]]ды әкімшілік-шаруашылық жағынан аудандарға бөлу проблемасы, Қ.-О., 1927;
* Политэкономия, Қ.-О., 1928;
* Қазақ педагогикалық институтының бір жылғы жұмысы, Таш., 1928;
* Мектептің түп кемшілігін кетіру үшін күрес, Таш., 1933;
* Қазақстанда мәдениет революциясы, А., 1935;
* Қазақтың халық [[ақын]]дары, М., 1936;
* Қазақстанда сауатсыздықты жою жұмысы туралы, А., 1936.

== Деректі фильм ==
2013 — “Темірбек Жүргенов” (фильм) режиссері [[Қалила Нематұлы Омаров|“Қалила Умаров”]] Өндіріс: KalilaFilm.kz

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}3. [https://abai.kz/post/39309?utm_source=chatgpt.com Темірбек Жүргеновтің шапағаты]

4. [https://zhaikpress.kz/kk/news/maskeude-oner-korsetken-sanylak-skripkashy-kazak-oneri-men-madenietinin-birinshi-onkundigine-90-zhyl/ Мәскеуде өнер көрсеткен саңылақ скрипкашы]

5. [https://abai.kz/post/219370 Тағы да Жүргенов туралы бірер сөз…]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан білім министрлері]]
[[Санат:Тәжікстан қаржы министрлері]]
[[Санат:Өзбекстан білім министрлері]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:КСРО-да қуғындалғандар]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:КСРО-да ақталғандар]]
[[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]]</text>
      <sha1>j4znh295csq4ubxpun0xlnx98lqkuc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақжайық (резерват)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15566</id>
    <revision>
      <id>3628370</id>
      <parentid>3566672</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11498" sha1="fg92657bek62hwm0i5mcdbgb4be8eic" xml:space="preserve">{{Қорық аймағы
 |Атауы                  = Ақжайық резерваты
  |Төл атауы             = 
 |Сурет                  = Ақжайық резерваты.jpg
  |Сурет атауы           = 
 |ХТҚО санаты            = VI
 |Ауданы                 = 111 500 га
 |Орташа биіктігі        = 
 |Құрылған уақыты        = [[6 ақпан]] [[2009 жыл]]
 |Келушілер саны         = 
 |Келушілер саны жылы    = 
 |Басқаратын ұйым        = 
 |Сайты                  = ҚР АШМ Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті
 |Координаттары          = 46/58/0/N/51/45/0/E
 |CoordScale             = 
 |Ел                     = Қазақстан
  |Аймақ                 = Атырау облысы
   |Аудан                = Махамбет ауданы
 |Ең жақын қала          = [[Атырау]]
 |Позициялық карта 1      = Қазақстан Атырау облысы
 |Ортаққордағы санаты    = 
}}
'''«Ақжайық» мемлекеттік табиғи резерваты''' — [[Атырау облысы]]ның [[Махамбет ауданы]]нда және [[Атырау]] қаласына қарасты жерлерінде орналасқан.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 6 ақпандағы № 119 қаулысымен [[Жайық]] өзенінің сағасында және [[Каспий теңізі]]нің маңындағы жағалауда &quot;Ақжайық &quot;мемлекеттік табиғи резерваты&quot; құрылды.&lt;ref&gt;Сайт Проекта ПРООН/ГЭФ «Комплексное сохранение приоритетных глобально значимых водно-болотных угодий как мест обитания перелетных птиц: демонстрация на трёх территориях». Расширена территория Коргалжынского заповедника и создан новый резерват «Акжайык» в дельте реки Урал. Дата обращения 21 августа 2009. http://www.wetlands.kz/index.cfm?id=574&lt;/ref&gt;

2009 жылдың 1 сәуірінде Жайық өзенінің сағасы мен Каспий теңізі жағалауының аумағы халықаралық маңызы бар сулы-батпақты жерлер тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;Сайт Проекта ПРООН/ГЭФ «Комплексное сохранение приоритетных глобально значимых водно-болотных угодий как мест обитания перелетных птиц: демонстрация на трёх территориях». http://www.wetlands.kz/index.cfm?id=582&lt;/ref&gt; Ол көлемі жөнінен осы тізімге енген Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесінен кейінгі екінші қазақстандық аймақ болды. &lt;ref&gt;Официальный сайт Рамсарской конвенции. https://www.ramsar.org/cda/ramsar/display/main/main.jsp?zn=ramsar&amp;cp=1-31-218^16554_4000_0__.&lt;/ref&gt;

2014 жылы резерват ЮНЕСКО-ның биосфералық резерваттарының Дүниежүзілік жүйесіне кірді.  &lt;ref&gt;http://today.kz/news/kazakhstan/2014-06-20/dva-kazaxstanskix-zapovednika-vklyuchili-v-spisok-osobo-oxranyaemogo-naslediya-yunesko/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714134427/http://today.kz/news/kazakhstan/2014-06-20/dva-kazaxstanskix-zapovednika-vklyuchili-v-spisok-osobo-oxranyaemogo-naslediya-yunesko/ |date=2014-07-14 }} Два казахстанских природных парка включили в список особо охраняемого наследия ЮНЕСКО. «Today.kz». Архивировано 2 июля 2014 года.&lt;/ref&gt;

== Гидрологиясы ==
Гидрологиялық режім [[сәуір]] айларының екінші жартысында [[Жайық]] өзеніндегі су деңгейінің біртіндеп көтерілуімен сипатталады, [[мамыр]]-[[маусым]] айларында көктем-жазғы тасқындарға ауысады, ең көп мөлшері [[мамыр]] айының соңында немесе [[маусым]]ның бірінші жартысында болады. Жоғары судың мөлшерінен кейін [[тамыз]]дан [[қыркүйек]]ке дейін әуелі тез, содан кейін біртіндеп төмендеуі басталады.

Жайық өзенінің төменгі ағысының тереңдігі жыл сайын көктемгі тасқынмен шайылатындықтан, тұрақты болып келеді. [[Көктем]]де, жоғары су мөлшері мол кезінде, су деңгейі 3-7 м-ге көтеріледі, ағындарда тереңдігі 7-ден 20 м-ге дейін жетеді, судың Жайық бойындағы орташа тереңдігі 3-5 м.

Жайық өзені тек қармен қоректенетін әдеттегі өзендерге жатады. Оның ағыны негізінен өзендер желісі жоғары дамыған жоғарғы ағысында қалыптасады. Ал [[Орал]] қаласынан бастап теңіз құйылғанға дейін, Жайық өзенінің [[Барбастау]]дан басқа салалары жоқ. Өзеннің жылдық ағысы құрғақ кезде - жылына 2 текше км, су мол кезде - жылына 12 текше километрге дейін ауытқиды. Өзендегі судың мөлшері еріген қардың қарқындылығына және Жайық өзенінің жоғарғы бөлігінің сумен қамтамасыз етілуіне байланысты.

1978 жылдан бастап Каспий теңізінің деңгейі күрт көтеріле бастады. Теңіз деңгейінің көтерілу қарқыны жылына орташа есеппен 14 см құрады, кей жылдары ол жылына 30 см-ге жетті.

Кең таяз сулар, түбінің және құрлықтың кіші еңістері, теңіз жағасының конфигурациясы, желдің белсенді қызметі судың [[тасу және қайту]] ауытқуларын дамыту үшін жағдай жасайды. Мұнда айына орташа есеппен 3-4 су тасуы және 4-5 қайтуы белгіленеді. Каспий теңізінің жағалауындағы гидрологиялық және морфологиялық процестердің басты белгілерінің бірі - бұл процесс теңіз деңгейінің айтарлықтай өзгеруі жағдайында жүретіндігінде. Желдің орташа жағдайында жағалау сызығының жылжуы 3-5 км құрайды, төтенше жағдайларда 8-12 км жетуі мүмкін, ал жағалаудың кейбір аудандарында су тасқыны 20-30 км жетуі мүмкін.

Солтүстік Каспийде су тасуларының маусымдылығы анық байқалады. Ең көп қайталануы [[күз]]де ([[қазан]]-[[қараша]], 25,1 %), жазда ([[маусым]]—[[шілде]], 21,3 %) және көктемде ([[сәуір]]—[[мамыр]], 16,7 %).

== Климаты ==
Солтүстік Каспий аймағының климаты шұғыл континенталды және ұзақ ыстық және құрғақ жазы бар, шаңды [[дауыл]]дар топырақты құрғатады, қыста қар аз және тұрақсыз. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 150 мм құрайды (50-ден 300 мм-ге дейін). Желдің орташа жылдық жылдамдығы - 5,5-7 м / с. Салыстырмалы ылғалдылық жазда 37% -дан аспайды, қыста - 80-84%. Жауын-шашын аз - жылына 150-ден 190 мм-ге дейін. Қатты желдер, шаңды дауылдар болып тұрады. Желдің жылдамдығы 5-6 м / с, сирек 12 м / с дейін жетеді. Дауылдар жылына орта есеппен 20-30 күн соғады.

== Өсімдіктер және жануарлар дүниесі ==
Соңғы зерттеулерге сәйкес, өсімдікер тізіміне 33 тұқымдастыққа жататын 130 түр кіреді, бұл Солтүстік Каспий аймағының қазақстандық бөлігінің [[флора]]сының шамамен 54% құрайды.  Мұнда сирек кездесетін және [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген өсімдіктерді табуға болады.

Су немесе сулы экожүйелердің өсімдіктері екі негізгі түрге бөлінеді: фитобентостар - су бағанының түбіне бекінген үлкен балдырлар қауымдастықтары және жоғары сатылы су өсімдіктері; - үстіңгі, беткі қабаттардағы [[гигрофиттер]] ([[қамыс]], [[қоға]] т.б.), оның ішінде су бетінде жүзетін ([[ақ тұңғиықгүл]], [[су жаңғағы]] т. б.) және су асты қабаты ([[мүйізжапырақ]], [[егеушөп]] т. б.) өсімдіктері басымдылыққа ие қауымдастықтар.

Құстардың ішінде  сирек кездесетін түрлер:  [[Қарабай (құс)|қарабай]], [[жалбағай]], [[кіші аққұтан]], [[мысыр құтаны]], султанка. Ұшу кезінде мыңдаған [[қоқиқаздар]], [[бұйра бірқазан]]дар, қарабастар, [[аққулар]], сондай-ақ жойылып кету қаупі бар қаздар да осында тоқтайды.

Қорықта сүтқоректілердің 78 түрі бар.  Аймақтағы құрып кету қаупі төнген түрлердің тізіміне [[құстар]]дың 20 түрі, жәндіктердің 24 түрі, [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 2 түрі және [[сүтқоректілер]]дің 2 түрі кіреді. Бекіре тұқымдас балықтар мен Каспий итбалықтары жойылу қарсаңында.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан ЕҚТА-лары}}

[[Санат:Қазақстан резерваттары]]
[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>fg92657bek62hwm0i5mcdbgb4be8eic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абенсберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16098</id>
    <revision>
      <id>3628085</id>
      <parentid>1762717</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3577" sha1="1elyqj7b2vkebiwmrb4pj9md46t3yn2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = Абенсберг
 |шынайы атауы            = Abensberg
 |сурет                   = Abensberg Luftbild.jpg
 |сурет атауы             = Абенсбергтің ескі қаласы әуеден
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия
 |елтаңба                 = DEU Abensberg COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min = 48|lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =11 |lon_min = 51|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер
 |аймағы                  = Бавария
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Abensberg
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Абенсберг''' ({{lang-de|Abensberg}}) — [[Бавария]]дағы қала. Тұрғындар саны 14000 (2000 жылдары).

[[Дунай]] өзенінің тармағының бірі [[Абенс]] өзенінде орналасқан. 

Қала маңында [[неолит]] дәуірінің қалдықтары табылған. Кейбір тарихшылар Абенсбергті римдік әскерлердің ''Abusina Castra'' немесе ''Abusinum'' деп аталған тұрағының орнында пайда болған деп санайды. Осы қала туралы ең алғашқы рет тарихи құжатта 1138 жылы айтылған. [[Отыз жылдық соғыс]]тың кезінде толығымен қираған. Экономикасында [[ауыл шаруашылығы]] және [[тамақ өнеркәсібі]]нің маңызы зор.

[[Санат:Бавария қалалары]]</text>
      <sha1>1elyqj7b2vkebiwmrb4pj9md46t3yn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пётр Ильич Чайковский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16349</id>
    <revision>
      <id>3628206</id>
      <parentid>3576251</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3628206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14320" sha1="iicc2iz2pad89gbc9dm5e7ebvboogex" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Пётр Ильич Чайковский
 |Сурет                = Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg
 |Сурет ені            = 270px
 |Фон                  = non_performing_personnel
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні         = 07.05.1840 
 |Туған жері         = [[Воткин зауыты]], [[Сарапуль уезі]], [[Ресей империясы]]
 |Қайтыс болған күні   = 06.11.1893
 |Қайтыс болған жері   = [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]]
 |Белсенділік жылдары  = 1859 — 1893
 |Мемлекет             = 
[[Ресей империясы]] 
 |Мамандықтары         = [[сазгер|композитор]], [[дирижер]], [[музыка педагогы]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[фортепиано]]
 |Жанрлары             = [[симфония]], [[опера (музыка)|опера]], [[балет]], [[классикалық музыка]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
|Commons=Pyotr Ilyich Tchaikovsky}}

'''Пётр Ильич Чайковский  '''([[7 мамыр]] [[1840 жыл|1840]], [[Воткинск]], [[Вятская губерниясы]], [[Ресей империясы]]&amp;nbsp;— [[6 қараша]] [[1893 жыл|1893]], [[Санкт-Петербург]])&amp;nbsp;— [[Ресей]] [[Сазгер|композиторы]], [[дирижер|дирижëр]], [[Педагогика|педагог]], дүниежүзілік [[классикалық музыка]]ның аса ірі өкілі.

== Өмірбаяны ==
* [[1852 жыл]]ы Чайковскийдің отбасы [[Санкт-Петербург]] қаласына қоныс аударды.
* Алғашында Құқықтану училищесінде (1850 — 59) оқып, оны бітіргеннен кейін Заң министрлігінде (1859 — 63) лауазымды қызмет атқарды.
* Бірақ музыкаға деген шексіз ынтызарлық оны орыс музыка қоғамының музыка класына (1861 — 62), одан кейін Санкт-Петербург консерваториясына (1862 — 65) алып келді. Консерваторияны үздік бітірген Чайковский аталмыш оқу орнында композитор [[Антон Григорьевич Рубинштейн|А.Г. Рубинштейннен]] тәлім алды.
* 1866 ж. Мәскеу қаласына қоныс аударған ол ұстаздық етіп, консерваторияның проф. (1866 — 78) ретінде көп еңбектенді. Осы кезде 1-симфониясын (“Қысқы ойлар”, 1866) және “Воевода” операсын (1968) жазды әрі музыка сыншысы ретінде (1868 жылдан) танылды.
* Ол — Ресейде гармония туралы тұңғыш оқулық жазды. Орыс мәдениетінің көрнекті қайраткерлері А.Н. Островский, П.М. Садовский, Н.Г. Рубинштейн, т.б-лармен жақын, пікірлес болу Чайковскийдің эстет.-көркемдік көзқарасының қалыптасуына игі ықпал жасады.
* 1868 жылдан Чайковский  “Құдіретті топ” (Могучая кучка) композиторларымен шығарм. қарым-қатынаста болып, комп. М.А. Балакиревтің кеңесімен У.Шекспирдің “Ромео мен Джульетта” трагедиясының сюжетіне увертюра-фантазиясын жазды. Жеке отбасылық өміріндегі сәтсіздіктен арылу мақсатымен бірнеше жылға шет елге кетуге мәжбүр болды. Осы кезде шығарған муз. шығармаларынан Чайковскийдің көп уақытқа дейін музыкадағы өзіне тән стилін таба алмағандығы байқалады. Н.Ф. фон Мекк деген әйел композиторға моральдық және материалдық көмек көрсетуі арқасында Чайковский қыруар, жемісті жұмыс істеді. “Опричник” (1872), “Ұста Вакула” (1874) опералары, “Аққу көлі” (1876) балеті, 2-3-симфониялары сияқты муз. туындыларынан Чайковский шығарм-ның жан-жақты толысып, өскендігі айқын байқалды. Ол өз шығарм-нда, әсіресе, бағдарламалық симф. музыкаға зор көңіл бөлді. Композиторлық қызметімен қатар Мәскеудің муз.- қоғамдық өміріне де белсене қатысты. Ч. шығарм-ның шоқтығы биік туындыларының бірі — 4-симфониясы (1877) мен “Евгений Онегин” (1878) операсы болды. Бұдан кейін “Орлеан қызы” (1879), “Мазепа” (1883) опералары мен “Мәскеу” (1883) кантатасы, бірнеше сюита, концерттері өмірге келді.
* Композитор таланты Бүкілресейлік ресми орындары тарапынан танылып, ол 1884 ж. Әулие Владимир орденімен марапатталды.
* Көп ұзамай Чайковский Орыс музыка қоғамы бөлімінің директоры (1885, Мәскеу қ.) болып тағайындалды. Бұл кезде оның есімі Ресейден тыс, шет елдерге де кеңінен танылды. Өмірінің соңғы жылдары Чайковский дирижерлік өнерге көп көңіл бөлді.
* 1887 ж. 13 қаңтарда Мәскеу қаласындағы Үлкен театрда өзінің алғаш қойылған “Зер кебіс” операсына дирижерлік етті.
* 1887 — 93 ж. дирижер ретінде Ресейдің (Мәскеу, Санкт-Петербург) және Украинаның (Киев, Одесса, Харьков) көптеген қалаларында, сонымен қатар Батыс Еуропада (Германия, Чехия, Франция, Англия) гастрольдік сапарда болды. Осы тұста комп. И.Брамс және Э.Григпен танысты. 1891 ж. АҚШ-қа барып, бірнеше симф. концерттерге дирижерлік етті.
* 1892 ж. Француз ин-тының құрамындағы Әсемдік өнер академиясының корр. мүшесі, 1893 ж. Кембридж ун-тінің құрметті докт. болып сайланды.
* 1880 — 93 ж. аралығында “Сиқырлы сұлу” (1887), “Қарғаның мәткесі” (1890), “Иоланта” (1891) опералары мен “Ұйқыдағы ару” (1889), “Шаттауық” (1892) балеттерін, 5-симфониясын (“Патетикалық”, 1893), “Манфред” бағдарламалық симфониясын (1885), У.Шекспирдің “Гамлет” трагедиясының сюжетіне жазған увертюра-фантазиясын (1888), фортепьяно мен оркестрге арналған 3-концертін, т.б. муз. шығармаларын өмірге әкелді.
* 1893 ж. қазан айында Санкт-Петербург қаласында автордың басқаруымен тұңғыш рет 6-симфониясы орындалды. Чайковский 10 опера, 3 балет, 2 драм. спектакльге музыка, 6 симфония, 20-ға жуық оркестрге арналған шығарма, 4 концерт, 3 кантата, 3 квартет, трио және секстет, 100-ден астам фортепьяноға арналған пьеса, көптеген романстар, әндер, т.б. жазған. Чайковский шығарм-ның ең басты жанры симф. шығармалар. Л. ван Бетховеннен кейін дүниежүз. симф. өнерінің дамып жетілуіне Чайковский шығарм-ның мән-маңызы зор болды. Симф. музыканың асқан шебері атанған композитордың бұл саладағы еңбектерінің шыңы — 6-симфониясы (“Патетикалық”). Адамға деген сүйіспеншілік сезімге, сондай-ақ өмір қайшылықтарына қарсы наразылыққа толы бұл туынды сол кездегі алдыңғы қатарлы демокр. орыс өнерінің озық үлгілеріне жатады. Чайковский өз операларында небір тамаша ұмытылмас образдар галереясын жасады. “Евгений Онегин” операсында композитор қарапайым адамдар өмірінен “құпия, бірақ күшті драма” жазу идеясын іске асырды. Чайковский шығарм. балет өнерінің өркендеп, дамуы жолында жаңа кезең болды. Оның муз. туындылары барлық елдерде кеңінен тарап, халықтың рухани игілігіне айналды.

== Есте сақтау ==
[[Мәскеу]] және Киев қалаларындағы консерваториялар, Пермь қаласындағы опера және балет театры, Мәскеудегі [[концерт]] залы, көптеген муз. оқу орындары (колледждер мен мектептер; мыс., 1940 жылдан [[Алматы Музыка Колледжі|Алматы қаласындағы музыка колледжі]] мен көше) композитор есімімен аталды.

1958 жылдан Мәскеу қаласында (4 жылда бір рет) П.И. Чайковский атынд. пианинода орындаушылар байқауы өткізіліп тұрады. Композитордың Клин қаласындағы мұражай-үйі (1894) және Воткинскідегі мемориал мұражайы (1940) бар. 1939 жылдан Қазақтың мемл. академ. Қ.Байсейітов), “Қарғаның мәткесі”, “Иоланта” опералары; “Ұйқыдағы ару”, “Шаттауық” балеттері

К.Байсейітова, Р.Жаманова мен Х.[[Хорлан Ықсанқызы Қалиламбекова|Қалиламбекова]](Татьяна), Б.Досымжанов, М.Абдуллин мен Ә.Дінішев (Ленский), Қ.Жандарбеков (Ротный), Ү.Тұрдықұлова (Күтуші әйел) мен А.Үмбетәлиев (Гремин; бәрі де “Евгений Онегин” операсында); Ә.Үмбетбаев (Герман) пен М.Мұсабаев (Елецкий; екеуі де “Қарғаның мәткесінде”); Р.Жұбатұрова (Иоланта) мен опера және балет театрында Ч-дің “Евгений Онегин” (реж. қойылып келеді; кезінде осы қойылымдарға Р.Абдуллин (Онегин), К.Бейсалиев Р.Байсейітова (Одетта —Одиллия), Р.Бапов (Зигфрид; “Аққу көлі” балетінде), З.Қастеева (Аврора), т.б. сынды әншілер мен бишілер қатысып, сахналық өнер биігінен көрінді.&lt;ref&gt;Шығ.: Полн. собр. соч., т. 1 — 62, М., 1940 — 74&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Әдеб.: Домбаев Г.С., Творчество П.И. Чайковского в материалах и документах, М., 1958; Должанский А.Н., Симфоническая музыка Чайковского, М.—Л., 1965&lt;/ref&gt;;&lt;ref&gt;Туманина Н.В., Чайковский. Великий мастер, М., 1968&lt;/ref&gt;;&lt;ref&gt;Чайковский М.И., Жизнь Петра Ильича Чайковского, в 3-х т., М., 1997&lt;/ref&gt;;&lt;ref&gt;Ручьевская Е.А., Петр Ильич Чайковский. Краткий очерк жизни и творчества, М., 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Труайя А., Петр Чайковский и Надежда фон Мекк, М., 2004&lt;/ref&gt;; .

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Воткинскде туғандар]]
[[Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей сазгерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр сазгерлері]]
[[Санат:Ресей музыка педагогтары]]
[[Санат:XIX ғасыр музыка педагогтары]]
[[Санат:Ресей дирижерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр дирижерлері]]
[[Санат:Пётр Чайковский]]
[[Санат:Опера сазгерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр балет сазгерлері]]
[[Санат:Діни сазгерлер]]
[[Санат:Либретто аудармашылары]]</text>
      <sha1>iicc2iz2pad89gbc9dm5e7ebvboogex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628208</id>
      <parentid>3628206</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3576251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14312" sha1="76xitsupv699q2yuayl1xbq773vmm3r" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Пётр Ильич Чайковский
 |Сурет                = Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg
 |Сурет ені            = 270px
 |Фон                  = non_performing_personnel
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні         = 07.05.1840 
 |Туған жері         = [[Воткин зауыты]], [[Сарапуль уезі]], [[Ресей империясы]]
 |Қайтыс болған күні   = 06.11.1893
 |Қайтыс болған жері   = [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]]
 |Белсенділік жылдары  = 1859 — 1893
 |Мемлекет             = 
[[Ресей империясы]] 
 |Мамандықтары         = [[сазгер|композитор]], [[дирижер]], [[музыка педагогы]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[фортепиано]]
 |Жанрлары             = [[симфония]], [[опера (музыка)|опера]], [[балет]], [[классикалық музыка]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
|Commons=Pyotr Ilyich Tchaikovsky}}

'''Пётр Ильич Чайковский  '''([[7 мамыр]] [[1840 жыл|1840]], [[Воткинск]], [[Вятская губерниясы]], [[Ресей империясы]]&amp;nbsp;— [[6 қараша]] [[1893 жыл|1893]], [[Санкт-Петербург]])&amp;nbsp;— [[Ресей]] [[Сазгер|композиторы]], [[дирижер|дирижëр]], [[Педагогика|педагог]], дүниежүзілік [[классикалық музыка]]ның аса ірі өкілі.

== Өмірбаяны ==
* [[1852 жыл]]ы Чайковскийдің отбасы [[Санкт-Петербург]] қаласына қоныс аударды.
* Алғашында Құқықтану училищесінде (1850 — 59) оқып, оны бітіргеннен кейін Заң министрлігінде (1859 — 63) лауазымды қызмет атқарды.
* Бірақ музыкаға деген шексіз ынтызарлық оны орыс музыка қоғамының музыка класына (1861 — 62), одан кейін Санкт-Петербург консерваториясына (1862 — 65) алып келді. Консерваторияны үздік бітірген Чайковский аталмыш оқу орнында композитор [[Антон Григорьевич Рубинштейн|А.Г. Рубинштейннен]] тәлім алды.
* 1866 ж. Мәскеу қаласына қоныс аударған ол ұстаздық етіп, консерваторияның проф. (1866 — 78) ретінде көп еңбектенді. Осы кезде 1-симфониясын (“Қысқы ойлар”, 1866) және “Воевода” операсын (1968) жазды әрі музыка сыншысы ретінде (1868 жылдан) танылды.
* Ол — Ресейде гармония туралы тұңғыш оқулық жазды. Орыс мәдениетінің көрнекті қайраткерлері А.Н. Островский, П.М. Садовский, Н.Г. Рубинштейн, т.б-лармен жақын, пікірлес болу Чайковскийдің эстет.-көркемдік көзқарасының қалыптасуына игі ықпал жасады.
* 1868 жылдан Чайковский  “Құдіретті топ” (Могучая кучка) композиторларымен шығарм. қарым-қатынаста болып, комп. М.А. Балакиревтің кеңесімен У.Шекспирдің “Ромео мен Джульетта” трагедиясының сюжетіне увертюра-фантазиясын жазды. Жеке отбасылық өміріндегі сәтсіздіктен арылу мақсатымен бірнеше жылға шет елге кетуге мәжбүр болды. Осы кезде шығарған муз. шығармаларынан Чайковскийдің көп уақытқа дейін музыкадағы өзіне тән стилін таба алмағандығы байқалады. Н.Ф. фон Мекк деген әйел композиторға моральдық және материалдық көмек көрсетуі арқасында Чайковский қыруар, жемісті жұмыс істеді. “Опричник” (1872), “Ұста Вакула” (1874) опералары, “Аққу көлі” (1876) балеті, 2-3-симфониялары сияқты муз. туындыларынан Чайковский шығарм-ның жан-жақты толысып, өскендігі айқын байқалды. Ол өз шығарм-нда, әсіресе, бағдарламалық симф. музыкаға зор көңіл бөлді. Композиторлық қызметімен қатар Мәскеудің муз.- қоғамдық өміріне де белсене қатысты. Ч. шығарм-ның шоқтығы биік туындыларының бірі — 4-симфониясы (1877) мен “Евгений Онегин” (1878) операсы болды. Бұдан кейін “Орлеан қызы” (1879), “Мазепа” (1883) опералары мен “Мәскеу” (1883) кантатасы, бірнеше сюита, концерттері өмірге келді.
* Композитор таланты Бүкілресейлік ресми орындары тарапынан танылып, ол 1884 ж. Әулие Владимир орденімен марапатталды.
* Көп ұзамай Чайковский Орыс музыка қоғамы бөлімінің директоры (1885, Мәскеу қ.) болып тағайындалды. Бұл кезде оның есімі Ресейден тыс, шет елдерге де кеңінен танылды. Өмірінің соңғы жылдары Чайковский дирижерлік өнерге көп көңіл бөлді.
* 1887 ж. 13 қаңтарда Мәскеу қаласындағы Үлкен театрда өзінің алғаш қойылған “Зер кебіс” операсына дирижерлік етті.
* 1887 — 93 ж. дирижер ретінде Ресейдің (Мәскеу, Санкт-Петербург) және Украинаның (Киев, Одесса, Харьков) көптеген қалаларында, сонымен қатар Батыс Еуропада (Германия, Чехия, Франция, Англия) гастрольдік сапарда болды. Осы тұста комп. И.Брамс және Э.Григпен танысты. 1891 ж. АҚШ-қа барып, бірнеше симф. концерттерге дирижерлік етті.
* 1892 ж. Француз ин-тының құрамындағы Әсемдік өнер академиясының корр. мүшесі, 1893 ж. Кембридж ун-тінің құрметті докт. болып сайланды.
* 1880 — 93 ж. аралығында “Сиқырлы сұлу” (1887), “Қарғаның мәткесі” (1890), “Иоланта” (1891) опералары мен “Ұйқыдағы ару” (1889), “Шаттауық” (1892) балеттерін, 5-симфониясын (“Патетикалық”, 1893), “Манфред” бағдарламалық симфониясын (1885), У.Шекспирдің “Гамлет” трагедиясының сюжетіне жазған увертюра-фантазиясын (1888), фортепьяно мен оркестрге арналған 3-концертін, т.б. муз. шығармаларын өмірге әкелді.
* 1893 ж. қазан айында Санкт-Петербург қаласында автордың басқаруымен тұңғыш рет 6-симфониясы орындалды. Чайковский 10 опера, 3 балет, 2 драм. спектакльге музыка, 6 симфония, 20-ға жуық оркестрге арналған шығарма, 4 концерт, 3 кантата, 3 квартет, трио және секстет, 100-ден астам фортепьяноға арналған пьеса, көптеген романстар, әндер, т.б. жазған. Чайковский шығарм-ның ең басты жанры симф. шығармалар. Л. ван Бетховеннен кейін дүниежүз. симф. өнерінің дамып жетілуіне Чайковский шығарм-ның мән-маңызы зор болды. Симф. музыканың асқан шебері атанған композитордың бұл саладағы еңбектерінің шыңы — 6-симфониясы (“Патетикалық”). Адамға деген сүйіспеншілік сезімге, сондай-ақ өмір қайшылықтарына қарсы наразылыққа толы бұл туынды сол кездегі алдыңғы қатарлы демокр. орыс өнерінің озық үлгілеріне жатады. Чайковский өз операларында небір тамаша ұмытылмас образдар галереясын жасады. “Евгений Онегин” операсында композитор қарапайым адамдар өмірінен “құпия, бірақ күшті драма” жазу идеясын іске асырды. Чайковский шығарм. балет өнерінің өркендеп, дамуы жолында жаңа кезең болды. Оның муз. туындылары барлық елдерде кеңінен тарап, халықтың рухани игілігіне айналды.

== Есте сақтау ==
Мәскеу және Киев қалаларындағы консерваториялар, Пермь қаласындағы опера және балет театры, Мәскеудегі концерт залы, көптеген муз. оқу орындары (колледждер мен мектептер; мыс., 1940 жылдан [[Алматы Музыка Колледжі|Алматы қаласындағы музыка колледжі]] мен көше) композитор есімімен аталды.

1958 жылдан Мәскеу қаласында (4 жылда бір рет) П.И. Чайковский атынд. пианинода орындаушылар байқауы өткізіліп тұрады. Композитордың Клин қаласындағы мұражай-үйі (1894) және Воткинскідегі мемориал мұражайы (1940) бар. 1939 жылдан Қазақтың мемл. академ. Қ.Байсейітов), “Қарғаның мәткесі”, “Иоланта” опералары; “Ұйқыдағы ару”, “Шаттауық” балеттері

К.Байсейітова, Р.Жаманова мен Х.[[Хорлан Ықсанқызы Қалиламбекова|Қалиламбекова]](Татьяна), Б.Досымжанов, М.Абдуллин мен Ә.Дінішев (Ленский), Қ.Жандарбеков (Ротный), Ү.Тұрдықұлова (Күтуші әйел) мен А.Үмбетәлиев (Гремин; бәрі де “Евгений Онегин” операсында); Ә.Үмбетбаев (Герман) пен М.Мұсабаев (Елецкий; екеуі де “Қарғаның мәткесінде”); Р.Жұбатұрова (Иоланта) мен опера және балет театрында Ч-дің “Евгений Онегин” (реж. қойылып келеді; кезінде осы қойылымдарға Р.Абдуллин (Онегин), К.Бейсалиев Р.Байсейітова (Одетта —Одиллия), Р.Бапов (Зигфрид; “Аққу көлі” балетінде), З.Қастеева (Аврора), т.б. сынды әншілер мен бишілер қатысып, сахналық өнер биігінен көрінді.&lt;ref&gt;Шығ.: Полн. собр. соч., т. 1 — 62, М., 1940 — 74&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Әдеб.: Домбаев Г.С., Творчество П.И. Чайковского в материалах и документах, М., 1958; Должанский А.Н., Симфоническая музыка Чайковского, М.—Л., 1965&lt;/ref&gt;;&lt;ref&gt;Туманина Н.В., Чайковский. Великий мастер, М., 1968&lt;/ref&gt;;&lt;ref&gt;Чайковский М.И., Жизнь Петра Ильича Чайковского, в 3-х т., М., 1997&lt;/ref&gt;;&lt;ref&gt;Ручьевская Е.А., Петр Ильич Чайковский. Краткий очерк жизни и творчества, М., 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Труайя А., Петр Чайковский и Надежда фон Мекк, М., 2004&lt;/ref&gt;; .

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Воткинскде туғандар]]
[[Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей сазгерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр сазгерлері]]
[[Санат:Ресей музыка педагогтары]]
[[Санат:XIX ғасыр музыка педагогтары]]
[[Санат:Ресей дирижерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр дирижерлері]]
[[Санат:Пётр Чайковский]]
[[Санат:Опера сазгерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр балет сазгерлері]]
[[Санат:Діни сазгерлер]]
[[Санат:Либретто аудармашылары]]</text>
      <sha1>76xitsupv699q2yuayl1xbq773vmm3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628228</id>
      <parentid>3628208</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14307" sha1="dm676q38srbdxgtcemo3zz76om3tavl" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Пётр Ильич Чайковский
 |Сурет                = Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg
 |Сурет ені            = 270px
 |Фон                  = non_performing_personnel
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні         = 07.05.1840 
 |Туған жері         = [[Воткин зауыты]], [[Сарапуль уезі]], [[Ресей империясы]]
 |Қайтыс болған күні   = 06.11.1893
 |Қайтыс болған жері   = [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]]
 |Белсенділік жылдары  = 1859 — 1893
 |Мемлекет             = 
[[Ресей империясы]] 
 |Мамандықтары         = [[сазгер|композитор]], [[дирижер]], [[музыка педагогы]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[фортепиано]]
 |Жанрлары             = [[симфония]], [[опера (музыка)|опера]], [[балет]], [[классикалық музыка]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
|Commons=Pyotr Ilyich Tchaikovsky}}

'''Пётр Ильич Чайковский  '''([[7 мамыр]] [[1840 жыл|1840]], [[Воткинск]], [[Вятская губерниясы]], [[Ресей империясы]]&amp;nbsp;— [[6 қараша]] [[1893 жыл|1893]], [[Санкт-Петербург]])&amp;nbsp;— [[Ресей]] [[Сазгер|композиторы]], [[дирижер|дирижëр]], [[Педагогика|педагог]], дүниежүзілік [[классикалық музыка]]ның аса ірі өкілі.

== Өмірбаяны ==
* [[1852 жыл]]ы Чайковскийдің отбасы [[Санкт-Петербург]] қаласына қоныс аударды.
* Алғашында Құқықтану училищесінде (1850 — 59) оқып, оны бітіргеннен кейін Заң министрлігінде (1859 — 63) лауазымды қызмет атқарды.
* Бірақ музыкаға деген шексіз ынтызарлық оны орыс музыка қоғамының музыка класына (1861 — 62), одан кейін Санкт-Петербург консерваториясына (1862 — 65) алып келді. Консерваторияны үздік бітірген Чайковский аталмыш оқу орнында композитор [[Антон Григорьевич Рубинштейн|А.Г. Рубинштейннен]] тәлім алды.
* 1866 ж. Мәскеу қаласына қоныс аударған ол ұстаздық етіп, консерваторияның проф. (1866 — 78) ретінде көп еңбектенді. Осы кезде 1-симфониясын (“Қысқы ойлар”, 1866) және “Воевода” операсын (1968) жазды әрі музыка сыншысы ретінде (1868 жылдан) танылды.
* Ол — Ресейде гармония туралы тұңғыш оқулық жазды. Орыс мәдениетінің көрнекті қайраткерлері А.Н. Островский, П.М. Садовский, Н.Г. Рубинштейн, т.б-лармен жақын, пікірлес болу Чайковскийдің эстет.-көркемдік көзқарасының қалыптасуына игі ықпал жасады.
* 1868 жылдан Чайковский  “Құдіретті топ” (Могучая кучка) композиторларымен шығарм. қарым-қатынаста болып, комп. М.А. Балакиревтің кеңесімен У.Шекспирдің “Ромео мен Джульетта” трагедиясының сюжетіне увертюра-фантазиясын жазды. Жеке отбасылық өміріндегі сәтсіздіктен арылу мақсатымен бірнеше жылға шет елге кетуге мәжбүр болды. Осы кезде шығарған муз. шығармаларынан Чайковскийдің көп уақытқа дейін музыкадағы өзіне тән стилін таба алмағандығы байқалады. Н.Ф. фон Мекк деген әйел композиторға моральдық және материалдық көмек көрсетуі арқасында Чайковский қыруар, жемісті жұмыс істеді. “Опричник” (1872), “Ұста Вакула” (1874) опералары, “Аққу көлі” (1876) балеті, 2-3-симфониялары сияқты муз. туындыларынан Чайковский шығарм-ның жан-жақты толысып, өскендігі айқын байқалды. Ол өз шығарм-нда, әсіресе, бағдарламалық симф. музыкаға зор көңіл бөлді. Композиторлық қызметімен қатар Мәскеудің муз.- қоғамдық өміріне де белсене қатысты. Ч. шығарм-ның шоқтығы биік туындыларының бірі — 4-симфониясы (1877) мен “Евгений Онегин” (1878) операсы болды. Бұдан кейін “Орлеан қызы” (1879), “Мазепа” (1883) опералары мен “Мәскеу” (1883) кантатасы, бірнеше сюита, концерттері өмірге келді.
* Композитор таланты Бүкілресейлік ресми орындары тарапынан танылып, ол 1884 ж. Әулие Владимир орденімен марапатталды.
* Көп ұзамай Чайковский Орыс музыка қоғамы бөлімінің директоры (1885, Мәскеу қ.) болып тағайындалды. Бұл кезде оның есімі Ресейден тыс, шет елдерге де кеңінен танылды. Өмірінің соңғы жылдары Чайковский дирижерлік өнерге көп көңіл бөлді.
* 1887 ж. 13 қаңтарда Мәскеу қаласындағы Үлкен театрда өзінің алғаш қойылған “Зер кебіс” операсына дирижерлік етті.
* 1887 — 93 ж. дирижер ретінде Ресейдің (Мәскеу, Санкт-Петербург) және Украинаның (Киев, Одесса, Харьков) көптеген қалаларында, сонымен қатар Батыс Еуропада (Германия, Чехия, Франция, Англия) гастрольдік сапарда болды. Осы тұста комп. И.Брамс және Э.Григпен танысты. 1891 ж. АҚШ-қа барып, бірнеше симф. концерттерге дирижерлік етті.
* 1892 ж. Француз ин-тының құрамындағы Әсемдік өнер академиясының корр. мүшесі, 1893 ж. Кембридж ун-тінің құрметті докт. болып сайланды.
* 1880 — 93 ж. аралығында “Сиқырлы сұлу” (1887), “Қарғаның мәткесі” (1890), “Иоланта” (1891) опералары мен “Ұйқыдағы ару” (1889), “Шаттауық” (1892) балеттерін, 5-симфониясын (“Патетикалық”, 1893), “Манфред” бағдарламалық симфониясын (1885), У.Шекспирдің “Гамлет” трагедиясының сюжетіне жазған увертюра-фантазиясын (1888), фортепьяно мен оркестрге арналған 3-концертін, т.б. муз. шығармаларын өмірге әкелді.
* 1893 ж. қазан айында Санкт-Петербург қаласында автордың басқаруымен тұңғыш рет 6-симфониясы орындалды. Чайковский 10 опера, 3 балет, 2 драм. спектакльге музыка, 6 симфония, 20-ға жуық оркестрге арналған шығарма, 4 концерт, 3 кантата, 3 квартет, трио және секстет, 100-ден астам фортепьяноға арналған пьеса, көптеген романстар, әндер, т.б. жазған. Чайковский шығарм-ның ең басты жанры симф. шығармалар. Л. ван Бетховеннен кейін дүниежүз. симф. өнерінің дамып жетілуіне Чайковский шығарм-ның мән-маңызы зор болды. Симф. музыканың асқан шебері атанған композитордың бұл саладағы еңбектерінің шыңы — 6-симфониясы (“Патетикалық”). Адамға деген сүйіспеншілік сезімге, сондай-ақ өмір қайшылықтарына қарсы наразылыққа толы бұл туынды сол кездегі алдыңғы қатарлы демокр. орыс өнерінің озық үлгілеріне жатады. Чайковский өз операларында небір тамаша ұмытылмас образдар галереясын жасады. “Евгений Онегин” операсында композитор қарапайым адамдар өмірінен “құпия, бірақ күшті драма” жазу идеясын іске асырды. Чайковский шығарм. балет өнерінің өркендеп, дамуы жолында жаңа кезең болды. Оның муз. туындылары барлық елдерде кеңінен тарап, халықтың рухани игілігіне айналды.

== Есте сақтау ==
Мәскеу және Киев қалаларындағы консерваториялар, Пермь қаласындағы опера және балет театры, Мәскеудегі концерт залы, көптеген муз. оқу орындары (колледждер мен мектептер; мыс., 1940 жылдан [[Алматы Музыка Колледжі|Алматы қаласындағы музыка колледжі]] мен көше) композитор есімімен аталды.

1958 жылдан Мәскеу қаласында (4 жылда бір рет) П.И. Чайковский атынд. пианинода орындаушылар байқауы өткізіліп тұрады. Композитордың Клин қаласындағы мұражай-үйі (1894) және Воткинскідегі мемориал мұражайы (1940) бар. 1939 жылдан Қазақтың мемл. академ. Қ.Байсейітов), “Қарғаның мәткесі”, “Иоланта” опералары; “Ұйқыдағы ару”, “Шаттауық” балеттері

К.Байсейітова, Р.Жаманова мен Х.[[Хорлан Ықсанқызы Қалиламбекова|Қалиламбекова]](Татьяна), Б.Досымжанов, М.Абдуллин мен Ә.Дінішев (Ленский), Қ.Жандарбеков (Ротный), Ү.Тұрдықұлова (Күтуші әйел) мен А.Үмбетәлиев (Гремин; бәрі де “Евгений Онегин” операсында); Ә.Үмбетбаев (Герман) пен М.Мұсабаев (Елецкий; екеуі де “Қарғаның мәткесінде”); Р.Жұбатұрова (Иоланта) мен опера және балет театрында Ч-дің “Евгений Онегин” (реж. қойылып келеді; кезінде осы қойылымдарға Р.Абдуллин (Онегин), К.Бейсалиев Р.Байсейітова (Одетта —Одиллия), Р.Бапов (Зигфрид; “Аққу көлі” балетінде), З.Қастеева (Аврора), т.б. сынды әншілер мен бишілер қатысып, сахналық өнер биігінен көрінді.&lt;ref&gt;Шығ.: Полн. собр. соч., т. 1 — 62, М., 1940 — 74&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Әдеб.: Домбаев Г.С., Творчество П.И. Чайковского в материалах и документах, М., 1958; Должанский А.Н., Симфоническая музыка Чайковского, М.—Л., 1965&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Туманина Н.В., Чайковский. Великий мастер, М., 1968&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Чайковский М.И., Жизнь Петра Ильича Чайковского, в 3-х т., М., 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ручьевская Е.А., Петр Ильич Чайковский. Краткий очерк жизни и творчества, М., 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Труайя А., Петр Чайковский и Надежда фон Мекк, М., 2004&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Воткинскде туғандар]]
[[Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей сазгерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр сазгерлері]]
[[Санат:Ресей музыка педагогтары]]
[[Санат:XIX ғасыр музыка педагогтары]]
[[Санат:Ресей дирижерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр дирижерлері]]
[[Санат:Пётр Чайковский]]
[[Санат:Опера сазгерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр балет сазгерлері]]
[[Санат:Діни сазгерлер]]
[[Санат:Либретто аудармашылары]]</text>
      <sha1>dm676q38srbdxgtcemo3zz76om3tavl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628229</id>
      <parentid>3628228</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14306" sha1="qmv5lxkri4lnt74vh99jb1xi8xlf0lm" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Пётр Ильич Чайковский
 |Сурет                = Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg
 |Сурет ені            = 270px
 |Фон                  = non_performing_personnel
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні         = 07.05.1840 
 |Туған жері         = [[Воткин зауыты]], [[Сарапуль уезі]], [[Ресей империясы]]
 |Қайтыс болған күні   = 06.11.1893
 |Қайтыс болған жері   = [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]]
 |Белсенділік жылдары  = 1859 — 1893
 |Мемлекет             = 
[[Ресей империясы]] 
 |Мамандықтары         = [[сазгер|композитор]], [[дирижер]], [[музыка педагогы]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[фортепиано]]
 |Жанрлары             = [[симфония]], [[опера (музыка)|опера]], [[балет]], [[классикалық музыка]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
|Commons=Pyotr Ilyich Tchaikovsky}}

'''Пётр Ильич Чайковский  '''([[7 мамыр]] [[1840 жыл|1840]], [[Воткинск]], [[Вятская губерниясы]], [[Ресей империясы]]&amp;nbsp;— [[6 қараша]] [[1893 жыл|1893]], [[Санкт-Петербург]])&amp;nbsp;— [[Ресей]] [[Сазгер|композиторы]], [[дирижер|дирижëр]], [[Педагогика|педагог]], дүниежүзілік [[классикалық музыка]]ның аса ірі өкілі.

== Өмірбаяны ==
* [[1852 жыл]]ы Чайковскийдің отбасы [[Санкт-Петербург]] қаласына қоныс аударды.
* Алғашында Құқықтану училищесінде (1850 — 59) оқып, оны бітіргеннен кейін Заң министрлігінде (1859 — 63) лауазымды қызмет атқарды.
* Бірақ музыкаға деген шексіз ынтызарлық оны орыс музыка қоғамының музыка класына (1861 — 62), одан кейін Санкт-Петербург консерваториясына (1862 — 65) алып келді. Консерваторияны үздік бітірген Чайковский аталмыш оқу орнында композитор [[Антон Григорьевич Рубинштейн|А.Г. Рубинштейннен]] тәлім алды.
* 1866 ж. Мәскеу қаласына қоныс аударған ол ұстаздық етіп, консерваторияның проф. (1866 — 78) ретінде көп еңбектенді. Осы кезде 1-симфониясын (“Қысқы ойлар”, 1866) және “Воевода” операсын (1968) жазды әрі музыка сыншысы ретінде (1868 жылдан) танылды.
* Ол — Ресейде гармония туралы тұңғыш оқулық жазды. Орыс мәдениетінің көрнекті қайраткерлері А.Н. Островский, П.М. Садовский, Н.Г. Рубинштейн, т.б-лармен жақын, пікірлес болу Чайковскийдің эстет.-көркемдік көзқарасының қалыптасуына игі ықпал жасады.
* 1868 жылдан Чайковский  “Құдіретті топ” (Могучая кучка) композиторларымен шығарм. қарым-қатынаста болып, комп. М.А. Балакиревтің кеңесімен У.Шекспирдің “Ромео мен Джульетта” трагедиясының сюжетіне увертюра-фантазиясын жазды. Жеке отбасылық өміріндегі сәтсіздіктен арылу мақсатымен бірнеше жылға шет елге кетуге мәжбүр болды. Осы кезде шығарған муз. шығармаларынан Чайковскийдің көп уақытқа дейін музыкадағы өзіне тән стилін таба алмағандығы байқалады. Н.Ф. фон Мекк деген әйел композиторға моральдық және материалдық көмек көрсетуі арқасында Чайковский қыруар, жемісті жұмыс істеді. “Опричник” (1872), “Ұста Вакула” (1874) опералары, “Аққу көлі” (1876) балеті, 2-3-симфониялары сияқты муз. туындыларынан Чайковский шығарм-ның жан-жақты толысып, өскендігі айқын байқалды. Ол өз шығарм-нда, әсіресе, бағдарламалық симф. музыкаға зор көңіл бөлді. Композиторлық қызметімен қатар Мәскеудің муз.- қоғамдық өміріне де белсене қатысты. Ч. шығарм-ның шоқтығы биік туындыларының бірі — 4-симфониясы (1877) мен “Евгений Онегин” (1878) операсы болды. Бұдан кейін “Орлеан қызы” (1879), “Мазепа” (1883) опералары мен “Мәскеу” (1883) кантатасы, бірнеше сюита, концерттері өмірге келді.
* Композитор таланты Бүкілресейлік ресми орындары тарапынан танылып, ол 1884 ж. Әулие Владимир орденімен марапатталды.
* Көп ұзамай Чайковский Орыс музыка қоғамы бөлімінің директоры (1885, Мәскеу қ.) болып тағайындалды. Бұл кезде оның есімі Ресейден тыс, шет елдерге де кеңінен танылды. Өмірінің соңғы жылдары Чайковский дирижерлік өнерге көп көңіл бөлді.
* 1887 ж. 13 қаңтарда Мәскеу қаласындағы Үлкен театрда өзінің алғаш қойылған “Зер кебіс” операсына дирижерлік етті.
* 1887 — 93 ж. дирижер ретінде Ресейдің (Мәскеу, Санкт-Петербург) және Украинаның (Киев, Одесса, Харьков) көптеген қалаларында, сонымен қатар Батыс Еуропада (Германия, Чехия, Франция, Англия) гастрольдік сапарда болды. Осы тұста комп. И.Брамс және Э.Григпен танысты. 1891 ж. АҚШ-қа барып, бірнеше симф. концерттерге дирижерлік етті.
* 1892 ж. Француз ин-тының құрамындағы Әсемдік өнер академиясының корр. мүшесі, 1893 ж. Кембридж ун-тінің құрметті докт. болып сайланды.
* 1880 — 93 ж. аралығында “Сиқырлы сұлу” (1887), “Қарғаның мәткесі” (1890), “Иоланта” (1891) опералары мен “Ұйқыдағы ару” (1889), “Шаттауық” (1892) балеттерін, 5-симфониясын (“Патетикалық”, 1893), “Манфред” бағдарламалық симфониясын (1885), У.Шекспирдің “Гамлет” трагедиясының сюжетіне жазған увертюра-фантазиясын (1888), фортепьяно мен оркестрге арналған 3-концертін, т.б. муз. шығармаларын өмірге әкелді.
* 1893 ж. қазан айында Санкт-Петербург қаласында автордың басқаруымен тұңғыш рет 6-симфониясы орындалды. Чайковский 10 опера, 3 балет, 2 драм. спектакльге музыка, 6 симфония, 20-ға жуық оркестрге арналған шығарма, 4 концерт, 3 кантата, 3 квартет, трио және секстет, 100-ден астам фортепьяноға арналған пьеса, көптеген романстар, әндер, т.б. жазған. Чайковский шығарм-ның ең басты жанры симф. шығармалар. Л. ван Бетховеннен кейін дүниежүз. симф. өнерінің дамып жетілуіне Чайковский шығарм-ның мән-маңызы зор болды. Симф. музыканың асқан шебері атанған композитордың бұл саладағы еңбектерінің шыңы — 6-симфониясы (“Патетикалық”). Адамға деген сүйіспеншілік сезімге, сондай-ақ өмір қайшылықтарына қарсы наразылыққа толы бұл туынды сол кездегі алдыңғы қатарлы демокр. орыс өнерінің озық үлгілеріне жатады. Чайковский өз операларында небір тамаша ұмытылмас образдар галереясын жасады. “Евгений Онегин” операсында композитор қарапайым адамдар өмірінен “құпия, бірақ күшті драма” жазу идеясын іске асырды. Чайковский шығарм. балет өнерінің өркендеп, дамуы жолында жаңа кезең болды. Оның муз. туындылары барлық елдерде кеңінен тарап, халықтың рухани игілігіне айналды.

== Есте сақтау ==
Мәскеу және Киев қалаларындағы консерваториялар, Пермь қаласындағы опера және балет театры, Мәскеудегі концерт залы, көптеген муз. оқу орындары (колледждер мен мектептер; мыс., 1940 жылдан [[Алматы Музыка Колледжі|Алматы қаласындағы музыка колледжі]] мен көше) композитор есімімен аталды.

1958 жылдан Мәскеу қаласында (4 жылда бір рет) П.И. Чайковский атынд. пианинода орындаушылар байқауы өткізіліп тұрады. Композитордың Клин қаласындағы мұражай-үйі (1894) және Воткинскідегі мемориал мұражайы (1940) бар. 1939 жылдан Қазақтың мемл. академ. Қ.Байсейітов), “Қарғаның мәткесі”, “Иоланта” опералары; “Ұйқыдағы ару”, “Шаттауық” балеттері

К.Байсейітова, Р.Жаманова мен Х.[[Хорлан Ықсанқызы Қалиламбекова|Қалиламбекова]](Татьяна), Б.Досымжанов, М.Абдуллин мен Ә.Дінішев (Ленский), Қ.Жандарбеков (Ротный), Ү.Тұрдықұлова (Күтуші әйел) мен А.Үмбетәлиев (Гремин; бәрі де “Евгений Онегин” операсында); Ә.Үмбетбаев (Герман) пен М.Мұсабаев (Елецкий; екеуі де “Қарғаның мәткесінде”); Р.Жұбатұрова (Иоланта) мен опера және балет театрында Ч-дің “Евгений Онегин” (реж. қойылып келеді; кезінде осы қойылымдарға Р.Абдуллин (Онегин), К.Бейсалиев Р.Байсейітова (Одетта —Одиллия), Р.Бапов (Зигфрид; “Аққу көлі” балетінде), З.Қастеева (Аврора), т.б. сынды әншілер мен бишілер қатысып, сахналық өнер биігінен көрінді.&lt;ref&gt;Шығ.: Полн. собр. соч., т. 1 — 62, М., 1940 — 74&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Әдеб.: Домбаев Г.С., Творчество П.И. Чайковского в материалах и документах, М., 1958; Должанский А.Н., Симфоническая музыка Чайковского, М.—Л., 1965&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Туманина Н.В., Чайковский. Великий мастер, М., 1968&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Чайковский М.И., Жизнь Петра Ильича Чайковского, в 3-х т., М., 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ручьевская Е.А., Петр Ильич Чайковский. Краткий очерк жизни и творчества, М., 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Труайя А., Петр Чайковский и Надежда фон Мекк, М., 2004&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Воткинскде туғандар]]
[[Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей сазгерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр сазгерлері]]
[[Санат:Ресей музыка педагогтары]]
[[Санат:XIX ғасыр музыка педагогтары]]
[[Санат:Ресей дирижерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр дирижерлері]]
[[Санат:Пётр Чайковский]]
[[Санат:Опера сазгерлері]]
[[Санат:XIX ғасыр балет сазгерлері]]
[[Санат:Діни сазгерлер]]
[[Санат:Либретто аудармашылары]]</text>
      <sha1>qmv5lxkri4lnt74vh99jb1xi8xlf0lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kaiyr</title>
    <ns>3</ns>
    <id>17457</id>
    <revision>
      <id>3628098</id>
      <parentid>3626954</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T19:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айтуған Жеткбаев</username>
        <id>183089</id>
      </contributor>
      <comment>/* Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы қарауыңызды сұраймын */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3628098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7446" sha1="2w0l3cjorcd222sycuzx0f8zs3len1o" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2009-2014}}
{{Мұрағат|2015-2025}}
Dear colleagues, please check this website, thank you!
https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0%2C_%D0%90%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%B0_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0&amp;veswitched=1&amp;oldid=0&amp;veaction=edit

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:00, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== '''Уикипедия 25''' ==

Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамын [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:59, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Уикипедия 25 (2) ==

[[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|Уикипедияның 25 жылдық мерейтой]]ы құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:22, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05)

== Жоққа шығарылуды сұрау ==

Неге мені жоққа шығардыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 11:42, 2026 ж. ақпанның 19 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:55, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Translation request ==

Hello, Kaiyr. 

Can you translate and upload the articles [[:en:Bazardüzü]] and [[:en:Campi Flegrei]] in Kazakh Wikipedia? 

Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 18:20, 2026 ж. ақпанның 27 (+05)

:Hello, Kaiyr. 
:I withdraw the request, because both articles have been created.
:Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:33, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Ет асу ==

Ассалаумағалейкум Қайыр мырза. Орыс википедиясында менің байқағаным қырғыз лоббиі бар сияқты. Көптеген қазаққа, немесе түркілерге қатысты дүниелер қырғызша атаулармен жазылады, солай өзгертіледі. Әуелде біздің бесбармағымызға қатысты болған мақала, қазір қарап отырсам қырғыздың кеспе бешбармағына (біздің нарын) қатысты мақалаға айналған. Әрі тағамның қазақша нұсқасы мақаланың ең соңына жазылған. Сол себепті Ет асу, мясо по казахски, бесбармақ осы үш атаудың бірін қолданып жеке мақала жазу керек сияқты. Сіз қолға алып көрсеңіз қайтеді. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 07:35, 2026 ж. маусымның 4 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:15, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

== Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы қарауыңызды сұраймын ==

Сәлеметсіз бе!

Мен қазақ Уикипедиясына Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақала дайындап, оны әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болған кезде мақаланы қарап, пікір білдірсеңіз немесе талапқа сай болса жариялауға көмектессеңіз нұр үстіне нұр болар еді!

Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетуге дайынмын.

Алдын ала рақмет![[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:10, 2026 ж. шілденің 10 (+05)</text>
      <sha1>2w0l3cjorcd222sycuzx0f8zs3len1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибн Сина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18579</id>
    <revision>
      <id>3628185</id>
      <parentid>3522426</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38467" sha1="7ttconx7e17bnpphs9iionxiivyx16o" xml:space="preserve">{{Философ|есімі=Ибн Сина|шынайы есімі={{Lang-fa|ابن سینا}}|сурет=1950 &quot;Avicenna&quot; stamp of Iran.jpg|сурет атауы=Ибн Синаның Иран пошта маркасындағы портреті|Туған кездегі есімі=Әбу Әли Хусейн ибн Абдуллах ибн Әл-Хасан ибн Әли ибн Сина|Туған күні=980|Қайтыс болған күні=18.06.1037|Туған жері=Афшана, [[Мәуереннаһр]], Саманидтер мемлекеті|Қайтыс болған жері=Хамадан, [[Аббасилер халифаты]]|Ұлты=[[Парсылар|Парсы]]|Шығармалардың тілі=[[Араб тілі]]|Мектеп=[[Аристотелизм]], Авиценизм|Кезең=Исламның алтын ғасыры|Қызығушылығы=[[Медицина]], [[Философия]], [[Логика]], [[Астрономия]], [[Химия]], [[Биология]], [[Поэзия]], [[Калам]]|Ізашарлары=[[Мұхаммед]], [[Гиппократ]], [[Аристотель]], [[Гален]], [[Әбу Насыр Әл-Фараби|Әл-Фараби]], [[Әбу Райхан әл-Бируни|Әл-Бируни]], [[Закария әр-Рази|Әр-Рази]], Әл-Мәсихи, Әбіл Хасан Ханкари|Мұрагерлері=[[Әбу Райхан әл-Бируни|Әл-Бируни]], [[Омар Хайям]], [[Ибн Рушд]], Ибн Нафис, Ибн Туфайл, [[Насыруддин әт-Туси|Әт-Туси]], Шихабуддин Әс-Сухраварди, Әбу Убайд Әл-Жузжани, Хоссейн Насыр, [[Маймонид]], [[Рене Декарт]], [[Уильям Оккам]], [[Томас Аквинат]], Ұлы Альберт, Дунс Скот}}
'''Әбу Әли Хусейн ибн Абдуллах ибн Әл-Хасан ибн Әли ибн Сина''' ({{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا}}), батыс елдерінде '''Авиценна''' атымен белгілі — [[ғалым]], [[пәлсапашы]], [[астроном]]. Толық аты-жөні ''Абу Али Хусейн ибн Абдаллах Ибн Сина'', [[еуропа]]лық [[дәстүр]] бойынша ол ''[[Авиценна]]'' деген атпен мәлім. Ибн Сина өзінен кейін зор шығармашылық мұра қалдырып кетті: ертедегі деректерге қарасақ, ол 456-ға жуық еңбек жазды, бірақ бізге дейін оның 240 кітабы ғана жетті, ол еңбектер [[поэзия]] мен [[философия]]дан бастап, [[геология]] және [[астрономия]]мен аяқталып, білімнің барлық саласына арналған. 

Үлкен атаққа Ибн Сина дәрігер, [[ғалым]] және [[фармацепт]] ретінде ие болды. Ол бар болғаны 57 жыл өмір сүрсе де (980-1037), оның өмірі мен дарыны осы уақытқа дейін аңызға айналып келеді.

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Avicenna.jpg|thumb|left|Ибн Сина (Авиценна) өзі салған сурет; 1271 ж.]]
Ибн Сина 980 жылы 16 тамызда [[Бұхара]] маңындағы Афшана ауылында дүниеге келген. Оның өзі жазған (ол оның алғашқы 30 жылын қамтиды) және оның шәкірті Джурджани жалғастырған [[өмірбаян]]ы сақталған. Өзінің шыққан тегі туралы Ибн Сина былай деп жазады: «Менің әкем Балхадан, Нуха ибн Мансураның билік жасаған саманидасы кезінде Бұхараға көшіп келіп, онда төрелер кеңесінде  жұмыс істеді. Оның қарамағына Бұхара өңіріндегі ауданның орталығы Хармайсананы береді. Афшанға жақын ауылдан, менің анам Ситара – жұлдызды өзіне әйел етіп алды. Онда алдымен мен, содан кейін менің інім дүниеге келді».

Хусейн 5 жасқа келгенде (Ибн Синаны ата-анасы солай деп атаған), сол кездегі Шығыстың ірі орталықтарының бірі [[Бұхара]]ға көшіп келеді. Баланы бастапқы [[мұсылман]] [[мектеп]] - мактабқа орналастырады. Хусейн хатыб Убайдының ең кіші шәкірті болды. Өзінің сирек кездесетін қабілетімен ерекшеленді, 10 жасқа жеткенде [[Құран]]ды жатқа білді, оның ана тілі парсы тілі болса да, [[араб тілі]]нің грамматикасын меңгеріп алды. Өзінің үйден оқытатын мұғалімі Абу Абдаллах Натилидің жетекшілігімен ойлау туралы ғылымды, [[евклидтік геометрия]]ны, [[астрономия]]ны оқи бастады. Оқудың соншалықты табысты жалғасқаны, шәкірті мұғалімнен озып, кейде оны тұйыққа тіреп қоятын.

Ибн Синаның өмірбаянындағы мынадай оқиғаны суреттейді: «Ол осыған ұқсас нәрсені естімеген, сондай талдау анықтамасын бердім. Ол маған таң қалып, менің ата-анама мені ғылымнан басқа ешнәрсемен айналыспауыма [[Кеңес (ақылдасу)|кеңес]] берді. Евклида кітабымен де солай болды. Мен бес-алты теореманы мұғалімнің көмегімен меңгердім, ал қалғанын өз бетіммен меңгердім. Натилидің мені оқытуға шамасы жетпеді. Мен кітаптарды өзім оқып үйрене бастадым. Осы уақытқа дейін өзі білмеген сұрақтарды, менен үйренді».

Ибн Сина [[жаратылыстану]] ғылымын, әсіресе [[медицина]]ны беріліп оқыды. «Содан кейін мен дәрігерлік ғылымға еліктедім, (өмірбаянында осылай айтылды), оған арналған кітаптарды оқи бастадым. Мен аз уақыт ішінде медицинада табысқа жеттім, сол кездегі атақты дәрігерлер менен кеңес сұрап келе бастады. Ауруларға баратын болдым, өзімнің алған тәжірибемнің нәтижесінде, айтып жеткізе алмайтын, маған [[сауықтыру]] қақпасы ашылды. Бұл кезде мен он алты жаста едім».

== Аты ==
''Авиценна'' атауы арабша ''Ибн Сина'' (ابن سينا) есімінің латынша бұрмаланған нұсқасы болып табылады, оның мағынасы – «Синаның ұлы».&lt;ref&gt;Byrne, Joseph Patrick (2012), &quot;Avicenna&quot;, ''Encyclopedia of the Black Death,'' Vol. I, Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, ISBN 978-1-59884-253-1&lt;/ref&gt; Алайда Авиценна Синаның тікелей ұлы емес, оның шөбересінің баласы болған. Ғалымның толық арабша аты — '''Әбу Әли әл-Хусейн бин Абдаллах бин әл-Хасан бин Әли бин Сина әл-Белхи әл-Бұхари''' (أبو علي الحسين بن عبد الله بن الحسن بن علي بن سينا البلخي البخاري).&lt;ref&gt;Byrne, Joseph Patrick (2012), &quot;Avicenna&quot;, ''Encyclopedia of the Black Death,'' Vol. I, Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, ISBN 978-1-59884-253-1&lt;/ref&gt;

== Жағдайлары ==
Авиценна өз еңбектерін '''Ислам Алтын ғасыры''' деп аталатын кезеңде жасаған. Бұл уақытта Византия, Греко-Рим, Парсы және Үнді мәтіндерінің аудармалары кеңінен зерттелген. Кинди мектебі аударған греко-римдік (орта платондық, неоплатондық және Аристотельдік) шығармаларды ислам ойшылдары толықтыру, өңдеу және дамытумен айналысқан. Сонымен қатар, олар парсы және үнділік математикалық жүйелерді, астрономияны, алгебраны, тригонометрияны және медицинаны жетілдірген.&lt;ref&gt;Nasr, Seyyed Hossein (2007). ''Islamic Philosophy from Its Origin to the Present''. SUNY Press.&lt;/ref&gt;

Шығыс Парсы, Үлкен Хорасан және Орталық Азияда Саманидтер империясы, сондай-ақ Батыс Парсы мен Иракта Буид әулеті ғылыми және мәдени дамуға қолайлы жағдай жасаған. Саманидтер дәуірінде Бұхара мұсылман әлемінің мәдени астанасы ретінде Бағдадпен бәсекелес болған. Сол жерде Авиценна Балх, Хорезм, Горган, Рей, Иран, Хамадан қалаларының үлкен кітапханаларына қол жеткізген.&lt;ref&gt;Gutas, Dimitri (2014). ''Avicenna and the Aristotelian Tradition''. Brill: Leiden.&lt;/ref&gt;

Әртүрлі мәтіндер (мысалы, ''Ahd'' Бахманьярмен) Авиценна сол заманның ең ұлы ғалымдарымен философиялық мәселелерді талқылағанын көрсетеді. Низами Арузи сипаттағандай, Ибн Сина Хорезмнен шықпас бұрын әл-Бируни (ғалым және астроном), Абу Наср Мансур (математик), Абу Сахл ‘Иса ибн Яхъя әл-Масихи (философ) және ибн әл-Хаммар (үлкен дәрігер) сияқты ғалымдармен кездескен. Сол уақытта Құран мен хадистерді оқу кеңінен дамып, ислам философиясы, фиқһ (құқықтану) және калам (спекулятивтік теология) Ибн Сина мен оның қарсыластары арқылы әрі қарай дамытылған.

== Медицинаға қосқан үлесі ==
[[Тәжіктер|Тәжік]] дәрігері әрі философы Әбу Әли ибн Синаның «[[Анатомия]] мен [[физиология]]ға кіріспе», «Дәрігерлік ғылымның ережелері» («Канон врачебной науки») еңбектері өте құнды. Бұл еңбектерінде [[анатомия]] мен [[физиология]]ны жүйелеп, қосымша мәліметтермен толықтырған. Кітап [[латын тілі]]не аударылып, 30-дан астам рет қайта басылып шыққан.

== Танылуы ==
[[Сурет:Avicenna Portrait on Silver Vase - Museum at BuAli Sina (Avicenna) Mausoleum - Hamadan - Western Iran (7423560860).jpg|thumb|upright|Ибн Синаның күміс кесеге салынған кескіні (Museum at Abu Ali Sina (Avicenna) Mausoleum, Хамадан, Шығыс Иран)]]
Жас Ибн Сина сол кездегі атақты дәрігер Абу Сахлем Масихимен танысып, ғылыми хат жазысып тұрды, ортағасырлық Шығыстағы ғалым-энциклопедист Абу Райхан Бирунимен қақтығысып қалатын.

Он жеті жасқа қараған кезде, Ибн Сина дәрігер ретінде Бұхарада үлкен атаққа ие болып, Бұхарадағы әмір сарайына шақырылды. Нух ибн Мансур ұзақ уақыт бойы ауырды, оны емімен айналысқан сарай маңындағы дәрігерлер оған көмектесе алмады. Ибн Сина аз уақыт ішінде билеушіні емдеп шығарды, ол әмірдің жеке дәрігері болып сайланды, сонымен қатар сарай кітапханасын пайдалануға рұқсат алды, ол [[Таяу Шығыс]]тағы ең жақсы және бай кітапхана еді. Мүмкін, дәл сол Бұхара кітапханасында оның [[медицина]] бойынша қорытынды еңбегін жасау идеясы туындаған шығар. Бірақ ол кезде ғалымның ойлағанының бәрі орындала бермейтін.

900-ші жылдардың соңында [[Бұхара]] соңғы тыныш күндерін бастан өткізеді. [[Мемлекет]] жан-жаққа бөлініп, қарахандықтар, түрік көшпелі тайпалары астананы жаулап алды. Қала тоналып, кітапхана жанып кетті...

1002 жылы әкесі қайтыс болған соң, Ибн Сина [[Хорезм]]нің астанасы Гурганджыға (қазір [[Үргеніш]]) көшіп келеді. Жергілікті басқарушы шах сарайындағы Мамун Академиясына пікір таластыру үшін келген ғалымдарға жақтау көрсетті. Ибн Синаның соңынан [[Хорезм]]ге Бируни мен Масихи келді. Біраз жыл ғалымдар тыныштық тауып, ғылыммен шұғылдануға мүмкіндік алды.

Көрші Газна мемлекетінің сұлтаны Махмуд басқарушы Хорезмнің бай жерін басып алғысы келді, 1008 жылы ғалымдарды оның астанасына қоныс аударуын талап етті. Ибн Сина мен дәрігер Масихи сұлтанға барудан бас тартып, түнде [[Қарақұм]] құмы арқылы қашып кетті. Аңыз бойынша үшінші күн жол жүріп келе жатқанда, дауылға тап болып, адасып, сусыз және тамақсыз қалады. Масихи шөл далада өледі. Ибн Сина оны көмеді де, өзі әзер дегенде құтылып шығады. Сұлтан Махмуд Газнауи барлық қалаларға Ибн Синаның сыртқы түрін суреттеп адамдар жібереді. Кімде-кім данышпан дәрігердің тұрақтаған жерін көрсетсе, үлкен сый алатын болды.

Сол кезден бастап Ибн Синаның өмірі [[Иран]]ның түрлі қалаларында бітпес қаңғырумен өтті. Ғалым Хамадан және [[Исфахан]]да өмір сүрді, онда ғылыми шығармашылықпен айналысты, нысана қызметімен шұғылданып, сондағы әмірлердің сарай маңындағы дәрігері болды. Ибн Синаның басынан өткізген оқиғалары қиын болды. Бірнеше рет қуғынға ұшырап, абақтыға жабылды. Үйін тонаған кезде, ғалымның көптеген еңбектері жоғалып кетті. Кейбір жұмыстарын Ибн Сина ұзақ жол жүрген кезде, ат үстінде отырып жазды.

Өзінің күш-жігері және ғажап жадысы арқылы, қажетті әдебиетті пайдалану мүмкіндігінен айырылса да, Ибн Сина ғылыми, әдеби және дәрігерлік қызметін тоқтатпады. Өмірдің қиын соқпақтары денсаулығына әсер етіп, 1037 жылы 18 маусымда қайтыс болды.

«Өлімнің түйінін анықтауға» талаптану, құпияны ашу, ауруды жеңіп шығу, адамдардың өмірін жеңілдету үшін, барлық мүмкін болатын нәрселерді жасау, Ибн Синамен алға басты, ол өзінің медицина бойынша басты еңбегі «Китабуль- Канун фит-тыбб» (Дәрігерлік ғылымның ережесі) жазып шықты. Бес томдық [[энциклопедия]] «[[Дәрігерлік ғылымның ережесі]]» Ибн Синаға дүниежүзілік атақ әперді, медицина тарихында атағы жайылған кітап болды. Еңбек оның мазмұны мен дәл құрылымымен ерекшеленді.

«Дәрігерлік ғылымның ережесі» грек, үнді және ортаазиялық [[медицина]] білімін және тәжірибесін талдау және жүйелеуді ғана көрсеткен жоқ. Ибн Синаның қызметі дәрігерлік тактикаға жаңаша болып енгізілді.

Бұрын медицина ғылымына белгісіз жаңа мәліметтерді «Ереженің» әрбір бетінен кездестіретін болды. Ибн Сина көрінбейтін [[Жұқпалы аурулар|жұқпалы ауру]]лардың қоздырушысы туралы ғылыми болжамды алға тартты, бұлар ауа және су арқылы тарайтын, 800 жыл өткеннен соң ғана француз [[Пастер]] ғалымның қоздырушы [[Микробтар|микроб]] туралы бұл жұмбағын дәлелдеді.

Ибн Сина тамыр туралы оқуды шығарды, оған әлі бір нәрсе қосу қиын болды. «Тамыр толқын тәріздес немесе ұршық тәріздес, екі соғу, ұзақ, дірілмен, қысқа, аз, баяу, құмырсқаның илеуіндей болуы мүмкін. Тамыр сонымен қоса жұмсақ, аласа, ара тәріздес, жуан, бос, қызу, күйгелек болады», - деп айтылған «Ережеде».

Ибн Сина бірінші болып [[оба]], тырысқақ, [[сары ауру]] туралы жазды, олардың шығу себептерін, нышандарын талдап шықты, мұндай ауыр ауруларды, [[менингит]] сияқты, [[асқазан]] жарасы, [[диабет]] және көптеген басқа аурулардың емдеу әдістерін талдап қарастырды.

Ол көздің [[бұлшық ет]]&lt;nowiki/&gt;терінің құрылысын анық түсіндіріп берді. Бәрі оған дейін көз фонарик тәрізді, ерекше сәуле шығарады деп ойлайтын: бұл сәулелер затқа шағылысып, кері кетеді және кескін береді. Ибн Сина көздің бұлағы хрусталь деген пікірді теріске шығарды, заттың кескінделуі көз торы арқылы көрінеді. «Дәрігерлік ғылымның ережесінде» Ибн Сина ерекше назарды баланы тәрбиелеу мен тамақтандыруға, физикалық жаттығулар мен дұрыс тамақтануға аударады. Ибн Синаның еңбегінің соншалықты жоғары болғаны, ол «Ережені» жазып біткен соң, ол дүние жүзінің барлық елдерінде медицина энциклопедиясы болды. 12 ғасырдың өзінде араб тілінен латын тіліне аударылып, көптеген қолжазбамен тарады.

15 ғасырда кітап басып шығаруды ойлап тапқан соң, бірінші басылымның бірі болып «Ереже» басылып шықты. Еуропада жиі басылып шығуы жағынан Библиямен бәсекелесті, ал ол бар болғаны 40 рет басылып шықты.

17 ғасырдың соңына дейін «Дәрігерлік ғылымның ережесі» студент-дәрігерлер үшін және Еуропада дәрігер үшін жетекші болуда, Шығыс елдерінде де негізі оқулық болып қалды.

Орта Азияда осыдан мың жыл бұрын өмір сүрген, ұлы ғалым, дәрігер Ибн Сина адамның танымдық қабілетін, рухани өсуін көрсеткен, біздің заманымыздағы ерекше тұлға болып қалады.

'''Әбу Әли Хусейн ибн Абдаллах''' (латын транскрипциясы — Авиценна; 980, [[Бұхара]] қалысы жанындағы Афшана ауылы — 18. 6. 1037, [[Хамадан]]) — ортағасырлық ғалым, философ, дәрігер. Орта Азияда және парсы жерінде ([[Иран]]да) өмір сүрген; түрлі әмірлер тұсында дәрігерлік және уәзірлік қызметтер атқарған. Басты философиялық еңбектері — “Дауа кітабы” (“Іұтқару кітабының” қысқаша мазмұндамалық нұсқасы), “өсиеттер мен кеңестер кітабы”, “Білім кітабы” (парсы тілінде, “Даныш-намэ”). Әбу Әли  ибн Сина философиясы метафизика, гносеология және логика салалары бойынша шығыс аристотелизмі дәстүрін, бір жағынан неоплатонизмнің онтологиялық концепцияларын дамытады. Әбу Әли  ибн Сина пікірінше тек [[құдай]] ғана абсолютті тіршілікке ие, қалғандардың бәрі де өздігінше тек мүмкін нәрселер ғана, олардың болмысқа енуі тек құдайдың құдіретімен болатын жәйт. Әйтсе де құдай жаратқан табиғат уақыт пен кеңістік ішінде бола тұрып, эманациялар иерархиясы арқылы мұнан әрі өзіндік қозғалыс принципі бойынша дамиды. Әбу Әли  ибн Синаның әлеуметтік ілімінде әділетсіз қоғамға қарсы қарулы көтерілістер жасауға дейін баруға болатыны туралы ой бөлекше есте қалады.

Мұсылмандық дін ілімі өкілдері (әсіресе, [[Әбу Хамид әл-Ғазали]]) Әбу Әли ибн Синаны “дін бұзарлығы” мен “атеизмі” үшін айыптаса, Әбу-л-Уәлид Мұхаммед ибн Рушд оны натуралистік көзқарастары үшін сынға алады. Әбу Әли  ибн Синаның философияға және жаратылыстану ғылымына арналған трактаттары бірнеше жүздеген жылдар бойы Шығыс пен Батыста кең таралған тарихи мәні зор мәшһүр еңбектер қатарында келеді. Әбу Әли ибн Синаның араб және парсы тілдерінде азын-аулақ өлеңдері сақталған. Оның поэтикалық шығармаларына арқау болған тақырыптар — материяның мәңгілігі, ағартушылық пен ғылымды уағыздау. өлеңдерінің өзіндік белгілері — афоризмге толылығы, көркемдік бейнелеу әдістерінің қарапайымдылығы. Парсы тіліндегі өлеңдерінің басым бөлігі рубаяттар түрінде жазылған. Әбу Әли ибн Сина шығармалары классикалық парсы, араб, өзбек және орта ғасырлық еврей әдебиетіне елеулі ықпал жасаған. Әбу Әли ибн Сина дәрігерлік кәсіппен 16 жасынан бастап шұғылданды. жергілікті тәбиб әдістерін үйренген соң, ол кітаптардан ескі грек, руми, үнді, парсы, қытай медицина негіздерін өңдеп жетіктірді. Әсіресе, ескі юнан жұртының атақты дәрігерлері [[Гиппократ]] пен Галеннің еңбектерімен толық танысты, олар айтқан қағидаларды толықтырды, қатесін түзетті, ескірген ұғымдарын алып тастады. Әбу Әли ибн Сина арқасында Гиппократ пен Галеннің даңқы қайта жайылды, әйтегенде Еуропада олардың еңбегі түгіл есімі де ұмытыла бастаған еді. Оның күрделі туындысы — “Дәрігерлік ғылымның каноны” (“Китаб әл-канун фи-т-тибб”), бұл — көлемі 200 баспа табақ, 5 кітаптан тұратын медицина энциклопедия. Араб тілінде сан рет көшірілді.  Латынша аудармасы 12 ғ-да жарық көріп, аз уақытта бүкіл дүние жүзіне таралды. Күллі Шығыс пен Батыста Әбу Әли ибн Сина осы кітап арқылы 5 — 6 ғ. бойы медицина ғылымының дара жетекшісі, дәрігерлердің ұлы ұстазы болды, “Медициналық [[ханзада]]”, “Шейх-ур-райс” деген ұлы есімге ие болды. Баспа әдісі пайда болғаннан кейін “Канонның” басылуы Інжілмен бәсекелес өтті. Араб тіліндегісін санамағанда латын аудармасы 30 шақты рет басылды. “Канон” орыс, өзбек тілінде ғалымның 1000 жылдық салтанатына байланысты Ташкентте (1954 — 56) басылып шықты. “Медицина — саулықты сақтау, науқасты кеселден айықтыру үшін адам тәнін зерттейтін ғылым”, — дейді автор. “Медицинаның бір бөлігі — білім, екіншісі — амал, мұның екеуі де ғылым, біреуі медицинаның түп негізі болса, екіншісі — амал жасау ережелері”. Әбу Әли ибн Синаның ең негізгі насихаты — саулықты күні бұрын сақтау. Бұл жөнінде оның қоятын шарттары: тағамды талғай білу, денені шынықтыру және таза ұстау. Бұл ережелер осы күнге дейін маңызын жойған жоқ. Ал ғасырлар бойы бұған еліктеп жазылған кітаптар да өте көп. Саулық сақтау жолдарын Әбу Әли ибн Сина былай деп көрсетеді: “Дене құрылысының гармониясын бір қалыпты ұстау, тағам мен ішімдікті талғау, дәрет тәртібін мұхияттау, киім мен ауа тазалығын ұстау, дене мен рух бірлестігін көздеу, ол үшін ұйқы тәртібін бұздырмау. Дене шынықтыру үшін жаттығулар әр адамның жасына, күшіне сәйкес әрқилы болуы қажет. Орта жастағыларға салт қыдыру тиімді болса, қуаты азайған кекселерге жаяу жүрген пайдалы. Сол сияқты бозбалаға шарт тағам қарттарға зиянды болуы ықтимал. Жасы келіп қартайған шақта ұйқыны көбейту, жылы сулы бұлау қабылдау, қышқыл, тұзды тағамды азайтып, сүт қоректерін, өсімдіктерді әсіресе сарымсақ, [[Қызылша (медицина)|қызылша]] мен орамжапырақ көбірек пайдалану керек”, — дейді. “Канондағы” саулық сақтау үшін дәрігерлер қолданатын ережелердің ең маңыздысы — қанағат. Тамақтануда, шарап ішуде, дәрі пайдалануда, нәпсіге де, қомағайлыққа да жол бермей, қанағат ету. Әбу Әли ибн Сина қалдырған соны мұраның ішіндегі ізгісінің бірі — ауру-кеселді қоздырмас үшін күні бұрын шаралар қолдану. Бұл жөніндегі ережелер тек дәрігерлерге арналған уағыз ғана болған жоқ, ғасырлар бойы қоғамға пайдалы ережеге айналды. Мысалы, сол дәуірде [[Үргеніш]], [[Самарқан]], [[Отырар]], [[Тараз]] сияқты қалаларда мал сою, сүт сату, балық сақтау, ауыз су тазарту тәртіптері өкімет тарапынан қадағаланып отырды.  Бұл тәртіптер Әбу Әли ибн Синаның және оның шәкірттерінің ықпалымен жүзеге асырылды. Таң қаларлық жағдай: Әбу Әли ибн Сина кесел-аурулардың жұғуы көзге көрінбейтін өте ұсақ нәрселермен байланысты деген пікір айтты. “Бұзылған, иістенген су ішті бұзады, ал бұзылған ауа шешек, оба кеселдерін қоздырады. Аурудан сақтану үшін ауыз суды сүзіп, қайнатып ішу шарт”, — дейді ұлы ғалым. Әбу Әли ибн Сина ауру-кеселдің түрін анықтауға, жалпы оташылыққа аса көп көңіл бөлді. Әр түрлі мүшенің зақымдануы, жара, жарақат, қызба ауруларын толық сипаттап жазды. Науқастың реңі, бет-әлпеті, тамыр соғуы, зәрдің түсі мен түрі арқылы ауру кезеңін байқауды замандастарына үйрете білді. Кеудені түрткілеу арқылы өкпе нұқсанын аңғару әдісін кең пайдалана білген. Бұл диагностикалық әдіс Еуропада 18 ғ-да қайта табылып, кең өріс алды. Әбу Әли ибн Сина келтірген көптеген ауру-кеселдер сипаты осы уақытқа дейін маңызын сақтауда. Мысалы, өткен 1000 жылдың ішінде [[құтыру]] ауруының жұғу жолдары, бастамасы, қозуы тіпті өзгеріссіз деуге болады. Ал Еуропада бұл кеселдің толық белгісі тек 18 ғ-да ғана сипатталып жазылды. Көздің құрылысы мен қалай көретіндігіне оның берген ұғымы осы күнге  дейін қалпында. Әбу Әли ибн Сина келте кесу (ампутация), шекебұрғылау (трепанация), қуықтан тас алу, онымен қатар жара таңу, білтелеу, сынық салу амалдарын да үйретіп кетті. Әбу Әли ибн Сина ауруды емдеуде дәріні кең қолданды, Гиппократ дәрінің 200 түрін, үнді тәбибтері 800 түрін пайдаланған болса, Әбу Әли ибн Сина дәуірінде 2600 түрлі дәрі қолданылып, оның жартысынан көбі өсімдіктерден алынған, Әбу Әли ибн Сина көптеген дәрілерді жасау, дайындау, сақтау әдістерін ұсынды&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
     
== Сілтемелер ==
* http://torap.kz
* [http://www.britannica.com/eb/article-9011433/Avicenna Avicenna] an article by [[Seyyed Hossein Nasr]] on Encyclopedia Britannica Online
* [http://nigelwarburton.typepad.com/philosophy_bites/2007/09/peter-adamson-o.html ''Philosophy Bites'' podcast on Avicenna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131041816/http://nigelwarburton.typepad.com/philosophy_bites/2007/09/peter-adamson-o.html |date=2009-01-31 }}.
* [http://www.iranica.com/newsite/articles/v3f1/v3f1a046.html Avicenna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420150111/http://www.iranica.com/newsite/articles/v3f1/v3f1a046.html |date=2009-04-20 }} An article by [[encyclopedia Iranica]]
* [http://www.muslimphilosophy.com/sina/art/ibn%20Sina-REP.htm Biography &amp; Works] from Routledge
* [http://www.muslimphilosophy.com/sina/index.html Ibn Sina (Islamic Philosophy Online)]
* [http://www.muslimphilosophy.com/sina/art/ei-is.htm Ibn Sina] from the [[Encyclopedia of Islam]]
* [http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm Avicenna/Ibn Sina] at the [[Internet Encyclopedia of Philosophy]]
* [http://www.farhangsara.com/ibn_sina.htm Biography of Avicenna (in English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815063632/http://www.farhangsara.com/ibn_sina.htm |date=2017-08-15 }}
* [http://www.ummah.net/history/scholars/ibn_sina/ Biography of Avicenna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021203101003/http://www.ummah.net/history/scholars/ibn_sina/ |date=2002-12-03 }}
* [http://www.irandokht.com/editorial/print.php?area=pro&amp;sectionID=9&amp;editorialID=2153 Physician's Day in Iran: A Reference Article on Pur Sina (Avicenna) by Manouchehr Saadat Noury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317201328/http://www.irandokht.com/editorial/print.php?area=pro&amp;sectionID=9&amp;editorialID=2153 |date=2008-03-17 }}'''
* [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071108.shtml  ''In Our Time'', BBC 4 Radio podcast, 45 minutes on Avicenna]
* [http://www.vesseltracker.com/en/Ships/Ibn-Sina-9056088.html?show=photos The ''Ibn Sina'' (ship named after Ibn Sina)]
* [http://www.formalontology.it/avicenna.htm Avicenna on the subject and the object of metaphysics] with a list of English translations of his philosophical works

[[Санат:Мұсылман медиктер]]
[[Санат:Мұсылман ғалымдар]]
[[Санат:Ислам тұлғалары]]
[[Санат:Мұсылман математиктер]]
[[Санат:980 жылы туғандар]]
[[Санат:Афшанада туғандар]]
[[Санат:1037 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Хамаданда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бұхарада туғандар]]
[[Санат:Ибн Сина]]
[[Санат:Ортағасыр шығыс астрономдары]]
[[Санат:XI ғасыр астрономдары]]
[[Санат:Ортағасыр шығыс механиктері]]
[[Санат:XI ғасыр механиктері]]
[[Санат:XI ғасыр физиктері]]
[[Санат:XI ғасыр философтары]]
[[Санат:XI ғасыр медиктері]]
[[Санат:Энциклопедияшылар]]
[[Санат:Натурфилософтар]]
[[Санат:Бұхара тұлғалары]]
[[Санат:Ислам философтары]]</text>
      <sha1>7ttconx7e17bnpphs9iionxiivyx16o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628197</id>
      <parentid>3628185</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3522426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38421" sha1="7m1jb27v8bf2gezcr6v3ihjypbil5v1" xml:space="preserve">{{Философ|есімі=Ибн Сина|шынайы есімі={{Lang-fa|ابن سینا}}|сурет=1950 &quot;Avicenna&quot; stamp of Iran.jpg|сурет атауы=Ибн Синаның Иран пошта маркасындағы портреті|Туған кездегі есімі=Әбу Әли Хусейн ибн Абдуллах ибн Әл-Хасан ибн Әли ибн Сина|Туған күні=980|Қайтыс болған күні=18.06.1037|Туған жері=Афшана, [[Мәуереннаһр]], Саманидтер мемлекеті|Қайтыс болған жері=Хамадан, [[Аббасилер халифаты]]|Ұлты=[[Парсылар|Парсы]]|Шығармалардың тілі=[[Араб тілі]]|Мектеп=[[Аристотелизм]], Авиценизм|Кезең=Исламның алтын ғасыры|Қызығушылығы=[[Медицина]], [[Философия]], [[Логика]], [[Астрономия]], [[Химия]], [[Биология]], [[Поэзия]], [[Калам]]|Ізашарлары=[[Мұхаммед]], [[Гиппократ]], [[Аристотель]], [[Гален]], [[Әбу Насыр Әл-Фараби|Әл-Фараби]], [[Әбу Райхан әл-Бируни|Әл-Бируни]], [[Закария әр-Рази|Әр-Рази]], Әл-Мәсихи, Әбіл Хасан Ханкари|Мұрагерлері=[[Әбу Райхан әл-Бируни|Әл-Бируни]], [[Омар Хайям]], [[Ибн Рушд]], Ибн Нафис, Ибн Туфайл, [[Насыруддин әт-Туси|Әт-Туси]], Шихабуддин Әс-Сухраварди, Әбу Убайд Әл-Жузжани, Хоссейн Насыр, [[Маймонид]], [[Рене Декарт]], [[Уильям Оккам]], [[Томас Аквинат]], Ұлы Альберт, Дунс Скот}}
'''Әбу Әли Хусейн ибн Абдуллах ибн Әл-Хасан ибн Әли ибн Сина''' ({{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا}}), батыс елдерінде '''Авиценна''' атымен белгілі — [[ғалым]], [[пәлсапашы]], [[астроном]]. Толық аты-жөні ''Абу Али Хусейн ибн Абдаллах Ибн Сина'', [[еуропа]]лық [[дәстүр]] бойынша ол ''[[Авиценна]]'' деген атпен мәлім. Ибн Сина өзінен кейін зор шығармашылық мұра қалдырып кетті: ертедегі деректерге қарасақ, ол 456-ға жуық еңбек жазды, бірақ бізге дейін оның 240 кітабы ғана жетті, ол еңбектер [[поэзия]] мен [[философия]]дан бастап, [[геология]] және [[астрономия]]мен аяқталып, білімнің барлық саласына арналған. 

Үлкен атаққа Ибн Сина дәрігер, [[ғалым]] және [[фармацепт]] ретінде ие болды. Ол бар болғаны 57 жыл өмір сүрсе де (980-1037), оның өмірі мен дарыны осы уақытқа дейін аңызға айналып келеді.

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Avicenna.jpg|thumb|left|Ибн Сина (Авиценна) өзі салған сурет; 1271 ж.]]
Ибн Сина 980 жылы 16 тамызда [[Бұхара]] маңындағы Афшана ауылында дүниеге келген. Оның өзі жазған (ол оның алғашқы 30 жылын қамтиды) және оның шәкірті Джурджани жалғастырған [[өмірбаян]]ы сақталған. Өзінің шыққан тегі туралы Ибн Сина былай деп жазады: «Менің әкем Балхадан, Нуха ибн Мансураның билік жасаған саманидасы кезінде Бұхараға көшіп келіп, онда төрелер кеңесінде  жұмыс істеді. Оның қарамағына Бұхара өңіріндегі ауданның орталығы Хармайсананы береді. Афшанға жақын ауылдан, менің анам Ситара – жұлдызды өзіне әйел етіп алды. Онда алдымен мен, содан кейін менің інім дүниеге келді».

Хусейн 5 жасқа келгенде (Ибн Синаны ата-анасы солай деп атаған), сол кездегі Шығыстың ірі орталықтарының бірі [[Бұхара]]ға көшіп келеді. Баланы бастапқы [[мұсылман]] [[мектеп]] - мактабқа орналастырады. Хусейн хатыб Убайдының ең кіші шәкірті болды. Өзінің сирек кездесетін қабілетімен ерекшеленді, 10 жасқа жеткенде [[Құран]]ды жатқа білді, оның ана тілі парсы тілі болса да, [[араб тілі]]нің грамматикасын меңгеріп алды. Өзінің үйден оқытатын мұғалімі Абу Абдаллах Натилидің жетекшілігімен ойлау туралы ғылымды, [[евклидтік геометрия]]ны, [[астрономия]]ны оқи бастады. Оқудың соншалықты табысты жалғасқаны, шәкірті мұғалімнен озып, кейде оны тұйыққа тіреп қоятын.

Ибн Синаның өмірбаянындағы мынадай оқиғаны суреттейді: «Ол осыған ұқсас нәрсені естімеген, сондай талдау анықтамасын бердім. Ол маған таң қалып, менің ата-анама мені ғылымнан басқа ешнәрсемен айналыспауыма [[Кеңес (ақылдасу)|кеңес]] берді. Евклида кітабымен де солай болды. Мен бес-алты теореманы мұғалімнің көмегімен меңгердім, ал қалғанын өз бетіммен меңгердім. Натилидің мені оқытуға шамасы жетпеді. Мен кітаптарды өзім оқып үйрене бастадым. Осы уақытқа дейін өзі білмеген сұрақтарды, менен үйренді».

Ибн Сина [[жаратылыстану]] ғылымын, әсіресе [[медицина]]ны беріліп оқыды. «Содан кейін мен дәрігерлік ғылымға еліктедім, (өмірбаянында осылай айтылды), оған арналған кітаптарды оқи бастадым. Мен аз уақыт ішінде медицинада табысқа жеттім, сол кездегі атақты дәрігерлер менен кеңес сұрап келе бастады. Ауруларға баратын болдым, өзімнің алған тәжірибемнің нәтижесінде, айтып жеткізе алмайтын, маған [[сауықтыру]] қақпасы ашылды. Бұл кезде мен он алты жаста едім».

== Аты ==
''Авиценна'' атауы арабша ''Ибн Сина'' (ابن سينا) есімінің латынша бұрмаланған нұсқасы болып табылады, оның мағынасы – «Синаның ұлы».&lt;ref&gt;Byrne, Joseph Patrick (2012), &quot;Avicenna&quot;, ''Encyclopedia of the Black Death,'' Vol. I, Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, ISBN 978-1-59884-253-1&lt;/ref&gt; Алайда Авиценна Синаның тікелей ұлы емес, оның шөбересінің баласы болған. Ғалымның толық арабша аты — '''Әбу Әли әл-Хусейн бин Абдаллах бин әл-Хасан бин Әли бин Сина әл-Белхи әл-Бұхари''' (أبو علي الحسين بن عبد الله بن الحسن بن علي بن سينا البلخي البخاري).&lt;ref&gt;Byrne, Joseph Patrick (2012), &quot;Avicenna&quot;, ''Encyclopedia of the Black Death,'' Vol. I, Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, ISBN 978-1-59884-253-1&lt;/ref&gt;

== Жағдайлары ==
Авиценна өз еңбектерін '''Ислам Алтын ғасыры''' деп аталатын кезеңде жасаған. Бұл уақытта Византия, Греко-Рим, Парсы және Үнді мәтіндерінің аудармалары кеңінен зерттелген. Кинди мектебі аударған греко-римдік (орта платондық, неоплатондық және Аристотельдік) шығармаларды ислам ойшылдары толықтыру, өңдеу және дамытумен айналысқан. Сонымен қатар, олар парсы және үнділік математикалық жүйелерді, астрономияны, алгебраны, тригонометрияны және медицинаны жетілдірген.&lt;ref&gt;Nasr, Seyyed Hossein (2007). ''Islamic Philosophy from Its Origin to the Present''. SUNY Press.&lt;/ref&gt;

Шығыс Парсы, Үлкен Хорасан және Орталық Азияда Саманидтер империясы, сондай-ақ Батыс Парсы мен Иракта Буид әулеті ғылыми және мәдени дамуға қолайлы жағдай жасаған. Саманидтер дәуірінде Бұхара мұсылман әлемінің мәдени астанасы ретінде Бағдадпен бәсекелес болған. Сол жерде Авиценна Балх, Хорезм, Горган, Рей, Иран, Хамадан қалаларының үлкен кітапханаларына қол жеткізген.&lt;ref&gt;Gutas, Dimitri (2014). ''Avicenna and the Aristotelian Tradition''. Brill: Leiden.&lt;/ref&gt;

Әртүрлі мәтіндер (мысалы, ''Ahd'' Бахманьярмен) Авиценна сол заманның ең ұлы ғалымдарымен философиялық мәселелерді талқылағанын көрсетеді. Низами Арузи сипаттағандай, Ибн Сина Хорезмнен шықпас бұрын әл-Бируни (ғалым және астроном), Абу Наср Мансур (математик), Абу Сахл ‘Иса ибн Яхъя әл-Масихи (философ) және ибн әл-Хаммар (үлкен дәрігер) сияқты ғалымдармен кездескен. Сол уақытта Құран мен хадистерді оқу кеңінен дамып, ислам философиясы, фиқһ (құқықтану) және калам (спекулятивтік теология) Ибн Сина мен оның қарсыластары арқылы әрі қарай дамытылған.

== Медицинаға қосқан үлесі ==
[[Тәжіктер|Тәжік]] дәрігері әрі философы Әбу Әли ибн Синаның «[[Анатомия]] мен [[физиология]]ға кіріспе», «Дәрігерлік ғылымның ережелері» («Канон врачебной науки») еңбектері өте құнды. Бұл еңбектерінде [[анатомия]] мен [[физиология]]ны жүйелеп, қосымша мәліметтермен толықтырған. Кітап [[латын тілі]]не аударылып, 30-дан астам рет қайта басылып шыққан.

== Танылуы ==
[[Сурет:Avicenna Portrait on Silver Vase - Museum at BuAli Sina (Avicenna) Mausoleum - Hamadan - Western Iran (7423560860).jpg|thumb|upright|Ибн Синаның күміс кесеге салынған кескіні (Museum at Abu Ali Sina (Avicenna) Mausoleum, Хамадан, Шығыс Иран)]]
Жас Ибн Сина сол кездегі атақты дәрігер Абу Сахлем Масихимен танысып, ғылыми хат жазысып тұрды, ортағасырлық Шығыстағы ғалым-энциклопедист Абу Райхан Бирунимен қақтығысып қалатын.

Он жеті жасқа қараған кезде, Ибн Сина дәрігер ретінде Бұхарада үлкен атаққа ие болып, Бұхарадағы әмір сарайына шақырылды. Нух ибн Мансур ұзақ уақыт бойы ауырды, оны емімен айналысқан сарай маңындағы дәрігерлер оған көмектесе алмады. Ибн Сина аз уақыт ішінде билеушіні емдеп шығарды, ол әмірдің жеке дәрігері болып сайланды, сонымен қатар сарай кітапханасын пайдалануға рұқсат алды, ол [[Таяу Шығыс]]тағы ең жақсы және бай кітапхана еді. Мүмкін, дәл сол Бұхара кітапханасында оның [[медицина]] бойынша қорытынды еңбегін жасау идеясы туындаған шығар. Бірақ ол кезде ғалымның ойлағанының бәрі орындала бермейтін.

900-ші жылдардың соңында [[Бұхара]] соңғы тыныш күндерін бастан өткізеді. Мемлекет жан-жаққа бөлініп, қарахандықтар, түрік көшпелі тайпалары астананы жаулап алды. Қала тоналып, кітапхана жанып кетті...

1002 жылы әкесі қайтыс болған соң, Ибн Сина [[Хорезм]]нің астанасы Гурганджыға (қазір [[Үргеніш]]) көшіп келеді. Жергілікті басқарушы шах сарайындағы Мамун Академиясына пікір таластыру үшін келген ғалымдарға жақтау көрсетті. Ибн Синаның соңынан [[Хорезм]]ге Бируни мен Масихи келді. Біраз жыл ғалымдар тыныштық тауып, ғылыммен шұғылдануға мүмкіндік алды.

Көрші Газна мемлекетінің сұлтаны Махмуд басқарушы Хорезмнің бай жерін басып алғысы келді, 1008 жылы ғалымдарды оның астанасына қоныс аударуын талап етті. Ибн Сина мен дәрігер Масихи сұлтанға барудан бас тартып, түнде [[Қарақұм]] құмы арқылы қашып кетті. Аңыз бойынша үшінші күн жол жүріп келе жатқанда, дауылға тап болып, адасып, сусыз және тамақсыз қалады. Масихи шөл далада өледі. Ибн Сина оны көмеді де, өзі әзер дегенде құтылып шығады. Сұлтан Махмуд Газнауи барлық қалаларға Ибн Синаның сыртқы түрін суреттеп адамдар жібереді. Кімде-кім данышпан дәрігердің тұрақтаған жерін көрсетсе, үлкен сый алатын болды.

Сол кезден бастап Ибн Синаның өмірі [[Иран]]ның түрлі қалаларында бітпес қаңғырумен өтті. Ғалым Хамадан және [[Исфахан]]да өмір сүрді, онда ғылыми шығармашылықпен айналысты, нысана қызметімен шұғылданып, сондағы әмірлердің сарай маңындағы дәрігері болды. Ибн Синаның басынан өткізген оқиғалары қиын болды. Бірнеше рет қуғынға ұшырап, абақтыға жабылды. Үйін тонаған кезде, ғалымның көптеген еңбектері жоғалып кетті. Кейбір жұмыстарын Ибн Сина ұзақ жол жүрген кезде, ат үстінде отырып жазды.

Өзінің күш-жігері және ғажап жадысы арқылы, қажетті әдебиетті пайдалану мүмкіндігінен айырылса да, Ибн Сина ғылыми, әдеби және дәрігерлік қызметін тоқтатпады. Өмірдің қиын соқпақтары денсаулығына әсер етіп, 1037 жылы 18 маусымда қайтыс болды.

«Өлімнің түйінін анықтауға» талаптану, құпияны ашу, ауруды жеңіп шығу, адамдардың өмірін жеңілдету үшін, барлық мүмкін болатын нәрселерді жасау, Ибн Синамен алға басты, ол өзінің медицина бойынша басты еңбегі «Китабуль- Канун фит-тыбб» (Дәрігерлік ғылымның ережесі) жазып шықты. Бес томдық [[энциклопедия]] «[[Дәрігерлік ғылымның ережесі]]» Ибн Синаға дүниежүзілік атақ әперді, медицина тарихында атағы жайылған кітап болды. Еңбек оның мазмұны мен дәл құрылымымен ерекшеленді.

«Дәрігерлік ғылымның ережесі» грек, үнді және ортаазиялық [[медицина]] білімін және тәжірибесін талдау және жүйелеуді ғана көрсеткен жоқ. Ибн Синаның қызметі дәрігерлік тактикаға жаңаша болып енгізілді.

Бұрын медицина ғылымына белгісіз жаңа мәліметтерді «Ереженің» әрбір бетінен кездестіретін болды. Ибн Сина көрінбейтін [[Жұқпалы аурулар|жұқпалы ауру]]лардың қоздырушысы туралы ғылыми болжамды алға тартты, бұлар ауа және су арқылы тарайтын, 800 жыл өткеннен соң ғана француз [[Пастер]] ғалымның қоздырушы [[Микробтар|микроб]] туралы бұл жұмбағын дәлелдеді.

Ибн Сина тамыр туралы оқуды шығарды, оған әлі бір нәрсе қосу қиын болды. «Тамыр толқын тәріздес немесе ұршық тәріздес, екі соғу, ұзақ, дірілмен, қысқа, аз, баяу, құмырсқаның илеуіндей болуы мүмкін. Тамыр сонымен қоса жұмсақ, аласа, ара тәріздес, жуан, бос, қызу, күйгелек болады», - деп айтылған «Ережеде».

Ибн Сина бірінші болып [[оба]], тырысқақ, [[сары ауру]] туралы жазды, олардың шығу себептерін, нышандарын талдап шықты, мұндай ауыр ауруларды, [[менингит]] сияқты, [[асқазан]] жарасы, [[диабет]] және көптеген басқа аурулардың емдеу әдістерін талдап қарастырды.

Ол көздің [[бұлшық ет]]&lt;nowiki/&gt;терінің құрылысын анық түсіндіріп берді. Бәрі оған дейін көз фонарик тәрізді, ерекше сәуле шығарады деп ойлайтын: бұл сәулелер затқа шағылысып, кері кетеді және кескін береді. Ибн Сина көздің бұлағы хрусталь деген пікірді теріске шығарды, заттың кескінделуі көз торы арқылы көрінеді. «Дәрігерлік ғылымның ережесінде» Ибн Сина ерекше назарды баланы тәрбиелеу мен тамақтандыруға, физикалық жаттығулар мен дұрыс тамақтануға аударады. Ибн Синаның еңбегінің соншалықты жоғары болғаны, ол «Ережені» жазып біткен соң, ол дүние жүзінің барлық елдерінде медицина энциклопедиясы болды. 12 ғасырдың өзінде араб тілінен латын тіліне аударылып, көптеген қолжазбамен тарады.

15 ғасырда кітап басып шығаруды ойлап тапқан соң, бірінші басылымның бірі болып «Ереже» басылып шықты. Еуропада жиі басылып шығуы жағынан Библиямен бәсекелесті, ал ол бар болғаны 40 рет басылып шықты.

17 ғасырдың соңына дейін «Дәрігерлік ғылымның ережесі» студент-дәрігерлер үшін және Еуропада дәрігер үшін жетекші болуда, Шығыс елдерінде де негізі оқулық болып қалды.

Орта Азияда осыдан мың жыл бұрын өмір сүрген, ұлы ғалым, дәрігер Ибн Сина адамның танымдық қабілетін, рухани өсуін көрсеткен, біздің заманымыздағы ерекше тұлға болып қалады.

'''Әбу Әли Хусейн ибн Абдаллах''' (латын транскрипциясы — Авиценна; 980, [[Бұхара]] қалысы жанындағы Афшана ауылы — 18. 6. 1037, [[Хамадан]]) — ортағасырлық ғалым, философ, дәрігер. Орта Азияда және парсы жерінде ([[Иран]]да) өмір сүрген; түрлі әмірлер тұсында дәрігерлік және уәзірлік қызметтер атқарған. Басты философиялық еңбектері — “Дауа кітабы” (“Іұтқару кітабының” қысқаша мазмұндамалық нұсқасы), “өсиеттер мен кеңестер кітабы”, “Білім кітабы” (парсы тілінде, “Даныш-намэ”). Әбу Әли  ибн Сина философиясы метафизика, гносеология және логика салалары бойынша шығыс аристотелизмі дәстүрін, бір жағынан неоплатонизмнің онтологиялық концепцияларын дамытады. Әбу Әли  ибн Сина пікірінше тек құдай ғана абсолютті тіршілікке ие, қалғандардың бәрі де өздігінше тек мүмкін нәрселер ғана, олардың болмысқа енуі тек құдайдың құдіретімен болатын жәйт. Әйтсе де құдай жаратқан табиғат уақыт пен кеңістік ішінде бола тұрып, эманациялар иерархиясы арқылы мұнан әрі өзіндік қозғалыс принципі бойынша дамиды. Әбу Әли  ибн Синаның әлеуметтік ілімінде әділетсіз қоғамға қарсы қарулы көтерілістер жасауға дейін баруға болатыны туралы ой бөлекше есте қалады.

Мұсылмандық дін ілімі өкілдері (әсіресе, [[Әбу Хамид әл-Ғазали]]) Әбу Әли ибн Синаны “дін бұзарлығы” мен “атеизмі” үшін айыптаса, Әбу-л-Уәлид Мұхаммед ибн Рушд оны натуралистік көзқарастары үшін сынға алады. Әбу Әли  ибн Синаның философияға және жаратылыстану ғылымына арналған трактаттары бірнеше жүздеген жылдар бойы Шығыс пен Батыста кең таралған тарихи мәні зор мәшһүр еңбектер қатарында келеді. Әбу Әли ибн Синаның араб және парсы тілдерінде азын-аулақ өлеңдері сақталған. Оның поэтикалық шығармаларына арқау болған тақырыптар — материяның мәңгілігі, ағартушылық пен ғылымды уағыздау. өлеңдерінің өзіндік белгілері — афоризмге толылығы, көркемдік бейнелеу әдістерінің қарапайымдылығы. Парсы тіліндегі өлеңдерінің басым бөлігі рубаяттар түрінде жазылған. Әбу Әли ибн Сина шығармалары классикалық парсы, араб, өзбек және орта ғасырлық еврей әдебиетіне елеулі ықпал жасаған. Әбу Әли ибн Сина дәрігерлік кәсіппен 16 жасынан бастап шұғылданды. жергілікті тәбиб әдістерін үйренген соң, ол кітаптардан ескі грек, руми, үнді, парсы, қытай медицина негіздерін өңдеп жетіктірді. Әсіресе, ескі юнан жұртының атақты дәрігерлері [[Гиппократ]] пен Галеннің еңбектерімен толық танысты, олар айтқан қағидаларды толықтырды, қатесін түзетті, ескірген ұғымдарын алып тастады. Әбу Әли ибн Сина арқасында Гиппократ пен Галеннің даңқы қайта жайылды, әйтегенде Еуропада олардың еңбегі түгіл есімі де ұмытыла бастаған еді. Оның күрделі туындысы — “Дәрігерлік ғылымның каноны” (“Китаб әл-канун фи-т-тибб”), бұл — көлемі 200 баспа табақ, 5 кітаптан тұратын медицина энциклопедия. Араб тілінде сан рет көшірілді.  Латынша аудармасы 12 ғ-да жарық көріп, аз уақытта бүкіл дүние жүзіне таралды. Күллі Шығыс пен Батыста Әбу Әли ибн Сина осы кітап арқылы 5 — 6 ғ. бойы медицина ғылымының дара жетекшісі, дәрігерлердің ұлы ұстазы болды, “Медициналық [[ханзада]]”, “Шейх-ур-райс” деген ұлы есімге ие болды. Баспа әдісі пайда болғаннан кейін “Канонның” басылуы Інжілмен бәсекелес өтті. Араб тіліндегісін санамағанда латын аудармасы 30 шақты рет басылды. “Канон” орыс, өзбек тілінде ғалымның 1000 жылдық салтанатына байланысты Ташкентте (1954 — 56) басылып шықты. “Медицина — саулықты сақтау, науқасты кеселден айықтыру үшін адам тәнін зерттейтін ғылым”, — дейді автор. “Медицинаның бір бөлігі — білім, екіншісі — амал, мұның екеуі де ғылым, біреуі медицинаның түп негізі болса, екіншісі — амал жасау ережелері”. Әбу Әли ибн Синаның ең негізгі насихаты — саулықты күні бұрын сақтау. Бұл жөнінде оның қоятын шарттары: тағамды талғай білу, денені шынықтыру және таза ұстау. Бұл ережелер осы күнге дейін маңызын жойған жоқ. Ал ғасырлар бойы бұған еліктеп жазылған кітаптар да өте көп. Саулық сақтау жолдарын Әбу Әли ибн Сина былай деп көрсетеді: “Дене құрылысының гармониясын бір қалыпты ұстау, тағам мен ішімдікті талғау, дәрет тәртібін мұхияттау, киім мен ауа тазалығын ұстау, дене мен рух бірлестігін көздеу, ол үшін ұйқы тәртібін бұздырмау. Дене шынықтыру үшін жаттығулар әр адамның жасына, күшіне сәйкес әрқилы болуы қажет. Орта жастағыларға салт қыдыру тиімді болса, қуаты азайған кекселерге жаяу жүрген пайдалы. Сол сияқты бозбалаға шарт тағам қарттарға зиянды болуы ықтимал. Жасы келіп қартайған шақта ұйқыны көбейту, жылы сулы бұлау қабылдау, қышқыл, тұзды тағамды азайтып, сүт қоректерін, өсімдіктерді әсіресе сарымсақ, қызылша мен орамжапырақ көбірек пайдалану керек”, — дейді. “Канондағы” саулық сақтау үшін дәрігерлер қолданатын ережелердің ең маңыздысы — қанағат. Тамақтануда, шарап ішуде, дәрі пайдалануда, нәпсіге де, қомағайлыққа да жол бермей, қанағат ету. Әбу Әли ибн Сина қалдырған соны мұраның ішіндегі ізгісінің бірі — ауру-кеселді қоздырмас үшін күні бұрын шаралар қолдану. Бұл жөніндегі ережелер тек дәрігерлерге арналған уағыз ғана болған жоқ, ғасырлар бойы қоғамға пайдалы ережеге айналды. Мысалы, сол дәуірде [[Үргеніш]], [[Самарқан]], [[Отырар]], [[Тараз]] сияқты қалаларда мал сою, сүт сату, балық сақтау, ауыз су тазарту тәртіптері өкімет тарапынан қадағаланып отырды.  Бұл тәртіптер Әбу Әли ибн Синаның және оның шәкірттерінің ықпалымен жүзеге асырылды. Таң қаларлық жағдай: Әбу Әли ибн Сина кесел-аурулардың жұғуы көзге көрінбейтін өте ұсақ нәрселермен байланысты деген пікір айтты. “Бұзылған, иістенген су ішті бұзады, ал бұзылған ауа шешек, оба кеселдерін қоздырады. Аурудан сақтану үшін ауыз суды сүзіп, қайнатып ішу шарт”, — дейді ұлы ғалым. Әбу Әли ибн Сина ауру-кеселдің түрін анықтауға, жалпы оташылыққа аса көп көңіл бөлді. Әр түрлі мүшенің зақымдануы, жара, жарақат, қызба ауруларын толық сипаттап жазды. Науқастың реңі, бет-әлпеті, тамыр соғуы, зәрдің түсі мен түрі арқылы ауру кезеңін байқауды замандастарына үйрете білді. Кеудені түрткілеу арқылы өкпе нұқсанын аңғару әдісін кең пайдалана білген. Бұл диагностикалық әдіс Еуропада 18 ғ-да қайта табылып, кең өріс алды. Әбу Әли ибн Сина келтірген көптеген ауру-кеселдер сипаты осы уақытқа дейін маңызын сақтауда. Мысалы, өткен 1000 жылдың ішінде [[құтыру]] ауруының жұғу жолдары, бастамасы, қозуы тіпті өзгеріссіз деуге болады. Ал Еуропада бұл кеселдің толық белгісі тек 18 ғ-да ғана сипатталып жазылды. Көздің құрылысы мен қалай көретіндігіне оның берген ұғымы осы күнге  дейін қалпында. Әбу Әли ибн Сина келте кесу (ампутация), шекебұрғылау (трепанация), қуықтан тас алу, онымен қатар жара таңу, білтелеу, сынық салу амалдарын да үйретіп кетті. Әбу Әли ибн Сина ауруды емдеуде дәріні кең қолданды, Гиппократ дәрінің 200 түрін, үнді тәбибтері 800 түрін пайдаланған болса, Әбу Әли ибн Сина дәуірінде 2600 түрлі дәрі қолданылып, оның жартысынан көбі өсімдіктерден алынған, Әбу Әли ибн Сина көптеген дәрілерді жасау, дайындау, сақтау әдістерін ұсынды&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
     
== Сілтемелер ==
* http://torap.kz
* [http://www.britannica.com/eb/article-9011433/Avicenna Avicenna] an article by [[Seyyed Hossein Nasr]] on Encyclopedia Britannica Online
* [http://nigelwarburton.typepad.com/philosophy_bites/2007/09/peter-adamson-o.html ''Philosophy Bites'' podcast on Avicenna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131041816/http://nigelwarburton.typepad.com/philosophy_bites/2007/09/peter-adamson-o.html |date=2009-01-31 }}.
* [http://www.iranica.com/newsite/articles/v3f1/v3f1a046.html Avicenna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420150111/http://www.iranica.com/newsite/articles/v3f1/v3f1a046.html |date=2009-04-20 }} An article by [[encyclopedia Iranica]]
* [http://www.muslimphilosophy.com/sina/art/ibn%20Sina-REP.htm Biography &amp; Works] from Routledge
* [http://www.muslimphilosophy.com/sina/index.html Ibn Sina (Islamic Philosophy Online)]
* [http://www.muslimphilosophy.com/sina/art/ei-is.htm Ibn Sina] from the [[Encyclopedia of Islam]]
* [http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm Avicenna/Ibn Sina] at the [[Internet Encyclopedia of Philosophy]]
* [http://www.farhangsara.com/ibn_sina.htm Biography of Avicenna (in English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815063632/http://www.farhangsara.com/ibn_sina.htm |date=2017-08-15 }}
* [http://www.ummah.net/history/scholars/ibn_sina/ Biography of Avicenna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021203101003/http://www.ummah.net/history/scholars/ibn_sina/ |date=2002-12-03 }}
* [http://www.irandokht.com/editorial/print.php?area=pro&amp;sectionID=9&amp;editorialID=2153 Physician's Day in Iran: A Reference Article on Pur Sina (Avicenna) by Manouchehr Saadat Noury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317201328/http://www.irandokht.com/editorial/print.php?area=pro&amp;sectionID=9&amp;editorialID=2153 |date=2008-03-17 }}'''
* [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071108.shtml  ''In Our Time'', BBC 4 Radio podcast, 45 minutes on Avicenna]
* [http://www.vesseltracker.com/en/Ships/Ibn-Sina-9056088.html?show=photos The ''Ibn Sina'' (ship named after Ibn Sina)]
* [http://www.formalontology.it/avicenna.htm Avicenna on the subject and the object of metaphysics] with a list of English translations of his philosophical works

[[Санат:Мұсылман медиктер]]
[[Санат:Мұсылман ғалымдар]]
[[Санат:Ислам тұлғалары]]
[[Санат:Мұсылман математиктер]]
[[Санат:980 жылы туғандар]]
[[Санат:Афшанада туғандар]]
[[Санат:1037 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Хамаданда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бұхарада туғандар]]
[[Санат:Ибн Сина]]
[[Санат:Ортағасыр шығыс астрономдары]]
[[Санат:XI ғасыр астрономдары]]
[[Санат:Ортағасыр шығыс механиктері]]
[[Санат:XI ғасыр механиктері]]
[[Санат:XI ғасыр физиктері]]
[[Санат:XI ғасыр философтары]]
[[Санат:XI ғасыр медиктері]]
[[Санат:Энциклопедияшылар]]
[[Санат:Натурфилософтар]]
[[Санат:Бұхара тұлғалары]]
[[Санат:Ислам философтары]]</text>
      <sha1>7m1jb27v8bf2gezcr6v3ihjypbil5v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20625</id>
    <revision>
      <id>3627978</id>
      <parentid>3526479</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3627978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18477" sha1="m0fka8g16jaryb7drdznr1ugc36e4am" xml:space="preserve">[[Сурет:Allah.svg|150px|thumb|Араб каллиграфиясындағы «Алла» сөзі]]
{{Ислам}}
'''Алла'''{{efn|кейде '''Аллаһ'''. [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]] 2014 жылғы [[пәтуа]]да Алла есімі қазақ тілінде [[һ]] әрпінсіз жазылсын деген. Қазақ тілді мұсылмандар, оған қоса, '''Алла Тағала''', '''Хақ Тағала''' және '''Құдай Тағала''' есімдерін қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akmechet.kz/kz/meropriyatiya/2014-07-02-11-32-11/fetvi18092014.html |title=ҚМДБ пәтуасі: «Алла» және «Тағала» сөзі туралы |language=kk |publisher=[[Қостанай облыстық мешіті]] |date=2014-07-02 |accessdate=2025-12-12}}&lt;/ref&gt;}} ({{lang-ar|الله}}) — [[Ислам]] дініндегі бiр [[Құдай]]ды (Тәңірді) бiлдiретiн [[Араб тілі|араб]] сөзi. Бұл сөз ''әл-илаһ'' (al-ilāh) - &quot;осы Құдай, Тәңір&quot; деген сөзден қалыптасқан болып, &quot;Құдай&quot; мен &quot;Тәңір&quot;, мағынасындағы Ел және Елаһ деген [[Иврит тілі|иврит]] және [[Арамей тілі|арамей]] сөздерінен бастау алады.&lt;ref&gt;
{{cite encyclopedia |url=https://books.google.com/books?redir_esc=y&amp;id=isDgI0-0Ip4C&amp;q=ilah#v=snippet&amp;q=ilah&amp;f=false |author=Zeki Saritoprak|title=Allah|editor=Oliver Leaman|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=Routledge|year=2006|page=34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|author=Vincent J. Cornell|title=God: God in Islam|editor=Lindsay Jones|encyclopedia=Encyclopedia of Religion|edition=2nd|publisher=MacMillan Reference USA|volume=5|year=2005|page=724}}&lt;/ref&gt;

Исламға дейін Алла сөзі арабтардың түрлі діндерінде қолданылып келген.&lt;ref name=&quot;Robin304&quot;&gt;{{cite book|author=Christian Julien Robin|title=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity|url=https://books.google.com/books?id=GKRybwb17WMC&amp;pg=PA304|year=2012|publisher=OUP USA|pages=304–305|isbn=9780195336931}}&lt;/ref&gt; Анығырақ айтқанда бұл атау мұсылман және [[Христиандық|христиан]] арабтарының арасында бірдей қолданыс тапқан.&lt;ref&gt;http://www.merriam-webster.com/dictionary/allah |title=Allah |author=Merriam-Webster |dictionary=Merriam-Webster |accessdate=25 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420121231/http://www.merriam-webster.com/dictionary/allah |archivedate=2014-04-20 }}&lt;/ref&gt; Бұл сөзді жаппай болмаса да, [[Баби]]стер, [[Баһаи]], {{iw|Мандеилер|Мандеилер|ru|Мандеи}}, [[Индонезия]] мен [[Мальта]] христиандары және [[Мизраһи еврейлер]]і қолданған.&lt;ref&gt;Columbia Encyclopedia, ''Allah''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Britannica &quot;Allah.&quot; Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EncMMENA&quot;&gt;Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa, ''Allah''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Willis Barnstone, Marvin Meyer ''The Gnostic Bible: Revised and Expanded Edition'' Shambhala Publications 2009, ISBN|978-0-834-82414-0 page 531&lt;/ref&gt; Батыс Малайзиядағы христиандар мен [[Сикхалар|сикхтердің]] бұл сөзді қолдануы таяуда саяси және құқықтық келіспеушіліктерге әкелген болатын.&lt;ref&gt;http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10620032 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403114253/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10620032 |date=2019-04-03 }} Sikhs target of 'Allah' attack, Julia Zappei, 14 January 2010, ''The New Zealand Herald''. Accessed on line 15 January 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=11139915 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403114255/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=11139915 |date=2019-04-03 }} Malaysia court rules non-Muslims can't use 'Allah', 14 October 2013, ''The New Zealand Herald''. Accessed on line 15 January 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.reuters.com/article/2014/01/02/us-malaysia-religion-idUSBREA010C120140102 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116121501/https://www.reuters.com/article/2014/01/02/us-malaysia-religion-idUSBREA010C120140102 |date=2014-01-16 }} Malaysia's Islamic authorities seize Bibles as Allah row deepens, Niluksi Koswanage, 2 January 2014, Reuters. Accessed on line 15 January 2014. https://www.reuters.com/article/2014/01/02/us-malaysia-religion-idUSBREA010C120140102 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116121501/https://www.reuters.com/article/2014/01/02/us-malaysia-religion-idUSBREA010C120140102 |date=2014-01-16 }} |date=16 January 2014&lt;/ref&gt;

==Этимологиясы==
[[Сурет:Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg|thumb|[[Айя София]], [[Ыстанбұл]]да Алланың атауын көрсететін медальон]]
Аллаһ сөзі қазақ тілінде Алла деп бұрыннан айтылып және жазылып келді, ҚМДБ да бұл туралы өз пәтуасын берді.&lt;ref&gt;«АЛЛАҺ» ДЕП ЕМЕС, «АЛЛА» ДЕП ЖАЗУ КЕРЕК, http://almaty-akshamy.kz/alla-dep-emes-alla-dep-zhazu-kerek/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190706104003/http://almaty-akshamy.kz/alla-dep-emes-alla-dep-zhazu-kerek/ |date=2019-07-06 }}&lt;/ref&gt;

Алла сөзінің этимологиясын араб ғалымдары талқылап келеді.&lt;ref name=EI2-Ilah&gt;D.B. Macdonald. Encyclopedia of Islam, 2nd ed, Brill. &quot;Ilah&quot;, Vol. 3, p. 1093.&lt;/ref&gt; Басра мектебінің грамматиктері оны &quot;өздігінен&quot; (murtajal) мағынасында түсіндіреді, яғни, «жоғары» немесе «жасырын» деген мағынасы бар ауызша түбірі lyh болған lāh-тың белгілі бір нысаны ретінде таниды.&lt;ref name=EI2-Ilah/&gt; Басқалар бұл сөзді сириялық және иврит тілінен алынған деп есептеп, бастысы араб сөз алды қосымшасы әл (al-) &quot;осы&quot; деген сөз бен Илаһ (ilāh) &quot;Тәңір, Құдай&quot; сөзі бірігіп Ал-лаһ (al-lāh) &quot;осы құдірет&quot;, &quot;бір Құдай&quot;
деген мағына береді дейді.&lt;ref name=EI2-Ilah/&gt; Қазіргі ғалымдардың көбі екінші нұсқаны растайды, сырттан келген сөз дегенге күмәнмен қарайды.&lt;ref&gt;Gerhard Böwering. Encyclopedia of the Quran, Brill, 2002. Vol. 2, p. 318&lt;/ref&gt;

Алла сөзімен тамырлас басқа сөздер иврит және арамей тілінде кездеседі.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Columbia Encyclopaedia says: Derived from an old Semitic root referring to the Divine and used in the Canaanite ''[[El (deity)|El]]'', the Mesopotamian ''[[Ilah|ilu]]'', and the biblical ''[[Elohim]]'' and ''[[Eloah]]'', the word Allah is used by all Arabic-speaking Muslims, Christians, Jews, and other monotheists.&lt;/ref&gt; Қатысты арамейше нұсқасы Елаһ (Elah, אלה) болса, ол дәріптелген күйде Елаһа (Elaha, אלהא) делінген. Мұның Інжілдік Арамейлік жазбаша нұсқасы Елаһа (ʼĔlāhā, ܐܠܗܐ) болса, Ассириялық шіркеудегі сириялық нұсқасы Аллаһа (ʼAlâhâ, ܐܲܠܵܗܵܐ) болған. Бұл екеуі де қарапайым түрде '&quot;Құдай'&quot; деген мағынаны береді.&lt;ref name=&quot;cal&quot;&gt;http://cal1.cn.huc.edu The Comprehensive Aramaic Lexicon – Entry for ''ʼlh''  webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018045941/http://cal1.cn.huc.edu/ |date=18 October 2013&lt;/ref&gt; Інжілдік иврит көбінесе көпше түрде Елоһім (Elohim, אלהים) деп қолданылса, анда-санда ол жекеше түрде Елоаһ (Eloah, אלוהּ) деп қолданылады.({{Hebrew|אלוהּ}}).{{cn|date=February 2019}}

==Ислам дінінде==
Мұсылмандардың сенiмi бойынша, Алла - бүкіл әлемнің жаратушысы және билеушісі. Алладан басқа ешкім бұндай күш иесі емес. Алланың болуы ғалам үшiн өте керек нәрсе, оның жоқтығы мүмкiн емес. Аллаға тең ешкім жоқ және бұл сөзді барлығы мойындап отыр. 
Алла сөзінің маңызы зор. Барлық өте жақсы аттар және сапалардың иесi, тиiстi шын жаратушыға және құдайға теңестіреді, ол - жалғыз. Алла мәңгi, ол туылмаған және туылмайды да. Оның ойына адамның ақылымен жету мүмкiн емес.

== Бiр құдайлық ==
''Негiзгi бап: [[Таухид]]''&lt;br /&gt;
Таухид - Алла бiр, Құдай жалғыз жаратушы екенін мойындау. Құдаймен жинағы маңызды (таухиду-ррубубийа), табынуға тек қана Ол лайықты (таухиду-ль-улухийа) және мұндай атрибуттарға жəне ешкім ие болмайтын сапаларға ие болатын, тiптi (таухид-уль-асма уа сыйфат) таухид ислам дiнiн құрайтын бас болып табылады.&lt;br /&gt;

== Алланың көркем есімдері ==
{{Col-begin}}
{{Col-3}}
*Алла
*әр-Рахман – аса қамқор
*әр-Рахим – аса мейірімді
*әл-Мәлик – бүкіл әлемдердің егесі, әміршісі
*әл-Қуддус – барша кемшіліктен пәк, қасиетті
*әс-Сәлам – жаратқандарын амандықта ұстаушы
*әл-Мумин – жүрекке иман беруші, азаптан қорғаушы
*әл-Мухаймин – әр уақыт өз саясына алушы, үкімінің астына алушы
*әл-Азиз – ұлы, жеңілуі мүмкін емес жеңімпаз
*әл-Жаббар – өзінің үкімін барша әлемге жеткізуші, қалағанын күштеп жасатушы
*әл-Мутәкәббир – барлық нәрседе ұлылығын көрсетуші
*әл-Халиқ – барлық нәрсені жаратушы, жоқтан жаратушы
*әл-Бари – кемшіліксіз жаратушы
*әл-Мұсаууир - әрбір қалаған нәрсесіне бейне беруші
*әл-Ғаффар – күнәларды кешіруші, жарылқаушы
*әл-Қаһһар - қалаған нәрсесіне үстем болушы
*әл-Уаһһаб – түрлі нығметтерді қайтарымсыз беруші
*әр-Раззақ – жаратылғандардың рызық несібесін беруші
*әл-Фаттах – хайыр есіктерін ашушы
*әл-Алим – барлық нәрсені өте жақсы білуші
*әл-Қабид – рухтарды алып қалушы, жан алушы
*әл-Басит – рызықты молайтушы, өмірді ұзартушы
*әл-Хафид – кәпірлердің беделін түсіруші
*әр-Рафиғ – муминдерді көтеруші, жоғарылатушы
*әл-Муиз – ұлықтаған, ізеттілік пен күш беруші
*әл-Музил – қиыншылықпен сынаушы
*әс-Сәмиғ – барлық нәрсені естуші
*әл-Басир – барлық нәрсені көруші
*әл-Хакәм – үкім беруші, жақсыны жаманнан айырушы
*әл-Адил - әділетті
*әл-Латиф – құлдарына Лұтуф етуші, түрлі пайдаларға кенелтуші
*әл-Хабир – барлық нәрседен хабардар
*әл-Халим - пенделерге жаза берерде жұмсақ болушы
*әл-Азим – заты мен сипаттарында өте ұлық
{{Col-3}}
*әл-Ғафур – аса кешірімді, жарылқаушы
*әш-Шәкур – аз амалға көп сауап беруші, шүкіршілік иесі
*әл-Алии – өте жоғары
*әл-Кәбир - өте үлкен
*әл-Хафиз – сақтаушы, бәлекеттерден қорғаушы
*әл-Муқит – әрбір жаратылғандардың азығын беруші
*әл-Хасиб - әрбір пенденің ғұмырлық һарекетінен есеп алушы
*әл-Жәлил – ұлылық иесі
*әл-Кәрим – өте жомарт
*әр-Рақиб – барлық жаратылысты бақылаушы
*әл-Мужиб – дұғаларды қабыл етуші
*әл-Уасиғ – ілімі мен мейірімі кең
*әл-Хаким – хикмет иесі, бүкіл ісінің хикметі бар
*әл-Уәдуд – ізгі құлдарын жақсы көруші
*әл-Мәжиид – беделі, аты өте жоғары және есімдері әдемі
*әл-Баъис – өлгеннен кейін тірілтуші, пайғамбар жіберуші
*әш-Шахид – әрбір нәрсеге куә болушы
*әл-Хақ – бар екендігінде ешқандай өзгермеген, ақиқат, шынайы
*әл-Уәкил – құлдарының істерін орындаушы
*әл-Қауи – өте күшті
*әл-Мәтин – өте берік, күшті
*әл-Уәли – муминдерге дос және жәрдемші
*әл-Хамид – мақтау мен мадаққа лайық
*әл-Мухси – әрбір нәрсенің санын білуші
*әл-Мубди – тіршілікті жоқтан бар етуші
*әл-Муид – жаратылғандарды өлтіріп, қайта тірілтуші
*әл-Мухи – тірілтіп, өмір беруші
*әл-Мумит – жанды бір мақлұқтың жанын алушы
*әл-Хай – тірі
*әл-Қайюм – барлық нәрсені ұстап тұрушы
*әл-Уәжид – қалағанын қалаған уақытта табушы
*әл-Маажид – барлық есімдерімен жоғары, ұлық пәк болған
{{Col-3}}
*әл-Уахид – затында, сипаттарында, есімдерінде жалғыз
*әс-Самад – ешнәрсеге мұқтаж емес
*әл-Қадир – қалаған нәрсені істеуге құдіреті жетеді
*әл-Муқтадир – барлық нәрсеге күші жетуші
*әл-Муқаддим – қалаған нәрсесін қалауы бойынша бірінші кезекке қоюшы
*әл-Муаххир – қалаған нәрсесін кейінге шегеруші
*әл-Әууәл – бастауы болмаған
*әл-Ахир – соңы болмаған
*әз-Захир – бар болуы ашық болған
*әл-Батин – заты мен болмысы жасырын болған
*әл-Уали - әлемді жалғыз өзі басқарып иелік етуші
*әл-Мутәали – нұқсандықтардан пәк
*әл-Бәрр – құлдарына деген жақсылығы көп
*әт-Таууаб – тәубелерді қабыл етуші
*әл-Мунтақим – күнәні әділ түрде жазаландырушы
*әл-Афуу – кешірімшіл
*әр-Рауф – мейірімі көп
*Маликул–мулк – мүліктің, дүниенің шынайы егесі
*Зул-жәләли уәл-Икрам – ұлылық пен жомарттықтың иесі
*әл-Муқсит – әрбір істі ретімен, уақытымен жасаушы
*әл-Жамиғ – қалаған нәрсені қалаған уақытта бір жерге жинаушы
*әл-Ғани – өте бай, ешкімге мұқтаж емес
*әл-Муғни – қалаған пендесін бай етуші
*әл-Мани – қалаған нәрсеге кедергі бола алушы
*әд-Дзарр – қалағанын зиянға душар етуші
*ән-Нафи – қалағанына көп пайда беруші
*ән-Нур – нұрландырушы, нұр беруші
*әл-Хади – дұрыс жолға салушы, хидаят беруші
*әл-Бадиғ – ешқандай үлгісіз, мысалсыз жаратушы
*әл-Бақи – мәңгілік, соңы болмайтын
*әл-Уарис – мүліктің шынайы иесі
*әр-Рашид – жол көрсетуші
*әс-Сабур - асқан сабыр иесі
{{Col-3}}
{{Col-end}}

==Алла тағалаға иман келтіру==
Алла тағалаға иман келтіру мына нәрселерді қамтиды:
# Алла тағаланың бар екендігіне
# Оның періштелеріне 
# Оның кітаптарына
# Оның елшілеріне
# Қияметке
# Барлық жақсылық пен жамандық Алла тағаланың тарапынан екендігіне сену

Алла тағаланың барлығына болмыс, ақыл, дін және сезім дәлел бола алады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Иман]]
[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Құдайлар]]</text>
      <sha1>m0fka8g16jaryb7drdznr1ugc36e4am</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамбыл ауданы (Алматы облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20633</id>
    <revision>
      <id>3628070</id>
      <parentid>3563678</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3628070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14294" sha1="44rw3504vt5qsfva0iskb2bolmyabdh" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Жамбыл ауданы
 |елтаңба             = 
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 10 |lat_sec =40 
  |lon_dir = E |lon_deg = 76 |lon_min = 09 |lon_sec = 43
 |облысы              = Алматы облысы
 |аудан орталығы          = [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]
 |ауылдық округтер саны   =24 
 |кенттік әкімдіктер саны =  
 |қалалық әкімдіктер саны =  
 |ауылдар саны       = 61
 |қалалар саны       = 
 |әкімі              = Нұрлан Ертасұлы Ертас
 |әкімдіктің мекенжайы  = Ұзынағаш ауылы, Абай көшесі, №56
 |құрылған уақыты    = 1928
 |жер аумағы          = 19,3 мың
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тұрғыны             = 168 019&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       = {{nobr|[[қазақтар]] (86%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (6,38%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (2,57%)}}, {{nobr|[[түріктер]] (1,47%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (0,73%)}}, {{nobr|басқалары (2,85%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       =040600-040632&lt;ref name=&quot;kazindex.ru&quot;&gt;[http://kazindex.ru/02/17.html Қазақстан почталық индекстері]&lt;/ref&gt;
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-zhambyl?lang=kk Жамбыл ауданының әкімдігі
 |карта               = 
 |әкімшілік бірліктің картасы =  Zhambyl District Kazakhstan.png
 |ортаққордағы санаты = 
|сурет= Жамбыл ауданы. Алматы облысы.jpg
}}
{{мағына|Жамбыл ауданы}}
'''Жамбыл ауданы''' — [[Алматы облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан әкімшілік бірлік. Аудан [[1928 жыл|1928]] жылы құрылған. Аудан орталығы – [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы.

== Географиялық орны ==
Аудан солтүстігінде [[Балқаш ауданы]]мен, шығысында [[Іле ауданы|Іле]], [[Қарасай ауданы|Қарасай]] аудандарымен, батысында [[Жамбыл облысы]]ның [[Мойынқұм ауданы|Мойынқұм]], [[Шу ауданы|Шу]], [[Қордай ауданы|Қордай]] аудандарымен, оңтүстігінде [[Қырғызстан]]мен шектеседі.

== Жер бедері ==
Аулан [[Іле Алатауы]] сілемдерінің оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, оңтүстігін [[Іле Алатауы]]ның батыс, оңтүстік-батысын [[Шу-Іле таулары]]ның шығыс сілемдері алып жатыр. Солтүстікке қарай аудан жері жазыққа ұласып, мұнда [[Бозой үстірті]] мен Қараой аңғары, одан әрі Аңырақай, [[Жусандала (дала)|Жусандала]] жазығымен, Тауқұм құмының Сарытауқұм, Қорғанқұм құмды алқаптарымен шектеледі. Кен байлықтарынан түсті металдар, әктас, құрылысқа жарамды тас, т.б. кездеседі.

== Климаты ==
Климаты континенттік, оңтүтігінде қысы біршама жұмсақ және қысқа. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы оңтүстігінде –8°С, солтүстігінде –12°С, шілдеде оңттүстігінде 20°С, солттүстігінде 25°С. Тау етегінде жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм, солтүстігінде 200 – 300 мм шамасында. Таулардан Күрті өзенінің алабына кіретін бірнеше өзен бастау алады ([[Қарғалы (өзен, Іле алабы)|Қарғалы]], Ұзынағаш, [[Қарақастек (Күрті алабы)|Қарақастек]], [[Қастек (өзен)|Қастек]], Жаманты, Балажан, Ақтерек, [[Ырғайты (өзен, Жамбыл облысы)|Ырғайты]], [[Ұзынқарғалы|Ұзын Қарғалы]], [[Шолаққарғалы (өзен)|Шолақ Қарғалы]], [[Ақсеңгір (өзен)|Ақсеңгір]], [[Қарасу (Іле алабындағы өзен)|Қарасу,]] [[Жиренайғыр (өзен)|Жиренайғыр]], [[Самсы (өзен)|Самсы]], [[Тарғап (өзен)|Тарғап]], [[Қопа (Іле алабындағы өзен)|Қопа]]). Бұлардың кейбірі жазда тартылып қалады. Өзендерінің егін суғару, шабындықты суландыру және электр қуатын өндіру үшін маңызы зор.

== Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==
Жері оңтүстіктен солтүстікке қарай шалғынды қара топырақты, қызғылт қоңыр, қоңыр, сұр, құмдақты сұр, сортаң топырақты келеді. Оны көбінесе бетеге, боз, жусан, изен, ебелек басым әр түрлі астық тұқымдас шөптесіндер көмкерген. Солт-ндегі құмды алқапта сексеуіл тоғайы, өзен аңғарларында бұталы тоғай шоғырлары кездеседі. Жабайы аңдардан арқар, таутеке, елік, ақ бөкен, қарақұйрық, қасқыр, түлкі, қоян, суыр, борсық; құстардан бүркіт, лашын, бөктергі, бөдене, сулы жерде тырна, дуадақ, қаз, үйрек мекендейді. Ауданның а. ш-на жарамды жерінің аумағы 1,7 млн. га (2008), оның ішінде жыртылған жерлері 131 мың га, шабындығы 12,8 мың га, жайылымы 1,6 млн. га. Ауданда Ұзынағаш, Шілбастау, Қопа т. ж. ст-лары бар. Аудан жері арқылы Алматы – Бішкек автомобиль жолы өтеді. Ж. а-нда 900-ге жуық тарихи-археол. ескерткіш мемлекет қарауына алынған.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2021
|-
| 29390 || {{өсім}}51530 || {{өсім}}72298 || {{өсім}}82904 || {{өсім}}94531 || {{өсім}}105895 || {{өсім}}117599 || {{өсім}}163052
|}
Аудан халқының саны 166 347 адам ([[2019 жыл|2019]]), 30-дан астам ұлт өкілдері тұрады: оның ішінде: [[қазақтар]] (85,48%), [[орыстар]] (6,88%), [[түріктер]] (1,51%), [[ұйғырлар]] (2,59%), [[әзербайжандар]] (0,73%), [[күрдтер]] (0,23%), [[татарлар]] (0,42%), [[шешендер]] (0,24%), [[қырғыздар]] (0,25%), [[немістер]] (0,30%), [[корейлер]] (0,11%), [[өзбектер]] (0,30%), [[украиндар]] (0,05%), басқалары (0,91%).

== Әкімшілік бөлінісі ==
Аудандағы 61 елді мекен 24 ауылдық округке біріктірілген:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Айдарлы ауылдық округі (Алматы облысы)|Айдарлы ауылдық округі]]||1251 ||{{құлдырау}}855 ||68,3 ||623 ||{{құлдырау}}442 ||70,9 ||628 ||{{құлдырау}}413 ||65,8
|-
| [[Аққайнар ауылдық округі (Алматы облысы)|Аққайнар ауылдық округі]]||2754 ||{{құлдырау}}2201 ||79,9 ||1348 ||{{құлдырау}}1077 ||79,9 ||1406 ||{{құлдырау}}1124 ||79,9
|-
| [[Ақсеңгір ауылдық округі]]||3381 ||{{өсім}}4632 ||137 ||1705 ||{{өсім}}2322 ||136,2 ||1676 ||{{өсім}}2310 ||137,8
|-
| [[Ақтерек ауылдық округі]]||3408 ||{{құлдырау}}2971 ||87,2 ||1723 ||{{құлдырау}}1545 ||89,7 ||1685 ||{{құлдырау}}1426 ||84,6
|-
| [[Беріктас ауылдық округі]]||2231 ||{{құлдырау}}1760 ||78,9 ||1103 ||{{құлдырау}}898 ||81,4 ||1128 ||{{құлдырау}}862 ||76,4
|-
| [[Бозой ауылдық округі (Алматы облысы)|Бозой ауылдық округі]]||466 ||{{құлдырау}}448 ||96,1 ||245 ||{{құлдырау}}230 ||93,9 ||221 ||{{құлдырау}}218 ||98,6
|-
| [[Дегерес ауылдық округі]]||3574 ||{{құлдырау}}3285 ||91,9 ||1863 ||{{құлдырау}}1778|| 95,4 ||1711 ||{{құлдырау}}1507 ||88,1
|-
| [[Жамбыл ауылдық округі (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл ауылдық округі]]||4393 ||{{өсім}}4943 ||112,5 ||2229 ||{{өсім}}2470 ||110,8 ||2164 ||{{өсім}}2473 ||114,3
|-
| [[Қарақастек ауылдық округі]]||4175 ||{{өсім}}4318 ||103,4 ||2062 ||{{өсім}}2190 ||106,2 ||2113 ||{{өсім}}2128 ||100,7
|-
| [[Қарасу ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарасу ауылдық округі]]||3967 ||{{өсім}}12616 ||318 ||1994||{{өсім}}6394 ||320,7 ||1973 ||{{өсім}}6222 ||315,4
|-
| [[Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарғалы ауылдық округі]]||20114 ||{{өсім}}30999 ||154,1 ||9739 ||{{өсім}}15365 ||157,8 ||10375 ||{{өсім}}15634 ||150,7
|-
| [[Мәтібұлақ ауылдық округі]]||4156 ||{{құлдырау}}3726 ||89,7 ||2089 ||{{құлдырау}}1935 ||92,6 ||2067 ||{{құлдырау}}1791 ||86,6
|-
| [[Мыңбаев ауылдық округі]]||3305 ||{{өсім}}5357 ||162,1 ||1649 ||{{өсім}}2660 ||161,3 ||1656 ||{{өсім}}2697 ||162,9
|-
| [[Самсы ауылдық округі]]||2980 ||{{өсім}}3302 ||110,8 ||1496 ||{{өсім}}1685 ||112,6 ||1484 ||{{өсім}}1617 ||109
|-
| [[Сарытауқұм ауылдық округі]]||340 ||{{құлдырау}}312 ||91,8 ||173 ||{{құлдырау}}161 ||93,1 ||167 ||{{құлдырау}}151 ||90,4
|-
| [[Талап ауылдық округі (Алматы облысы)|Талап ауылдық округі]]||2627 ||{{құлдырау}}2434 ||92,7 ||1302 ||{{құлдырау}}1232 ||94,6 ||1325 ||{{құлдырау}}1202 ||90,7
|-
| [[Таран ауылдық округі]]||2078 ||{{өсім}}2656 ||127,8 ||1035 ||{{өсім}}1331 ||128,6 ||1043 ||{{өсім}}1325 ||127
|-
| [[Теміржол ауылдық округі (Алматы облысы)|Теміржол ауылдық округі]]||4722 ||{{өсім}}5100 ||108 ||2376 ||{{өсім}}2620 ||110,3 ||2346 ||{{өсім}}2480 ||105,7
|-
| [[Ұзынағаш ауылдық округі]]||33121 ||{{өсім}}54065 ||163,2 ||16231 ||{{өсім}}27154 ||167,3 ||16890 ||{{өсім}}26911 ||159,3
|-
| [[Үлгілі ауылдық округі (Алматы облысы)|Үлгілі ауылдық округі]]||1367 ||{{құлдырау}}982 ||71,8 ||715 ||{{құлдырау}}526 ||73,6 ||652 ||{{құлдырау}}456 ||69,9
|-
| [[Үлкен ауылдық округі]]||1682 ||{{құлдырау}}1502 ||89,3 ||813 ||{{құлдырау}}730 ||89,8 ||869 ||{{құлдырау}}772 ||88,8
|-
| [[Үңгіртас ауылдық округі]]||3826 ||{{өсім}}3831 ||100,1 ||1927 ||{{өсім}}2024 ||105 ||1899 ||{{құлдырау}}1807 ||95,2
|-
| [[Шиен ауылдық округі]]||2140 ||{{өсім}}2399 ||112,1 ||1067 ||{{өсім}}1204 ||112,8 ||1073 ||{{өсім}}1195 ||111,4
|-
| [[Шолаққарғалы ауылдық округі]]||5541 ||{{өсім}}8358 ||150,8 ||2739 ||{{өсім}}4111 ||150,1 ||2802 ||{{өсім}}4247 ||151,6
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||117599 ||{{өсім}}163052 ||138,7 ||58246 ||{{өсім}}82084 ||140,9 ||59353 ||{{өсім}}80968 ||136,4
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Алматы облысы}}
{{Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)}}

[[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]]</text>
      <sha1>44rw3504vt5qsfva0iskb2bolmyabdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыр хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20967</id>
    <revision>
      <id>3628012</id>
      <parentid>3478261</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Батыр (Баһадүр) хан]] бетін [[Батыр хан]] деген бағыттау үстіне жылжытты</comment>
      <origin>3478261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7511" sha1="rp4aw6lrtylz8s00dcx9cqw9ja3vmfp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі        = Батыр (Баһадүр) хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           =
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту               = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1652
| Басқаруын аяқтады        = 1680
| Ізашары     = [[Салқам Жәңгір хан]]
| Ізбасары           = [[Тәуке хан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      =
| Туған жері     = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні        = 1680
| Қайтыс болған жері       = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = белгісіз
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Батыр (Баһадүр) хан''' (туған жылы белгісіз - 1680) – шамамен 1652-1672/1680 жылдар аралығындағы [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] билеушісі. Шығу тегі белгісіз, [[II Жәнібек хан|II]] [[II Жәнібек хан|Жәнібек]] немесе [[Есім хан|Есім ханның]] баласы болуы мүмкін.&lt;ref&gt;''Абусеитова М. Х., Баранова Ю. Г.'' Письменные источники по истории и культуре Казахстана и Центральной Азии в 13-18 веках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 375. — 430 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-441-59-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; Ж. Сәбитов болжамынша Батыр хан Шибанидтер әулетінен шыққан.&lt;ref&gt;Кият А. Сабитов Ж.М. Казахские Шибаниды (XVIII–XIX вв.) в дореволюционных источниках&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Батыр ханның билігі туралы деректер өте аз. Батыр хан туралы алғаш рет – 1735 жылы [[Үфі|Уфіге]] [[Жолбарыс хан|Жолбарыс ханнан]] елші болып келген [[Сарттар|сарт]] [[Нұрмұхаммед Әлиев]] айтқан деректерден мәлімет қалған.&lt;ref&gt;«СКАЗКА» ТАШКЕНТСКОГО САРТА НУРМУХАММЕДА АЛИМОВА О КАЗАХСКИХ ХАНАХ, ГОРОДАХ ТАШКЕНТЕ, ТУРКЕСТАНЕ И О ПРОЧИХ ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНОСТЯХ ЭТИХ МЕСТ ОТ 15 МАРТА 1735 Г. » Drevlit.ru - ДревЛит - библиотека древних рукописей&lt;/ref&gt;

1652 жылы [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] жоңғарлармен болған шайқаста қайтыс болғаннан кейін, Батыр қазақтың аға ханы болып сайланса керек. Жәңгірдің балалары – [[Тәуке хан|Тәуке]], Аппақ, Уәли сұлтандар әлі жас болғандықтан, жасы үлкен туыстары тірі кезінде жоғарғы билікке таласа алмады. Кейбір деректерге қарағанда, Батыр хан тұсында [[Тәуке хан|Тәуке]] [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Сұлтан|сұлтаны]] болған.

1654 жылы қазақтар [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы сәтті жорық жасады. Бұл 1643 жылғы [[Орбұлақ шайқасы|Орбұлақ шайқасынан]] кейінгі қазақтардың алғашқы жеңісі еді. Сол шайқастан бері қазақтың екі ханы - [[II Жәнібек хан|ІІ Жәнібек]] пен [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір]] хандар қаза тауып, қазақ хандығы жерлерінің біраз бөлігін жоғалтқан еді. Сүйтіп жоңғарлардың ішкі жанжалын пайдаланып, 1654 жылғы жорық нәтижесінде [[Жетісу]] мен [[Шығыс Қазақстан|Шығыс Қазақстандағы]] аумақтар қайтарылды. Сондай-ақ жоңғарлардың беделді әмірі [[Ондон]] шайқастардың бірінде тұтқынға түсіп, үш жылдан кейін ғана қайтарылды.&lt;ref&gt;''Темиргалиев Р. Т.'' Ак-Орда. История Казахского ханства. — Алматы: Фонд &quot;Аспандау&quot;, 2013. — С. 222. — 420 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-601-80213-1-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Сол жылдары [[Бұхара хандығы|Бұхарадағы]] [[Ресей империясы|Ресей]] елшісі болған Борис Пазухиннің айтуынша, 1671 жылы қазақтар [[Аштархан әулеті|Аштрахандықтар]] арасындағы, жоғарғы хан [[Абдулазиз хан|Абдулазиз]] бен оның інісі [[Балх]] билеушісі [[Субханкули хан|Субханкули]] арасындағы қақтығыстарға қатысқан. Қазақтар мен [[Қарақалпақтар|қарақалпақтардың]] қолдауына қарамастан, [[Абдулазиз хан|Абдулазиз]] бауырын жеңе алмай, [[Бұхара хандығы]] шағын хандықтар мен әмірліктерге біртіндеп ыдырауын жалғастырды.

Батыр ханның нақты қайтыс болған күні мен ұрпақтары туралы мәліметтер белгісіз. 1680 жылдан кейін деректерде Батыр ханның аты аталмай, 1672 жылдан бастап жоғарғы хан ретінде [[Тәуке хан]] атала бастайды.&lt;ref&gt;ТАУКЕ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. ''old.bigenc.ru''.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>rp4aw6lrtylz8s00dcx9cqw9ja3vmfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628017</id>
      <parentid>3628012</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7477" sha1="erkbtjb4kad7mxkdi8epw9u0o362e1t" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі        = Батыр хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           =
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту               = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1652
| Басқаруын аяқтады        = 1680
| Ізашары     = [[Салқам Жәңгір хан]]
| Ізбасары           = [[Тәуке хан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      =
| Туған жері     = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні        = 1680
| Қайтыс болған жері       = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = белгісіз
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Батыр хан''' (туған жылы белгісіз - 1680) – шамамен 1652-1672/1680 жылдар аралығындағы [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] билеушісі. Шығу тегі белгісіз, [[II Жәнібек хан|II]] [[II Жәнібек хан|Жәнібек]] немесе [[Есім хан|Есім ханның]] баласы болуы мүмкін.&lt;ref&gt;''Абусеитова М. Х., Баранова Ю. Г.'' Письменные источники по истории и культуре Казахстана и Центральной Азии в 13-18 веках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 375. — 430 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-441-59-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; Ж. Сәбитов болжамынша Батыр хан Шибанидтер әулетінен шыққан.&lt;ref&gt;Кият А. Сабитов Ж.М. Казахские Шибаниды (XVIII–XIX вв.) в дореволюционных источниках&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Батыр ханның билігі туралы деректер өте аз. Батыр хан туралы алғаш рет – 1735 жылы [[Үфі|Уфіге]] [[Жолбарыс хан|Жолбарыс ханнан]] елші болып келген [[Сарттар|сарт]] [[Нұрмұхаммед Әлиев]] айтқан деректерден мәлімет қалған.&lt;ref&gt;«СКАЗКА» ТАШКЕНТСКОГО САРТА НУРМУХАММЕДА АЛИМОВА О КАЗАХСКИХ ХАНАХ, ГОРОДАХ ТАШКЕНТЕ, ТУРКЕСТАНЕ И О ПРОЧИХ ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНОСТЯХ ЭТИХ МЕСТ ОТ 15 МАРТА 1735 Г. » Drevlit.ru - ДревЛит - библиотека древних рукописей&lt;/ref&gt;

1652 жылы [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] жоңғарлармен болған шайқаста қайтыс болғаннан кейін, Батыр қазақтың аға ханы болып сайланса керек. Жәңгірдің балалары – [[Тәуке хан|Тәуке]], Аппақ, Уәли сұлтандар әлі жас болғандықтан, жасы үлкен туыстары тірі кезінде жоғарғы билікке таласа алмады. Кейбір деректерге қарағанда, Батыр хан тұсында [[Тәуке хан|Тәуке]] [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Сұлтан|сұлтаны]] болған.

1654 жылы қазақтар [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы сәтті жорық жасады. Бұл 1643 жылғы [[Орбұлақ шайқасы|Орбұлақ шайқасынан]] кейінгі қазақтардың алғашқы жеңісі еді. Сол шайқастан бері қазақтың екі ханы - [[II Жәнібек хан|ІІ Жәнібек]] пен [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір]] хандар қаза тауып, қазақ хандығы жерлерінің біраз бөлігін жоғалтқан еді. Сүйтіп жоңғарлардың ішкі жанжалын пайдаланып, 1654 жылғы жорық нәтижесінде [[Жетісу]] мен [[Шығыс Қазақстан|Шығыс Қазақстандағы]] аумақтар қайтарылды. Сондай-ақ жоңғарлардың беделді әмірі [[Ондон]] шайқастардың бірінде тұтқынға түсіп, үш жылдан кейін ғана қайтарылды.&lt;ref&gt;''Темиргалиев Р. Т.'' Ак-Орда. История Казахского ханства. — Алматы: Фонд &quot;Аспандау&quot;, 2013. — С. 222. — 420 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-601-80213-1-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Сол жылдары [[Бұхара хандығы|Бұхарадағы]] [[Ресей империясы|Ресей]] елшісі болған Борис Пазухиннің айтуынша, 1671 жылы қазақтар [[Аштархан әулеті|Аштрахандықтар]] арасындағы, жоғарғы хан [[Абдулазиз хан|Абдулазиз]] бен оның інісі [[Балх]] билеушісі [[Субханкули хан|Субханкули]] арасындағы қақтығыстарға қатысқан. Қазақтар мен [[Қарақалпақтар|қарақалпақтардың]] қолдауына қарамастан, [[Абдулазиз хан|Абдулазиз]] бауырын жеңе алмай, [[Бұхара хандығы]] шағын хандықтар мен әмірліктерге біртіндеп ыдырауын жалғастырды.

Батыр ханның нақты қайтыс болған күні мен ұрпақтары туралы мәліметтер белгісіз. 1680 жылдан кейін деректерде Батыр ханның аты аталмай, 1672 жылдан бастап жоғарғы хан ретінде [[Тәуке хан]] атала бастайды.&lt;ref&gt;ТАУКЕ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. ''old.bigenc.ru''.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>erkbtjb4kad7mxkdi8epw9u0o362e1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21280</id>
    <revision>
      <id>3628265</id>
      <parentid>3589951</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30754" sha1="8mwg6kw93xtq7obufna12y8cjpilsg9" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов
 |Шынайы есімі           =
 |Суреті                 = Бекмаханов.jpg
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           =  15.02.1915
 |Туған жері           = [[Павлодар облысы]], [[Баянауыл]] ауданы, [[ҚазКСР]]
 |Қайтыс болған күні     = 6.05.1966
 |Қайтыс болған жері     = [[Алматы қаласы]] 
 |Азаматтығы             = {{USSR}}
 |Ғылыми аясы            = Тарих
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = Тарих ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы           = Профессор, Қазақстан ғылым академиясының корреспондент-мүшесі
 |Альма-матер            = Воронеж педагогикалық институты
 |Ғылыми жетекші         = [[Анна Панкратова]]
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            ={{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!!}}
{{!}}} 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}

'''Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов''' ([[15 ақпан]] [[1915 жыл|1915 ж]]., Төре ауылы, [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]] — [[6 мамыр]] [[1966 жыл|1966 ж]]., [[Алматы]]) — қазақ тарихшы ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1946 жылы), профессор, Қазақ КСР ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1962 жыл).

==Балалық шағы==
Ермұхан Бекмаханов 1915 жылдың 15 ақпанында Павлодар облысының, Баянауыл ауданындағы Жасыбай көлінің жағасындағы Төре ауылында дүниеге келген. [[Төре]] руынан шыққан, [[Абылай хан]]ның жетінші ұрпағы. Абылай – Уәли – Тәуке – Жанпейіс – Жанбөбек – Беген – Бекмахан – Ермұхан.&lt;ref&gt;Жұлдыздар отбасы Аңыз адам. Ермұхан Бекмаханұлы. №17 (125), қыркүйек, 2015 жыл, 5–ші бет&lt;/ref&gt; [[Шыңғыс хан|Шыңғыстың]] отыз екінші тұқымы. 

Әкесі Бекмахан кедейленіп, Мұса Шорманұлының немере інісі Зында Шорманның малын баққан. Бекмаханның Бәпіш деген әйелінен Дінше, Ермұхан және Қамияш деген үш баласы болған. Бекмахан мал бағып жүріп өкпесіне суық тигізіп алады да, Ермұхан алты жасқа толмай жатып қайтыс болады. Осылайша Ермұханның анасы Бәпіш үш баламен тұрмыстың ауыр тауқыметін тартуға мәжбүр болады.
[[1925]]-[[1931]] жылдар аралығында Баянауылдағы мектепте оқиды. Жоғары оқуға түсу үшін Ермұқанның жеті жылдық мектебі жеткіліксіз еді. 

Алайда Ермұхан мектеп бітірген жылы туған ағасы Дінше қос өкпесіне суық тигізіп, қайтыс болады. Әкесі қайтыс болғалы тұрмыс жағдайы мәз емес Ермұханның отбасындағы жағдай ағасы Дінше аудандық деңгейдегі орташа шенеунік болғалы біршама жақсарып қалған еді. Ағасының қайтыс болуы анасының Ермұханның оқуының жалғастыруына деген қарсылығын туғызды. Анасының қарсылығына қарамастан Ермұхан [[Семей]]дегі Жұмыс факультетіне түседі. 

Сол жылдары Қазақстанда күштеп ұжымдастыру салдарынан ашаршылық орын алып, Ермұханның анасы мен кішкентай қарындасы қайтыс болады. Бұл оқиға Ермұханды қатты қажытады. Бұған қоса, анасы мен қарындасының денесінің қай жерде екені, көмулі немесе көмусіз қалғаны белгісіз еді.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Медеу Сәрсеке. Ермахан Бекмаханов. — Астана, Мәскеу, 2010. 533 бет, 5000 дана, ISBN 978-5-235-03414-3. («Нартұлға», «Жизнь замечательных людей” серияларында)&lt;/ref&gt;

==Оқу жылдары==
Семейде оқып жүрген кезде елдегі орын алған ашаршылық Баянауылды да айналып өтпегенін естіген Ермұхан және оның ауылдастары жақындарына көмектесудің амалын іздейді. Сөйтіп бала кезінен досы, өзінен сәл үлкендеу, сол кезде Семейдің медициналық училищесінде оқып жүрген [[Сәлкен Сұбханбердин]]ге өз ойын айтады. Сәлкен болса Алаш қозғалысының белді мүшелерінің бірі [[Асылбек Сейітов]]тен кеңесіне жүгінуге ұсыныс айтады. 

Асылбек Сейітов ол кезде өңірлік денсаулық сақтау басқармасының бастығы болатын. Жас жігіттердің елге көмектескісі келетіндігі туралы ойын естіп, оларға елден бұрын әркім өзіңнің бас амандығын ойлау керектігін айтып, елге бармауға үгіттейді. Өмір көрген Асылбек Сейітов жас жігіттердің елге көмектесуге қауқарсыз екенін, егер елге баратын болса, аман қайтуы екіталай екендігін білгендіктен солай кеңес берген еді. Ермұхан және оның бір топ жерлестері туған-туыстарына қаншама көмектескісі келсе де, Асылбек ағаның айтқан сөздері шындық екенін түсініп, елге қайту идеясынан бас тартады. Кейінрек Асылбек Сейітов Ермұханды өз қамқорлығына алып, бар көмегін аямайды.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;
 
[[1933]] жылы Семейдегі Жұмыс факультетін тәмамдаған Ермұхан ҚазПИ-дің физика-математика факультетіне түсу мақсатында Алматыға жол тартады. Алматыда ол ағасының досы [[Диқан Әбілев]]ті кездестіреді. Диқан Әбілев Ермұханға Алматыға оқуға түсетін болсаң, осындағы шолақ белсенді жерлестерің сенің төре тұқымынан екеніңді жәрия етіп, қудалауға түсіруі мүмкін деп ескертеді. 

Диқан Әбілев Ермұханға Орталық Ресейдегі оқу орындарының біріне түсуге кеңес береді. Дихан Әбілевтің кеңесін алған Ермұхан Халықтық ағарту комиссариатына барады. Комиссариаттағы құжат қабылдаушы адам Ермұханның кешікенін алға тартып, Мәскеу және Ленинградтың оқу орындарына түсе алмайтынын айтады. Алайда Тамбов қаласындағы ашылған педагогикалық институтқа түсуге мүмкіндігі бар екенін айтып, шешімді бүгін шығару керексің, болмаса ол оқу орнына да түсе алмайсың деп ескертеді. 

Ермұхан сол жерде Тамбов педагогикалық институтында жаңадан ашылған тарих факультеніне түсуге құжаттарын тапсырады. Халықтық ағарту комиссариаты Ермұханның Тамбов қаласына жетуі үшін қаражат бөледі. Осылайша тарихшы болуды ойламаған Ермұхан өзінің ғылымдағы алғашқы қадамын бастайды.
Тамбов қаласындағы оқу Ермұханның көңілінен шыға қоймайды. 

Сөйтіп, 1936 жылы Халықтық ағарту комиссариатының шешімімен Тамбов педагогикалық институтының тарих факультеті жабылып, ол факультеттің студенттері Воронеж педагогикалық институтына ауыстырылады. 
1936 жылдың күзінде Ермұхан Воронежге келеді. Ал ол кезде сол Воронеж қаласында айдауда Алаш қозғалысының белді мүшелері [[Халел Досмұхамедов]] және [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] айдауда жүрген еді. Ермұхан жоғары білімді, озық ойлы Алаш зиялыларына кездесіп, ой бөлісуінің нәтижесінде тарихқа деген қызығушылығы арта түседі. Халел мен Мұхаммеджанның әсері Ермұханның келешекте кәсіби тарихшы атанып, үлкен ғалым болуына зор ықпал етеді.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

==Еңбек жолы==

[[1937]] жылы [[Ресей]]дің Воронеж қаласындағы педагогикалық институтын бітіргеннен кейін Қазақ КСР халық ағарту комиссариатының жанындағы ғылыми зерттеу институтында еңбек еткен. Отан соғысы жылдарында Республиканың халық ағарту комиссариатының басқарма бастығы болған. Сонымен қатар [[Алматы]]ның жоғарғы оқу орындарында ұстаздық қызмет атқарған.

[[1946]]-[[1947]] жылдарда Қазақ КСР Ғылым академиясында жаңадан құрылған Тарих, археология және этнография институты директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, 1947 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін, яғни 1966 жылғы мамырдың алтысына дейін Қазақ мемлекеттік университетінде өзі ұйымдастырған Қазақстан тарихы кафедрасын басқарды.

Е. Бекмахановтың ғылыми мұрасы оның тақырыптарының алуан түрлі болуымен, тарихи мәселелерді кең қамтуымен және оларды байыпты шешуімен ерекшеленді. Оның еңбегінің бастысы [[1947]] жылы Алматыда орыс тілінде жарық көрген &quot;XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан&quot; атты монографиясы болды. Осы тақырыпта 1946 жылы [[Мәскеу]]де тарих мамандығы бойынша [[докторлық диссертация]] қорғаған.

Асыра сілтеу, бурмалау жөне күдікшілдік бел алған осы тұста бұл еңбекке пікір айтушылардың кейбіреулері оны [[Кенесары Қасымұлы]] бастаған қозғалыстың тарихын ақтау тұрғысынан көрсеткен еңбек деп бағалап, оны буржуазияшыл-ұлтшыл идеологияны дөріптеуші деген саяси кінәға ұшыратты. Е. Бекмаханов еңбегіне байланысты пікірталастар 1947 жылдың екінші жартысында күшейе түсті. Ермахан Бекмаханов бірақ айтқанынан қайтпады. Халқы үшін жан аямай күрескен Кенесары Қасымовтың батыр екенін дәлелдеген, оның кітабын да, өзін де қызыл империя аямай жазалады.  1947- 1950 жылдарда Е.Бекмахановтың күйі өте ауыр болды, күн өткен сайын оған тиген моральдық соққының салмағы арта берді. Ермұхан Бекмахановты қаралау кампаниясы Тілеуқажы Жанайұлы Шойынбаев, [[Хадиша Гилимқызы Айдарова]] және А.Ф. Якунинің қол қойған КСРО-ның басты газеті - &quot;Правда&quot; газетіндегі 1950 мақаладан 26 желтоқсанда басталады: «Қазақстан тарихы мәселелерін маркстік-лениндік тұрғыдан жариялағаны үшін» ({{lang-ru|«За марксистско-ленинское освещение вопросов истории Казахстана»}}).&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/archive/catalog/d68fb1af-a761-4e71-8e87-1eea4b6c5554/2 Правда, № 360 (11832), 26 декабря 1950, с. 2—3: «За марксистско-ленинское освещение вопросов истории Казахстана», Т. Шоинбаев, Х. Айдарова, А. Якунин]&lt;/ref&gt; 1951 жылы университеттеғі жұмысынан қуылып, партия қатарынан шығарылды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

Ол біраз уақыт [[Алматы облысы]], Нарынқол ауданында мектепте тарих пәнінен сабақ берді, көп кешікпей [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]]ндағы Новотроицк селосындағы мектепке мүғалім болып орналасты. Осы жерде 1952 жылы 5 қыркүйекте тұтқындалды. Екі айға жуық тергеу жүмыстары жүргізіліп, 1952 жылдың 3 қарашасында № 699 іс бойынша Е. Бекмахановты айыптау қортындысы дайын болды. Ермұханның жары Халима Бекмаханованың естелігінен:&lt;blockquote&gt;''«1952 жылдың 30 тамызында Ермұқанды Новотроицкіге шығарып салдым. Кеткісі келмей, бірдеңе сезгендей, мазасыз күй кешіп еді. Айтқандай-ақ, 5 қыркүйекте оны тұтқындап, Алматыға әкеліпті. Сол күні біздің үйде де тінту жүргізілді. Кешкі сағат 10-да жұмыстан келсем, үйдің есігі ашық тұр. Бір бейтаныс қазақ тінтуге құжат көрсетті. Ермұқанға бірдеңе болғанын сездім. Ас-су беруге рұқсатты табаннан тозып жүріп бір ай дегенде әрең алдым.''&lt;/blockquote&gt;Тергеу үш айға созылды. «Тергеу әдістері жайында жиркенішсіз еске түсіре алмаймын, – деп жазды Ермұқан өзі Қазақстан КП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Жұмабай Шаяхметовке. – Тергеудің өн бойында қорқыту мен қоқан-лоққы қатар жүрді. Сол үшін барлық тәсілдерді пайдаланып тырысса да мен жекелеген адал адамдарды қаралай алмадым». Ерекең бұл арада Сәтбаев пен Әуезов жөнінде айтып тұр.

Сот 1952 жылдың 2 желтоқсанында болды. Жоғарғы Соттың ғимараты Гоголь мен 8-ші март көшелерінің бұры­шында болатын. Ермұқанды 4 солдат айдап алып келді. Ол маған жақындамақшы болған, мен де ұмтылдым, бірақ бізді айырып жіберді. Соттың үш күнінде көптеген куәлар келіп, кетіп жатты. 4 желтоқсанда үкімді жария еткен кезде менің қатысуыма рұқсат берді. Көз жасы еріксіз сорғалаған Ермұқан маған қарады да отырды. Үкімді естігенде жылап жіберді. 

Мұндай әділетсіз, қатал үкімге қалай жыламассың! &lt;blockquote&gt;Онда: «…''айыпталушы Бекмаханов өзінің тарих ғылымы саласындағы ғылыми қызметкер жағдайын пайдаланып 1942-1951 жылдардың өне бойында өз жұмыстарында тарихи фактілерді өңін айналдырып бұрмалаған, сөйлеген сөздерінде буржуазиялық-ұлтшылдық идеологияны насихаттаған, феодалдық-байлық құрылыс пен оның орыс халқына қарсы күресуші һәм Қазақстанда орта ғасырлық тәртіптерді сақтап қалуға ұмтылушы кертартпа хандары мен сұлтандарын мадақтаған. Ол өзінің буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарастарын негіздеу үшін кертартпа ақындардың, сондай-ақ Кеңес өкіметіне қарсы күрескен халық жаулары – алашордашылардың шығармаларын пайдаланды. Нақ осы ұлтшылдық идеологияны таныстарының арасында да жүргізді''», – деп жазылып, сот тергеуі осыларды анықтағанын және айыпталушы Бекмахановтың мойнына қойылғанын айтады»&lt;/blockquote&gt;Жоғарыдағы айыптау негізінде 1952 жылы 2 желтоқсан күні Қазақ КСР Жоғарғы Сотының Қылмысты істер жөніндегі коллегиясының үкімімен Е. Бекмаханов 25 жыл мерзімге бас бостандығынан айырылып, [[ГУЛАГ]]-тың алыстағы лагерінің біріне айдалды.

Ол кісінің лагерьден тиісті органдарға жазған көптеген арыздарының нәтижесінде, академик, қоғам қайраткері Анна Михайловна Панкратова сияқты қайырымды адамдардың көмегінің арқасында Берия атылғаннан кейін Е. Бекмахановтың ісі қайта қаралып, 1954 жылы 16 ақпанда оның ісі жабылып, өзі ақталып шықты.

ГУЛАГ-тың лагеріндегі адам төзгісіз азапты күндерді басынан кешкеніне қарамастан, қайсар ғалым, артына халықтың игілігіне айналған мол ғылыми мұраларын қалдырды. Өзі ұсталып кеткенге дейін бастап қойған &quot;Қазақстанның Ресейге қосылуы&quot; атты еңбегін аяқтау ісімен айналысты. Бұл еңбегі А.М. Панкратованың бага жетпес көмегінің арқасында Мәскеудегі &quot;Наука&quot; баспасынан 30 баспа табақ көлемінде 1957 жылы жарық көрді.

Е. Бекмаханов өзінің жемісті еңбегіне сай ғылым мен қоғамдағы орнын қайтадан алды. Оған университеттегі өзі ұйымдастырған кафедрасы қайтарылып берілді. 1964 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының мүше-корреспонденті болып сайланды. Өмірінің соңғы он жылында өнімді еңбек етіп, терең мазмұнды ғылыми шығармалар жазды, орта мектептер үшін Қазақ КСР тарихының оқулығын жазды. Бірнеше жас ғалымдарды даярлауда ат салысты. Шәкірттері бүгінде Республика Ғылым академиясының мүшесі, ғылым докторы, профессор дәрежелеріне жетіп, ұстаздарының ғылыми өмірін жалғастыруда.

Қазақстан төуелсіздік алғаннан кейін Е. Бекмахановтың басты еңбегі — &quot;XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан&quot; ақталып, орыс жөне қазақ тілдеріндегі нұсқалары &quot;Қазақ университеті&quot; (қазіргі &quot;Санат&quot;) баспасынан жарық көрді.

Ермахан Бекмаханов жөнінде [[Халық қаһарманы]], академик [[Шапық Шөкин]] былайша еске алған: &quot;Ұлтымыздың аса көрнекті тарихшысы Ермахан Бекмаханов уақыт бедеріне бағынбаған, шыншыл ғалым болатын. Ол докторлығын екі рет қорғады. Еңбегінің нашарлығынан емес, тыйым салынған Кенесары тақырыбына жазылғандықтан. 1947 жылы Қазан төңкерісінің 30 жылдығына байланысты Одақтық Академия бойынша үлкен салтанатты кеңес өтуі керек болатын. КСРО ғылым академиясының басшысы Вавилов [[Қаныш Сәтбаев|Сәтбаевқа]] телефон соғып, Қазақстан тарапынан баяндама жасайтын адамды айтуды сұрайды. Қаныш Бекмахановты ұсынады. Жиналыста қағазсыз сөйлеген жас баяндамашыға ғалымдар таң-тамаша болады&quot;.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Отбасы==
[[Сурет:Bekmakhanov.png|нобай|Ермұхан Бекмаханов әйелі Халима Бекмұхаммедовамен]]Ермұхан Бекмахановтың әйелдері мен балалары:
*Бірінші әйелі: Әмина Зәріпқызы Губеева (1919-1979), қыздары: Найля (1940), Нурия (1946), Нәдия (1947)
*Екінші әйелі: Халима Адамбекқызы Бекмұхаммедова (1925), ұлдары: Ермұхан (1948–2005), Сермұхан (1950), қызы: Қарлығаш (1956)

==Қайтыс болуы==
Сібірде айдауда өткізген жылдары Ермұханның денсаулығына өз әсерін тигізбей қоймады. Өкпесіне суық тигізіп алған Ермұханның денсаулығы жыл сайын нашарлай берді. 1966 жылы өзінің емдеуші дәрігерінің табанды кеңесімен Министрлер Кеңесінің ауруханасына жатады. Алайда Ермұхан өкпе ісігінің соңғы кезеңінде еді. 

Сонымен қоса, астма ауруы да асқынып кеткен болатын. Ол өзінің өлетінін білген және өмірінің соңғы күндері ғалымның жағдайын сұрауға келген жерлесі, медицина ғылымдарының докторы [[Хамза Жұматов]]қа былай деген: &quot;Менің жағдайым мүшкіл, алайда абыроймен өлу керек&quot;. 

Дәрігерлер де Ермұханның жағдайының мүшкіл екенін түсініп, өмірінің соңғы күндері ең жақын адамдарынан басқа ешкімді палатаға кіргізбеген. Алайда дәрігерлер Ермұханның әйелі Халима Адамбекқызының өтінішімен мамыр айының алғашқы күндерінің бірінде [[Бауыржан Момышұлы]]на палатаға кіруге рұқсат еткен. Жағдайын сұрап келген Бауыржан Момышұлына Ермұхан: &quot;Бауке, ер адам үшін 50 жас деген түк емес қой. Армандарым мен жоспарларымда орындай алмай кетіп барамын. Кешіріңіз мені&quot; депті. Кейінірек Бауыржан Момышұлы өз естелігінде: &quot;Ол менен өзінің тарих бойынша жазып үлгермеген ғылыми еңбектері үшін шынайы кешірім сұрады&quot; деп жазады. 

Сөйтіп 1966 жылдың 6 мамырында Ермұхан Бекмаханов дүниеден озады. Ғалыммен қоштасу рәсімі бір күннен кейін болады. Кандидаттың және докторлық диссертациясының тақырыбын Кенесарыға арнаған Ермұханның жаназасына ғалым, геология-минереология ғылымдарының докторы, Кенесарының ұрпағы [[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] арнайы Ташкенттен келіп, қаралы жиында сөз сөйлеп, өзінің досын ақтық сапарға шығарып салады.

Ермахан Бекмаханов Алматы қаласының [[Мұхтар Әуезов]], [[Қаныш Сәтбаев]], [[Ахмет Жұбанов]] жерленген Орталық зиратына жерленеді.

== Еңбектері ==
[[Сурет:Ermuhan_Bekmahanuly._Qazaqstan_XIX_gasyrdyn_20–40_jyldarynda_monografialyq_oqu_quraly.jpg|нобай|оңға|Ермұхан Бекмаханұлы. Қазақстан XIX ғасырдың 20–40 жылдарында. Алматы, Санат, 1994, 416 бет, 1 бет – автор  түсірілген сурет, безенді суреттер. Таралымы 20000 дана.]]
* Казахстан в 20–40-е годы ХІХ веке, М., 1948, 1997; А., 1992; 1994 (на казахском)
* Присоединение Казахстана к России, М., 1957;
* Очерки истории Казахстана ХІХ в., А.-А., 1966.

== Бекмаханов жайында ==
* Ермұқан Бекмаханов туралы естеліктер. Құраст. Х. Адамбекқызы, Алматы, «Білім» баспасы, 2005.
* Медеу Сәрсеке. Ермұхан Бекмаханов. Мәскеу, Молодая гвардия, 2010; Астана, Фолиант, 2010. 533 бет, 5000 дана, ISBN 978-5-235-03414-3 (&quot;Жизнь замечательных людей&quot; және &quot;Нартұлға&quot; сериялары).

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/participant/scientists/bekmahanov.htm Бекмаханов Ермухан Бекмаханович (UNESCO - Қазақстан мұрасы)]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=2e2e4i2&amp;acls=123060 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406141800/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=2e2e4i2&amp;acls=123060 |date=2023-04-06 }}

{{wikify}}

[[Санат:Павлодар облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
[[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]</text>
      <sha1>8mwg6kw93xtq7obufna12y8cjpilsg9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628349</id>
      <parentid>3628265</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3589951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30742" sha1="f337nxeg860qi8p94nbrtkiue8bq6di" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов
 |Шынайы есімі           =
 |Суреті                 = Бекмаханов.jpg
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           =  15.02.1915
 |Туған жері           = [[Павлодар облысы]], [[Баянауыл]] ауданы, [[ҚазКСР]]
 |Қайтыс болған күні     = 6.05.1966
 |Қайтыс болған жері     = [[Алматы қаласы]] 
 |Азаматтығы             = {{USSR}}
 |Ғылыми аясы            = Тарих
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = Тарих ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы           = Профессор, Қазақстан ғылым академиясының корреспондент-мүшесі
 |Альма-матер            = Воронеж педагогикалық институты
 |Ғылыми жетекші         = [[Анна Панкратова]]
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            ={{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!!}}
{{!}}} 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}

'''Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов''' ([[15 ақпан]] [[1915 жыл|1915 ж]]., Төре ауылы, [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]] — [[6 мамыр]] [[1966 жыл|1966 ж]]., [[Алматы]]) — қазақ тарихшы ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1946 жылы), профессор, Қазақ КСР ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1962 жыл).

==Балалық шағы==
Ермұхан Бекмаханов 1915 жылдың 15 ақпанында Павлодар облысының, Баянауыл ауданындағы Жасыбай көлінің жағасындағы Төре ауылында дүниеге келген. [[Төре]] руынан шыққан, [[Абылай хан]]ның жетінші ұрпағы. Абылай – Уәли – Тәуке – Жанпейіс – Жанбөбек – Беген – Бекмахан – Ермұхан.&lt;ref&gt;Жұлдыздар отбасы Аңыз адам. Ермұхан Бекмаханұлы. №17 (125), қыркүйек, 2015 жыл, 5–ші бет&lt;/ref&gt; [[Шыңғыс хан|Шыңғыстың]] отыз екінші тұқымы. 

Әкесі Бекмахан кедейленіп, Мұса Шорманұлының немере інісі Зында Шорманның малын баққан. Бекмаханның Бәпіш деген әйелінен Дінше, Ермұхан және Қамияш деген үш баласы болған. Бекмахан мал бағып жүріп өкпесіне суық тигізіп алады да, Ермұхан алты жасқа толмай жатып қайтыс болады. Осылайша Ермұханның анасы Бәпіш үш баламен тұрмыстың ауыр тауқыметін тартуға мәжбүр болады.
[[1925]]-[[1931]] жылдар аралығында Баянауылдағы мектепте оқиды. Жоғары оқуға түсу үшін Ермұқанның жеті жылдық мектебі жеткіліксіз еді. 

Алайда Ермұхан мектеп бітірген жылы туған ағасы Дінше қос өкпесіне суық тигізіп, қайтыс болады. Әкесі қайтыс болғалы тұрмыс жағдайы мәз емес Ермұханның отбасындағы жағдай ағасы Дінше аудандық деңгейдегі орташа шенеунік болғалы біршама жақсарып қалған еді. Ағасының қайтыс болуы анасының Ермұханның оқуының жалғастыруына деген қарсылығын туғызды. Анасының қарсылығына қарамастан Ермұхан [[Семей]]дегі Жұмыс факультетіне түседі. 

Сол жылдары Қазақстанда күштеп ұжымдастыру салдарынан ашаршылық орын алып, Ермұханның анасы мен кішкентай қарындасы қайтыс болады. Бұл оқиға Ермұханды қатты қажытады. Бұған қоса, анасы мен қарындасының денесінің қай жерде екені, көмулі немесе көмусіз қалғаны белгісіз еді.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Медеу Сәрсеке. Ермахан Бекмаханов. — Астана, Мәскеу, 2010. 533 бет, 5000 дана, ISBN 978-5-235-03414-3. («Нартұлға», «Жизнь замечательных людей” серияларында)&lt;/ref&gt;

==Оқу жылдары==
Семейде оқып жүрген кезде елдегі орын алған ашаршылық Баянауылды да айналып өтпегенін естіген Ермұхан және оның ауылдастары жақындарына көмектесудің амалын іздейді. Сөйтіп бала кезінен досы, өзінен сәл үлкендеу, сол кезде Семейдің медициналық училищесінде оқып жүрген [[Сәлкен Сұбханбердин]]ге өз ойын айтады. Сәлкен болса Алаш қозғалысының белді мүшелерінің бірі [[Асылбек Сейітов]]тен кеңесіне жүгінуге ұсыныс айтады. 

Асылбек Сейітов ол кезде өңірлік денсаулық сақтау басқармасының бастығы болатын. Жас жігіттердің елге көмектескісі келетіндігі туралы ойын естіп, оларға елден бұрын әркім өзіңнің бас амандығын ойлау керектігін айтып, елге бармауға үгіттейді. Өмір көрген Асылбек Сейітов жас жігіттердің елге көмектесуге қауқарсыз екенін, егер елге баратын болса, аман қайтуы екіталай екендігін білгендіктен солай кеңес берген еді. Ермұхан және оның бір топ жерлестері туған-туыстарына қаншама көмектескісі келсе де, Асылбек ағаның айтқан сөздері шындық екенін түсініп, елге қайту идеясынан бас тартады. Кейінрек Асылбек Сейітов Ермұханды өз қамқорлығына алып, бар көмегін аямайды.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;
 
[[1933]] жылы Семейдегі Жұмыс факультетін тәмамдаған Ермұхан ҚазПИ-дің физика-математика факультетіне түсу мақсатында Алматыға жол тартады. Алматыда ол ағасының досы [[Диқан Әбілев]]ті кездестіреді. Диқан Әбілев Ермұханға Алматыға оқуға түсетін болсаң, осындағы шолақ белсенді жерлестерің сенің төре тұқымынан екеніңді жәрия етіп, қудалауға түсіруі мүмкін деп ескертеді. 

Диқан Әбілев Ермұханға Орталық Ресейдегі оқу орындарының біріне түсуге кеңес береді. Дихан Әбілевтің кеңесін алған Ермұхан Халықтық ағарту комиссариатына барады. Комиссариаттағы құжат қабылдаушы адам Ермұханның кешікенін алға тартып, Мәскеу және Ленинградтың оқу орындарына түсе алмайтынын айтады. Алайда Тамбов қаласындағы ашылған педагогикалық институтқа түсуге мүмкіндігі бар екенін айтып, шешімді бүгін шығару керексің, болмаса ол оқу орнына да түсе алмайсың деп ескертеді. 

Ермұхан сол жерде Тамбов педагогикалық институтында жаңадан ашылған тарих факультеніне түсуге құжаттарын тапсырады. Халықтық ағарту комиссариаты Ермұханның Тамбов қаласына жетуі үшін қаражат бөледі. Осылайша тарихшы болуды ойламаған Ермұхан өзінің ғылымдағы алғашқы қадамын бастайды.
Тамбов қаласындағы оқу Ермұханның көңілінен шыға қоймайды. 

Сөйтіп, 1936 жылы Халықтық ағарту комиссариатының шешімімен Тамбов педагогикалық институтының тарих факультеті жабылып, ол факультеттің студенттері Воронеж педагогикалық институтына ауыстырылады. 
1936 жылдың күзінде Ермұхан Воронежге келеді. Ал ол кезде сол Воронеж қаласында айдауда Алаш қозғалысының белді мүшелері [[Халел Досмұхамедов]] және [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] айдауда жүрген еді. Ермұхан жоғары білімді, озық ойлы Алаш зиялыларына кездесіп, ой бөлісуінің нәтижесінде тарихқа деген қызығушылығы арта түседі. Халел мен Мұхаммеджанның әсері Ермұханның келешекте кәсіби тарихшы атанып, үлкен ғалым болуына зор ықпал етеді.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

==Еңбек жолы==

[[1937]] жылы [[Ресей]]дің Воронеж қаласындағы педагогикалық институтын бітіргеннен кейін Қазақ КСР халық ағарту комиссариатының жанындағы ғылыми зерттеу институтында еңбек еткен. Отан соғысы жылдарында Республиканың халық ағарту комиссариатының басқарма бастығы болған. Сонымен қатар [[Алматы]]ның жоғарғы оқу орындарында ұстаздық қызмет атқарған.

[[1946]]-[[1947]] жылдарда Қазақ КСР Ғылым академиясында жаңадан құрылған Тарих, археология және этнография институты директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, 1947 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін, яғни 1966 жылғы мамырдың алтысына дейін Қазақ мемлекеттік университетінде өзі ұйымдастырған Қазақстан тарихы кафедрасын басқарды.

Е. Бекмахановтың ғылыми мұрасы оның тақырыптарының алуан түрлі болуымен, тарихи мәселелерді кең қамтуымен және оларды байыпты шешуімен ерекшеленді. Оның еңбегінің бастысы [[1947]] жылы Алматыда орыс тілінде жарық көрген &quot;XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан&quot; атты монографиясы болды. Осы тақырыпта 1946 жылы [[Мәскеу]]де тарих мамандығы бойынша докторлық диссертация қорғаған.

Асыра сілтеу, бурмалау жөне күдікшілдік бел алған осы тұста бұл еңбекке пікір айтушылардың кейбіреулері оны [[Кенесары Қасымұлы]] бастаған қозғалыстың тарихын ақтау тұрғысынан көрсеткен еңбек деп бағалап, оны буржуазияшыл-ұлтшыл идеологияны дөріптеуші деген саяси кінәға ұшыратты. Е. Бекмаханов еңбегіне байланысты пікірталастар 1947 жылдың екінші жартысында күшейе түсті. Ермахан Бекмаханов бірақ айтқанынан қайтпады. Халқы үшін жан аямай күрескен Кенесары Қасымовтың батыр екенін дәлелдеген, оның кітабын да, өзін де қызыл империя аямай жазалады.  1947- 1950 жылдарда Е.Бекмахановтың күйі өте ауыр болды, күн өткен сайын оған тиген моральдық соққының салмағы арта берді. Ермұхан Бекмахановты қаралау кампаниясы Тілеуқажы Жанайұлы Шойынбаев, [[Хадиша Гилимқызы Айдарова]] және А.Ф. Якунинің қол қойған КСРО-ның басты газеті - &quot;Правда&quot; газетіндегі 1950 мақаладан 26 желтоқсанда басталады: «Қазақстан тарихы мәселелерін маркстік-лениндік тұрғыдан жариялағаны үшін» ({{lang-ru|«За марксистско-ленинское освещение вопросов истории Казахстана»}}).&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/archive/catalog/d68fb1af-a761-4e71-8e87-1eea4b6c5554/2 Правда, № 360 (11832), 26 декабря 1950, с. 2—3: «За марксистско-ленинское освещение вопросов истории Казахстана», Т. Шоинбаев, Х. Айдарова, А. Якунин]&lt;/ref&gt; 1951 жылы университеттеғі жұмысынан қуылып, партия қатарынан шығарылды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

Ол біраз уақыт Алматы облысы, Нарынқол ауданында мектепте тарих пәнінен сабақ берді, көп кешікпей [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]]ндағы Новотроицк селосындағы мектепке мүғалім болып орналасты. Осы жерде 1952 жылы 5 қыркүйекте тұтқындалды. Екі айға жуық тергеу жүмыстары жүргізіліп, 1952 жылдың 3 қарашасында № 699 іс бойынша Е. Бекмахановты айыптау қортындысы дайын болды. Ермұханның жары Халима Бекмаханованың естелігінен:&lt;blockquote&gt;''«1952 жылдың 30 тамызында Ермұқанды Новотроицкіге шығарып салдым. Кеткісі келмей, бірдеңе сезгендей, мазасыз күй кешіп еді. Айтқандай-ақ, 5 қыркүйекте оны тұтқындап, Алматыға әкеліпті. Сол күні біздің үйде де тінту жүргізілді. Кешкі сағат 10-да жұмыстан келсем, үйдің есігі ашық тұр. Бір бейтаныс қазақ тінтуге құжат көрсетті. Ермұқанға бірдеңе болғанын сездім. Ас-су беруге рұқсатты табаннан тозып жүріп бір ай дегенде әрең алдым.''&lt;/blockquote&gt;Тергеу үш айға созылды. «Тергеу әдістері жайында жиркенішсіз еске түсіре алмаймын, – деп жазды Ермұқан өзі Қазақстан КП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Жұмабай Шаяхметовке. – Тергеудің өн бойында қорқыту мен қоқан-лоққы қатар жүрді. Сол үшін барлық тәсілдерді пайдаланып тырысса да мен жекелеген адал адамдарды қаралай алмадым». Ерекең бұл арада Сәтбаев пен Әуезов жөнінде айтып тұр.

Сот 1952 жылдың 2 желтоқсанында болды. Жоғарғы Соттың ғимараты Гоголь мен 8-ші март көшелерінің бұры­шында болатын. Ермұқанды 4 солдат айдап алып келді. Ол маған жақындамақшы болған, мен де ұмтылдым, бірақ бізді айырып жіберді. Соттың үш күнінде көптеген куәлар келіп, кетіп жатты. 4 желтоқсанда үкімді жария еткен кезде менің қатысуыма рұқсат берді. Көз жасы еріксіз сорғалаған Ермұқан маған қарады да отырды. Үкімді естігенде жылап жіберді. 

Мұндай әділетсіз, қатал үкімге қалай жыламассың! &lt;blockquote&gt;Онда: «…''айыпталушы Бекмаханов өзінің тарих ғылымы саласындағы ғылыми қызметкер жағдайын пайдаланып 1942-1951 жылдардың өне бойында өз жұмыстарында тарихи фактілерді өңін айналдырып бұрмалаған, сөйлеген сөздерінде буржуазиялық-ұлтшылдық идеологияны насихаттаған, феодалдық-байлық құрылыс пен оның орыс халқына қарсы күресуші һәм Қазақстанда орта ғасырлық тәртіптерді сақтап қалуға ұмтылушы кертартпа хандары мен сұлтандарын мадақтаған. Ол өзінің буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарастарын негіздеу үшін кертартпа ақындардың, сондай-ақ Кеңес өкіметіне қарсы күрескен халық жаулары – алашордашылардың шығармаларын пайдаланды. Нақ осы ұлтшылдық идеологияны таныстарының арасында да жүргізді''», – деп жазылып, сот тергеуі осыларды анықтағанын және айыпталушы Бекмахановтың мойнына қойылғанын айтады»&lt;/blockquote&gt;Жоғарыдағы айыптау негізінде 1952 жылы 2 желтоқсан күні Қазақ КСР Жоғарғы Сотының Қылмысты істер жөніндегі коллегиясының үкімімен Е. Бекмаханов 25 жыл мерзімге бас бостандығынан айырылып, [[ГУЛАГ]]-тың алыстағы лагерінің біріне айдалды.

Ол кісінің лагерьден тиісті органдарға жазған көптеген арыздарының нәтижесінде, академик, қоғам қайраткері Анна Михайловна Панкратова сияқты қайырымды адамдардың көмегінің арқасында Берия атылғаннан кейін Е. Бекмахановтың ісі қайта қаралып, 1954 жылы 16 ақпанда оның ісі жабылып, өзі ақталып шықты.

ГУЛАГ-тың лагеріндегі адам төзгісіз азапты күндерді басынан кешкеніне қарамастан, қайсар ғалым, артына халықтың игілігіне айналған мол ғылыми мұраларын қалдырды. Өзі ұсталып кеткенге дейін бастап қойған &quot;Қазақстанның Ресейге қосылуы&quot; атты еңбегін аяқтау ісімен айналысты. Бұл еңбегі А.М. Панкратованың бага жетпес көмегінің арқасында Мәскеудегі &quot;Наука&quot; баспасынан 30 баспа табақ көлемінде 1957 жылы жарық көрді.

Е. Бекмаханов өзінің жемісті еңбегіне сай ғылым мен қоғамдағы орнын қайтадан алды. Оған университеттегі өзі ұйымдастырған кафедрасы қайтарылып берілді. 1964 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының мүше-корреспонденті болып сайланды. Өмірінің соңғы он жылында өнімді еңбек етіп, терең мазмұнды ғылыми шығармалар жазды, орта мектептер үшін Қазақ КСР тарихының оқулығын жазды. Бірнеше жас ғалымдарды даярлауда ат салысты. Шәкірттері бүгінде Республика Ғылым академиясының мүшесі, ғылым докторы, профессор дәрежелеріне жетіп, ұстаздарының ғылыми өмірін жалғастыруда.

Қазақстан төуелсіздік алғаннан кейін Е. Бекмахановтың басты еңбегі — &quot;XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан&quot; ақталып, орыс жөне қазақ тілдеріндегі нұсқалары &quot;Қазақ университеті&quot; (қазіргі &quot;Санат&quot;) баспасынан жарық көрді.

Ермахан Бекмаханов жөнінде Халық қаһарманы, академик [[Шапық Шөкин]] былайша еске алған: &quot;Ұлтымыздың аса көрнекті тарихшысы Ермахан Бекмаханов уақыт бедеріне бағынбаған, шыншыл ғалым болатын. Ол докторлығын екі рет қорғады. Еңбегінің нашарлығынан емес, тыйым салынған Кенесары тақырыбына жазылғандықтан. 1947 жылы Қазан төңкерісінің 30 жылдығына байланысты Одақтық Академия бойынша үлкен салтанатты кеңес өтуі керек болатын. КСРО ғылым академиясының басшысы Вавилов [[Қаныш Сәтбаев|Сәтбаевқа]] телефон соғып, Қазақстан тарапынан баяндама жасайтын адамды айтуды сұрайды. Қаныш Бекмахановты ұсынады. Жиналыста қағазсыз сөйлеген жас баяндамашыға ғалымдар таң-тамаша болады&quot;.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Отбасы==
[[Сурет:Bekmakhanov.png|нобай|Ермұхан Бекмаханов әйелі Халима Бекмұхаммедовамен]]Ермұхан Бекмахановтың әйелдері мен балалары:
*Бірінші әйелі: Әмина Зәріпқызы Губеева (1919-1979), қыздары: Найля (1940), Нурия (1946), Нәдия (1947)
*Екінші әйелі: Халима Адамбекқызы Бекмұхаммедова (1925), ұлдары: Ермұхан (1948–2005), Сермұхан (1950), қызы: Қарлығаш (1956)

==Қайтыс болуы==
Сібірде айдауда өткізген жылдары Ермұханның денсаулығына өз әсерін тигізбей қоймады. Өкпесіне суық тигізіп алған Ермұханның денсаулығы жыл сайын нашарлай берді. 1966 жылы өзінің емдеуші дәрігерінің табанды кеңесімен Министрлер Кеңесінің ауруханасына жатады. Алайда Ермұхан өкпе ісігінің соңғы кезеңінде еді. 

Сонымен қоса, астма ауруы да асқынып кеткен болатын. Ол өзінің өлетінін білген және өмірінің соңғы күндері ғалымның жағдайын сұрауға келген жерлесі, медицина ғылымдарының докторы [[Хамза Жұматов]]қа былай деген: &quot;Менің жағдайым мүшкіл, алайда абыроймен өлу керек&quot;. 

Дәрігерлер де Ермұханның жағдайының мүшкіл екенін түсініп, өмірінің соңғы күндері ең жақын адамдарынан басқа ешкімді палатаға кіргізбеген. Алайда дәрігерлер Ермұханның әйелі Халима Адамбекқызының өтінішімен мамыр айының алғашқы күндерінің бірінде [[Бауыржан Момышұлы]]на палатаға кіруге рұқсат еткен. Жағдайын сұрап келген Бауыржан Момышұлына Ермұхан: &quot;Бауке, ер адам үшін 50 жас деген түк емес қой. Армандарым мен жоспарларымда орындай алмай кетіп барамын. Кешіріңіз мені&quot; депті. Кейінірек Бауыржан Момышұлы өз естелігінде: &quot;Ол менен өзінің тарих бойынша жазып үлгермеген ғылыми еңбектері үшін шынайы кешірім сұрады&quot; деп жазады. 

Сөйтіп 1966 жылдың 6 мамырында Ермұхан Бекмаханов дүниеден озады. Ғалыммен қоштасу рәсімі бір күннен кейін болады. Кандидаттың және докторлық диссертациясының тақырыбын Кенесарыға арнаған Ермұханның жаназасына ғалым, геология-минереология ғылымдарының докторы, Кенесарының ұрпағы [[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] арнайы Ташкенттен келіп, қаралы жиында сөз сөйлеп, өзінің досын ақтық сапарға шығарып салады.

Ермахан Бекмаханов Алматы қаласының [[Мұхтар Әуезов]], [[Қаныш Сәтбаев]], [[Ахмет Жұбанов]] жерленген Орталық зиратына жерленеді.

== Еңбектері ==
[[Сурет:Ermuhan_Bekmahanuly._Qazaqstan_XIX_gasyrdyn_20–40_jyldarynda_monografialyq_oqu_quraly.jpg|нобай|оңға|Ермұхан Бекмаханұлы. Қазақстан XIX ғасырдың 20–40 жылдарында. Алматы, Санат, 1994, 416 бет, 1 бет – автор  түсірілген сурет, безенді суреттер. Таралымы 20000 дана.]]
* Казахстан в 20–40-е годы ХІХ веке, М., 1948, 1997; А., 1992; 1994 (на казахском)
* Присоединение Казахстана к России, М., 1957;
* Очерки истории Казахстана ХІХ в., А.-А., 1966.

== Бекмаханов жайында ==
* Ермұқан Бекмаханов туралы естеліктер. Құраст. Х. Адамбекқызы, Алматы, «Білім» баспасы, 2005.
* Медеу Сәрсеке. Ермұхан Бекмаханов. Мәскеу, Молодая гвардия, 2010; Астана, Фолиант, 2010. 533 бет, 5000 дана, ISBN 978-5-235-03414-3 (&quot;Жизнь замечательных людей&quot; және &quot;Нартұлға&quot; сериялары).

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/participant/scientists/bekmahanov.htm Бекмаханов Ермухан Бекмаханович (UNESCO - Қазақстан мұрасы)]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=2e2e4i2&amp;acls=123060 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406141800/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=2e2e4i2&amp;acls=123060 |date=2023-04-06 }}

{{wikify}}

[[Санат:Павлодар облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
[[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]</text>
      <sha1>f337nxeg860qi8p94nbrtkiue8bq6di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геродот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22083</id>
    <revision>
      <id>3628276</id>
      <parentid>3486932</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3628276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48124" sha1="540snka1vpu0u9pqrd84lsxt5jlrpmf" xml:space="preserve">{{Infobox Person
| name = Геродот
| image       = AGMA Hérodote.jpg
| image_size  = 220px
| caption     = Геродот бюсті
| birth_date  = б.з.б. 484 жыл
| birth_place = [[Галикарнас]], [[Кария]], [[Кіші Азия]], [[Ахемен әулеті|Бірінші Парсы империясы]]
| death_date  = б.з.б. 425 жыл
| death_place = [[Фурии (қала)|Фурии]], [[Калабрия]] немесе [[Пелла (қала)|Пелла]], [[Ежелгі Македония|Македония]]
| occupation  = Тарихшы
| Шығармалары = [[Тарих (Геродот)|Тарих]]
| mother      = 
}}
'''Геродот''' ({{lang-el|Ἡρόδοτος}})– ежелгі дәуірдегі грек тарихшысы, «тарих атасы» деп танылған, әйгілі &quot;[[Тарих (Геродот)|Тарих]]&quot; кітабының авторы, жиһанкез. Ол шамамен б.з.д. 484 – 425 жылдары өмір сүрген. Геродот Кіші Азиядағы [[Галикарнас]] қаласында дүниеге келіп, жас кезінде әміршілерге қарсы топта болғаны үшін елінен қуылған. Біраз уақыт Самос аралында өмір сүріп, үлкен аймақтарды аралаған, тіпті, Қара теңізге дейін жеткен деген мәлімет бар.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Балалар энциклопедиясы, III-том&lt;/ref&gt;

Геродот б.з.б. 5 ғасырда парсы бақылауындағы [[Галикарнас]] (қазіргі [[Бодрум]], [[Түркия]]) [[Ежелгі Грек қалаларының тізімі|грек қаласынан]] шыққан грек [[Тарихшы|тарихшысы]] және [[География|географы]], кейіннен қазіргі [[Калабрия]], [[Италия|Италиядағы]] [[Фурии (қала)|Фурии]] қаласының азаматы болды. Ол &quot;Тарих&quot; атты еңбегін жазды, онда [[Грек-парсы соғыстары]] туралы егжей-тегжейлі баяндама жасалып, тарихи оқиғаларға [[Ғылыми әдіс|ғылыми әдісті]] қолданған алғашқы жазушы болды. Оны [[ежелгі Рим]] шешені [[Цицерон]] &quot;[[Тарих атасы]]&quot; деп атаған, ал басқалар оны &quot;Өтіріктің атасы&quot; деп сипаттаған.&lt;ref&gt;Luce, T. James (2002). ''[https://books.google.kz/books?id=o7aHAgAAQBAJ&amp;pg=PA26&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Greek Historians]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Herodotus-Greek-historian Herodotus]  ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

Геродот көрген, естіген, оқыған материалдарын жинақтап, артына «[[Тарих (Геродот)|Тарих]]&lt;nowiki/&gt;» атты үлкен еңбек қалдырды. Кейіннен александриялық ғалымдар оның еңбегін тоғыз музаға сәйкестендіріп, тоғыз кітапқа бөлген. Геродот алғашқы төрт кітабында Лидия, Мидия мемлекеттері, Ахемен әулеті жөнінде жазып, олардың [[Мысыр]]ға, [[Вавилон]]ға, сақтарға қарсы жорықтарына тоқталады. Қалған бес кітабы грек-парсы соғысына (біздің заманымыздан бұрынғы 500 – 449) арналған. Онда халықтардың тарихымен қатар [[этнография]]сы, діні, әдебиеті, мемлекеттердің ішкі-сыртқы саясаты, [[экономика]]сы берілген. Шығарманың төртінші кітабында [[парсы]] патшасы Дарий Гистасптың сақтарға қарсы жорығы баяндалған. Онда сақтар елі жөнінде аса құнды мәліметтер ұшырасады. Қолжазбаларының ішінде бізге жеткен Флоренция нұсқасы ағылшын, орыс, т.б. тілдерге аударылған. Геродот сақтарды азиялық [[скифтер]] деп атаған.

== Өмірі ==
Қазіргі заманғы ғалымдар, әдетте, Геродоттың өмірі туралы сенімді ақпарат алу үшін оның өз еңбектеріне жүгінеді,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Burn, A.R. (1972). ''Herodotus: The Histories''. Penguin Classics.&lt;/ref&gt;  оны 11 ғасырда жазылған &quot;[[Суда (энциклопедия)|Суда]]&quot; атты [[Шығыс Рим империясы|византиялық]] энциклопедия сияқты ежелгі, бірақ кейінгі дәуірге тиесілі дереккөздермен толықтырады. Алайда, бұл үлкен қиындық тудырады:&lt;blockquote&gt;Деректер өте аз – олар өте кеш және әлсіз беделге сүйенеді; олар соншалықты сенімсіз немесе қайшылықты, сондықтан олардан өмірбаян жасау карталар үйін салумен тең, оны сынның алғашқы лебі-ақ құлатып жібереді. Дегенмен, белгілі бір тұстарды шамамен анықтауға болады...&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. New York: D. Appleton and Company. [https://classics.mit.edu/Herodotus/history.html '''The History of Herodotus'''] Classics. Translated by Rawlinson, George. Massachusetts Institute of Technology.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Балалық шағы ===
Геродот өз еңбегінің басында айтқанындай, [[Кіші Азия|Анатолиядағы]] Галикарнас қаласының тумасы болған,&lt;ref&gt;Smith, William, ed. (1873). [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=herodotus-bio-1 &quot;A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology, Hero'dotus&quot;] ''www.perseus.tufts.edu''. London: John Murray. &lt;/ref&gt; және ол шамамен б.з.д. 485 жылы сол жерде дүниеге келген деп жалпы қабылданады. [[Суда (энциклопедия)|''Суда'']] энциклопедиясында оның отбасы ықпалды болғаны, оның Ликсес пен Дрионың ұлы, Теодордың ағасы, сондай-ақ сол дәуірдің эпикалық ақыны [[Паниасид|Паниасидпен]] туыстық қатынаста болғаны айтылады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Геродот өзінің &quot;Тарих&quot; атты еңбегін [[Ежелгі грек тілінің Иониялық диалекті|иониялық диалектте]] жазған, бірақ өзі [[Дорийлықтар|Дорий]] қонысында дүниеге келген. [[Суда (энциклопедия)|''Суда'']] энциклопедиясына сәйкес, Геродот иониялық диалекті бала кезінде, отбасымен бірге Галикарнас тираны және Артемисияның немересі Лигдамис жүргізген қысымнан қашып, Самос аралына көшкен кезде үйренген. Геродотқа туыс болған эпикалық ақын [[Паниасид]] сол кезеңде сәтсіз көтеріліске қатысқан деп айтылады.&lt;ref&gt;[https://ia804708.us.archive.org/30/items/historiesofherod00herorich/historiesofherod00herorich_djvu.txt The Histories  of  Herodotus]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[Суда (энциклопедия)|''Суда'']] энциклопедиясында Геродоттың кейін туған жеріне қайтып оралып, тиранияны құлатқан көтерілісті басқарғаны айтылады. Алайда, Геродот өмір сүрген кезеңге жататын Галикарнаста табылған жазбаларға сәйкес, кейбір ресми құжаттарда иониялық диалект қолданылғаны анықталды. Сондықтан, оның бұл диалекті басқа жерде үйренгенін болжаудың (Суда ұсынғандай) қажеті жоқ екені белгілі болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Суда Геродотты туған жерінің батыр-азаткері ретінде сипаттаған жалғыз дереккөз болып табылады, бұл романтикалық баяндаудың шынайылығына күмән тудырады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Басты еңбегі==
[[Сурет:Herodotus world map-ru.svg|thumb|left|400px|Геродоттың түсінігіндегі жер беті]]
„Ерекше көлемі мен орасан зор әсері бар“ еңбек ретінде Геродоттың ''&quot;Тарихы&quot;'' қазіргі зерттеулерде жоғары бағаланады. Ежелгі заманның басқа ешбір авторы Геродот сияқты өз аудиториясына әлемнің алуан түрлілігін — әртүрлі халықтарды, олардың өмір сүрген ортасын, әдет-ғұрыптары мен мәдени жетістіктерін — оның өзі көргендей түсіндіруге тырыспаған.&lt;ref&gt;Vgl. Reinhold Bichler, Robert Rollinger: ''Herodot''. Hildesheim u. a. 2000, S. 11.&lt;/ref&gt; Вольфганг Вилл Геродоттың шығармасын қосполярлы Шығыс-Батыс қақтығысы аяқталғаннан кейін жаңа өзектілігі бар деп есептейді. Бұрын монолиттік блоктар болып көрінген нәрсенің ар жағынан енді ежелгі әлемде Геродот сипаттағандай, этностардың араласуы мен олардың қарама-қайшы тәртіптеріне көзқарас ашылды.&lt;ref&gt;So ist Herodot für Will einer der wenigen erfreulichen „Globalisierungsgewinner“. (Will, ''Herodot und Thukydides'' 2015, S. 246.).&lt;/ref&gt; Геродоттың ''&quot;Тарихы&quot;'' қазіргі әлеммен басқа қырынан да байланыс орната алады, себебі Геродотта, мысалы, [[Фукидид|Фукидидке]] қарағанда, оқиғалардың орталығында әйелдер жиі орын алады.&lt;ref&gt;Mehr als 200 Frauen handeln laut Will in den ''Historien''; über 300 werden erwähnt. (Will: ''Herodot und Thukydides'' 2015, S. 149.).&lt;/ref&gt; 

Бастапқыда Геродот аудиторияға мазмұны жағынан аяқталған жеке бөлімдерді (''lógoi'' деп аталады) баяндап берген болуы мүмкін. ''Тарихтың'' қашан жарияланғаны туралы зерттеушілер арасында пікірталас бар және оған нақты жауап беру қиын. Б.з.д. 430 жылғы оқиғаларға қатысты сенімді мазмұндық сілтемелер бар, сондай-ақ б.з.д. 427 жылғы оқиғаларға жанама нұсқаулар болуы мүмкін. Алайда, басқа мәлімдемелер б.з.д. 424 жылғы оқиғаларға қатысты ма, бұл анықталмаған.&lt;ref&gt;Vgl. dazu Reinhold Bichler: ''Herodots Welt.'' 2. Auflage, Berlin 2001, S. 377, Anmerkung 204.&lt;/ref&gt; Шығарманың тоғыз кітапқа бөлінуі Геродоттан шықпаған; бұл мазмұндық тұрғыда онша қисынды емес және оны тоғыз [[Музалар|музаға]] сәйкестендірумен байланыстыруы, бәлкім, бастапқыда [[Александрия (Мысыр)|Александрияда]] авторды құрметтеу белгісі ретінде жасалған болуы ықтимал.&lt;ref&gt;Will: ''Herodot und Thukydides'' 2015, S. 211. „Im 1. Jahrhundert v. Chr. war diese Aufteilung kanonisch. Der Historiker Diodor kennt sie in seiner noch vor Augustus publizierten Weltgeschichte.“ (Ebenda)&lt;/ref&gt;

&quot;''Тарихтың''&quot; басты өзегі — Геродоттың өзі еңбегінің басында айтқанындай, [[Грек-парсы соғыстары|Грек-парсы соғыстарының]] негізгі түйіні:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Josef Feix (Hrsg.): Herodot: ''Historien.'' Griechisch–deutsch (= ''Sammlung Tusculum''). 7. Auflage. Akademie-Verlag, Berlin 2011, S. 7.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Галикарнас қаласынан шыққан Геродот бұл зерттеулерін (грекше ''Historie'') жариялайды, осылайша адамзаттың істері ұрпақтар есінде қалу және гректер мен варварлардың ұлы әрі ғажайып ерліктері ұмытылмас үшін. Ең бастысы, олардың бір-біріне қарсы соғысу себебін анықтау керек.&quot;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;Геродот өмір сүрген дәуірге дейін де авторлары «логографтар» деп аталған тарихи шығармалардың болғанына қарамастан ежелгілер «тарих атасы» деп атаған Геродот б.з.б. 484 жылы Кіші Азияның оңтүстігіндегі гректер колониясында орналасқан Кариямен шекаралас жатқан Галикарнас қаласында дәулетті ақсүйектер отбасында дүниеге келді. 
Барлық кішіазиялық гректер парсы билігінен босап шыққанда, Галикарнас тұрғындары да жат жерлік билеушілерден құтылғысы келеді. Бірақ, олардың көтерілісі жеңіліс табады да, қайтадан басып-жаншу кезінде Геродоттың ағасы, әйгілі эпик ақын Паниассий өлтіріледі. Өз отанының саяси өміріне жас кезінен-ақ белсенді түрде араласқан Геродот Галикарнастағы Лигдамида тиранды тақтан құлату жөніндегі сәтсіз әрекеттерінен кейін елден кетуге мәжбүр болды. Бірнеше жылдардан кейін Геродот еліне оралып, тағы да азаттық көтеріліске қатысады. Ол б.з.б. 454 жылы галикарнастықтардың жеңісімен аяқталады. Осыдан бастап, Галикарнас Афина қаласының сенімді серіктесіне айналып, сонымен бірге аттикалық одақты басқарушылардың бір мүшесі болады.  Этникалық жағынан дорийлықтарға жататын бұл колония тілі мен мәдениеті жағынан йонийлық еді.[[Сурет:herodotusstatue.JPG|thumb|230px|&quot;Тарих атасының&quot; [[Галикарнас]] қаласындағы ескерткіші.]]
Геродот б.з.б. 40-жылдардан бастап Грекияның көптеген облыстарында, парсы патшалығында болып, ионий логографтары сияқты жатжерліктердің тарихы мен этнографиясын зерттеді. Кейінірек ол солтүстік Қара теңіз жағалауында, Египетте, Финикияда, Вавилонда және еуропалық Грекияның көптеген қауымдастықтарында болды. Ал оның екінші рухани отаны – Афина болды. Афинада сол дәуірдің танымал қайраткерлері Периклмен және Софоклмен танысты. Дүниетанымы, өмірлік көзқарастары сәйкес келгендіктен, әсіресе Софоклмен жақсы қарым-қатынаста болды.&lt;ref&gt;Античная литература. Под ред. проф. А.А.Тахо-Годи. Мәскеу, 1973&lt;/ref&gt;

Грек әлемінде қабылданған қағида бойынша әрбір адам туған жерінде ғана, яғни сол елдің азаматы болғанда  ғана саясатпен айналысуға құқылы болатын. Геродот болса Самоста да, Афинада да жатжерлік болып есептелді. Осы жағдайлар оның өмірлік ұстанымы саясат емес, тарих болуына әсер еткен болуы мүмкін. Б.з.б. 444 жылы оңтүстік Италияда барлық гректерге ортақ Фурия колониясы құрылғанда Геродот сол жақтан жер алып, азамат болу құқығына ие болды. Протогор Абдерский жаңа колония үшін бірқатар заңдар жазса, архитектор Гипподам Мипетский қаланың жоспарын сызды. Геродоттың осыдан кейінгі өмірі туралы мәлімет жоқтың қасы. Фурияда ол өзінің тарихи еңбегін аяқтаған болуы керек.
[[Сурет:POxy v0017 n2099 a 01 hires.jpg|thumb|right|200px|Папирусқа жазылған Геродоттың тарих кітабының VIII тарауындағы қалдықтар]]
Бір қызығы оның «Тарих» еңбегі кейде «...Геродот Галикарнастан жинап, жазды...», ал кейде «Геродот Фуриядан жинап, жазды...» сөздерімен басталатын. Тарихшы өзін Фурия азаматы деп атау-атамауын көп ойланды. Тіпті оның өмірінің соңын Фурияда өткізді деп айту қиын. Белгілі бір мәліметтерге сүйенетін болсақ, ол кейін Афинаға оралды деген болжам бар, бірақ ол анық ақпарат емес. Бүкіл грек елінің қатысуымен болған, көп жылдарды қамтыған Афина мен Спартаның арасындағы [[Пелопоннес соғысы]] кезінде б.з.б. 425 жылы Геродот дүниеден өтті.&lt;ref&gt;Тронский И.М. История античной литературы. Мәскеу, Высшая школа, 1983&lt;/ref&gt;

Бақытына орай, Геродот Элладаның әлсіреп, Афинаның құлап, Кіші Азияның Персияның қол астына қайта өткенін көрген жоқ. Тарихшы өмір сүрген кезде [[Грекия]] дәуірлеген мемлекет болды. Геродоттың еңбегі эллиндер рухының көтерілуіне күш берерлік әнұран болды. Бірақ тарихшы еңбегі  шығарма аяқталмай қалды, дүниеден өткеннен кейін сол аяқталмаған күйінде жарық көрді.&lt;ref&gt;Тоқшылықова Г.Б. Антика әдебиетінің тарихы. Алматы, 2011.&lt;/ref&gt;

Геродот өзінің көптеген саяхаттары арқылы көптеген халықтарды көруге (немесе олар туралы естуге) мүмкіндік алды. Олардың сыртқы келбеті, киім кию тәсілдері, соғыс жүргізу әдістері, әдет-ғұрыптары, сенімдері мен өмір салтына қатысты сипаттамалары оның ''&quot;Тарих&quot;'' еңбегін көне заманның құнды антропологиялық дереккөзіне айналдырды. Геродот өз еңбегінде Кіші Азия гректері, лидиялықтар, парсылар, мидиялықтар, ассириялықтар, вавилондықтар және массагеттерді (І кітап), мысырлықтарды (ІІ кітап), үндістер, арабтар, эфиоптарды (ІІІ кітап), сақтар мен ливиялықтарды (IV кітап), соңында фракийліктерді (V кітап) сипаттайды. Басқа кітаптар негізінен парсыларға қарсы соғыстарды баяндауға арналған.Геродоттың еңбегі көп қырлы және оны «тарихтың атасы» деп санаса да, оны антропологияның да атасы деп атауға лайық деуге болады. Бұл тарихи және антропологиялық еңбек адамның әртүрлі мәдениеттерге деген қызығушылығын тереңдетіп, әлемнің күрделілігін бағалауға шақырады. Геродоттың жазбалары біздің қазіргі заманымыздағы әртүрлілікті түсінуге бағытталған ізденістерге де шабыт береді, себебі ол адамзаттың ортақ тарихын зерттеудегі алғашқы батыл қадамдардың бірі болды.&lt;ref&gt;Catherine Grandjean (&lt;abbr&gt;dir.&lt;/abbr&gt;), Gerbert S. Bouyssou, Véronique Chankowsky, Anne Jacquemin et William Pillot, , Paris, Belin, &lt;abbr&gt;coll.&lt;/abbr&gt; « Mondes anciens », 2022. ISBN 978-2-7011-6493-9.&lt;/ref&gt;

Геродот парсылардың, скифтердің және үнділердің әдет-ғұрыптарын сипаттайтын «Тарихтан» үш үзінді:

* Парсылар туралы мен мынаны білемін: олар құдайларға мүсіндер, ғибадатханалар немесе құрбандық орындарын тұрғызбайды және мұндай нәрселерді жасайтындарды ессіз деп санайды. Менің ойымша, бұл олардың гректер сияқты құдайларға адам бейнесін ешқашан бермегенімен байланысты. Олар ең биік таулардың шыңдарында Зевске құрбандық шалуға әдеттенген – олар Зевс деп аспан күмбезінің бүкіл кеңістігін атайды. Олар сондай-ақ Күнге, Айға, Жерге, Отқа, Су мен Желдерге құрбандық шалады: бұл ежелден бері құрметтелетін жалғыз құдайлары. Бірақ ассириялықтар мен арабтардан Аспан Афродитіне де құрбандық шалуды үйренген. Бұл құдай ассириялықтарда [[Милитта]], арабтарда [[Алиат]], ал парсыларда [[Митра]] деп аталады.&lt;ref&gt;Hérodote, , Éditions Gallimard, 1964, 608 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt;, Livre &lt;abbr&gt;I&lt;/abbr&gt;, (131-140), &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 112.&lt;/ref&gt;
* Скифтердің патшасы ауырып қалғанда, ол ең атақты үш балгерді шақыртады, олар өз пайғамбарлықтарын мен сипаттаған тәсілмен айтады. Әдетте, олар белгілі бір азаматты атап, оның патша ошағының атымен ант беріп, жалған ант еткенін мәлімдейді (патша ошағына ант беру олардың ең салтанатты анты болып табылады). Содан кейін балгерлер жалған ант берді деп айыптаған адамды ұстап алып келеді, оған олардың білімі оны патша ошағына жалған ант бергенін дәлелдегенін және патшаның ауруы осыған байланысты болғанын айтады. Адам кінәсін мойындамай, өзінің кінәсіздігін барынша қорғауға тырысады. Егер ол өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге тырысса, патша екі есе көп балгерді шақыртады. Егер жаңа балгерлердің білімі де адамның жалған ант бергенін дәлелдесе, оның басы кесіледі, ал оның мүлкі алғашқы балгерлер арасында жеребе бойынша бөлінеді. Бірақ егер екінші тексеру оның пайдасына шешілсе, онда басқа балгерлер шақыртылады, әрі қарай тағы басқалары келеді. Егер көпшілігі оны кінәсіз деп таныса, бірінші балгерлер өлім жазасына кесіледі.(69) Оларды былайша өлтіреді: арбаға құрғақ ағаш үйіп, оның ортасына аяқтары шынжырмен, қолдары артына байланған және ауыздары жабылған балгерлерді салады. Сосын ағаштарды өртейді және қорқыту арқылы өгіздерді айдайды. Өгіздер кейде балгерлермен бірге өртеніп кетеді, бірақ кейде отқа тимон беріктігін жоғалтып, олар аман қалады, тек күйіктер алады. Балгерлерді жалған пайғамбар деп айыптаған кезде, оларды әрдайым осылай өртеп өлтіреді. Патша біреуді өлім жазасына кескенде, оның бүкіл отбасын, барлық ұлдарын да өлтіреді, бірақ қыздарын аман қалдырады.&lt;ref&gt;Hérodote, , Éditions Gallimard, 1964, 608 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt;, Livre &lt;abbr&gt;IV&lt;/abbr&gt;, (68-69), &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 388&lt;/ref&gt;
* Үндістанда көптеген халықтар бар, олар әртүрлі тілдерде сөйлейді; кейбіреулері көшпенді, ал басқалары отырықшы; кейбіреулері өзеннің батпақты аймақтарында тұрып, шикі балықпен қоректенеді, оны қамыстан жасалған қайықтармен аулап алады: қамыс сабақтарының бір ғана бөлігі, бір түйіннен екіншісіне дейін, оларға қайық ретінде қызмет етеді. Бұл үндістер қамыстан киімдер киеді: олар өзенде өсетін бұл өсімдікті жинап, оны жіңішке жолақтарға бөліп, бір-біріне өріп, өздеріне сауыт ретінде пайдаланатын төсеніш жасайды.&lt;ref&gt;Hérodote, , Éditions Gallimard, 1964, 608 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt;, Livre &lt;abbr&gt;III&lt;/abbr&gt; (98), &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 323&lt;/ref&gt;

== «Тарих атасы» – Геродот тарихнамасының сипаттамасы ==
Геродотқа деген қызығушылық — оны тек қызық оқиғалардың баяндаушысы ретінде ғана емес, сонымен қатар ерекше зерттеу көкжиегі бар ежелгі дәуірдегі алғашқы ұлы тарихшы ретінде қарастыру соңғы уақытта айтарлықтай артты. Бұған әдебиеттану мен тарих ғылымының қазіргі уақытта мәдениеттанумен ортақ негіз табуы ықпал етуі мүмкін, бұл тұрғыда Геродотты алғашқы ірі мәдениеттанушы ретінде қарастыруға болады. Сонымен қатар, оның баяндамалары Таяу Шығыстағы дереккөздер мен археологиялық олжалар арқылы ішінара тексеруге қолжетімді болуда. Ақырында, Геродотты ежелгі дәуірдегі мемлекетаралық қатынастарды талдаушы ретінде «империалистік саясаттың алғашқы теоретигі және сыншысы» ретінде қайта қарастыруға болады.&lt;ref&gt;''Einführung.'' In: Klaus Geus, Elisabeth Irwin, Thomas Poiss (Hrsg.): ''Herodots Wege des Erzählens. Logos und Topos in den „Historien“.'' Frankfurt am Main 2013, S. 11–14.&lt;/ref&gt;

Оның әдіснамалық тәсілдері жеке зерттеулер мен сыни талқылаудан бастап, ықтималдыққа негізделген болжамдарға дейін кең ауқымды қамтиды.&lt;ref&gt;D. Müller, zitiert nach Bichler / Rollinger 2000, S. 160.&lt;/ref&gt; [[Рейнхольд Бихлер]] Геродоттың еңбегінде &quot;өз тарихы туралы түсінік үшін өлшем қалыптастыруға ұмтылу және мұның барлығын баяндаудың тартымдылығы оның тарихи-философиялық мазмұнына сай келетін біртұтас көрініс арқылы көрсету&quot; ниеті бар деп есептейді.&lt;ref&gt;Bichler 2000 (''Herodots Welt''), S. 11.&lt;/ref&gt;

[[Вольфганг Вилл]] Геродоттың [[Ксеркс|Ксеркс I]] басқарған Парсы империясының Грекияға басып кіруі туралы баяндауын «Батыс әдебиетінде белгілі ең ұлы тарихи баяндаулардың бірі» деп бағалайды. Геродот құрметті батырлық пен жеңісті дәріптесе де, соғысты өздігінен мадақтамайды. Соғыстың адамдардың өмірін қалай өзгертетінін ол өз еңбегінің бірінші кітабында-ақ көрсетеді: бейбіт заманда балалар ата-анасын жерлейді, ал соғыс кезінде ата-аналар балаларын жерлейді.&lt;ref&gt;Wolfgang Will: ''Die Perserkriege.'' 2. aktualisierte Auflage. München 2019, S. 82.&lt;/ref&gt;

=== Уақыт пен кеңістікке әмбебап тарихи қол жеткізу ===
&quot;Тарихтың&quot; құрылымындағы кең ауқымды перспектива бұл еңбектің маңыздылығына айтарлықтай үлес қосады. Геродоттың хронология, даталау, географиялық анықтамалар және қашықтықтар бойынша мәліметтері негізгі баяндауға жақындығына байланысты дәлдіктің немесе анық еместіктің әртүрлі деңгейлерін ұстанатын тұжырымдамалық тәсілге сәйкес келеді. Негізгі оқиғалар парсы патшасы [[II Кир|Кирдің]] билігі басталғаннан бастап, [[Ксеркс|Ксеркстің]] [[Платея]] мен [[Микале]] шайқастарындағы экспансиялық саясатының сәтсіздікке ұшырауына дейінгі 80 жылды қамтиды. &quot;Геродот хронологиялық мәліметтерін мұқият жіктейді және уақыт өткен сайын ақпараттың сенімділігінің төмендейтінін ғана емес, сондай-ақ негізгі оқиғадан географиялық қашықтық артқан сайын дәлдіктің азаятынын көрсетеді.&quot; Геродот Азия мен Еуропаның арасындағы, [[Дарданелл бұғазы|Геллеспонт]] пен [[Босфор бұғазы|Босфор]] бұғаздарымен белгіленген шекара сызығына терең назар аударады. Бұл шекара Ксеркстің гректерге қарсы жорығы аясында тағдырлы маңызға ие болды деп саналады. Ол бұғаздардың ұзындығы мен ені бойынша өз есептеулеріне сілтеме жасайды. Басқа да нақты мәліметтерге, мысалы, [[Эфес|Эфестен]] парсы астанасы [[Суз|Сузға]] дейінгі жол кіреді, ол үшін Геродот 14.040 [[стадий]] (әрқайсысы 177 метрден) есептеген. Мұндай тығыздық пен дәлдікке тек [[Ніл|Нілдің]] [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінен]] [[Элефантин|Элефантинге]] дейінгі ұзындығы бойынша қашықтық есептеулері ғана сәйкес келеді, жалпы 6.920 стадий.&lt;ref&gt;Reinhold Bichler: ''Die analogen Strukturen in der Abstufung des Wissens über die Dimension von Raum und Zeit in Herodots Historien.'' In Geus / Irwin / Poiss (Hrsg.) 2013, S. 25 f.&lt;/ref&gt;

Геродоттың парсы-мысырлық билеуші әулеттердің аумағына қатысты хронологияны әрі бөлшектенген, әрі кең ауқымды түрде жасауға деген ұмтылысы да байқалады: &quot;[[Ежелгі Мысыр|Мысыр]] тарихының дәстүрлерін зерттей отырып, ол діни қызметкерлердің білімін негізге алады, бұл Геродотқа уақыттың тереңдігіне енуге мүмкіндік береді. Осы тереңдік аясында [[Троя соғысы]] және [[Геракл]] мен [[Персей]] немесе финикиялық [[Кадм|Кадммен]] байланысты ерлік істері жақын арада болған оқиғалар сияқты көрінуі керек&quot; деп есептейді. Солай бола тұра, Геродот (қазіргі көзқарас бойынша күмәнді) 341 [[Ежелгі Мысыр|Мысыр]] билеушінің жалпы билік ету мерзімін 11.340 жыл деп есептейді, бұл тек көне патшалық кезеңін қамтиды.&lt;ref&gt;Reinhold Bichler: ''Die analogen Strukturen in der Abstufung des Wissens über die Dimension von Raum und Zeit in Herodots Historien.'' In Geus / Irwin / Poiss (Hrsg.) 2013, S. 34.&lt;/ref&gt;

Геродоттың негізгі баяндауына қатысты кейде өте егжей-тегжейлі (бірақ әрдайым қателіктерден ада емес) хронологиялық және географиялық мәліметтері тек оның дәуіріндегі Еуропаның батыс және солтүстік-батыс аймақтарына ғана емес, сондай-ақ Грекияға қатысты да әлдеқайда анық емес болып келеді. [[Ионийлықтардың көтерілісі|Ионийлықтардың көтеріліске]] дейінгі кезеңге қатысты Геродотта грек тарихындағы нақты жылмен даталанған оқиғалар жоқ; сондықтан оның хронологиялық құрылымында, мысалы, Геродот [[Писистратидтер]] тираниясы үшін белгілеген 36 жыл шамамен алынған уақыт ретінде ғана қарастырылады.&lt;ref&gt;Reinhold Bichler: ''Die analogen Strukturen in der Abstufung des Wissens über die Dimension von Raum und Zeit in Herodots Historien.'' In Geus / Irwin / Poiss (Hrsg.) 2013, S. 25&lt;/ref&gt;

Ұқсас жағдай [[Пентеконтаэтия|Пентеконтаэтияға]] да қатысты, оны Геродот кем дегенде ішінара замандасы ретінде бастан өткерген. Қазіргі уақытқа қатысты ескертулер жасаудан Геродот ерекше сақтық танытады. Ол өзін және өзінің әлеуметтік болмысын жасырғысы келетін сияқты, тіпті тұспалдаулар оны кем дегенде [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысының]] басындағы замандасы ретінде анықтауға мүмкіндік береді. &quot;Ұмытудан құтқаруды көздейтін ол әңгімелейтін оқиғалардың тарихы мәңгілік өлшемге ие болады.&quot;&lt;ref&gt;Reinhold Bichler: ''Die analogen Strukturen in der Abstufung des Wissens über die Dimensionen von Raum und Zeit in Herodots Historien.'' In: Klaus Geus, Elisabeth Irwin, Thomas Poiss (Hrsg.): ''Herodots Wege des Erzählens. Logos und Topos in den „Historien“.'' Frankfurt am Main 2013, S. 17–42, hier: S. 39 f.&lt;/ref&gt;

=== Ауызша дәстүрден жазбаша дәстүрге көшудегі себепкер ===
Майкл Штальдың айтуынша, тек үстірт көзқараспен қарағанда ғана географиялық, этнографиялық және тарихи мазмұндағы жеке &quot;логойлар&quot; бір-бірімен әлсіз байланысқан сияқты көрінеді. Ол әрбір жеке оқиға, соның ішінде шегіністер де, Геродот үшін тарихи маңызды болғанын және сондықтан оның еңбегінде қамтылғанын көрсетуге болады деп санайды.&lt;ref&gt;Michael Stahl: ''Aristokraten und Tyrannen im archaischen Athen. Untersuchungen zur Überlieferung, zur Sozialstruktur und zur Entstehung des Staates''. Wiesbaden 1987, S. 36.&lt;/ref&gt;

Штальдың пікірінше, б.з.д. 4 ғасырға дейін жеке оқу әдеби қабылдау түрі ретінде сирек құбылыс болған, дегенмен соңғы зерттеулер Геродоттың өмір сүрген кезінде-ақ басқа авторлар тарихи [[проза]] туындыларын жазғанын көрсетеді.&lt;ref&gt;Vgl. Robert Fowler: ''Herodotos and His Contemporaries.'' In: ''The Journal of Hellenic Studies'' 116 (1996), S. 62–87. Demnach könnte Herodot sich auch bereits vorhandener literarischer Techniken bedient haben.&lt;/ref&gt; Геродот, ең алдымен, ауызша баяндау үшін жазған. Алайда мұндай баяндау еңбектің кейбір бөліктерін ғана тыңдауға мүмкіндік берген. Осы алғышарттардан Шталь мынаны қорытындылайды: &quot;Тарих&quot; еңбегі ішінара ауызша мәдениетке тиесілі болды, сондықтан ресми тұрғыдан алғанда да ауызша деректерді туындыға енгізуде ешқандай қиындық болмаған.&lt;ref&gt;Michael Stahl: ''Aristokraten und Tyrannen im archaischen Athen. Untersuchungen zur Überlieferung, zur Sozialstruktur und zur Entstehung des Staates''. Wiesbaden 1987, S. 34.&lt;/ref&gt;

Грек архаикалық тарихының элементтерін беру, әсіресе, Геродоттың ақпарат берушілерінің сол заманның өзекті мүдделеріне байланысты қалыптасып, таңдалған болуы мүмкін. Геродот өзіне жеткен мәліметтерді өзінің көзқарастарына сәйкес қайта бағалаған. Алайда, ауызша баяндау барысында әлеуметтік бақылау оның куәгерлерінің айтқандарын өз қиялына ауыстыруына жол бермеген болуы ықтимал. &quot;Сондықтан, барлық жағдайларға қарамастан, ауызша дәстүр Геродотта өзінің 'дауыс құралын' тапты деп айтуға болады.&quot; Екінші жағынан, ауызша дәстүрдің көп бөлігінің жазбаша түрде бекітілуі, Штальдың сөзімен айтқанда, болашақта дәстүрдің ықтимал өзгерістеріне өте тар шектеулер қойған &quot;міндетті анықтамалық шеңбер&quot; құрды.&lt;ref&gt;Michael Stahl: ''Aristokraten und Tyrannen im archaischen Athen. Untersuchungen zur Überlieferung, zur Sozialstruktur und zur Entstehung des Staates''. Wiesbaden 1987, S. 42 f.&lt;/ref&gt;

Геродот өз зерттеулерін көпшілік алдында ауызша баяндаулар арқылы әлемге танытқан болуы мүмкін. Джон Маринкола өзінің ''&quot;Тарих&quot;'' еңбегінің Penguin басылымына жазған кіріспесінде Геродоттың еңбегінің алғашқы кітаптарында &quot;орындау үшін арналған бөліктер&quot; деп атауға болатын кейбір айқын анықталатын бөліктер бар екенін жазады. Бұл зерттеу бөліктері тәуелсіз және &quot;дербес&quot; сияқты көрінеді, сондықтан оларды автор ауызша орындау мақсатында бөлек қарастырған болуы мүмкін. Маринкола ұсынғандай, б.з.д. 5 ғасырдағы зияткерлік ортада философтар өз еңбектерінің осындай бөлінген бөліктерін драмалық түрде оқып, тыңдаушылардың назарын аударуға тырысатын көптеген ауызша баяндамалар қамтылған. Бұл идея алдыңғы пікірлерді сынға алып, өз көзқарастарын салтанатты әрі ынта-ықыласпен ұсыну арқылы тыңдаушыларды сендіру үшін жасалған.&lt;ref&gt;Herodotus (2003). ''The Histories''. Translated by de Selincourt, Aubrey. Introduction and notes by John Marincola. Penguin Books. p. xii.&lt;/ref&gt;
[[Image:Herodot und Thukydides.jpg|thumb|left|180px|[[Геродот]] пен [[Фукидид]] бейнесі бар [[Герма|Герма]]. Фарнезе коллекциясы. [[Неаполь]].]]
Геродот заманында авторлар өз еңбектерін танымал фестивальдерде оқып беру арқылы &quot;жариялау&quot; дәстүрлі тәжірибе болған. [[Лукиан|Лукианның]] айтуынша, Геродот өзінің дайын еңбегін [[Кіші Азия|Анатолиядан]] [[Ежелгі Олимпияда ойындары|Олимпиада ойындарына]] алып келіп, &quot;Тарихты&quot; жиналған көрермендерге бір ретте оқып берген, бұл соңында үлкен қошеметке ие болған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Басқа бір, мүлдем өзгеше көне грамматиканың мәліметіне сәйкес,&lt;ref&gt;Montfaucon's ''Bibliothec. Coisl. Cod.'' clxxvii p. 609, cited by Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. &lt;/ref&gt; Геродот Олимпия фестивалінде өз еңбегін оқуды тек бұлттар көлеңке түсірген кезде бастаудан бас тартқан – бірақ ол кезде жиналған қауым тарап кеткен еді. Осыдан &quot;Геродот пен оның көлеңкесі&quot; деген мақал пайда болған, ол уақытты өткізіп алғандықтан мүмкіндікті жоғалтуды сипаттайды.

Геродоттың Олимпиядағы оқуы көне жазушылар арасында сүйікті тақырып болған, және бұл оқиғаға байланысты ''Судада'' тағы бір қызықты нұсқа бар: [[Фотий I (Константинополь патриархы)|Фотий]]&lt;ref&gt;Photius ''Bibliothec. Cod.'' lx p. 59, cited by Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. &lt;/ref&gt; пен [[Иоанн Цец|Цецтің]]&lt;ref&gt;Tzetzes ''Chil.'' 1.19, cited by Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. &lt;/ref&gt; айтуынша, жас [[Фукидид]] әкесінің қасында бұл жиынға қатысып, оқуды тыңдау кезінде жылап жіберген. Бұл жағдайды байқаған Геродот баланың әкесіне пайғамбарлықпен: &quot;Сіздің ұлыңыздың жаны білімге құмар екен,&quot; деген.

Ақыр соңында, Геродот пен Фукидид жақын болғаны сонша, екеуі де Афинадағы Фукидидтің қабіріне жерленген дейді. Мұндай пікірді Марцеллин өзінің ''&quot;Фукидидтің өмірі&quot;'' атты еңбегінде жазған.&lt;ref&gt;Marcellinus, ''in Vita. Thucyd.'' p. ix, cited by Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. &lt;/ref&gt; Ал ''Суда'' Геродоттың Македониялық [[Пелла (қала)|Пеллада]] және Фурийдегі [[Агора|Агораға]] жерленгенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

* Айбын Энциклопедиясы 
* Балалар энциклопедиясы

[[Санат:Ежелгі грек тарихшылары]]
[[Санат:Мысыр тарихы]]</text>
      <sha1>540snka1vpu0u9pqrd84lsxt5jlrpmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628343</id>
      <parentid>3628276</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Epoxa-HH|Epoxa-HH]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3486932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48116" sha1="kam0pj78s6gvons7klctu201wuwhjdp" xml:space="preserve">{{Infobox Person
| name = Геродот
| image       = AGMA Hérodote.jpg
| image_size  = 220px
| caption     = Геродот бюсті
| birth_date  = б.з.б. 484 жыл
| birth_place = [[Галикарнас]], [[Кария]], [[Кіші Азия]], [[Ахемен әулеті|Бірінші Парсы империясы]]
| death_date  = б.з.б. 425 жыл
| death_place = [[Фурии (қала)|Фурии]], [[Калабрия]] немесе [[Пелла (қала)|Пелла]], [[Ежелгі Македония|Македония]]
| occupation  = Тарихшы
| Шығармалары = [[Тарих (Геродот)|Тарих]]
| mother      = 
}}
'''Геродот''' ({{lang-el|Ἡρόδοτος}})– ежелгі дәуірдегі грек тарихшысы, «тарих атасы» деп танылған, әйгілі &quot;[[Тарих (Геродот)|Тарих]]&quot; кітабының авторы, жиһанкез. Ол шамамен б.з.д. 484 – 425 жылдары өмір сүрген. Геродот Кіші Азиядағы [[Галикарнас]] қаласында дүниеге келіп, жас кезінде әміршілерге қарсы топта болғаны үшін елінен қуылған. Біраз уақыт Самос аралында өмір сүріп, үлкен аймақтарды аралаған, тіпті, Қара теңізге дейін жеткен деген мәлімет бар.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Балалар энциклопедиясы, III-том&lt;/ref&gt;

Геродот б.з.б. 5 ғасырда парсы бақылауындағы [[Галикарнас]] (қазіргі [[Бодрум]], [[Түркия]]) [[Ежелгі Грек қалаларының тізімі|грек қаласынан]] шыққан грек [[Тарихшы|тарихшысы]] және [[География|географы]], кейіннен қазіргі [[Калабрия]], [[Италия|Италиядағы]] [[Фурии (қала)|Фурии]] қаласының азаматы болды. Ол &quot;Тарих&quot; атты еңбегін жазды, онда [[Грек-парсы соғыстары]] туралы егжей-тегжейлі баяндама жасалып, тарихи оқиғаларға [[Ғылыми әдіс|ғылыми әдісті]] қолданған алғашқы жазушы болды. Оны [[ежелгі Рим]] шешені [[Цицерон]] &quot;[[Тарих атасы]]&quot; деп атаған, ал басқалар оны &quot;Өтіріктің атасы&quot; деп сипаттаған.&lt;ref&gt;Luce, T. James (2002). ''[https://books.google.kz/books?id=o7aHAgAAQBAJ&amp;pg=PA26&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Greek Historians]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Herodotus-Greek-historian Herodotus]  ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

Геродот көрген, естіген, оқыған материалдарын жинақтап, артына «[[Тарих (Геродот)|Тарих]]&lt;nowiki/&gt;» атты үлкен еңбек қалдырды. Кейіннен александриялық ғалымдар оның еңбегін тоғыз музаға сәйкестендіріп, тоғыз кітапқа бөлген. Геродот алғашқы төрт кітабында Лидия, Мидия мемлекеттері, Ахемен әулеті жөнінде жазып, олардың [[Мысыр]]ға, [[Вавилон]]ға, сақтарға қарсы жорықтарына тоқталады. Қалған бес кітабы грек-парсы соғысына (біздің заманымыздан бұрынғы 500 – 449) арналған. Онда халықтардың тарихымен қатар [[этнография]]сы, діні, әдебиеті, мемлекеттердің ішкі-сыртқы саясаты, [[экономика]]сы берілген. Шығарманың төртінші кітабында [[парсы]] патшасы Дарий Гистасптың сақтарға қарсы жорығы баяндалған. Онда сақтар елі жөнінде аса құнды мәліметтер ұшырасады. Қолжазбаларының ішінде бізге жеткен Флоренция нұсқасы ағылшын, орыс, т.б. тілдерге аударылған. Геродот сақтарды азиялық скифтер деп атаған.

== Өмірі ==
Қазіргі заманғы ғалымдар, әдетте, Геродоттың өмірі туралы сенімді ақпарат алу үшін оның өз еңбектеріне жүгінеді,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Burn, A.R. (1972). ''Herodotus: The Histories''. Penguin Classics.&lt;/ref&gt;  оны 11 ғасырда жазылған &quot;[[Суда (энциклопедия)|Суда]]&quot; атты [[Шығыс Рим империясы|византиялық]] энциклопедия сияқты ежелгі, бірақ кейінгі дәуірге тиесілі дереккөздермен толықтырады. Алайда, бұл үлкен қиындық тудырады:&lt;blockquote&gt;Деректер өте аз – олар өте кеш және әлсіз беделге сүйенеді; олар соншалықты сенімсіз немесе қайшылықты, сондықтан олардан өмірбаян жасау карталар үйін салумен тең, оны сынның алғашқы лебі-ақ құлатып жібереді. Дегенмен, белгілі бір тұстарды шамамен анықтауға болады...&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. New York: D. Appleton and Company. [https://classics.mit.edu/Herodotus/history.html '''The History of Herodotus'''] Classics. Translated by Rawlinson, George. Massachusetts Institute of Technology.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Балалық шағы ===
Геродот өз еңбегінің басында айтқанындай, [[Кіші Азия|Анатолиядағы]] Галикарнас қаласының тумасы болған,&lt;ref&gt;Smith, William, ed. (1873). [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=herodotus-bio-1 &quot;A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology, Hero'dotus&quot;] ''www.perseus.tufts.edu''. London: John Murray. &lt;/ref&gt; және ол шамамен б.з.д. 485 жылы сол жерде дүниеге келген деп жалпы қабылданады. [[Суда (энциклопедия)|''Суда'']] энциклопедиясында оның отбасы ықпалды болғаны, оның Ликсес пен Дрионың ұлы, Теодордың ағасы, сондай-ақ сол дәуірдің эпикалық ақыны [[Паниасид|Паниасидпен]] туыстық қатынаста болғаны айтылады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Геродот өзінің &quot;Тарих&quot; атты еңбегін [[Ежелгі грек тілінің Иониялық диалекті|иониялық диалектте]] жазған, бірақ өзі [[Дорийлықтар|Дорий]] қонысында дүниеге келген. [[Суда (энциклопедия)|''Суда'']] энциклопедиясына сәйкес, Геродот иониялық диалекті бала кезінде, отбасымен бірге Галикарнас тираны және Артемисияның немересі Лигдамис жүргізген қысымнан қашып, Самос аралына көшкен кезде үйренген. Геродотқа туыс болған эпикалық ақын [[Паниасид]] сол кезеңде сәтсіз көтеріліске қатысқан деп айтылады.&lt;ref&gt;[https://ia804708.us.archive.org/30/items/historiesofherod00herorich/historiesofherod00herorich_djvu.txt The Histories  of  Herodotus]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[Суда (энциклопедия)|''Суда'']] энциклопедиясында Геродоттың кейін туған жеріне қайтып оралып, тиранияны құлатқан көтерілісті басқарғаны айтылады. Алайда, Геродот өмір сүрген кезеңге жататын Галикарнаста табылған жазбаларға сәйкес, кейбір ресми құжаттарда иониялық диалект қолданылғаны анықталды. Сондықтан, оның бұл диалекті басқа жерде үйренгенін болжаудың (Суда ұсынғандай) қажеті жоқ екені белгілі болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Суда Геродотты туған жерінің батыр-азаткері ретінде сипаттаған жалғыз дереккөз болып табылады, бұл романтикалық баяндаудың шынайылығына күмән тудырады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Басты еңбегі==
[[Сурет:Herodotus world map-ru.svg|thumb|left|400px|Геродоттың түсінігіндегі жер беті]]
„Ерекше көлемі мен орасан зор әсері бар“ еңбек ретінде Геродоттың ''&quot;Тарихы&quot;'' қазіргі зерттеулерде жоғары бағаланады. Ежелгі заманның басқа ешбір авторы Геродот сияқты өз аудиториясына әлемнің алуан түрлілігін — әртүрлі халықтарды, олардың өмір сүрген ортасын, әдет-ғұрыптары мен мәдени жетістіктерін — оның өзі көргендей түсіндіруге тырыспаған.&lt;ref&gt;Vgl. Reinhold Bichler, Robert Rollinger: ''Herodot''. Hildesheim u. a. 2000, S. 11.&lt;/ref&gt; Вольфганг Вилл Геродоттың шығармасын қосполярлы Шығыс-Батыс қақтығысы аяқталғаннан кейін жаңа өзектілігі бар деп есептейді. Бұрын монолиттік блоктар болып көрінген нәрсенің ар жағынан енді ежелгі әлемде Геродот сипаттағандай, этностардың араласуы мен олардың қарама-қайшы тәртіптеріне көзқарас ашылды.&lt;ref&gt;So ist Herodot für Will einer der wenigen erfreulichen „Globalisierungsgewinner“. (Will, ''Herodot und Thukydides'' 2015, S. 246.).&lt;/ref&gt; Геродоттың ''&quot;Тарихы&quot;'' қазіргі әлеммен басқа қырынан да байланыс орната алады, себебі Геродотта, мысалы, [[Фукидид|Фукидидке]] қарағанда, оқиғалардың орталығында әйелдер жиі орын алады.&lt;ref&gt;Mehr als 200 Frauen handeln laut Will in den ''Historien''; über 300 werden erwähnt. (Will: ''Herodot und Thukydides'' 2015, S. 149.).&lt;/ref&gt; 

Бастапқыда Геродот аудиторияға мазмұны жағынан аяқталған жеке бөлімдерді (''lógoi'' деп аталады) баяндап берген болуы мүмкін. ''Тарихтың'' қашан жарияланғаны туралы зерттеушілер арасында пікірталас бар және оған нақты жауап беру қиын. Б.з.д. 430 жылғы оқиғаларға қатысты сенімді мазмұндық сілтемелер бар, сондай-ақ б.з.д. 427 жылғы оқиғаларға жанама нұсқаулар болуы мүмкін. Алайда, басқа мәлімдемелер б.з.д. 424 жылғы оқиғаларға қатысты ма, бұл анықталмаған.&lt;ref&gt;Vgl. dazu Reinhold Bichler: ''Herodots Welt.'' 2. Auflage, Berlin 2001, S. 377, Anmerkung 204.&lt;/ref&gt; Шығарманың тоғыз кітапқа бөлінуі Геродоттан шықпаған; бұл мазмұндық тұрғыда онша қисынды емес және оны тоғыз [[Музалар|музаға]] сәйкестендірумен байланыстыруы, бәлкім, бастапқыда [[Александрия (Мысыр)|Александрияда]] авторды құрметтеу белгісі ретінде жасалған болуы ықтимал.&lt;ref&gt;Will: ''Herodot und Thukydides'' 2015, S. 211. „Im 1. Jahrhundert v. Chr. war diese Aufteilung kanonisch. Der Historiker Diodor kennt sie in seiner noch vor Augustus publizierten Weltgeschichte.“ (Ebenda)&lt;/ref&gt;

&quot;''Тарихтың''&quot; басты өзегі — Геродоттың өзі еңбегінің басында айтқанындай, [[Грек-парсы соғыстары|Грек-парсы соғыстарының]] негізгі түйіні:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Josef Feix (Hrsg.): Herodot: ''Historien.'' Griechisch–deutsch (= ''Sammlung Tusculum''). 7. Auflage. Akademie-Verlag, Berlin 2011, S. 7.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Галикарнас қаласынан шыққан Геродот бұл зерттеулерін (грекше ''Historie'') жариялайды, осылайша адамзаттың істері ұрпақтар есінде қалу және гректер мен варварлардың ұлы әрі ғажайып ерліктері ұмытылмас үшін. Ең бастысы, олардың бір-біріне қарсы соғысу себебін анықтау керек.&quot;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;Геродот өмір сүрген дәуірге дейін де авторлары «логографтар» деп аталған тарихи шығармалардың болғанына қарамастан ежелгілер «тарих атасы» деп атаған Геродот б.з.б. 484 жылы Кіші Азияның оңтүстігіндегі гректер колониясында орналасқан Кариямен шекаралас жатқан Галикарнас қаласында дәулетті ақсүйектер отбасында дүниеге келді. 
Барлық кішіазиялық гректер парсы билігінен босап шыққанда, Галикарнас тұрғындары да жат жерлік билеушілерден құтылғысы келеді. Бірақ, олардың көтерілісі жеңіліс табады да, қайтадан басып-жаншу кезінде Геродоттың ағасы, әйгілі эпик ақын Паниассий өлтіріледі. Өз отанының саяси өміріне жас кезінен-ақ белсенді түрде араласқан Геродот Галикарнастағы Лигдамида тиранды тақтан құлату жөніндегі сәтсіз әрекеттерінен кейін елден кетуге мәжбүр болды. Бірнеше жылдардан кейін Геродот еліне оралып, тағы да азаттық көтеріліске қатысады. Ол б.з.б. 454 жылы галикарнастықтардың жеңісімен аяқталады. Осыдан бастап, Галикарнас Афина қаласының сенімді серіктесіне айналып, сонымен бірге аттикалық одақты басқарушылардың бір мүшесі болады.  Этникалық жағынан дорийлықтарға жататын бұл колония тілі мен мәдениеті жағынан йонийлық еді.[[Сурет:herodotusstatue.JPG|thumb|230px|&quot;Тарих атасының&quot; [[Галикарнас]] қаласындағы ескерткіші.]]
Геродот б.з.б. 40-жылдардан бастап Грекияның көптеген облыстарында, парсы патшалығында болып, ионий логографтары сияқты жатжерліктердің тарихы мен этнографиясын зерттеді. Кейінірек ол солтүстік Қара теңіз жағалауында, Египетте, Финикияда, Вавилонда және еуропалық Грекияның көптеген қауымдастықтарында болды. Ал оның екінші рухани отаны – Афина болды. Афинада сол дәуірдің танымал қайраткерлері Периклмен және Софоклмен танысты. Дүниетанымы, өмірлік көзқарастары сәйкес келгендіктен, әсіресе Софоклмен жақсы қарым-қатынаста болды.&lt;ref&gt;Античная литература. Под ред. проф. А.А.Тахо-Годи. Мәскеу, 1973&lt;/ref&gt;

Грек әлемінде қабылданған қағида бойынша әрбір адам туған жерінде ғана, яғни сол елдің азаматы болғанда  ғана саясатпен айналысуға құқылы болатын. Геродот болса Самоста да, Афинада да жатжерлік болып есептелді. Осы жағдайлар оның өмірлік ұстанымы саясат емес, тарих болуына әсер еткен болуы мүмкін. Б.з.б. 444 жылы оңтүстік Италияда барлық гректерге ортақ Фурия колониясы құрылғанда Геродот сол жақтан жер алып, азамат болу құқығына ие болды. Протогор Абдерский жаңа колония үшін бірқатар заңдар жазса, архитектор Гипподам Мипетский қаланың жоспарын сызды. Геродоттың осыдан кейінгі өмірі туралы мәлімет жоқтың қасы. Фурияда ол өзінің тарихи еңбегін аяқтаған болуы керек.
[[Сурет:POxy v0017 n2099 a 01 hires.jpg|thumb|right|200px|Папирусқа жазылған Геродоттың тарих кітабының VIII тарауындағы қалдықтар]]
Бір қызығы оның «Тарих» еңбегі кейде «...Геродот Галикарнастан жинап, жазды...», ал кейде «Геродот Фуриядан жинап, жазды...» сөздерімен басталатын. Тарихшы өзін Фурия азаматы деп атау-атамауын көп ойланды. Тіпті оның өмірінің соңын Фурияда өткізді деп айту қиын. Белгілі бір мәліметтерге сүйенетін болсақ, ол кейін Афинаға оралды деген болжам бар, бірақ ол анық ақпарат емес. Бүкіл грек елінің қатысуымен болған, көп жылдарды қамтыған Афина мен Спартаның арасындағы [[Пелопоннес соғысы]] кезінде б.з.б. 425 жылы Геродот дүниеден өтті.&lt;ref&gt;Тронский И.М. История античной литературы. Мәскеу, Высшая школа, 1983&lt;/ref&gt;

Бақытына орай, Геродот Элладаның әлсіреп, Афинаның құлап, Кіші Азияның Персияның қол астына қайта өткенін көрген жоқ. Тарихшы өмір сүрген кезде Грекия дәуірлеген мемлекет болды. Геродоттың еңбегі эллиндер рухының көтерілуіне күш берерлік әнұран болды. Бірақ тарихшы еңбегі  шығарма аяқталмай қалды, дүниеден өткеннен кейін сол аяқталмаған күйінде жарық көрді.&lt;ref&gt;Тоқшылықова Г.Б. Антика әдебиетінің тарихы. Алматы, 2011.&lt;/ref&gt;

Геродот өзінің көптеген саяхаттары арқылы көптеген халықтарды көруге (немесе олар туралы естуге) мүмкіндік алды. Олардың сыртқы келбеті, киім кию тәсілдері, соғыс жүргізу әдістері, әдет-ғұрыптары, сенімдері мен өмір салтына қатысты сипаттамалары оның ''&quot;Тарих&quot;'' еңбегін көне заманның құнды антропологиялық дереккөзіне айналдырды. Геродот өз еңбегінде Кіші Азия гректері, лидиялықтар, парсылар, мидиялықтар, ассириялықтар, вавилондықтар және массагеттерді (І кітап), мысырлықтарды (ІІ кітап), үндістер, арабтар, эфиоптарды (ІІІ кітап), сақтар мен ливиялықтарды (IV кітап), соңында фракийліктерді (V кітап) сипаттайды. Басқа кітаптар негізінен парсыларға қарсы соғыстарды баяндауға арналған.Геродоттың еңбегі көп қырлы және оны «тарихтың атасы» деп санаса да, оны антропологияның да атасы деп атауға лайық деуге болады. Бұл тарихи және антропологиялық еңбек адамның әртүрлі мәдениеттерге деген қызығушылығын тереңдетіп, әлемнің күрделілігін бағалауға шақырады. Геродоттың жазбалары біздің қазіргі заманымыздағы әртүрлілікті түсінуге бағытталған ізденістерге де шабыт береді, себебі ол адамзаттың ортақ тарихын зерттеудегі алғашқы батыл қадамдардың бірі болды.&lt;ref&gt;Catherine Grandjean (&lt;abbr&gt;dir.&lt;/abbr&gt;), Gerbert S. Bouyssou, Véronique Chankowsky, Anne Jacquemin et William Pillot, , Paris, Belin, &lt;abbr&gt;coll.&lt;/abbr&gt; « Mondes anciens », 2022. ISBN 978-2-7011-6493-9.&lt;/ref&gt;

Геродот парсылардың, скифтердің және үнділердің әдет-ғұрыптарын сипаттайтын «Тарихтан» үш үзінді:

* Парсылар туралы мен мынаны білемін: олар құдайларға мүсіндер, ғибадатханалар немесе құрбандық орындарын тұрғызбайды және мұндай нәрселерді жасайтындарды ессіз деп санайды. Менің ойымша, бұл олардың гректер сияқты құдайларға адам бейнесін ешқашан бермегенімен байланысты. Олар ең биік таулардың шыңдарында Зевске құрбандық шалуға әдеттенген – олар Зевс деп аспан күмбезінің бүкіл кеңістігін атайды. Олар сондай-ақ Күнге, Айға, Жерге, Отқа, Су мен Желдерге құрбандық шалады: бұл ежелден бері құрметтелетін жалғыз құдайлары. Бірақ ассириялықтар мен арабтардан Аспан Афродитіне де құрбандық шалуды үйренген. Бұл құдай ассириялықтарда [[Милитта]], арабтарда [[Алиат]], ал парсыларда [[Митра]] деп аталады.&lt;ref&gt;Hérodote, , Éditions Gallimard, 1964, 608 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt;, Livre &lt;abbr&gt;I&lt;/abbr&gt;, (131-140), &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 112.&lt;/ref&gt;
* Скифтердің патшасы ауырып қалғанда, ол ең атақты үш балгерді шақыртады, олар өз пайғамбарлықтарын мен сипаттаған тәсілмен айтады. Әдетте, олар белгілі бір азаматты атап, оның патша ошағының атымен ант беріп, жалған ант еткенін мәлімдейді (патша ошағына ант беру олардың ең салтанатты анты болып табылады). Содан кейін балгерлер жалған ант берді деп айыптаған адамды ұстап алып келеді, оған олардың білімі оны патша ошағына жалған ант бергенін дәлелдегенін және патшаның ауруы осыған байланысты болғанын айтады. Адам кінәсін мойындамай, өзінің кінәсіздігін барынша қорғауға тырысады. Егер ол өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге тырысса, патша екі есе көп балгерді шақыртады. Егер жаңа балгерлердің білімі де адамның жалған ант бергенін дәлелдесе, оның басы кесіледі, ал оның мүлкі алғашқы балгерлер арасында жеребе бойынша бөлінеді. Бірақ егер екінші тексеру оның пайдасына шешілсе, онда басқа балгерлер шақыртылады, әрі қарай тағы басқалары келеді. Егер көпшілігі оны кінәсіз деп таныса, бірінші балгерлер өлім жазасына кесіледі.(69) Оларды былайша өлтіреді: арбаға құрғақ ағаш үйіп, оның ортасына аяқтары шынжырмен, қолдары артына байланған және ауыздары жабылған балгерлерді салады. Сосын ағаштарды өртейді және қорқыту арқылы өгіздерді айдайды. Өгіздер кейде балгерлермен бірге өртеніп кетеді, бірақ кейде отқа тимон беріктігін жоғалтып, олар аман қалады, тек күйіктер алады. Балгерлерді жалған пайғамбар деп айыптаған кезде, оларды әрдайым осылай өртеп өлтіреді. Патша біреуді өлім жазасына кескенде, оның бүкіл отбасын, барлық ұлдарын да өлтіреді, бірақ қыздарын аман қалдырады.&lt;ref&gt;Hérodote, , Éditions Gallimard, 1964, 608 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt;, Livre &lt;abbr&gt;IV&lt;/abbr&gt;, (68-69), &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 388&lt;/ref&gt;
* Үндістанда көптеген халықтар бар, олар әртүрлі тілдерде сөйлейді; кейбіреулері көшпенді, ал басқалары отырықшы; кейбіреулері өзеннің батпақты аймақтарында тұрып, шикі балықпен қоректенеді, оны қамыстан жасалған қайықтармен аулап алады: қамыс сабақтарының бір ғана бөлігі, бір түйіннен екіншісіне дейін, оларға қайық ретінде қызмет етеді. Бұл үндістер қамыстан киімдер киеді: олар өзенде өсетін бұл өсімдікті жинап, оны жіңішке жолақтарға бөліп, бір-біріне өріп, өздеріне сауыт ретінде пайдаланатын төсеніш жасайды.&lt;ref&gt;Hérodote, , Éditions Gallimard, 1964, 608 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt;, Livre &lt;abbr&gt;III&lt;/abbr&gt; (98), &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 323&lt;/ref&gt;

== «Тарих атасы» – Геродот тарихнамасының сипаттамасы ==
Геродотқа деген қызығушылық — оны тек қызық оқиғалардың баяндаушысы ретінде ғана емес, сонымен қатар ерекше зерттеу көкжиегі бар ежелгі дәуірдегі алғашқы ұлы тарихшы ретінде қарастыру соңғы уақытта айтарлықтай артты. Бұған әдебиеттану мен тарих ғылымының қазіргі уақытта мәдениеттанумен ортақ негіз табуы ықпал етуі мүмкін, бұл тұрғыда Геродотты алғашқы ірі мәдениеттанушы ретінде қарастыруға болады. Сонымен қатар, оның баяндамалары Таяу Шығыстағы дереккөздер мен археологиялық олжалар арқылы ішінара тексеруге қолжетімді болуда. Ақырында, Геродотты ежелгі дәуірдегі мемлекетаралық қатынастарды талдаушы ретінде «империалистік саясаттың алғашқы теоретигі және сыншысы» ретінде қайта қарастыруға болады.&lt;ref&gt;''Einführung.'' In: Klaus Geus, Elisabeth Irwin, Thomas Poiss (Hrsg.): ''Herodots Wege des Erzählens. Logos und Topos in den „Historien“.'' Frankfurt am Main 2013, S. 11–14.&lt;/ref&gt;

Оның әдіснамалық тәсілдері жеке зерттеулер мен сыни талқылаудан бастап, ықтималдыққа негізделген болжамдарға дейін кең ауқымды қамтиды.&lt;ref&gt;D. Müller, zitiert nach Bichler / Rollinger 2000, S. 160.&lt;/ref&gt; [[Рейнхольд Бихлер]] Геродоттың еңбегінде &quot;өз тарихы туралы түсінік үшін өлшем қалыптастыруға ұмтылу және мұның барлығын баяндаудың тартымдылығы оның тарихи-философиялық мазмұнына сай келетін біртұтас көрініс арқылы көрсету&quot; ниеті бар деп есептейді.&lt;ref&gt;Bichler 2000 (''Herodots Welt''), S. 11.&lt;/ref&gt;

[[Вольфганг Вилл]] Геродоттың [[Ксеркс|Ксеркс I]] басқарған Парсы империясының Грекияға басып кіруі туралы баяндауын «Батыс әдебиетінде белгілі ең ұлы тарихи баяндаулардың бірі» деп бағалайды. Геродот құрметті батырлық пен жеңісті дәріптесе де, соғысты өздігінен мадақтамайды. Соғыстың адамдардың өмірін қалай өзгертетінін ол өз еңбегінің бірінші кітабында-ақ көрсетеді: бейбіт заманда балалар ата-анасын жерлейді, ал соғыс кезінде ата-аналар балаларын жерлейді.&lt;ref&gt;Wolfgang Will: ''Die Perserkriege.'' 2. aktualisierte Auflage. München 2019, S. 82.&lt;/ref&gt;

=== Уақыт пен кеңістікке әмбебап тарихи қол жеткізу ===
&quot;Тарихтың&quot; құрылымындағы кең ауқымды перспектива бұл еңбектің маңыздылығына айтарлықтай үлес қосады. Геродоттың хронология, даталау, географиялық анықтамалар және қашықтықтар бойынша мәліметтері негізгі баяндауға жақындығына байланысты дәлдіктің немесе анық еместіктің әртүрлі деңгейлерін ұстанатын тұжырымдамалық тәсілге сәйкес келеді. Негізгі оқиғалар парсы патшасы [[II Кир|Кирдің]] билігі басталғаннан бастап, [[Ксеркс|Ксеркстің]] [[Платея]] мен [[Микале]] шайқастарындағы экспансиялық саясатының сәтсіздікке ұшырауына дейінгі 80 жылды қамтиды. &quot;Геродот хронологиялық мәліметтерін мұқият жіктейді және уақыт өткен сайын ақпараттың сенімділігінің төмендейтінін ғана емес, сондай-ақ негізгі оқиғадан географиялық қашықтық артқан сайын дәлдіктің азаятынын көрсетеді.&quot; Геродот Азия мен Еуропаның арасындағы, [[Дарданелл бұғазы|Геллеспонт]] пен [[Босфор бұғазы|Босфор]] бұғаздарымен белгіленген шекара сызығына терең назар аударады. Бұл шекара Ксеркстің гректерге қарсы жорығы аясында тағдырлы маңызға ие болды деп саналады. Ол бұғаздардың ұзындығы мен ені бойынша өз есептеулеріне сілтеме жасайды. Басқа да нақты мәліметтерге, мысалы, [[Эфес|Эфестен]] парсы астанасы [[Суз|Сузға]] дейінгі жол кіреді, ол үшін Геродот 14.040 [[стадий]] (әрқайсысы 177 метрден) есептеген. Мұндай тығыздық пен дәлдікке тек [[Ніл|Нілдің]] [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінен]] [[Элефантин|Элефантинге]] дейінгі ұзындығы бойынша қашықтық есептеулері ғана сәйкес келеді, жалпы 6.920 стадий.&lt;ref&gt;Reinhold Bichler: ''Die analogen Strukturen in der Abstufung des Wissens über die Dimension von Raum und Zeit in Herodots Historien.'' In Geus / Irwin / Poiss (Hrsg.) 2013, S. 25 f.&lt;/ref&gt;

Геродоттың парсы-мысырлық билеуші әулеттердің аумағына қатысты хронологияны әрі бөлшектенген, әрі кең ауқымды түрде жасауға деген ұмтылысы да байқалады: &quot;[[Ежелгі Мысыр|Мысыр]] тарихының дәстүрлерін зерттей отырып, ол діни қызметкерлердің білімін негізге алады, бұл Геродотқа уақыттың тереңдігіне енуге мүмкіндік береді. Осы тереңдік аясында [[Троя соғысы]] және [[Геракл]] мен [[Персей]] немесе финикиялық [[Кадм|Кадммен]] байланысты ерлік істері жақын арада болған оқиғалар сияқты көрінуі керек&quot; деп есептейді. Солай бола тұра, Геродот (қазіргі көзқарас бойынша күмәнді) 341 [[Ежелгі Мысыр|Мысыр]] билеушінің жалпы билік ету мерзімін 11.340 жыл деп есептейді, бұл тек көне патшалық кезеңін қамтиды.&lt;ref&gt;Reinhold Bichler: ''Die analogen Strukturen in der Abstufung des Wissens über die Dimension von Raum und Zeit in Herodots Historien.'' In Geus / Irwin / Poiss (Hrsg.) 2013, S. 34.&lt;/ref&gt;

Геродоттың негізгі баяндауына қатысты кейде өте егжей-тегжейлі (бірақ әрдайым қателіктерден ада емес) хронологиялық және географиялық мәліметтері тек оның дәуіріндегі Еуропаның батыс және солтүстік-батыс аймақтарына ғана емес, сондай-ақ Грекияға қатысты да әлдеқайда анық емес болып келеді. [[Ионийлықтардың көтерілісі|Ионийлықтардың көтеріліске]] дейінгі кезеңге қатысты Геродотта грек тарихындағы нақты жылмен даталанған оқиғалар жоқ; сондықтан оның хронологиялық құрылымында, мысалы, Геродот [[Писистратидтер]] тираниясы үшін белгілеген 36 жыл шамамен алынған уақыт ретінде ғана қарастырылады.&lt;ref&gt;Reinhold Bichler: ''Die analogen Strukturen in der Abstufung des Wissens über die Dimension von Raum und Zeit in Herodots Historien.'' In Geus / Irwin / Poiss (Hrsg.) 2013, S. 25&lt;/ref&gt;

Ұқсас жағдай [[Пентеконтаэтия|Пентеконтаэтияға]] да қатысты, оны Геродот кем дегенде ішінара замандасы ретінде бастан өткерген. Қазіргі уақытқа қатысты ескертулер жасаудан Геродот ерекше сақтық танытады. Ол өзін және өзінің әлеуметтік болмысын жасырғысы келетін сияқты, тіпті тұспалдаулар оны кем дегенде [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысының]] басындағы замандасы ретінде анықтауға мүмкіндік береді. &quot;Ұмытудан құтқаруды көздейтін ол әңгімелейтін оқиғалардың тарихы мәңгілік өлшемге ие болады.&quot;&lt;ref&gt;Reinhold Bichler: ''Die analogen Strukturen in der Abstufung des Wissens über die Dimensionen von Raum und Zeit in Herodots Historien.'' In: Klaus Geus, Elisabeth Irwin, Thomas Poiss (Hrsg.): ''Herodots Wege des Erzählens. Logos und Topos in den „Historien“.'' Frankfurt am Main 2013, S. 17–42, hier: S. 39 f.&lt;/ref&gt;

=== Ауызша дәстүрден жазбаша дәстүрге көшудегі себепкер ===
Майкл Штальдың айтуынша, тек үстірт көзқараспен қарағанда ғана географиялық, этнографиялық және тарихи мазмұндағы жеке &quot;логойлар&quot; бір-бірімен әлсіз байланысқан сияқты көрінеді. Ол әрбір жеке оқиға, соның ішінде шегіністер де, Геродот үшін тарихи маңызды болғанын және сондықтан оның еңбегінде қамтылғанын көрсетуге болады деп санайды.&lt;ref&gt;Michael Stahl: ''Aristokraten und Tyrannen im archaischen Athen. Untersuchungen zur Überlieferung, zur Sozialstruktur und zur Entstehung des Staates''. Wiesbaden 1987, S. 36.&lt;/ref&gt;

Штальдың пікірінше, б.з.д. 4 ғасырға дейін жеке оқу әдеби қабылдау түрі ретінде сирек құбылыс болған, дегенмен соңғы зерттеулер Геродоттың өмір сүрген кезінде-ақ басқа авторлар тарихи [[проза]] туындыларын жазғанын көрсетеді.&lt;ref&gt;Vgl. Robert Fowler: ''Herodotos and His Contemporaries.'' In: ''The Journal of Hellenic Studies'' 116 (1996), S. 62–87. Demnach könnte Herodot sich auch bereits vorhandener literarischer Techniken bedient haben.&lt;/ref&gt; Геродот, ең алдымен, ауызша баяндау үшін жазған. Алайда мұндай баяндау еңбектің кейбір бөліктерін ғана тыңдауға мүмкіндік берген. Осы алғышарттардан Шталь мынаны қорытындылайды: &quot;Тарих&quot; еңбегі ішінара ауызша мәдениетке тиесілі болды, сондықтан ресми тұрғыдан алғанда да ауызша деректерді туындыға енгізуде ешқандай қиындық болмаған.&lt;ref&gt;Michael Stahl: ''Aristokraten und Tyrannen im archaischen Athen. Untersuchungen zur Überlieferung, zur Sozialstruktur und zur Entstehung des Staates''. Wiesbaden 1987, S. 34.&lt;/ref&gt;

Грек архаикалық тарихының элементтерін беру, әсіресе, Геродоттың ақпарат берушілерінің сол заманның өзекті мүдделеріне байланысты қалыптасып, таңдалған болуы мүмкін. Геродот өзіне жеткен мәліметтерді өзінің көзқарастарына сәйкес қайта бағалаған. Алайда, ауызша баяндау барысында әлеуметтік бақылау оның куәгерлерінің айтқандарын өз қиялына ауыстыруына жол бермеген болуы ықтимал. &quot;Сондықтан, барлық жағдайларға қарамастан, ауызша дәстүр Геродотта өзінің 'дауыс құралын' тапты деп айтуға болады.&quot; Екінші жағынан, ауызша дәстүрдің көп бөлігінің жазбаша түрде бекітілуі, Штальдың сөзімен айтқанда, болашақта дәстүрдің ықтимал өзгерістеріне өте тар шектеулер қойған &quot;міндетті анықтамалық шеңбер&quot; құрды.&lt;ref&gt;Michael Stahl: ''Aristokraten und Tyrannen im archaischen Athen. Untersuchungen zur Überlieferung, zur Sozialstruktur und zur Entstehung des Staates''. Wiesbaden 1987, S. 42 f.&lt;/ref&gt;

Геродот өз зерттеулерін көпшілік алдында ауызша баяндаулар арқылы әлемге танытқан болуы мүмкін. Джон Маринкола өзінің ''&quot;Тарих&quot;'' еңбегінің Penguin басылымына жазған кіріспесінде Геродоттың еңбегінің алғашқы кітаптарында &quot;орындау үшін арналған бөліктер&quot; деп атауға болатын кейбір айқын анықталатын бөліктер бар екенін жазады. Бұл зерттеу бөліктері тәуелсіз және &quot;дербес&quot; сияқты көрінеді, сондықтан оларды автор ауызша орындау мақсатында бөлек қарастырған болуы мүмкін. Маринкола ұсынғандай, б.з.д. 5 ғасырдағы зияткерлік ортада философтар өз еңбектерінің осындай бөлінген бөліктерін драмалық түрде оқып, тыңдаушылардың назарын аударуға тырысатын көптеген ауызша баяндамалар қамтылған. Бұл идея алдыңғы пікірлерді сынға алып, өз көзқарастарын салтанатты әрі ынта-ықыласпен ұсыну арқылы тыңдаушыларды сендіру үшін жасалған.&lt;ref&gt;Herodotus (2003). ''The Histories''. Translated by de Selincourt, Aubrey. Introduction and notes by John Marincola. Penguin Books. p. xii.&lt;/ref&gt;
[[Image:Herodot und Thukydides.jpg|thumb|left|180px|[[Геродот]] пен [[Фукидид]] бейнесі бар [[Герма|Герма]]. Фарнезе коллекциясы. [[Неаполь]].]]
Геродот заманында авторлар өз еңбектерін танымал фестивальдерде оқып беру арқылы &quot;жариялау&quot; дәстүрлі тәжірибе болған. [[Лукиан|Лукианның]] айтуынша, Геродот өзінің дайын еңбегін [[Кіші Азия|Анатолиядан]] [[Ежелгі Олимпияда ойындары|Олимпиада ойындарына]] алып келіп, &quot;Тарихты&quot; жиналған көрермендерге бір ретте оқып берген, бұл соңында үлкен қошеметке ие болған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Басқа бір, мүлдем өзгеше көне грамматиканың мәліметіне сәйкес,&lt;ref&gt;Montfaucon's ''Bibliothec. Coisl. Cod.'' clxxvii p. 609, cited by Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. &lt;/ref&gt; Геродот Олимпия фестивалінде өз еңбегін оқуды тек бұлттар көлеңке түсірген кезде бастаудан бас тартқан – бірақ ол кезде жиналған қауым тарап кеткен еді. Осыдан &quot;Геродот пен оның көлеңкесі&quot; деген мақал пайда болған, ол уақытты өткізіп алғандықтан мүмкіндікті жоғалтуды сипаттайды.

Геродоттың Олимпиядағы оқуы көне жазушылар арасында сүйікті тақырып болған, және бұл оқиғаға байланысты ''Судада'' тағы бір қызықты нұсқа бар: [[Фотий I (Константинополь патриархы)|Фотий]]&lt;ref&gt;Photius ''Bibliothec. Cod.'' lx p. 59, cited by Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. &lt;/ref&gt; пен [[Иоанн Цец|Цецтің]]&lt;ref&gt;Tzetzes ''Chil.'' 1.19, cited by Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. &lt;/ref&gt; айтуынша, жас [[Фукидид]] әкесінің қасында бұл жиынға қатысып, оқуды тыңдау кезінде жылап жіберген. Бұл жағдайды байқаған Геродот баланың әкесіне пайғамбарлықпен: &quot;Сіздің ұлыңыздың жаны білімге құмар екен,&quot; деген.

Ақыр соңында, Геродот пен Фукидид жақын болғаны сонша, екеуі де Афинадағы Фукидидтің қабіріне жерленген дейді. Мұндай пікірді Марцеллин өзінің ''&quot;Фукидидтің өмірі&quot;'' атты еңбегінде жазған.&lt;ref&gt;Marcellinus, ''in Vita. Thucyd.'' p. ix, cited by Rawlinson, George (1859). ''The History of Herodotus''. Vol. 1. &lt;/ref&gt; Ал ''Суда'' Геродоттың Македониялық [[Пелла (қала)|Пеллада]] және Фурийдегі [[Агора|Агораға]] жерленгенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

* Айбын Энциклопедиясы 
* Балалар энциклопедиясы

[[Санат:Ежелгі грек тарихшылары]]
[[Санат:Мысыр тарихы]]</text>
      <sha1>kam0pj78s6gvons7klctu201wuwhjdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адай көтерілісі (1929–1932)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25098</id>
    <revision>
      <id>3628214</id>
      <parentid>3593753</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15535" sha1="d1cifftkbex09jf0puxglw7xu9ahhjx" xml:space="preserve">'''Адай көтерілісі''' (1929–1932) — [[Қазақстан]]дағы [[шаруа]] қожалықтарын күштеп [[ұжымдастыру]] тарихында бұл қозғалыстың шығу себептері, сипаты, қозғаушы күштері де [[Сарысу-Созақ көтерілісі|Созақ көтерілісімен]] және тағы басқа үлкенді-кішілі шаруалар наразылықтарымен өзара үндесіп және ұштасып жатыр. Бұл көтеріліс Адайлардың коммунистік асыра сілтеушілікке қарсы наразылық қимылдары. Адай, [[Табын]] руларының сол кездегі Қазақ өлкесі партия комитетінің басында отырған Голощекиннің қанқұйлы теріс, өктем саясатына, зорлық-зомбылығына карсы толқуы 1931 жылдың маусым-шілде айларында басталды. Ол зорлық пен өктемдік, елден салық жинау саясатының өрескелдігінен, ұжымдастырудын ел еркінен тыс, жойқын әкімшілік тұрғыда іске асырылуынан көрініс тапты. Қазақстандағы ұжымдастырудың ірі трагедияларының бірі - Адай көтерілісінің орталығы [[Маңғыстау ауданы]] болды. Адай даласы атанған көрші үш ауданды қамтыған бұл өлке 1928 жылы байларды жаппай тәркілеу және жаппай ұжымдастырудан босатылған өлке болатын. 1925 жылы [[Қазақстан]]ға келген бетте-ақ Голощекин жергілікті жағдайды саралап, талдап, төзімділікпен төңірегін жан-жақты шолып алудың орнына күн тәртібіне &quot;ауылды кеңестендіру&quot; ұранын төтенше қойған. Қазақ ауылын кеңестік жолмен дамытуды ақылға сыйымды балама жолдарын ұсынған С. Сәдуақас, С. Қожан, С. Меңдеш тәрізді азаматтардың пікірлеріне құлақ аспаған Голощекин [[Маңғыстау]] тәрізді саясаттан іргесі аулақ жатқан оқшау аймақтарда да ТОЖ-дарға (бірлесіп мал бағу серіктіктері) біріктіруді көздеді. Мұндай төтенше әрекетті көшпелі өмірге әбден көндіккен төңірек қолдай қоймады. Асықпай үгіт-насихат жүргізу мәселесі назардан тыс қалды. Қазақстанның ОГПУ (біріккен мемлекеттік саяси басқарма) органдарының 1930 жылы қазан айында контрреволюциялық ұйым туралы аңызды ойлап шығаруы жағдайды ұшықтыра түсті. [[Голощёкин Филипп Исаевич|Голощекиннің]] және Құрамысовтың атына жолдаған ресми хатында Қазақстан ГШ ОГПУ-ы бастығының орынбасары Альшанский мұндай контрреволюциялық ұйымның Форт-Александровскіде ашылғанын, оның бұрынғы Адай округінде әрекет жасағанын баяндады. Осы ұйымға қатысты деген сылтаумен 68 адам тұтқынға алынып, ал патша өкіметінің қызметкерлері 30 адам байлар мен саудагерлер ретінде айыпталған болатын. Бұл ұйым мүшелеріне төмендегідей айыптар тағылды: Ұйым &quot;өзіндегі&quot; қазақ коммунистерін жұмылдыру негізінде 1922 жылы Форт-Александровскіде қарулы көтеріліс дайындады; Адайлар еуропалықтарды қуып жіберу үшін барлық шараларды қолданып бақты, осыған байланысты жергілікті ұлтшылдық ерекше көрініс берді; Түгелдей байлармен, саудагерлермен және чиновниктер элементімен толтырып, округтегі кеңестік партия аппаратын басып алды. Сондай-ақ, партия ұйымы да әлеуметтік жат элементтермен бүлінген; Орталықтан жіберілген қазақ қызметкерлерге ықпал етудің орнына оларды соққыға жығу мен Адай жерінен қуып шығуға дейінгі барлық шараларды қолдана отырып, оларды ұйымдасқан қуғын-сүргінге ұшырату орын алған. ҚазОАТком мүшесі Ералиевті өлтіруді ұйымдастырған; Революциялық заңдылық бұрмаланды және шариғатпен - ақсақалдар салтымен ауыстырылды, құн, барымта және осы тәрізділер әдеттегі құбылыс болып алды; Ұйым округ таратылған соң, округтің таратылуына қарсы контрреволюциялық үгіттеу жүргізетін &quot;Адайды құтқару&quot; тобын құрды. [[Түркістан]]ға және [[Ауғанстан]]ға халықтың көшіп кетулерін ұйымдастыру туралы барлық адайлықтарды шақырған, контрреволюциялық үндеуді басып шығарды және таратты. Осыған байланысты 1929 жылы халық [[Түркіменстан]]ға жаппай көшті; Ұйым өзінің үндеуінде қарулы бас көтерулерге бандалар, соның ішінде Қ. Қошановтың бандасын ұйымдастыруға шақырды; [[Ұйым]] халық шаруашылығының барлық салаларын, әсіресе қаржыландыруды, кооперативтендіруді және даярлауларды түгелдей қамтитын экономикалық зиянкестікпен айналысты, осының салдарынан мемлекет осы жылдары миллиондаған шығынға батты. Көшпелі қазақ қоғамының, соның ішіндегі Адай даласының рулық тұрмысқа негізделген әдет-ғүрып, салт-дәстүрлерінің бәрі мұнда қылмыс ретінде қаралған. &lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

ОГПУ өздері ойлап шығарған контрреволюциялық ұйымды басшылықсыз қалдыруға болмайтынын да түсінді, сондықтан да идеологиялық басшы ретінде өздері &quot;Адай ханы&quot; деп ат берген ірі бай [[Тобанияз Әлниязұлы|Тобанияз Әлниязұлыны]] атап көрсетті. Осыған байланысты бұл мәселемен ұсталғандар кейде &quot;Әлниязов ісімен&quot; айыпталғандар деп те аталды. Адай көтерілісі – бір ғана рудың емес, осы Маңғыстау өңіріндегі барлық халықтың әділетсіздікке қарсы ұлттық наразылығы. Сипаты жағынан халықтық көтеріліске кедейлер мен батырақтар жаппай қатысқан, негізгі қозғаушы күші болған - орташалар. Уәкілдердің жергілікті жерлерде ұйымдастырған &quot;социалистік жарыстары&quot; да халықтың ашу-ызасын туғызды. Оның үстіне адайларға тек ет салығын ғана салған жоқ. Олар адамның ойы тұрмақ түсіне кірмес әртүрлі салықтар төлеуі тиіс болды. 1928–1929 жылдың қыс айларында «Қызыл жүн» аталған жүн салығы, онымен қатар тері, сүйек, шүберек жинап тапсыру міндеті қойылды. Салық мөлшері өте көп болып, оны өтеу мүлде мүмкін болмады. Сондықтан қыстың қақаған аязында, ұлыған боранға қарамай кой қырқылды, [[Түйелер|түйе]] күзелді. Тұрғындар көрпелерін сөгіп, жүнін алды, алашаларын, арқанын түтіп жүн етті. Осындай құлақ естімеген, көз көрмеген әрекеттерге барғанның өзінде де «Қызыл жүн» жинау жоспарын орындай алмағандар айдауға түсті. Байлар мен кулактарды құрту кезінде оларға көмектесті деген желеумен кінә тағылған зиялылар да қамауға алына бастады. 7700 шаруа қожалығынан тұратын Маңғыстау ауданы 1931 жылы шілдеде шамамен мынандай топтарға бөлінді: халықтың 30 пайызы бейбіт жағдайда еңбек етіп жатты, ал 60 пайызы көтерілісшілермен болды, 10 пайыздайы кімдердің жағына шығарларын білмей абдырды. Бірлі-жарым ауылдар болмаса, Табын ауданындағы халық түгелдей дерлік кәтерілісшілерге қосылды. Олармен бірге сондай-ақ Жылқосы ауданының 11 әкімшілік ауылы және Доссор ауданының екі ауылының кейбір азаматтары көтеріліп, қолға түскен нәрсемен қаруланып, көтерілісшілер қатарын толықтырды. Үкіметтің күш қолдану саясатына бекем бел байлағанын, Адай даласына самсаған әскер түсіріп жатқанын көрген көтерілісшілер кәсіпшіліктерге, кооператив ұйымдарына, дайындау пункттеріне әділетсіз өкімет ошақтары деп қарап, жиі-жиі оларды талқандап, өртеп кетті. 

Барлау арқылы жалпы Маңғышлақ ауданында әр түрлі бағыттарда осындай ұрыстар жүргізіп жүрген жекелеген көтерілісшілер топтарын есептемегеннің өзінде, 600–800 адамдай топтасқан көтерілісшілер қолдары жасақталған. Бұл олардың солтүстік қанаттағы күштерінің негізгі саны болатын. Ал енді көтерілісшілердің оңтүстік күштері Оразбай атты бұрын мемлекеттік комиссияға жол сілтеуші болған адамның басшылығымен 150 адамдық азғантай отрядтарға бөлініп алып, [[Қарабұғаз шығанағы]]ның оңтүстіктігіндегі кәсіпшіліктерді түгелдей өздеріне қаратты. Оразбайдың өзі басқаратын 100 адамдық негізгі отряд түрікмендермен бірігіп әрекет жасау туралы келіссөздер жүргізді. Адайлар мен табындар жаппай көшіп, көтерілісші сарбаздарға ілесті. Маңғыстау өңірінде бұрын-соңды болмаған жаппай дүрлігу, босу басталды. 14 тамызға қарай Рагозин бастаған қалың қол Қоңырат құдығы маңында Үстірттен шығыста, дәл Түрікмен жерімен шекарада Оразбай қолын қоршауға алды. Форт-Александровскіден шыққан қарулы күштер Қарабұғаздың оңтүстік-шығысында Дейме құдығы ауданында тағы да бір мыңдай адамнан тұратын жасақтарды қоршап алды. [[Әскер]] бөлімдерінің көтерілісшілермен болған қантөгіс қақтығысы көтерілісшілердің 5 мыңдай қожалығының берілуімен аяқталды.

Көтерілісшілердің үлкен отрядтары [[Барсакелмес]] батпағында ұсталды. 22 қыркүйекте Сенек құдығы маңында Ротермель бастаған отрядтар солтүстікке ұмтылған көтерілісшілермен қақтығысып тағы да жеңіске жетті. Жалпы қыркүйек айындағы әскери қимылдардың нәтижесінде үкімет әскерлері көшіп бара жатқан 3500 қазақ қожалықтарын кейін қайтарып алды. 196 көтерілісші, олардың ішінде 26 көтеріліс басшылары Фортта түрмеге қамалды. 128 тұтқын [[Гурьев]]ке жөнелтілді. Қыркүйек айында басқа да аудандардан тағы 97 адам тұтқындалды. 66 адамның тергеу ісі жедел түрде аяқталып, істері сотқа берілді. Аман қалған көтерілісшілердің кейбір топтары Түрікмен жеріне, [[Қарақалпақстан|Қарақалпақ]] арқылы [[Орта Азия]] республикаларына өтіп кетіп, [[Ауғанстан]], [[Иран]] асты.&lt;ref&gt; Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.  ISBN 9965-32-491-3 &lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Шаруалар көтерілістері]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>d1cifftkbex09jf0puxglw7xu9ahhjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628225</id>
      <parentid>3628214</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3593753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15508" sha1="eebpzkqyaa17bcrq34fdfrgtazw3j3b" xml:space="preserve">'''Адай көтерілісі''' (1929–1932) — [[Қазақстан]]дағы [[шаруа]] қожалықтарын күштеп [[ұжымдастыру]] тарихында бұл қозғалыстың шығу себептері, сипаты, қозғаушы күштері де [[Сарысу-Созақ көтерілісі|Созақ көтерілісімен]] және тағы басқа үлкенді-кішілі шаруалар наразылықтарымен өзара үндесіп және ұштасып жатыр. Бұл көтеріліс Адайлардың коммунистік асыра сілтеушілікке қарсы наразылық қимылдары. Адай, Табын руларының сол кездегі Қазақ өлкесі партия комитетінің басында отырған Голощекиннің қанқұйлы теріс, өктем саясатына, зорлық-зомбылығына карсы толқуы 1931 жылдың маусым-шілде айларында басталды. Ол зорлық пен өктемдік, елден салық жинау саясатының өрескелдігінен, ұжымдастырудын ел еркінен тыс, жойқын әкімшілік тұрғыда іске асырылуынан көрініс тапты. Қазақстандағы ұжымдастырудың ірі трагедияларының бірі - Адай көтерілісінің орталығы [[Маңғыстау ауданы]] болды. Адай даласы атанған көрші үш ауданды қамтыған бұл өлке 1928 жылы байларды жаппай тәркілеу және жаппай ұжымдастырудан босатылған өлке болатын. 1925 жылы [[Қазақстан]]ға келген бетте-ақ Голощекин жергілікті жағдайды саралап, талдап, төзімділікпен төңірегін жан-жақты шолып алудың орнына күн тәртібіне &quot;ауылды кеңестендіру&quot; ұранын төтенше қойған. Қазақ ауылын кеңестік жолмен дамытуды ақылға сыйымды балама жолдарын ұсынған С. Сәдуақас, С. Қожан, С. Меңдеш тәрізді азаматтардың пікірлеріне құлақ аспаған Голощекин [[Маңғыстау]] тәрізді саясаттан іргесі аулақ жатқан оқшау аймақтарда да ТОЖ-дарға (бірлесіп мал бағу серіктіктері) біріктіруді көздеді. Мұндай төтенше әрекетті көшпелі өмірге әбден көндіккен төңірек қолдай қоймады. Асықпай үгіт-насихат жүргізу мәселесі назардан тыс қалды. Қазақстанның ОГПУ (біріккен мемлекеттік саяси басқарма) органдарының 1930 жылы қазан айында контрреволюциялық ұйым туралы аңызды ойлап шығаруы жағдайды ұшықтыра түсті. [[Голощёкин Филипп Исаевич|Голощекиннің]] және Құрамысовтың атына жолдаған ресми хатында Қазақстан ГШ ОГПУ-ы бастығының орынбасары Альшанский мұндай контрреволюциялық ұйымның Форт-Александровскіде ашылғанын, оның бұрынғы Адай округінде әрекет жасағанын баяндады. Осы ұйымға қатысты деген сылтаумен 68 адам тұтқынға алынып, ал патша өкіметінің қызметкерлері 30 адам байлар мен саудагерлер ретінде айыпталған болатын. Бұл ұйым мүшелеріне төмендегідей айыптар тағылды: Ұйым &quot;өзіндегі&quot; қазақ коммунистерін жұмылдыру негізінде 1922 жылы Форт-Александровскіде қарулы көтеріліс дайындады; Адайлар еуропалықтарды қуып жіберу үшін барлық шараларды қолданып бақты, осыған байланысты жергілікті ұлтшылдық ерекше көрініс берді; Түгелдей байлармен, саудагерлермен және чиновниктер элементімен толтырып, округтегі кеңестік партия аппаратын басып алды. Сондай-ақ, партия ұйымы да әлеуметтік жат элементтермен бүлінген; Орталықтан жіберілген қазақ қызметкерлерге ықпал етудің орнына оларды соққыға жығу мен Адай жерінен қуып шығуға дейінгі барлық шараларды қолдана отырып, оларды ұйымдасқан қуғын-сүргінге ұшырату орын алған. ҚазОАТком мүшесі Ералиевті өлтіруді ұйымдастырған; Революциялық заңдылық бұрмаланды және шариғатпен - ақсақалдар салтымен ауыстырылды, құн, барымта және осы тәрізділер әдеттегі құбылыс болып алды; Ұйым округ таратылған соң, округтің таратылуына қарсы контрреволюциялық үгіттеу жүргізетін &quot;Адайды құтқару&quot; тобын құрды. [[Түркістан]]ға және [[Ауғанстан]]ға халықтың көшіп кетулерін ұйымдастыру туралы барлық адайлықтарды шақырған, контрреволюциялық үндеуді басып шығарды және таратты. Осыған байланысты 1929 жылы халық [[Түркіменстан]]ға жаппай көшті; Ұйым өзінің үндеуінде қарулы бас көтерулерге бандалар, соның ішінде Қ. Қошановтың бандасын ұйымдастыруға шақырды; [[Ұйым]] халық шаруашылығының барлық салаларын, әсіресе қаржыландыруды, кооперативтендіруді және даярлауларды түгелдей қамтитын экономикалық зиянкестікпен айналысты, осының салдарынан мемлекет осы жылдары миллиондаған шығынға батты. Көшпелі қазақ қоғамының, соның ішіндегі Адай даласының рулық тұрмысқа негізделген әдет-ғүрып, салт-дәстүрлерінің бәрі мұнда қылмыс ретінде қаралған. &lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

ОГПУ өздері ойлап шығарған контрреволюциялық ұйымды басшылықсыз қалдыруға болмайтынын да түсінді, сондықтан да идеологиялық басшы ретінде өздері &quot;Адай ханы&quot; деп ат берген ірі бай [[Тобанияз Әлниязұлы|Тобанияз Әлниязұлыны]] атап көрсетті. Осыған байланысты бұл мәселемен ұсталғандар кейде &quot;Әлниязов ісімен&quot; айыпталғандар деп те аталды. Адай көтерілісі – бір ғана рудың емес, осы Маңғыстау өңіріндегі барлық халықтың әділетсіздікке қарсы ұлттық наразылығы. Сипаты жағынан халықтық көтеріліске кедейлер мен батырақтар жаппай қатысқан, негізгі қозғаушы күші болған - орташалар. Уәкілдердің жергілікті жерлерде ұйымдастырған &quot;социалистік жарыстары&quot; да халықтың ашу-ызасын туғызды. Оның үстіне адайларға тек ет салығын ғана салған жоқ. Олар адамның ойы тұрмақ түсіне кірмес әртүрлі салықтар төлеуі тиіс болды. 1928–1929 жылдың қыс айларында «Қызыл жүн» аталған жүн салығы, онымен қатар тері, сүйек, шүберек жинап тапсыру міндеті қойылды. Салық мөлшері өте көп болып, оны өтеу мүлде мүмкін болмады. Сондықтан қыстың қақаған аязында, ұлыған боранға қарамай кой қырқылды, түйе күзелді. Тұрғындар көрпелерін сөгіп, жүнін алды, алашаларын, арқанын түтіп жүн етті. Осындай құлақ естімеген, көз көрмеген әрекеттерге барғанның өзінде де «Қызыл жүн» жинау жоспарын орындай алмағандар айдауға түсті. Байлар мен кулактарды құрту кезінде оларға көмектесті деген желеумен кінә тағылған зиялылар да қамауға алына бастады. 7700 шаруа қожалығынан тұратын Маңғыстау ауданы 1931 жылы шілдеде шамамен мынандай топтарға бөлінді: халықтың 30 пайызы бейбіт жағдайда еңбек етіп жатты, ал 60 пайызы көтерілісшілермен болды, 10 пайыздайы кімдердің жағына шығарларын білмей абдырды. Бірлі-жарым ауылдар болмаса, Табын ауданындағы халық түгелдей дерлік кәтерілісшілерге қосылды. Олармен бірге сондай-ақ Жылқосы ауданының 11 әкімшілік ауылы және Доссор ауданының екі ауылының кейбір азаматтары көтеріліп, қолға түскен нәрсемен қаруланып, көтерілісшілер қатарын толықтырды. Үкіметтің күш қолдану саясатына бекем бел байлағанын, Адай даласына самсаған әскер түсіріп жатқанын көрген көтерілісшілер кәсіпшіліктерге, кооператив ұйымдарына, дайындау пункттеріне әділетсіз өкімет ошақтары деп қарап, жиі-жиі оларды талқандап, өртеп кетті. 

Барлау арқылы жалпы Маңғышлақ ауданында әр түрлі бағыттарда осындай ұрыстар жүргізіп жүрген жекелеген көтерілісшілер топтарын есептемегеннің өзінде, 600–800 адамдай топтасқан көтерілісшілер қолдары жасақталған. Бұл олардың солтүстік қанаттағы күштерінің негізгі саны болатын. Ал енді көтерілісшілердің оңтүстік күштері Оразбай атты бұрын мемлекеттік комиссияға жол сілтеуші болған адамның басшылығымен 150 адамдық азғантай отрядтарға бөлініп алып, [[Қарабұғаз шығанағы]]ның оңтүстіктігіндегі кәсіпшіліктерді түгелдей өздеріне қаратты. Оразбайдың өзі басқаратын 100 адамдық негізгі отряд түрікмендермен бірігіп әрекет жасау туралы келіссөздер жүргізді. Адайлар мен табындар жаппай көшіп, көтерілісші сарбаздарға ілесті. Маңғыстау өңірінде бұрын-соңды болмаған жаппай дүрлігу, босу басталды. 14 тамызға қарай Рагозин бастаған қалың қол Қоңырат құдығы маңында Үстірттен шығыста, дәл Түрікмен жерімен шекарада Оразбай қолын қоршауға алды. Форт-Александровскіден шыққан қарулы күштер Қарабұғаздың оңтүстік-шығысында Дейме құдығы ауданында тағы да бір мыңдай адамнан тұратын жасақтарды қоршап алды. [[Әскер]] бөлімдерінің көтерілісшілермен болған қантөгіс қақтығысы көтерілісшілердің 5 мыңдай қожалығының берілуімен аяқталды.

Көтерілісшілердің үлкен отрядтары [[Барсакелмес]] батпағында ұсталды. 22 қыркүйекте Сенек құдығы маңында Ротермель бастаған отрядтар солтүстікке ұмтылған көтерілісшілермен қақтығысып тағы да жеңіске жетті. Жалпы қыркүйек айындағы әскери қимылдардың нәтижесінде үкімет әскерлері көшіп бара жатқан 3500 қазақ қожалықтарын кейін қайтарып алды. 196 көтерілісші, олардың ішінде 26 көтеріліс басшылары Фортта түрмеге қамалды. 128 тұтқын [[Гурьев]]ке жөнелтілді. Қыркүйек айында басқа да аудандардан тағы 97 адам тұтқындалды. 66 адамның тергеу ісі жедел түрде аяқталып, істері сотқа берілді. Аман қалған көтерілісшілердің кейбір топтары Түрікмен жеріне, [[Қарақалпақстан|Қарақалпақ]] арқылы Орта Азия республикаларына өтіп кетіп, [[Ауғанстан]], [[Иран]] асты.&lt;ref&gt; Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.  ISBN 9965-32-491-3 &lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Шаруалар көтерілістері]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>eebpzkqyaa17bcrq34fdfrgtazw3j3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25681</id>
    <revision>
      <id>3628262</id>
      <parentid>3569094</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10693" sha1="d7s9cf0diudl8atyjsr41rs8fy7gyz3" xml:space="preserve">{{Бейтараптық}}
[[Сурет:Atom of Atheism-Zanaq.svg|right|thumb|120px|Атеизм символдарының бірі]]
'''Атеизм''' ('''дінсіздік''', {{lang-grc|ἄθεος}} — аtheos - &quot;құдайға  сенбеушілік, &quot;құдайсыздық&quot;&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Da%29%2Fqeos1 ἄθεος] Henry George Liddell. Robert Scott. A Greek-English Lexicon. revised and augmented throughout by. Sir Henry Stuart Jones. with the assistance of. Roderick McKenzie. Oxford. Clarendon Press. 1940.&lt;/ref&gt;) — [[ғылым]]и және [[философия]]лық [[сыни ойлау]]ға негізге сүйене отырып, құдайдың бар екендігі туралы көзқарастарды теріске шығару. '''Атеист''' — [[дін]]ге сенбейтін, құдайға сенбейтін [[саналы адам|адам]].

== Қазақстандағы атеизм ==
Конституцияға сәйкес Қазақстан Республикасы өзін зайырлы мемлекет ретінде орнықтырады, дін мен мемлекеттің арасы ажыратылған. 

ҚР Дін істері және [[азаматтық қоғам]] министрлігінің 2021 жылғы ақпараты бойынша Қазақстан жұртында 2,25% атеисттер немесе [[Агностицизм|агностиктер]] бұл көрсеткіш 2009 жылғы санақпен салыстырғанда 0,51% ға төмендеген, яғни 2009 жылы Қазақстандағы атеист немесе агностиктердің пайыздық үлесі 2,81% құраған.&lt;ref&gt;[http://www.uralskweek.kz/2017/07/13/zakonoproekt-o-zashhite-ateistov-gotovyat-v-kazaxstane/&lt;/ref&gt;. Ал Central Asian Bureau for Analytical Reporting мақаласына сәйкес Қазақстан халқының 18,8 % атеистер&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дінге сенбейтіндер. Қазақстанда атеистердің саны кеміген|url=https://cabar.asia/kk/dinnen-bezgender-aza-standa-ateisterdi-sany-kemigen |lang=kk |publisher=cabar.asia |datepublished=2019-08-27 |accessdate=2021-4-29}}&lt;/ref&gt;.

== Жалпы сипаты ==
Атеизм дінді мойындамайды әрі дін иелеріне қарсы дискриминация жасап жатқаны ертеден ақ белгілі. Атеизмнің шығуы өндірістің, ғылымның және қоғамның, саяси өмірдің өсіп жетілуіне тығыз байланысты. Атеизмнді дін қағидаларын толық мойындамай, оған өзінше түсінік бергісі келген еркін ойшылдардан, дінге немқұрайды қарайтындардан айыра білу керек. Атеисттердің фанатизмінің кесірінен 20 ғасырдың басында Кеңес одағында &quot;күшпен атеисттендіру&quot; саясатынан қаншама дін иесі зардап шегіп тарихы терең діни ғимараттар зардап шекті.

Атеизмді [[пантеизм]] мен [[деизм]]нен де айыра білу керек. пантеизм - құдай ментабиатты бір деп қарайтын философиғыт. Ал, деизм әлемді құдай жаратқанымен, оның күнделікті табиғи болмысқа қатысы жоқ деп санайтын философиялық бағыт.

18 ғасырдағы ағылшын материализмі мен Ресейдегі [[Александр Николаевич Радищев|А.Н. Радищев]] дамытқан деизм атеизмге қарсы жасалынған бірінші қадам болды.

Атеизм 17 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырдың бас кезінде Францияда философ-скептик Пьер Бейль (1647-1706) мен деревня священнигі Жан Мелье (1664-1729) арқылы жарыққа шықты. Бұдан кейін Атеизм Францияда кең өріс алып, тамырын терең жаяды. [[Вольтер]], [[Дени Дидро|Дидро]], [[Клод Адриан Гельвеций|Гельвеций]], [[Поль Анри Гольбах|Гольбах]] есімдерімен тарихқа белгіліфранцуз атеизмі жалпы жер жүзіндегі атеистік ой-пікірдің үлкен белесі болды.

19 ғасырдың орта шенінде атеистік ойды одан әрі дамытқан неміс философы, гуманист ойшыл [[Фейербах]] болды. Ол діннің гносеологиялық тамырын жан-жақты зерітеп, оның идеализммен тығыз байланысты екендігін дәлелдеп берді. Фейербах адам қоғамының даму жолында діни сананың рөліне маңыз беріп, ескі діннің орнына адам арасындағы сүйіспеншілікке негізделген &quot;ізгі&quot; жаңа дін жасамақшы болды.

Атеистік ой-пікірдің шығуы, даму жолы әр халықта әр түрлі сипатта болды. Бұл - қоғамдық зандылық. Мысалы Ресейде Кеңес одағы кезінде &quot;күшпен атеисттендіру&quot; саясаты нәтижесінде көптеген шіркеулер мен мешіттер жойылып олардың орнына түкке қажеті жоқ кешендер салынды, дін иелері қуғынға ұшырап, репрессияланды. Мұның өзі атеизмнің сорақы идеология екенін дәлелдеп берді.

==Атеизмнің қазақ еліндегі жағдайы==
Қазақ тарихындағы алғашқы атеисттердің бірі болған [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]], қазақтың тұңғыш ғалымы, геологы және тарихшысы.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Шоқан Уәлиханов өзі мұсылман отбасыдан шыққан, медреседе мұсылманша білім алып, құран жаттаған. Кейін ғылымға беріліп, діннің шығу тегін зерттей бастады. Қазақ даласындағы ислам діні туралы &quot;О мусульманстве в степи&quot; еңбегінде жазып кеткен, және кез келген діннің шығу тегін &quot;адамзаттың қорқынышынан пайда болған үдеріс&quot; деп түсіндірген.{{Дереккөзі келтірілмеген}}.

Ол [[Фёдор Михайлович Достоевский|Достоевскийге]] жазған хатында өзін құдайға сенбейтінін, ал Мұхаммедпен жеке арыздас екенін жазған болатын. Бұл сөзімен ол мұсылмандарды ғана қоймай, &quot;құдайға сенбеймін&quot; деп [[Христиандық|христиан]] болған Ресей империясының халқына қарсы шыққан болатын. Басқа хаттарына қарайтын болсақ, орыс басшыларымен көп дауласып, келіспей қалған. Оның осындай қылығын ұнатпаған орыс басшылары Шоқанға у беріп өлтірген деген деректер бар.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Сондай-ақ қазақ даласынан шыққан [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] та атеист болған. Ол бірнеше жыл бойы молданың қол астында жұмыс істеген болатын. Кейін өмірінің соңында исламға қатысты қаралайтын өлеңдер шығара бастады. &quot;Мешіт&quot; өлеңінде ол дұғаларды ызыңдауға теңеп, басым ауырып шығып кеттім деген болатын. Ал &quot;Намаз&quot; өлеңінде ол [[намаз]] оқуды тоңқаюға теңеген. {{Дереккөзі келтірілмеген}}

Жалпы, қазақ даласында ислам діні басым болды, және атеизмді көп көре бермейміз. Бірақ ол &quot;қандай ислам&quot; екені байланысты. Шоқан Уәлиханов еңбектеріне сүйенсек, қазақ даласындағы ислам тәңіршілдік пен шаманизмнің қоспаларымен бірге жүрген. Мысалыға жеті шелпек пісіру, тұмар тағу, аластау, және тағы да басқа тәңіршілдіктен қалған рәсімдер.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Мысалыға, ислам дінін қатты ұстанған ақындарымыздың өздері - исламнан шығарып жібере жаздайтын өлеңдер шығарған. Соның бірі:  {{Дереккөзі келтірілмеген}}

[[Ілияс Жансүгіров|Ілияс Жансүгіровтың]] &quot;Шошқа&quot; атты өлеңі. Ол сол өлеңде Шошқаны харам деген Молданы кемсіткен болатын.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

[[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] &quot;Дін&quot; өлеңі. Ол осы өлең арқылы &quot;Осы әлемде қанша дін болса да барлығының жолы дұрыс, бәрібір бір құдайға әкеледі. Жай ғана құдайдың есімдері көп, сол үшін әркім өз дінімен жүреді&quot; деген логиканы жеткізеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атеизм]]</text>
      <sha1>d7s9cf0diudl8atyjsr41rs8fy7gyz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628350</id>
      <parentid>3628262</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3569094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10658" sha1="1m8xokau678fjomyv0071atxg89qlac" xml:space="preserve">{{Бейтараптық}}
[[Сурет:Atom of Atheism-Zanaq.svg|right|thumb|120px|Атеизм символдарының бірі]]
'''Атеизм''' ('''дінсіздік''', {{lang-grc|ἄθεος}} — аtheos - &quot;құдайға  сенбеушілік, &quot;құдайсыздық&quot;&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Da%29%2Fqeos1 ἄθεος] Henry George Liddell. Robert Scott. A Greek-English Lexicon. revised and augmented throughout by. Sir Henry Stuart Jones. with the assistance of. Roderick McKenzie. Oxford. Clarendon Press. 1940.&lt;/ref&gt;) — [[ғылым]]и және [[философия]]лық [[сыни ойлау]]ға негізге сүйене отырып, құдайдың бар екендігі туралы көзқарастарды теріске шығару. '''Атеист''' — [[дін]]ге сенбейтін, құдайға сенбейтін [[саналы адам|адам]].

== Қазақстандағы атеизм ==
Конституцияға сәйкес Қазақстан Республикасы өзін зайырлы мемлекет ретінде орнықтырады, дін мен мемлекеттің арасы ажыратылған. 

ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігінің 2021 жылғы ақпараты бойынша Қазақстан жұртында 2,25% атеисттер немесе [[Агностицизм|агностиктер]] бұл көрсеткіш 2009 жылғы санақпен салыстырғанда 0,51% ға төмендеген, яғни 2009 жылы Қазақстандағы атеист немесе агностиктердің пайыздық үлесі 2,81% құраған.&lt;ref&gt;[http://www.uralskweek.kz/2017/07/13/zakonoproekt-o-zashhite-ateistov-gotovyat-v-kazaxstane/&lt;/ref&gt;. Ал Central Asian Bureau for Analytical Reporting мақаласына сәйкес Қазақстан халқының 18,8 % атеистер&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дінге сенбейтіндер. Қазақстанда атеистердің саны кеміген|url=https://cabar.asia/kk/dinnen-bezgender-aza-standa-ateisterdi-sany-kemigen |lang=kk |publisher=cabar.asia |datepublished=2019-08-27 |accessdate=2021-4-29}}&lt;/ref&gt;.

== Жалпы сипаты ==
Атеизм дінді мойындамайды әрі дін иелеріне қарсы дискриминация жасап жатқаны ертеден ақ белгілі. Атеизмнің шығуы өндірістің, ғылымның және қоғамның, саяси өмірдің өсіп жетілуіне тығыз байланысты. Атеизмнді дін қағидаларын толық мойындамай, оған өзінше түсінік бергісі келген еркін ойшылдардан, дінге немқұрайды қарайтындардан айыра білу керек. Атеисттердің фанатизмінің кесірінен 20 ғасырдың басында Кеңес одағында &quot;күшпен атеисттендіру&quot; саясатынан қаншама дін иесі зардап шегіп тарихы терең діни ғимараттар зардап шекті.

Атеизмді [[пантеизм]] мен [[деизм]]нен де айыра білу керек. пантеизм - құдай ментабиатты бір деп қарайтын философиғыт. Ал, деизм әлемді құдай жаратқанымен, оның күнделікті табиғи болмысқа қатысы жоқ деп санайтын философиялық бағыт.

18 ғасырдағы ағылшын материализмі мен Ресейдегі [[Александр Николаевич Радищев|А.Н. Радищев]] дамытқан деизм атеизмге қарсы жасалынған бірінші қадам болды.

Атеизм 17 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырдың бас кезінде Францияда философ-скептик Пьер Бейль (1647-1706) мен деревня священнигі Жан Мелье (1664-1729) арқылы жарыққа шықты. Бұдан кейін Атеизм Францияда кең өріс алып, тамырын терең жаяды. [[Вольтер]], [[Дени Дидро|Дидро]], [[Клод Адриан Гельвеций|Гельвеций]], [[Поль Анри Гольбах|Гольбах]] есімдерімен тарихқа белгіліфранцуз атеизмі жалпы жер жүзіндегі атеистік ой-пікірдің үлкен белесі болды.

19 ғасырдың орта шенінде атеистік ойды одан әрі дамытқан неміс философы, гуманист ойшыл [[Фейербах]] болды. Ол діннің гносеологиялық тамырын жан-жақты зерітеп, оның идеализммен тығыз байланысты екендігін дәлелдеп берді. Фейербах адам қоғамының даму жолында діни сананың рөліне маңыз беріп, ескі діннің орнына адам арасындағы сүйіспеншілікке негізделген &quot;ізгі&quot; жаңа дін жасамақшы болды.

Атеистік ой-пікірдің шығуы, даму жолы әр халықта әр түрлі сипатта болды. Бұл - қоғамдық зандылық. Мысалы Ресейде Кеңес одағы кезінде &quot;күшпен атеисттендіру&quot; саясаты нәтижесінде көптеген шіркеулер мен мешіттер жойылып олардың орнына түкке қажеті жоқ кешендер салынды, дін иелері қуғынға ұшырап, репрессияланды. Мұның өзі атеизмнің сорақы идеология екенін дәлелдеп берді.

==Атеизмнің қазақ еліндегі жағдайы==
Қазақ тарихындағы алғашқы атеисттердің бірі болған [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]], қазақтың тұңғыш ғалымы, геологы және тарихшысы.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Шоқан Уәлиханов өзі мұсылман отбасыдан шыққан, медреседе мұсылманша білім алып, құран жаттаған. Кейін ғылымға беріліп, діннің шығу тегін зерттей бастады. Қазақ даласындағы ислам діні туралы &quot;О мусульманстве в степи&quot; еңбегінде жазып кеткен, және кез келген діннің шығу тегін &quot;адамзаттың қорқынышынан пайда болған үдеріс&quot; деп түсіндірген.{{Дереккөзі келтірілмеген}}.

Ол [[Фёдор Михайлович Достоевский|Достоевскийге]] жазған хатында өзін құдайға сенбейтінін, ал Мұхаммедпен жеке арыздас екенін жазған болатын. Бұл сөзімен ол мұсылмандарды ғана қоймай, &quot;құдайға сенбеймін&quot; деп христиан болған Ресей империясының халқына қарсы шыққан болатын. Басқа хаттарына қарайтын болсақ, орыс басшыларымен көп дауласып, келіспей қалған. Оның осындай қылығын ұнатпаған орыс басшылары Шоқанға у беріп өлтірген деген деректер бар.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Сондай-ақ қазақ даласынан шыққан [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] та атеист болған. Ол бірнеше жыл бойы молданың қол астында жұмыс істеген болатын. Кейін өмірінің соңында исламға қатысты қаралайтын өлеңдер шығара бастады. &quot;Мешіт&quot; өлеңінде ол дұғаларды ызыңдауға теңеп, басым ауырып шығып кеттім деген болатын. Ал &quot;Намаз&quot; өлеңінде ол намаз оқуды тоңқаюға теңеген. {{Дереккөзі келтірілмеген}}

Жалпы, қазақ даласында ислам діні басым болды, және атеизмді көп көре бермейміз. Бірақ ол &quot;қандай ислам&quot; екені байланысты. Шоқан Уәлиханов еңбектеріне сүйенсек, қазақ даласындағы ислам тәңіршілдік пен шаманизмнің қоспаларымен бірге жүрген. Мысалыға жеті шелпек пісіру, тұмар тағу, аластау, және тағы да басқа тәңіршілдіктен қалған рәсімдер.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Мысалыға, ислам дінін қатты ұстанған ақындарымыздың өздері - исламнан шығарып жібере жаздайтын өлеңдер шығарған. Соның бірі:  {{Дереккөзі келтірілмеген}}

[[Ілияс Жансүгіров|Ілияс Жансүгіровтың]] &quot;Шошқа&quot; атты өлеңі. Ол сол өлеңде Шошқаны харам деген Молданы кемсіткен болатын.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

[[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] &quot;Дін&quot; өлеңі. Ол осы өлең арқылы &quot;Осы әлемде қанша дін болса да барлығының жолы дұрыс, бәрібір бір құдайға әкеледі. Жай ғана құдайдың есімдері көп, сол үшін әркім өз дінімен жүреді&quot; деген логиканы жеткізеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атеизм]]</text>
      <sha1>1m8xokau678fjomyv0071atxg89qlac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қанаш Қамзин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27418</id>
    <revision>
      <id>3628211</id>
      <parentid>3430222</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6954" sha1="6slw91bai8253ylu14s33upxcypv1gs" xml:space="preserve">'''Қанаш Қамзин''' — 429-шы ату полкінің рота командирі (52-ші ату дивизиясы, 57-әскер, 3-ші Украина майданы), лейтенант.Ол 1919 жылы 29 қарашада Павлодар облысы Ақсу ауданы Жолқұдық ауылында(бұрынғы Ермак) қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Ұлты — қазақ. [[Арғын]] тайпасының [[Бәсентиін ]] руы Бөрі бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;/ref&gt;

1931-1934 жылдар аралығында Павлодар қаласының қазақ-комунна мектебінде оқыған.Оқуын Алматы қаласында одан әрі жалғастырды.

[[1938 жыл]]ы жұмысшылар факультетін тәмамдап, 1941 жылы Абай атындағы Алматы педагогикалық институтын бітірді. 1941 жылың шілдесінде Алматы қалалық военкоматымен қызыл Армия қатарына шақырылды. Сталинград жаяу әскерлер училищесінің жедел курсын аяқтаған.

[[1943 жыл]]дан бастап , қан майданда болды.1944 жылдың жазына қарай лейтенант Камзин 52-ші ату дивизиясының 429-шы ату полкіне басшылық етті.Молдавияны жаудан босатуда және Днестр өзенінің маңында өткен шайқаста ерекше көзге түсті. [[1944 жыл]]дың [[13 сәуір]]інің түнінде лейтенант Камзин ротамен бірге бірінші болып, Днестр өзенін Бычок ауылы маңында босатты(Молдавияның Григориополь ауданы).Плацдармды басып алып, рота қарсыластың мықты бекінген қорғанысын бұзып өтеді. [[1944 жыл]]дың 14 сәуірінде ротаны шабуылға көтеріп, Өзі Гура-Выкулай ауылының шетінде қаза табады.Молдавияның Новоаненск ауданы Гура-Выкулай ауылында жерленген.

[[1944 жыл]]дың жылдың 13 қыркүйегінде жарық көрген КСРО-ның жоғарғы кеңесінің Президиуымының нұсқауымен берілген тапсырмаларды үлгілі орындағаны және батырлығы мен ержүректілігі үшін Қанаш Камзинге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.Ленин орденімен марапатталған.

Ақсу ауданында өзінің туған ауылына Қанаш Камзин аты берілді.Сонымен қатар Павлодар қаласындағы бала-бақша , Ақсу мен Павлодар қаласындағы көше, туған ауылындағы орта мектеп батыр атамыздың атымен аталып тұр.Мектептің қасбетінде мемореалды тақта орнатылып, мектеп маңында ескерткіш орнатылып, Павлодарда , батырлар алаңында барельефі бар стела Қанаш Камзиннің ерлігінің айқын айғағы болып тұр.Ертісте «Қанаш Камзин» атты жүк теплоходы жүзген.Оның есімі Молдавияның астанасы Кишинев қаласындағы Жеңіс аркасында мәңгіге қамалып жазылған. 
Марапаттау парағынан:

[[1944 жыл]]дың 12-сінен 13-сіне қараған түні қарсыластыңқатты артиллериялық және миномет-пулеметтік отының күштілігіне қарамастан, бірінші эшелонда өзі үдемелі қарқынмен соғысқа араласып , сосын Днестр өзенінің маңындағы Молдавия КСР-ының Тирасополь ауданындағы Вичен ауылында да қарсыластан Молдавияны босатуда аса белсенділік танытты.

Өзенді босатқаннан кейін ротаны айқасқа өзі бастап апарып, өзеннің оң жағалауындағы плацдармды басып алып, жауынгерлерге ерлік пен батылдықтың үлгісі болды.

Оң жағалауды қарсыластың қатты басып алғанына қарамастан, (екі траншей, доттар, дзоттар мен басқа да бекіністер) ол өзінің ротасымен траншеяның бірінші және екінші сызықтарын тез басып өтіп, Гура-Высулай ауылының оңтүстігіне кіреді. 
Өзінің ротасымен Камзин батырлық танытып, Гура-Выкулай ауылының 65 метрлік биіктігіне қарамастан, биіктікті басып алып немістерді қуып шығады және 20 офицерлерді жойды.

Биіктікте пулеметтерін орнатып, Камзин Гура-Выкулай ауылының батыс жағынан от шаша бастайды.Сосын 1-ші және 2-ші роталарға Гура-Выкулайауылының оңтүстік-шығыс жағына кіруге жол ашады.

Бірінші болып оң жағалауға өтіп, биіктікті басып алып, негізгі күштердің келіп жеткенше оны ұстап тұрғаны үшін, плацдармды кеңейткені үшін және 20 унтер-офицерді жойғаны үшін Кеңес Одағының Батыры атағына лайық. 
429-шы ату полкінің командирі Азатьян.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;
	
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]</text>
      <sha1>6slw91bai8253ylu14s33upxcypv1gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қажым Жұмалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27930</id>
    <revision>
      <id>3628271</id>
      <parentid>3573644</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10182" sha1="ef53e2jfasndjhtueeyiu6wgdb5g9ww" xml:space="preserve">'''Қажым Жұмәлі ''' (Қажығали) — жазушы, ақын, абайтанушы, әдебиеттанушы, ғалым, [[филология]] ғылымдарының докторы (1947), [[профессор]] (1950), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясының академигі]] (1967, 1946 жылдан корреспондент мүшесі).

== Өмірбаяны ==
* 1923 – 25 жылы Орынбор ересектер мектебінде, Шымкент ауыл шаруашылық техникумында оқыған. 
* 1932 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі АлМУ) бітірген. 
* 1932 – 37 жылдары Орал педагогика институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекет университеті)
* 1937 – 68 жылдары ҚазПИ-де сабақ беріп, қазақ әдебиеті кафедрасын басқарды. 

== Шығармашылығы ==
Жұмалиев шығармашылық жолын ақындықтан бастаған. 
* Оның алғашқы өлеңі “Батырақ Ғалиасқар” 1928 жылы “Лениншіл жас” газетінде жарияланды. 
* “Ерғожа мен Егізбай” поэмасы (1929)
* “Шабуыл” (1933)
* “Қанды су” (1934)
* “Өмір жыры” (1938)
* “Қырдағы күрес” (1957) деп аталатын өлеңдері мен поэмалар жинақтары жарық көрді. 
* Исатай-Махамбет көтерілісінің тарихынан жазыла бастаған романның үзінділері “Айқас” деген атпен басылған (1942). 
* “Біржан-Сара” операсы либреттосының авторы.
* “Арбасу” (Ә.Сәрсенбаевпен бірге) атты пьесаның авторы. 
* Қазақ зиялылары туралы “Жайсаң жандар” естелік кітабы жарық көрді (1969). Кітапта С.Меңдешев, С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|С.Аспандияров]], [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.Сәтбаев]], С. Камалов, т.б. шығармашылық портреттері жасалған.

==Қазақ фольклорын, әдебиет тарихы мен теориясын зерттеу==
Жұмалиев 20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап қазақ фольклорын, әдебиет тарихы мен теориясын зерттеумен шұғылданды. 
* 1958 – 60 жылдары 2 томдық “Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері”
1-томына 
** “Қобыланды батыр”
** “Алпамыс батыр”
** “[[Ер Тарғын]]”
** “Қамбар батыр”
** “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”
** “[[Қыз Жібек]]”
** “Айман – Шолпан” эпостары туралы зерттеулері енген. 
2-томында 19 ғасырдағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығы талданған. 
* 2 томдық “Әдебиет тарихы” (1960). Екі томдық “Әдебиет тарихы” кітабында қазақ әдебиеті тарихына кең ғылыми шолу жасалып, 18 – 19 ғасырлардағы жыраулар, ақындар, жазушылар шығармашылығы жан-жақты зерттелген. 
* “Әдебиет теориясы” (1938; 2-бас., 1964, 3-бас., 1969)
* “XVІ – XІX ғасырдағы қазақ әдебиеті” (1967) кітаптары ұзақ уақыт бойы респ. жоғары оқу орындарында оқулық ретінде пайдаланылды. 
* Махамбет шығармашылығын бірінші рет кең көлемде зерттеген ғалым. Бұл саладағы қызметін ол ақын өлеңдерін жинап бастырудан бастады (1938). 1948 жылы “Махамбет” атты монографиясын жариялады. Монографияда Исатай – Махамбет көтерілісінің тарихына қатысты тың деректер келтірілген. Ғалым осы тақырыпты зерттей жүріп Шернияз Жарылғасұлы, Алмажан Азаматқызы, Ығылман Шөрекұлы шығармаларын бірінші болып талдап, ғыл. айналымға енгізді. 

Ол [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]] даярлаған 
* “Қазақ совет әдебиеті очеркінің” (1948) бас редакторы
* 6 томдық “Қазақ әдебиеті тарихының” 18 – 19 ғасырлар аралығындағы қазақ әдебиетіне арналған 2-томы
* 1-кітабының (1960) редакциясын басқарды және оның негізгі авторларының бірі болды. 
* Осы дәуір әдебиетінен орта мектепке (8 – 9 сынып) және жоғарғы оқу орындарына арнап қазақ және орыс тілдерінде оқулықтар жазды. 
* Ғалымның “Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі” (1946) еңбегі абайтануға қосылған үлкен үлес болып қабылданды. Онда Жұмалиев Абайдың өмірі мен шығарм-ғына кең талдау жасады. Абайдың қазақ әдебиетіндегі орнын, тарихи еңбегін, қазақ әдеби тілін қалыптастырудағы қызметін жан-жақты зерттеді. Бұл кітапқа Н.К. Дмитриев, С.Е. Малов, В.М. Жирмунский, т.б. ғалымдар үлкен баға берді.

==Әдебиет теориясына қатысты еңбектері==
Жұмәліұлы зерттеулерінің бір саласы – әдебиет теориясына қатысты еңбектері. Ғалымның бұл саладағы еңбегі 1938 жылы шыққан “[[Әдебиет теориясы]]” деген кітабынан басталады. Бұл – қазақ тіліндегі А.Байтұрсынұлының “Әдебиет танытқышынан” кейінгі әдебиеттану терминдерін жүйелеуге арналған екінші талпыныс болатын. Өмірінің соңғы жылдары Жұмәліұлы әдеби [[стиль]] мәселесін зерттеуге ден қойды. Ғалымның бұл ізденістері “Стиль – өнер ерекшелігі” атты кітабына негіз болды. Мұнда ол жалпы әдебиеттегі стиль туралы ұғымды, жазушы стилі жайлы түсініктерді жаңа пайымдаулармен толықтырды. [[Сәкен Сейфуллин|Сейфуллин]], [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Майлы]], [[Ілияс Жансүгіров|Жансүгір]], [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С.Мұқанұлы]], [[Тайыр Жарықұлы Жароков|Т.Жарықұлы]], [[Әбу Сәрсенбаев|Сәрсенбай]], Камалов, [[Дихан-Баба Әбілев|Д.Әбіл]], т.б. ақын-жазушылардың өзіне тән стильдік ерекшеліктерін талдап көрсетті. Жұмәліұлы өмірінің отыз жыл уақытын оқытушылық қызметпен өткізді. Қазақ әдебиеттану ғылымы мамандарын даярлауға елеулі үлес қосты.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Қирабаев С., Қажым туралы сөз, кіт.: Шығармалары. 2-том, А., 1992.&lt;/ref&gt;

==Шығармалары==
* Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. А., 1948; 
* Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері. 1 – 2 т. А., 1958 – 60; 
* Стиль – өнер ерекшелігі. А., 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Bio-stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:28 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1907 жылы туғандар]]
[[Санат:Қаратөбе ауданында туғандар]]
[[Санат:16 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1968 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Абайтанушылар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]</text>
      <sha1>ef53e2jfasndjhtueeyiu6wgdb5g9ww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628347</id>
      <parentid>3628271</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3573644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10081" sha1="fbd8hqeibh83on6vx9bhdej5zwu47bb" xml:space="preserve">'''Қажым Жұмәлі ''' (Қажығали) — жазушы, ақын, абайтанушы, әдебиеттанушы, ғалым, [[филология]] ғылымдарының докторы (1947), [[профессор]] (1950), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясының академигі]] (1967, 1946 жылдан корреспондент мүшесі).

== Өмірбаяны ==
* 1923 – 25 жылы Орынбор ересектер мектебінде, Шымкент ауыл шаруашылық техникумында оқыған. 
* 1932 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі АлМУ) бітірген. 
* 1932 – 37 жылдары Орал педагогика институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекет университеті)
* 1937 – 68 жылдары ҚазПИ-де сабақ беріп, қазақ әдебиеті кафедрасын басқарды. 

== Шығармашылығы ==
Жұмалиев шығармашылық жолын ақындықтан бастаған. 
* Оның алғашқы өлеңі “Батырақ Ғалиасқар” 1928 жылы “Лениншіл жас” газетінде жарияланды. 
* “Ерғожа мен Егізбай” поэмасы (1929)
* “Шабуыл” (1933)
* “Қанды су” (1934)
* “Өмір жыры” (1938)
* “Қырдағы күрес” (1957) деп аталатын өлеңдері мен поэмалар жинақтары жарық көрді. 
* Исатай-Махамбет көтерілісінің тарихынан жазыла бастаған романның үзінділері “Айқас” деген атпен басылған (1942). 
* “Біржан-Сара” операсы либреттосының авторы.
* “Арбасу” (Ә.Сәрсенбаевпен бірге) атты пьесаның авторы. 
* Қазақ зиялылары туралы “Жайсаң жандар” естелік кітабы жарық көрді (1969). Кітапта С.Меңдешев, С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|С.Аспандияров]], [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.Сәтбаев]], С. Камалов, т.б. шығармашылық портреттері жасалған.

==Қазақ фольклорын, әдебиет тарихы мен теориясын зерттеу==
Жұмалиев 20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап қазақ фольклорын, әдебиет тарихы мен теориясын зерттеумен шұғылданды. 
* 1958 – 60 жылдары 2 томдық “Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері”
1-томына 
** “Қобыланды батыр”
** “Алпамыс батыр”
** “Ер Тарғын”
** “Қамбар батыр”
** “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”
** “[[Қыз Жібек]]”
** “Айман – Шолпан” эпостары туралы зерттеулері енген. 
2-томында 19 ғасырдағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығы талданған. 
* 2 томдық “Әдебиет тарихы” (1960). Екі томдық “Әдебиет тарихы” кітабында қазақ әдебиеті тарихына кең ғылыми шолу жасалып, 18 – 19 ғасырлардағы жыраулар, ақындар, жазушылар шығармашылығы жан-жақты зерттелген. 
* “Әдебиет теориясы” (1938; 2-бас., 1964, 3-бас., 1969)
* “XVІ – XІX ғасырдағы қазақ әдебиеті” (1967) кітаптары ұзақ уақыт бойы респ. жоғары оқу орындарында оқулық ретінде пайдаланылды. 
* Махамбет шығармашылығын бірінші рет кең көлемде зерттеген ғалым. Бұл саладағы қызметін ол ақын өлеңдерін жинап бастырудан бастады (1938). 1948 жылы “Махамбет” атты монографиясын жариялады. Монографияда Исатай – Махамбет көтерілісінің тарихына қатысты тың деректер келтірілген. Ғалым осы тақырыпты зерттей жүріп Шернияз Жарылғасұлы, Алмажан Азаматқызы, Ығылман Шөрекұлы шығармаларын бірінші болып талдап, ғыл. айналымға енгізді. 

Ол Әдебиет және өнер институты даярлаған 
* “Қазақ совет әдебиеті очеркінің” (1948) бас редакторы
* 6 томдық “Қазақ әдебиеті тарихының” 18 – 19 ғасырлар аралығындағы қазақ әдебиетіне арналған 2-томы
* 1-кітабының (1960) редакциясын басқарды және оның негізгі авторларының бірі болды. 
* Осы дәуір әдебиетінен орта мектепке (8 – 9 сынып) және жоғарғы оқу орындарына арнап қазақ және орыс тілдерінде оқулықтар жазды. 
* Ғалымның “Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі” (1946) еңбегі абайтануға қосылған үлкен үлес болып қабылданды. Онда Жұмалиев Абайдың өмірі мен шығарм-ғына кең талдау жасады. Абайдың қазақ әдебиетіндегі орнын, тарихи еңбегін, қазақ әдеби тілін қалыптастырудағы қызметін жан-жақты зерттеді. Бұл кітапқа Н.К. Дмитриев, С.Е. Малов, В.М. Жирмунский, т.б. ғалымдар үлкен баға берді.

==Әдебиет теориясына қатысты еңбектері==
Жұмәліұлы зерттеулерінің бір саласы – әдебиет теориясына қатысты еңбектері. Ғалымның бұл саладағы еңбегі 1938 жылы шыққан “[[Әдебиет теориясы]]” деген кітабынан басталады. Бұл – қазақ тіліндегі А.Байтұрсынұлының “Әдебиет танытқышынан” кейінгі әдебиеттану терминдерін жүйелеуге арналған екінші талпыныс болатын. Өмірінің соңғы жылдары Жұмәліұлы әдеби стиль мәселесін зерттеуге ден қойды. Ғалымның бұл ізденістері “Стиль – өнер ерекшелігі” атты кітабына негіз болды. Мұнда ол жалпы әдебиеттегі стиль туралы ұғымды, жазушы стилі жайлы түсініктерді жаңа пайымдаулармен толықтырды. [[Сәкен Сейфуллин|Сейфуллин]], [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Майлы]], [[Ілияс Жансүгіров|Жансүгір]], [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С.Мұқанұлы]], [[Тайыр Жарықұлы Жароков|Т.Жарықұлы]], [[Әбу Сәрсенбаев|Сәрсенбай]], Камалов, [[Дихан-Баба Әбілев|Д.Әбіл]], т.б. ақын-жазушылардың өзіне тән стильдік ерекшеліктерін талдап көрсетті. Жұмәліұлы өмірінің отыз жыл уақытын оқытушылық қызметпен өткізді. Қазақ әдебиеттану ғылымы мамандарын даярлауға елеулі үлес қосты.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Қирабаев С., Қажым туралы сөз, кіт.: Шығармалары. 2-том, А., 1992.&lt;/ref&gt;

==Шығармалары==
* Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. А., 1948; 
* Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері. 1 – 2 т. А., 1958 – 60; 
* Стиль – өнер ерекшелігі. А., 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Bio-stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:28 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1907 жылы туғандар]]
[[Санат:Қаратөбе ауданында туғандар]]
[[Санат:16 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1968 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Абайтанушылар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]</text>
      <sha1>fbd8hqeibh83on6vx9bhdej5zwu47bb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казахстанская правда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28283</id>
    <revision>
      <id>3628186</id>
      <parentid>3426140</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6477" sha1="jg9odzu6ejr9yff8sb21020ia8clg5l" xml:space="preserve">{{Газет
| атауы                       = Казахстанская правда
| шынайы атауы                = 
| сурет                       = Logo KazPravda.jpg
| қолы                        = 
| түрі                        = 
| форматы                     =
| құрылғаны                   = [[1920 жыл]]
| басылымдарды тоқтату        = 
| бағасы                      = 
| иелері                      = «Қазақ газеттері»  ЖШС 
| баспасы                     = 
| редакторы                   = 
| бас редакторы               = Сәбит Малдыбаев
| штат                        = 
| саяси                       = 
| тілі                        = [[орыс тілі|орысша]]
| тиражы                      = 80 000 
 |мерзімділік           = аптасына 5 рет
| бас кеңсесі                 = Қазақстан: 010008, Астана қ, «Егемен Қазақстан» көшесі 5/13
| ISSN                        = 
| веб-сайты                   = [https://kazpravda.kz/ kazpravda.kz]
}}

'''“Казахстанская правда”''' – республикалық қоғамдық-саяси [[газет]], [[Қазақстан]]дағы беделді мерзімді басылымдардың бірі. Құрылтайшы және шығарушы – “Қазақ газеттері” жауапкершілігі шектеулі серіктестігі.

*1920 жылдың қаңтарынан қыркүйегіне дейін “Известия Киргизского края”, 
*1921 жылдың 1 шілдесінен 1923 жылдың 18 қарашасына дейін “Степная правда”, 
*1923 жылдың желтоқсанынан 1931 жылдың аяғына дейін “Советская степь” атауымен жарық көрді. 
*1932 жылдың қарашасынан “ Казахстанская правда ” атымен шығып келеді. 
*1920 жылы Қырғыз (Қазақ) ревкомының, 
*1921 – 23 жылы РК (б) П Қырғыз (Қазақ) обкомы мен [[Орынбор]] губкомының және Қырғыз ([[Қазақ]]) ОАК мен Орынбор Кеңесінің, *1923 – 25 жылы РК(б)П [[Қырғыз]] (Қазақ) ОАК-нің, 
*1925 – 37 жылы БК(б)П [[Қазақстан]] өлкелік комитететі мен [[Қазақстан]] ОАК және Кәсіпшілер одағы кеңесінің, 
*1937 – 91 жылы Қазақстан КП ОК-і, Қазақ КСР Жоғасыр Кеңесі мен Министрлік Кеңесінің органы болды. 
*1957 жылы ұйымдастырушылық және насихаттық қызметі үшін он мыңыншы санының жарық көруіне байланысты [[Еңбек Қызыл Ту|Еңбек Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 
*1991 жылдан республикалық қоғамдық-саяси газет. “ Казахстанская правда ” еліміз бастан өткерген тарихи кезеңдер мен оқиғаларға дер кезінде үн қосып отырды. Республиканың саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени өміріндегі жаңалықтарды жиі жариялап тұрады.

Аптасына 5 рет орыс тілінде шығады. Көлемі – 2 [[баспа]] табақ, таралымы – 71827 дана (2002).&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Бас редакторлары ==
* 1920. Валерий Лежава-Мюрат 
* 1921. Дмитрий Наронович 
* 1921—1922. Александр Марьин 
* 1922—1923. Петр Кусмарцев
* 1923—1925. Лев Хейфец 
* 1925. Николай Феоктистов 
* 1926. Николай Туриков 
* 1926—1928. Александр Швер 
* 1928. Николай Пищальников 
* 1929. Николае Мартыненко
* 1929. Павел Рысаков 
* 1929. [[Садық Жүнісұлы Сафарбеков|Садық Сафарбеков]] 
* 1929—1930. Борис Красный 
* 1930. Николай Седов 
* 1930—1932. Пётр Варламов 
* 1932—1933. Аркадий Савин 
* 1933. Иван Губанов 
* 1933—1937. Николай Верховский
* 1937. Николай Гусев 
* 1937—1938. Даниил Терентьев 
* 1938—1940. Александр Шумаков 
* 1940. Сергей Костюхин 
* 1940—1948. Константин Нефедов 
* 1948—1955. Игнат Никитин 
* 1955—1957. Константин Нефедов 
* 1957—1963. Фёдор Боярский 
* 1963—1965. Андрей Кияница 
* 1965—1979. Фёдор Михайлов 
* 1982. Иван Спиваков
* 1982—1986. Альберт Устинов
* 1986—1991. Фёдор Игнатов 
* 1991—1994. Вячеслав Срыбных 
* 1994—1997. Григорий Дильдяев
* 1997—2003. Валерий Михайлов 
* 2003—2017. [[Татьяна Васильевна Костина|Татьяна Костина]]
* 2017—2022. [[Асыл Сағымбеков]] 
* 2022 жылдан бастап — Сәбит Малдыбаев&lt;ref&gt;https://nomad.su/?a=15-201501300010&lt;/ref&gt;

; «„Казахстанская правда“ РГ» АҚ басқарма төрағалары
* 1999—2002. Анатолий Гурский
* 2002—2003. Бағлан Майлыбаев
* 2003—2005. Олег Червинский
* 2005—2007. Олег Квятковский
* 2007—2011. Александр Тараков
* 2011—2014. Жанай Омаров
* 2014—2016. Александр Тараков
* 2016—2021. Вячеслав Пащенко

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орыс тілді газеттер]]
[[Санат:Қазақстан газеттері]]</text>
      <sha1>jg9odzu6ejr9yff8sb21020ia8clg5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628196</id>
      <parentid>3628186</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3426140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6465" sha1="l904xu9rcb692zsjga3o6z41ni9lrz3" xml:space="preserve">{{Газет
| атауы                       = Казахстанская правда
| шынайы атауы                = 
| сурет                       = Logo KazPravda.jpg
| қолы                        = 
| түрі                        = 
| форматы                     =
| құрылғаны                   = [[1920 жыл]]
| басылымдарды тоқтату        = 
| бағасы                      = 
| иелері                      = «Қазақ газеттері»  ЖШС 
| баспасы                     = 
| редакторы                   = 
| бас редакторы               = Сәбит Малдыбаев
| штат                        = 
| саяси                       = 
| тілі                        = [[орыс тілі|орысша]]
| тиражы                      = 80 000 
 |мерзімділік           = аптасына 5 рет
| бас кеңсесі                 = Қазақстан: 010008, Астана қ, «Егемен Қазақстан» көшесі 5/13
| ISSN                        = 
| веб-сайты                   = [https://kazpravda.kz/ kazpravda.kz]
}}

'''“Казахстанская правда”''' – республикалық қоғамдық-саяси газет, [[Қазақстан]]дағы беделді мерзімді басылымдардың бірі. Құрылтайшы және шығарушы – “Қазақ газеттері” жауапкершілігі шектеулі серіктестігі.

*1920 жылдың қаңтарынан қыркүйегіне дейін “Известия Киргизского края”, 
*1921 жылдың 1 шілдесінен 1923 жылдың 18 қарашасына дейін “Степная правда”, 
*1923 жылдың желтоқсанынан 1931 жылдың аяғына дейін “Советская степь” атауымен жарық көрді. 
*1932 жылдың қарашасынан “ Казахстанская правда ” атымен шығып келеді. 
*1920 жылы Қырғыз (Қазақ) ревкомының, 
*1921 – 23 жылы РК (б) П Қырғыз (Қазақ) обкомы мен Орынбор губкомының және Қырғыз ([[Қазақ]]) ОАК мен Орынбор Кеңесінің, *1923 – 25 жылы РК(б)П [[Қырғыз]] (Қазақ) ОАК-нің, 
*1925 – 37 жылы БК(б)П [[Қазақстан]] өлкелік комитететі мен [[Қазақстан]] ОАК және Кәсіпшілер одағы кеңесінің, 
*1937 – 91 жылы Қазақстан КП ОК-і, Қазақ КСР Жоғасыр Кеңесі мен Министрлік Кеңесінің органы болды. 
*1957 жылы ұйымдастырушылық және насихаттық қызметі үшін он мыңыншы санының жарық көруіне байланысты [[Еңбек Қызыл Ту|Еңбек Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 
*1991 жылдан республикалық қоғамдық-саяси газет. “ Казахстанская правда ” еліміз бастан өткерген тарихи кезеңдер мен оқиғаларға дер кезінде үн қосып отырды. Республиканың саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени өміріндегі жаңалықтарды жиі жариялап тұрады.

Аптасына 5 рет орыс тілінде шығады. Көлемі – 2 баспа табақ, таралымы – 71827 дана (2002).&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Бас редакторлары ==
* 1920. Валерий Лежава-Мюрат 
* 1921. Дмитрий Наронович 
* 1921—1922. Александр Марьин 
* 1922—1923. Петр Кусмарцев
* 1923—1925. Лев Хейфец 
* 1925. Николай Феоктистов 
* 1926. Николай Туриков 
* 1926—1928. Александр Швер 
* 1928. Николай Пищальников 
* 1929. Николае Мартыненко
* 1929. Павел Рысаков 
* 1929. [[Садық Жүнісұлы Сафарбеков|Садық Сафарбеков]] 
* 1929—1930. Борис Красный 
* 1930. Николай Седов 
* 1930—1932. Пётр Варламов 
* 1932—1933. Аркадий Савин 
* 1933. Иван Губанов 
* 1933—1937. Николай Верховский
* 1937. Николай Гусев 
* 1937—1938. Даниил Терентьев 
* 1938—1940. Александр Шумаков 
* 1940. Сергей Костюхин 
* 1940—1948. Константин Нефедов 
* 1948—1955. Игнат Никитин 
* 1955—1957. Константин Нефедов 
* 1957—1963. Фёдор Боярский 
* 1963—1965. Андрей Кияница 
* 1965—1979. Фёдор Михайлов 
* 1982. Иван Спиваков
* 1982—1986. Альберт Устинов
* 1986—1991. Фёдор Игнатов 
* 1991—1994. Вячеслав Срыбных 
* 1994—1997. Григорий Дильдяев
* 1997—2003. Валерий Михайлов 
* 2003—2017. [[Татьяна Васильевна Костина|Татьяна Костина]]
* 2017—2022. [[Асыл Сағымбеков]] 
* 2022 жылдан бастап — Сәбит Малдыбаев&lt;ref&gt;https://nomad.su/?a=15-201501300010&lt;/ref&gt;

; «„Казахстанская правда“ РГ» АҚ басқарма төрағалары
* 1999—2002. Анатолий Гурский
* 2002—2003. Бағлан Майлыбаев
* 2003—2005. Олег Червинский
* 2005—2007. Олег Квятковский
* 2007—2011. Александр Тараков
* 2011—2014. Жанай Омаров
* 2014—2016. Александр Тараков
* 2016—2021. Вячеслав Пащенко

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орыс тілді газеттер]]
[[Санат:Қазақстан газеттері]]</text>
      <sha1>l904xu9rcb692zsjga3o6z41ni9lrz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асмантай-матай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35191</id>
    <revision>
      <id>3628268</id>
      <parentid>3481546</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1100" sha1="a7tq920ed5m4f0h0bc93abogel1ptgp" xml:space="preserve">'''Асмантай-матай''' – [[Үстірт]]тің солтүстік шетіндегі [[сор]]. [[Ақтөбе облысы]] [[Байғанин ауданы]] жерінде орналасқан. Аумағы 650 км².

Батыстан шығысқа қарай 52 км-ге созылып жатыр. Ені 17 км, Сордың сазды-әктасты топырағында [[жусан]], [[сораң]], т.б. өсімдіктер өседі.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]  I том&lt;/ref&gt;
== Сілтемелер ==
* [[Асқаралы]]
* [[Асқара]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20100831004412/http://mapl40.narod.ru/map2/index22.html Топографические карты]
* [http://www.ast.uz/ru/catalog.php?bid=66&amp;sid=25/ Казахстан]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Байғанин ауданы географиясы]]
[[Санат:Сорлар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>a7tq920ed5m4f0h0bc93abogel1ptgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алатау (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38065</id>
    <revision>
      <id>3628182</id>
      <parentid>3607640</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pphiness</username>
        <id>183320</id>
      </contributor>
      <origin>3628182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113723" sha1="ehof436g8d1fqja2k1h6oazi6zsa1zu" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Қала
|атауы                 = Алатау 
|сурет               =   File:Жетыген сверху (1).jpg
|әкімшілік күйі          = 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =  
   |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47
   |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Алматы облысы 
|кестедегі облыс         = Алматы облысы{{!}}Алматы 
|ауданы                  = 
|кестедегі аудан         = 
|мекен түрі              = 
|мекені                  = 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = Әркен Хамитұлы Өтенов
|құрылған уақыты         = 1873   
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген''
|статус алуы               = 2024
|жер аумағы                  = 880
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}52762
  |санақ жылы             = [[2024 жыл|2024]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі]
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Алатау}}
'''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Алматы_облысы|Алматы облысындағы]]&lt;ref name=&quot;govkz-alatau-684086&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt; облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы [[Қазақстан_Республикасының_Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды&lt;ref name=&quot;akorda-432&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;egemen-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады&lt;ref name=&quot;akorda-alatau-city-2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inform-private-investment&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қала [[Орталық_Азия|Орталық Азиядағы]] ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр&lt;ref name=&quot;egemen-alatau-martebe&quot;&gt;{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Алатау [[Алматы|Алматы қаласының]] орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, [[Алматы]] – [[Қонаев_(қала)|Қонаев]] ([[Қонаев_(қала)|Қапшағай]]) көлік дәлізі бойында орналасқан&lt;ref name=&quot;alatau-city-about&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azattyq-alatau-32768382&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Алатау территориясы - [[Орталық_Азия|Орталық Азиядағы]] аумағы ең ірі&lt;ref name=&quot;govkz-almobl-902571&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azattyq-alatau-32768382&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt; арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.&lt;ref name=&quot;akorda-ai-address&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Қала тарихы ==

=== Ежелгі және ортағасырлық тарих ===

Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады&lt;ref name=&quot;ehistory-zhibek-zholy&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген&lt;ref name=&quot;akishev-1963&quot;&gt;{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qazaqgeography-altyn-adam&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ogni-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді.

Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты&lt;ref name=&quot;groshev-ili&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ektu-2010&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды&lt;ref name=&quot;ehistory-kazakhstan&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды&lt;ref name=&quot;unesco-tamgaly&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tengrinews-talhiz&quot;&gt;{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;talhir&quot;&gt;{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті&lt;ref name=&quot;baypakov-city-steppe&quot;&gt;{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)&lt;ref name=&quot;archaeology-irrigation&quot;&gt;{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tortkol-caravanserai&quot;&gt;{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген&lt;ref name=&quot;kursiv-unesco&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;exclusive-tolerance&quot;&gt;{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kp-tamgaly&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді&lt;ref name=&quot;unesco-silk-roads&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;baypakov-city-steppe&quot;&gt;{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді.

=== Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) ===

1873 жылы&lt;ref name=&quot;lukhtanov-verny&quot;&gt;{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ehistory-pdf&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt; қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды&lt;ref name=&quot;people-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан&lt;ref name=&quot;lukhtanov-verny&quot;&gt;{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды.

1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды&lt;ref name=&quot;ehistory-zhetysu&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]]

1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді&lt;ref name=&quot;akorda-432&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;informburo-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) ===

2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады&lt;ref name=&quot;qazaq1913-almaty&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында&lt;ref name=&quot;informburo-g4city&quot;&gt;{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt; Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)&lt;ref name=&quot;primeminister-g4city&quot;&gt;{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt; тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді.

Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды&lt;ref name=&quot;primeminister-g4city&quot;&gt;{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;:  Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы&lt;ref name=&quot;zakon-g4city&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды&lt;ref name=&quot;primeminister-aea&quot;&gt;{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;adilet-817&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. 

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді&lt;ref name=&quot;informburo-aea&quot;&gt;{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды&lt;ref name=&quot;primeminister-g4city&quot;&gt;{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) ===

[[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]]
[[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]]

2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды&lt;ref name=&quot;akorda-432&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді&lt;ref name=&quot;adilet-605205&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]]

2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды&lt;ref name=&quot;tengrinews-dachi&quot;&gt;{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді&lt;ref name=&quot;adilet-614805&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== Атауының шығу тегі ===

Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды.

«Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді.

== Халық ==

=== Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) ===

Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)&lt;ref name=&quot;stat-1999&quot;&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)&lt;ref name=&quot;stat-2009&quot;&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды&lt;ref name=&quot;stat-2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;:
Жетігенде – 20 418 адам
Қоянқұста – 6 300
Заречныйда – 5 348
Жаңадәуірде – 4 944
Ынтымақта – 4 476
Жаңаталапта – 2 749
Арнада – 1 125
Құйғанда – 1 003
Жаңаарнада – 995
Дәулетте – 888
Еңбекте – 647
Қайратта – 214 адам

=== Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) ===

2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады&lt;ref name=&quot;govkz-alatau-684086&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті&lt;ref name=&quot;inform-alatau-2026&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== 2050 жылға дейінгі даму болжамы ===

Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр&lt;ref name=&quot;alatau-city-about-kk&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inform-konaev-oyin&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде&lt;ref name=&quot;alatau-city-about-kk&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып&lt;ref name=&quot;qazaqstan-tv-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда&lt;ref name=&quot;alatau-city-about-kk&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Ерекше құқықтық режим ==

2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды&lt;ref name=&quot;akorda-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zakon-special-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]]

2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып&lt;ref name=&quot;senate-alatau-law&quot;&gt;{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zakon-constitutional-law&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді&lt;ref name=&quot;azattyq-ruhy-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді:

* қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі&lt;ref name=&quot;akorda-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу&lt;ref name=&quot;inform-special-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу&lt;ref name=&quot;elorda-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту&lt;ref name=&quot;akorda-constitutional-law&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;elorda-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikyn-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту&lt;ref name=&quot;inform-special-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі&lt;ref name=&quot;akorda-constitutional-law&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;baribar-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі&lt;ref name=&quot;inform-special-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikyn-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;;
* Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету&lt;ref name=&quot;akorda-constitutional-law&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады&lt;ref name=&quot;kursiv-constitutional-law&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Басқару жүйесі ==

Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы&lt;ref name=&quot;gov-alatau-masterplan&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nurkz-alatau-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== Кеңес және Alatau City Authority ===

Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі&lt;ref name=&quot;gov-alatau-masterplan&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган&lt;ref name=&quot;aikyn-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді&lt;ref name=&quot;gov-alatau-masterplan&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nurkz-alatau-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді&lt;ref name=&quot;gov-alatau-masterplan&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== Жергілікті басқару ===

Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды&lt;ref name=&quot;gov-alatau-masterplan&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-official-sources&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nurkz-alatau-status&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Экономика ==

=== Қаржыландыру моделі ===

[[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]]

Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр&lt;ref name=&quot;inform-private-investment&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді&lt;ref name=&quot;govkz-alatau-684086&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;baq-alatau-economy&quot;&gt;{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== Бюджет және өндірістік көрсеткіштер ===

Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті&lt;ref name=&quot;gov-alatau-population&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== Инвестициялық қызмет ===

2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар&lt;ref name=&quot;gov-alatau-population&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған&lt;ref name=&quot;qazaqstan-tv-law&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== «Alatau» арнайы экономикалық аймағы ===

«Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды&lt;ref name=&quot;govkz-alatau-684086&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді&lt;ref name=&quot;govkz-alatau-684086&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды&lt;ref name=&quot;alatau-city-about-kk&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады&lt;ref name=&quot;govkz-alatau-684086&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Қала құрылысы және сәулет ==

=== Қаланың бас жоспары ===

Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады&lt;ref name=&quot;qazinform-new-city&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. 

Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды&lt;ref name=&quot;govkz-alatau-684086&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikyn-zhetigen&quot;&gt;{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен&lt;ref name=&quot;azh-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Дистрикты Алатау.jpg|right|thumb|300px|Alatau City қаласының төрт ауданы: Gate District, Golden District, Growing District және Green District.]]

Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qazinform-new-city&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Төрт дистрикт ===

Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-districts&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qazinform-new-city&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді.

Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-districts&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qazinform-new-city&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны.

Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-districts&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. 
Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Iconic-Towers-Alatau-City-Som-designs-1.jpg|right|thumb|250px|Америкалық Skidmore, Owings &amp; Merrill (SOM) сәулет бюросы әзірлеген Iconic Towers зәулім ғимаратының дизайн-концепті.]]

Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-districts&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-districts&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== Айрықша жобалар ===

'''Iconic Complex (SOM мұнаралары)'''

2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings &amp; Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды&lt;ref name=&quot;som-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings &amp; Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;archdaily-som&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;trendhunter-iconic&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады&lt;ref name=&quot;kursiv-iconic&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады&lt;ref name=&quot;alatau-city-iconic&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады&lt;ref name=&quot;tengrinews-iconic&quot;&gt;{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған&lt;ref name=&quot;trendhunter-iconic&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-iconic&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды&lt;ref name=&quot;tengrinews-iconic&quot;&gt;{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-iconic&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған&lt;ref name=&quot;kursiv-iconic&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

'''K-PARK'''

[[Сурет:K-Park.png|right|thumb|250px|K-Park - Alatau City қаласының алғашқы негізгі нысаны. Алғашқы келушілерді 2027 жылдың күзінде қабылдайды деп күтілуде.]]

Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі&lt;ref name=&quot;gov-kpark&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt; – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк&lt;ref name=&quot;alatau-city-kpark&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған&lt;ref name=&quot;kparkkz&quot;&gt;{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді&lt;ref name=&quot;kparkkz&quot;&gt;{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-kpark&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== Өнеркәсіп ===
[[Алатау (қала)|Алатау]] қаласының өнеркәсіптік әлеуетінің негізін қарқынды дамып келе жатқан индустриялық сектор құрайды. Өндірістік кәсіпорындарды шоғырландырудың негізгі алаңы — жалпы аумағы 385 гектарды құрайтын «Горизонт» (Horizon) индустриялық паркі болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://alatauhorizon.kz/ |title=«Horizon» индустриялық паркінің ресми сайты |publisher=alatauhorizon.kz |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Парк аумағы инженерлік және логистикалық инфрақұрылыммен (соның ішінде меншікті жол желісі, газбен жабдықтау және бірінші кезеңдегі қуаттылығы 50 МВт энергия көздерімен) толық қамтамасыз етілген ірі өндірістік секторларға бөлінген.

Индустриялық паркте қызметтің 10 негізгі бағыты айқындалған, олардың ішіндегі бастылары — тамақ және өңдеу өнеркәсібі, жасыл технологиялар, сондай-ақ фармацевтикалық өндіріс. Парктің дамуы импортты алмастыруға, жоғары технологиялық жұмыс орындарын құруға және аймақтағы технологиялық өндірісті кеңейтуге бағытталған.

== Көлік ==

Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған&lt;ref name=&quot;alatau-city-logistics&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. 

=== Автокөлік және теміржол ===

Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)&lt;ref name=&quot;alatau-city-logistics&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nurkz-bus&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді&lt;ref name=&quot;alatau-city-logistics&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.  
Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр.

Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.
Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді&lt;ref name=&quot;alatau-city-logistics&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған.

Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк&lt;ref name=&quot;railnews-agropark&quot;&gt;{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt; пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген&lt;ref name=&quot;alatau-city-logistics&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. 

=== «Алатау» халықаралық әуежайы ===

Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kursiv-alatau-city&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді.

Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған&lt;ref name=&quot;inform-rural-urban&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-districts&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. 

Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады.

=== Әуе мобильділігі және әуе таксиі === 

[[Сурет:AutoFlight. eVTOL. Тестовый полёт грузового (CARRYALL) летательного аппарата 2.jpg|right|thumb|300px|AutoFlight компаниясының eVTOL аппараты (Қытай). Жоспарға сәйкес, 2026 жылдың II–III тоқсанында Alatau City аумағында осы типтегі аппараттарды сынақтан өткізу жоспарланған.]]

Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған&lt;ref name=&quot;alatau-city-evtol&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады&lt;ref name=&quot;joby-kazakhstan&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gov-uam&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-evtol&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dknews-evtol&quot;&gt;{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;informburo-airtaxi&quot;&gt;{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады&lt;ref name=&quot;uam-news-kazakhstan&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kursiv-airtaxi&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.  

Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады&lt;ref name=&quot;timesca-airtaxi&quot;&gt;{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kursiv-aerotaxi&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды&lt;ref name=&quot;uam-news-kazakhstan&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kursiv-airtaxi&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген&lt;ref name=&quot;kursiv-airtaxi&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-evtol&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады&lt;ref name=&quot;businessairnews-evtol&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alatau-city-evtol&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qazinform-evtol&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым ==

Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде.

=== Әлеуметтік инфрақұрылым ===

Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған&lt;ref name=&quot;azattyq-ruhy-masterplan&quot;&gt;{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

=== Энергетика және сумен жабдықтау ===

Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған.

Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Туризм және рекреация ==

Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді&lt;ref name=&quot;tengrinews-tourism&quot;&gt;{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;24kz-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі&lt;ref name=&quot;azattyq-ruhy-ecotourism&quot;&gt;{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;elorda-nationalparks&quot;&gt;{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған&lt;ref name=&quot;qazinform-evtol&quot;&gt;{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;egemen-airtaxi&quot;&gt;{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады&lt;ref name=&quot;kursiv-alatau-city&quot;&gt;{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған&lt;ref name=&quot;caspian-group&quot;&gt;{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. 

Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін&lt;ref name=&quot;caspian-group&quot;&gt;{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Қаланың белгілі тумалары ==
* [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]
* [[Назым Абайқызы Қызайбай|Назым Қызайбай]]
* [[Күпесбай Жампиисов]]
* [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]]
* [[Байғожа Қонысбаев]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Алматы облысы}}

[[Санат:Алматы облысы қалалары]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>ehof436g8d1fqja2k1h6oazi6zsa1zu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лионель Месси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38506</id>
    <revision>
      <id>3628366</id>
      <parentid>3626210</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3628366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30333" sha1="qct9wt6rq60ahe53n6q3ia47qynfjq3" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Лионель Месси
|толық аты = Лионель Андрес Месси
|лақап аты = Лео
|сурет = Lionel Messi NE Revolution Inter Miami 7.9.25-178.jpg
|сурет ені = 250px
|атауы = [[Интер Майами]]мен ойнаған Месси, 2025 жыл
|туған күні = 24.06.1987
|туған жері = [[Росарио]], [[Аргентина]]
|азаматтығы = {{байрақ|Аргентина}}
|бойы = 170 см&lt;ref name=&quot;PSG&quot;&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/effectif/lionel-messi|title=Lionel Messi|publisher=PSG.FR|accessdate=7 тамыз 2022}}&lt;/ref&gt;
|салмағы = 72 кг&lt;ref name=&quot;PSG&quot;/&gt;
|позиция = [[шабуылшы]]
|қазіргі клуб = {{ту|АҚШ}} [[Интер Майами]] 
|номері = 10
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|1992–1995|{{ту|Аргентина}} Грандоли|
|1995–2000|{{ту|Аргентина}} [[Ньюэллс Олд Бойз|Ньюэллз Олд Бойз]]|
|2000–2003|{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|
}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2003–2004|{{ту|Испания}} Барселона C|10 (5)
|2004–2005|{{ту|Испания}} Барселона B|22 (6)
|2003–2021|{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|520 (474)
|2021–2023|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]|58 (22)
|2023–|{{ту|АҚШ}} [[Интер Майами]]|53 (50)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2004–2005|{{ту|Аргентина}} Аргентина U20|18 (14)
|2008|{{ту|Аргентина}} Аргентина U23|5 (2)
|2005–|{{футбол|Аргентина}}|196 (115)
}}
|медальдары = {{турнир|[[Олимпиада ойындарындағы футбол|Олимпиада ойындары]]}}
{{медаль|Алтын|[[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Бейжің 2008]]}}
{{турнир|[[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}}
{{медаль|Күміс|[[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|Бразилия 2014]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]}}
{{турнир|[[Финалиссима]]}}
{{медаль|Алтын|[[Финалиссима 2022|Лондон 2022]]}}
{{турнир|[[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогы]]}}
{{медаль|Күміс|[[Футболдан Америка кубогы 2007|Венесуэла 2007]]}}
{{медаль|Күміс|[[Футболдан Америка кубогы 2015|Чили 2015]]}}
{{медаль|Күміс|[[Футболдан Америка кубогы 2016|АҚШ 2016]]}}
{{медаль|Қола|[[Футболдан Америка кубогы 2019|Бразилия 2019]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футболдан Америка кубогы 2021|Бразилия 2021]]}}
|Commons = Lionel Messi
}}
'''Лионель Андрес Месси''' ({{lang-es|Lionel Andrés Messi}}; [[24 маусым]] [[1987 жыл|1987]], [[Росарио]]) — [[аргентина]]лық футболшы, «[[Интер Майами]]» клубы мен [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина құрамасының]] шабуылшысы.

2011 жылдан бері Аргентина құрамасының капитаны. Аргентина құрамасы мен «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]» клубы тарихындағы ең үздік мерген. 2010, 2012, 2013, 2017, 2018, 2019 жылдары &quot;Алтын бутсы&quot; иегері атанды. 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019, 2021, 2023 жылдары &quot;Алтын доп&quot; жүлдесін жеңіп алды (рекорд). Бір рет [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|әлем чемпионатының 2014]], үш рет [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогының]] (2007, 2015, 2016) күміс жүлдесін иеленді. [[Футболдан Америка кубогы 2019|2019 жылғы Америка кубогында]] үшінші орын алып, [[Футболдан Америка кубогы 2021|2021 жылы Америка Кубогын]], [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|2022 жылы әлем чемпионатын]] жеңіп алды.

Әлем чемпионаттарында ең көп гол соққан адам — 21 гол.

== Мансап ==
=== Клубтық ===
Месси 1987 жылғы 24 маусымда [[Росарио]]да дүниеге келді. Сегіз жасында «[[Ньюэллс Олд Бойз]]» клубының академиясына қабылданды. 1998 жылы «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]» скауттарының көзі түсті де,  әкесімен сөйлескен акционерлердің бірі оны клубқа қабылдауға көндіреді, нәтижесінде Месси отбасымен Барселонаға көшіп келеді. Осылайша 13 жасынан бастап «Барселона» футболшысы атанды.

2003 жылғы 17 қарашада тұңғыш рет «Жозе Алваладе» стадионының ашылу салтанатында «[[Порту (футбол клубы)|Порту]]ға» қарсы жолдастық кездесуде ересек ойыншы ретінде алаңға шықты. Алғашқы ресми ойынын 2004 жылы 16 қазанда «[[Эспаньол]]ға» қарсы жолдастық кездесуде өткізді. Ал [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар лигасында]] тұңғыш рет 7 желтоқсанда Донецкінің «[[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтер]]іне» қарсы кездесуде ойнады.

2005 жылғы 1 мамырда «Альбасетенің» қақпасына [[Футболдан Испания чемпионаты|Ла Лигадағы]] тұңғыш голын енгізді. 2005 жылғы 2 қарашада «[[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]тың» қақпасына [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар лигасындағы]] тұңғыш голын соқты. 

2006/07 жылғы маусымда Мессидің таланты толығымен ашыла бастады. [[Эль-Класико|Эль Класикода]] хет-трик жасады, бұл кездесу 3:3 есебімен тең аяқталды. 2007 жыл қорытындысында 20 жасар Месси «Алтын доп» үшін таласта [[Кака]] мен [[Криштиану Роналду]]дан соң үшінші орын алды. 2007/08 жылғы маусым «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]» үшін де, Месси үшін де ауыр соқты, клуб ешқандай жүлде ала алмады, Месси жиі жарақаттанумен болды. Маусым қорытындысында [[Франк Райкаард]] бапкерліктен кетті де, орнына [[Хосеп Гвардиола]] келді. 2008 жыл қорытындысында «Алтын доп» үшін таласта Криштиану Роналдудан соң екінші орында қалды.

[[Сурет:Lionel_Messi_goal_19abr2007.jpg|солға|нобай|290x290нүкте|Месси, 2007 жылғы 18 сәуір]]

2008/09 жылғы маусым басында Роналдиньо клубтан кетті де, Месси 19 нөмірден 10 нөмірге ауысты. Бұл маусымда Месси 23 гол соқты, 12 нәтижелі пас иесі атанды. Маусымды клуб бұрын-соңды болмаған сәттілікпен аяқтады, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2008/09|УЕФА Чемпиондар лигасы]]мен қоса Испания чемпионаты мен Испания кубогында топ жарды. Месси 9 голмен Чемпиондар лигасының үздік мергені атанды.

2010 жылғы 1 желтоқсанда Месси «Алтын доп» иесі атанды, екінші орындағы «мәңгілік бәсекелесі» Роналдудан 240 ұпай озып кетті (Месси 473 ұпай жинады). Сондай-ақ 2010/11 жылғы маусымда  клуб [[УЕФА Суперкубогы 2009|УЕФА суперкубогы]]н, [[Футболдан Испания суперкубогы|Испания суперкубогы]]н, [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009|клубтар әлем чемпионаты]]н жеңіп, бір жылдағы мүмкін болған алты жүлденің бәрін иеленді.

Месси 21 желтоқсанда «2009 жылғы әлемнің үздік футболшысы» номинациясын иеленді, «Бриллиант доп» иесі атанды, бұл тұрғыда Кака, [[Хави]], [[Андрес Иньеста|Иньеста]], Роналду секілді футболшыларды артта қалдырды.

2010 жылғы 10 қаңтарда «Севилья» қақпасына «Барселона» сапындағы 100-голын соқты. 6 сәуірде УЕФА Чемпиондар лигасының ширек финалындағы қарымта матчта «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]дың» қақпасына төрт гол соғып, покер жасады, бірақ «Барселона» бұл жылы чемпиондар лигасында озып шыға алмады, есесіне Месси сегіз голмен турнирдің үздік мергені атанды.

2011 жылғы 10 қаңтарда қатарынан екінші рет «Алтын допты» иеленіп,  [[Мишел Платини]], [[Марко ван Бастен]], Кевин Киган және [[Роналдо]] секілді футболшылардың жетістігін қайталады.

[[Сурет:Messi_arms.jpg|солға|нобай|200x200нүкте|Месси, 2011 жыл]]

2010/11 жылғы маусым қорытындысында барлық турнирлердегі соққан голдарының санын 50-ге жетікізіп, [[Ференц Пушкаш]]тың рекордын жаңалады (Пушкаштікі 49 гол). Сондай-ақ қатарынан үшінші жыл [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2010/11|УЕФА Чемпиондар лигасы]]ның үздік мергені атанды.

2012 жылғы 9 қаңтарда қатарынан үшінші рет «Алтын допты» иеленді. Бұған дейін қатарынан үш рет алу тек [[Мишел Платини]]дің ғана қолынан келген. 2012 жылғы 14 желтоқсанда тағы да төртінші рет қатарынан осы номинацияда озып шығып, теңдессіз рекорд жасады. 

2013 жылғы 16 ақпанда «Барселона» сапындағы голдар санын 300-ге жеткізді. 30 наурызда «[[Сельта]]ның» қақпасына гол соғып, Испания чемпионатында қатарынан 19 матчта гол соққан (11-29 турлар) тұңғыш футболшы атанды. 

2014 жылғы 23 наурызда «[[Реал Мадрид]]» қақпасына 21-голын соқты, бұл да «[[Эль-Класико]]дағы» рекордтық көрсеткіш. Сондай-ақ Испания чемпионаттарындағы гол санын 236-ға жеткізіп, Ла лига тарихында бірінші орынға шықты. Оған қоса, «[[Сантьяго Бернабеу (стадион)|Сантьяго Бернабеу]]де» «Реал Мадрид» қақпасына хет-трик жасаған тұңғыш футболшы боп тарихқа енді.

2015 жылғы 18 сәуірде «[[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]» қақпасына «Барселона» сапындағы 400-голын енгізді. 6 мамырда еурокубоктердегі 100-ойынын өткізді, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2014/15|УЕФА чемпиондар лигасы]]ның жартылай финалындағы бұл ойында «Барселона» «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]ны» 3:0 есебімен ұтты. Үш голдың екеуін Месси соқты. [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2015|Финал]]да да «Барселона» 3:1 есебімен «[[Ювентус]]ты» ұтты да, Месси Чемпиондар лигасы тарихындағы ең жас (27 жаста) үш дүркін жеңімпаз атанды.

2017 жылғы 25 қарашада клубпен келісім шартын 2021 жылға дейін ұзартты. 2018 жылы клубтан [[Андрес Иньеста]] кеткен соң команда капитаны болып тағайындалды. 

2019 жылғы 9 қарашада Ла Лигадағы 34-хет-тригін соқты. 2019 жылғы 2 желтоқсанда алтыншы рет «Алтын допты» иеленіп, [[Криштиану Роналду]]ды артқа тастады. 

2021 жылғы 1 шілдеде «Барселонамен» келісім шарт мерзімі аяқталып, еркін агент атанды.

[[Сурет:Mbappe Messi Neymar.jpg|alt=Месси, Мбаппе, Неймар|нобай|Месси (ортада) Пари Сен-Жермен клубында [[Килиан Мбаппе]] (сол жағында) және [[Неймар]]мен (оң жағында) бірге]]

2021 жылғы 5 тамызда клуб пен алдағы болашақ жайлы бір келісімге келе алмаған Месси «Барселона» клубынан біржола кетті.&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/a/31396272.html Аргентиналық шабуылшы Лионель Месси &quot;Барселона&quot; клубынан кетті]&lt;/ref&gt; Бұл туралы «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]» клубы ресми сайтында мәлімдеді.&lt;ref&gt;[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2207655/leo-messi-not-staying-at-fc-barcelona Leo Messi not staying at FC Barcelona]&lt;/ref&gt; 10 тамыз күні «[[Пари Сен-Жермен]]» клубымен келісім шарт жасасты.&lt;ref&gt;[https://en.psg.fr/teams/first-team/content/cp-lionel-messi-psg-paris-saint-germain-mercato Leo Messi signs for Paris Saint-Germain]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.psg.fr/teams/first-team/content/diapo-premiere-journee-lionel-messi-psg-paris-saint-germain-mercato Leo Messi's first steps in Paris]&lt;/ref&gt;

2023 жылғы шілдеде АҚШ-тың «[[Интер Майами]]» клубына ауысты. Келісімшарт мерзімі 2025 жылға дейін жасалды.

=== Ұлттық құрама ===
Алған жарақатына қарамастан 2006 жылы [[Әлем чемпионаты]]на баратын ұлттық команда құрамына енгізеді. Топтық турнирде [[Кот-д’Ивуар Ұлттық футбол құрамасы|Кот-д'Ивуар]]ға қарсы кездесуде алаңға шықпады, келесіде [[Сербия және Черногория Ұлттық футбол құрамасы|Сербия мен Черногория]]мен өткен матчта ойын барысында алаңға шығып, бір гол соқты және бір нәтижелі пас шығарды. 

2008 жылы Аргентина құрамасымен бірге [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Пекиндегі жазғы Олимпиада ойындары]]нда алтын жүлдеге ие болды.

[[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем чемпионаты]]нда Месси гол соға алмады, бірақ командаластары  соққан голдардың бәрінде шабуылға белсене араласты. Бұл жолы Аргентина ширек финалдан аса алмады. Соған қарамастан, Месси чемпионатың үздік ойыншысы атанды. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионаты]]нда Месси топтық кезеңнің өзінде-ақ төрт гол соқты. Бұл турнирде Аргентина жинақы ойнады, финалға жетті, бірақ үшінші чемпионат қатарынан [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]дан сүрінді.

2015, 2016 жылғы [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогы]]нда Аргентина екі рет финалда ұтылды, чемпионаттан соң Месси құрамадағы карьерасын аяқтауға шешім қабылдады, бірақ ұзамай қайта оралды. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионаты]]нда Месси топтық турнирде бір гол соқты, 1/8 финалда [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]]ға қарсы екі голдық пас бергенімен, құрама 3:4 есебімен жеңілді.

Ұлттық құрама сапындағы тұңғыш жүлдесіне 2021 жылы қол жеткізіп, Оңтүстік Америка чемпионы атанды. Турнирдегі ең үздік ойыншы, бомбардир, ассистент жүлдесіне ие болды.

[[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|2022 жылғы әлем чемпионаты]]нда 7 ойында 7 гол соғып, өзінің мансабында алғашқы рет әлем чемпионы атанды. Әлем чемпионатында ең үздік ойыншы ретінде танылды және [[Килиан Мбаппе|Мбаппе]]ден (8 гол) кейінгі сұрмерген болды.

== Жетістіктері ==
=== Клубтық ===
{{ту|Испания}} '''[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]'''
* [[Футболдан Испания чемпионаты|Испания чемпионы]] '''(10)''':  2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19
* [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]] '''(4)''': 2005/06, 2008/09, 2010/11, 2014/15
* [[Футболдан Испания Кубогы|Испания кубогы]] '''(7)''': 2008/09, 2011/12, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2020/21
* [[Футболдан Испания суперкубогы|Испания суперкубогы]] '''(8)''': 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018
* [[УЕФА Суперкубогы]] '''(3)''': 2009, 2011, 2015
* [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|Клубтар әлем чемпионаты]] '''(3)''': 2009, 2011, 2015

{{ту|Франция}} '''[[Пари Сен-Жермен]]'''
* [[Футболдан Франция чемпионаты|Франция чемпионы]]: 2021/22
* [[Футболдан Франция суперкубогы|Франция суперкубогы]]: 2022
{{ту|АҚШ}} [[Интер Майами|'''Интер Майами''']]

* [[Лига кубогы]]: 2023 &lt;ref&gt;https://buenosairesherald.com/sports/stars/messi/messi-wins-first-title-at-miami-does-he-hold-the-all-time-record&lt;/ref&gt;

'''{{футбол|Аргентина}}'''
* Жастар арасындағы әлем чемпионы (21): 2005
* [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиадалық Ойындар]]: 2008
* [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионатының]] жеңімпазы: [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|2022]]
* [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионатының]] күміс жүлдегері: [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014]]
* [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогының]] жеңімпазы: [[Футболдан Америка кубогы 2021|2021]]
* [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогының]] күміс жүлдегері: [[Футболдан Америка кубогы 2007|2007]], [[Футболдан Америка кубогы 2015|2015]], [[Футболдан Америка кубогы 2016|2016]]

=== Жеке ===
* «[[ФИФА Алтын добы]]» иегері (8): 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019, 2021, 2023
* [[ФИФА жыл ойыншысы]]: 2009
* «The Best FIFA Men’s Player» марапатының иегері: 2019
* Еуропадағы үздік ойыншы марапатының иегері (2): 2011, 2015
* 2005 жылғы Әлем чемпионатында үздік шабуылшы (6 доп)
* 2005 жылғы Әлем чемпионатында үздік ойыншы
* Еуропадағы 21 жасқа дейінгі үздік ойыншы: 2005
* Үздік Аргентина ойыншысы (12): 2005, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2015, 2016, 2017, 2019
* FIFPro бойынша үздік жас ойыншы (комитет шешімі) (3): 2006, 2007, 2008
* FIFPro бойынша үздік жас ойыншы (жанкүйерлер шешімі) (3): 2006, 2007, 2008
* World soccer бойынша әлемдегі үздік жас ойыншы (3): 2006, 2007, 2008	
* Америка кубогындағы үздік жас ойыншы: 2007
* Америка кубогындағы үздік гол авторы: 2007
* Браво жүлдесінің иегері: 2007
* «Дон Балон» премиясынын иегері (3): 2007, 2009, 2010
* ЕФЕ жүлдесінің иегері (5): 2007, 2009, 2010, 2011, 2012
* «France Football» бойынша Еуропаның үздік ойыншысы: 2015
* «France Football» бойынша Еуропаның екінші ойыншысы: 2008
* «France Football» бойынша Еуропаның үшінші ойыншысы: 2007
* Испания чемпионатының екінші ойыншысы (Ди Стефано жүлдесі) (3): 2011/12, 2012/13, 2015/16
* Испания чемпионатының үшінші ойыншысы (Ди Стефано жүлдесі): 2013/14
* ФИФА бойынша әлемнің екінші ойыншысы (6): 2007, 2008, 2013, 2014, 2016, 2017
* Еуропаның екінші ойыншысы (Onze d’Argent) (4): 2008, 2013, 2014, 2017
* Еуропаның жыл ішінде екінші ойыншысы (2): 2012, 2013
* Барлық уақыт бойынша Аргентина құрамасына кіреді
* XXI УЕФА бойынша XXI ғасырдың құрамасына кіреді
* ESM бойынша Еуропанын символикалық құрамына кіреді (8): 2005/06, 2007/08, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2014/15
* Испания чемпионатының символикалық құрамасына кіреді (8): 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2009/10, 2010/2011, 2011/12, 2012/13, 2014/15
* УЕФА Чемпиондар лигасының символикалық құрамасына кіреді (4): 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18
* ФИФА бойынша әлемнің символикалық құрамына кіреді (12): 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018
* УЕФА бойынша Еуропаның символикалық құрамына кіреді (10): 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018
* FIFPro бойынша Еуропаның символикалық құрамына кіреді  (12): 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018
* «L'Équipe» бойынша жылдық символикалық құрамына кіреді (8): 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2017, 2018
* «France Football» бойынша жылдық символикалық құрамына кіреді: 2015
* «Marca» бойынша жылдық символикалық құрамына кіреді: 2015
* ФИФА бойынша Әлем Чемпионатының символикалық құрамына кіреді: 2014
* Америка Кубогының символикалық құрамына кіреді (2): 2015, 2016
* УЕФА бойынша символикалық құраманың капитаны: 2009
* «Барселона»-ның 4000-шы голының иегері «Камп Ноу» («Эспаньол» қақпасына 25 қаңтар 2018 жыл)
* «Барселона»-ның 5000-шы голының иегері («Расинг» қақпасына 1 ақпан 2009 жыл)
* «Барселона»-ның 6000-шы голының иегері («Алавес» қақпасына 18 тамыз 2018 жыл)
* «Барселона»-ның 9000-шы голының иегері («Альмерия»қақпасына  6 наурыз 2010 жыл)
* «Барселона»-ның 10000-шы голының иегері («Спортинг» қақпасына 17 ақпан 2016 жыл)

== Суреттері ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:LeoMessi.JPG|2008 жылы
Сурет:Leo Messi (cropped).jpg|2014 жылы
Сурет:Lionel Messi 2017.jpg|2017 жылы
Сурет:Messi vs Nigeria 2018.jpg|2018 жылы
Сурет:Lionel Messi 16 June 2018.jpg|16 маусым 2018 жылы
&lt;/gallery&gt;

== Жеке өмірі ==
Месси біраз уақыт бойы [[Росарио]]дан шыққан жас аргентиналық қыз Макарена Лемоспен кездесті. Месси мен Лемос Германияда өткен әлем чемпионатында кездесіп жүрді. Жас кезінде Месси аргентиналық модель Лусияна Саласармен жақын қарым-қатынаста болды. 2009 жылдың қаңтар айында «Хэт трик Барса» атты бағдарламада берген сұхбатында: «Менің кездесіп жүрген қызым бар, ол [[Аргентина]]да өмір сүреді, және мен онымен бақыттымын»,— деген еді. Бірақ Месси сол уақытта көпшіліктің көзіне Антонелла Рокуццо есімді қызымен Сиджестегі карнавалда көрінді. (Рокуццо — Мессидің туған жері [[Росарио]]дан).

2012 жылғы 2 қарашада Месси мен Антонеллоның тұңғышы Тьяго дүниеге келді. 2015 жылғы 11 қыркүйекте екінші ұлдары Матео дүние есігін ашты. 2018 жылғы наурызда ұлдары Чиро дүниеге келді.

Мессиде үш елдің азаматтығы бар: Аргентина, Италия, және Испания елдері. &lt;ref&gt;https://as.com/tikitakas/2019/05/04/portada/1556974023_395209.html&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.transfermarkt.com/lionel-messi/leistungsdaten/spieler/28003 Профилі]
* [https://en.psg.fr/teams/first-team/squad/lionel-messi ПСЖ ресми сайтындағы профилі]

{{сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Месси, Лионель}}
[[Санат:Аргентина футболшылары]]
[[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Барселона ФК ойыншылары]]
[[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]]
[[Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]]
[[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Аргентина Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]
[[Санат:Интер Майами ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алтын доп иегерлері]]</text>
      <sha1>qct9wt6rq60ahe53n6q3ia47qynfjq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Константин Сергеевич Новосёлов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38654</id>
    <revision>
      <id>3627965</id>
      <parentid>3610474</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37954" sha1="d8oso1wemaqahrpr19au4zv2ain6v5w" xml:space="preserve">{{Ғалым 
|Есімі                  = Константин Сергеевич Новосёлов
|Шынайы есімі       = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}}
|Суреті           = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg
|Сурет ені  = 
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні       = 23.10.1974       
|Туған жері       = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]]
|Азаматтығы         = {{USSR}} → {{Russia}},&lt;br&gt; {{UK}}
|Ғылыми аясы        = [[графен]]ді зерттеу
|Жұмыс орны         = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]&lt;br&gt;
[[Неймеген университеті]]&lt;br&gt;
[[Манчестер университеті]]
|Ғылыми жетекші = [[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейм]],&lt;br&gt; [[Ян-Кис Маан]] 
|Альма-матер          = [[Мәскеу физика-техникалық институты]]
|Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) 
|Ғылыми атағы = [[Профессор]]
|Атақты шәкірттері   = 
|Несімен белгілі         = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі
|Марапаттары     = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]&lt;br&gt;
[[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)&lt;br&gt;
[[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)&lt;br&gt;
[[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)&lt;br&gt;
[[Еурофизика сыйлығы]] (2008)&lt;br&gt;
{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)&lt;br&gt;
[[Бакалавр рыцары]] (2012)&lt;br&gt;
[[Леверхульм медалі]] (2013)&lt;br&gt;
[[Онсагер медалі]] (2014)
[[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)&lt;br&gt;
[[Далтон медалі]] (2016)&lt;br&gt;
|Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…]
}}
'''Константин&lt;ref&gt;Англияда ол Костя деген атпен танымал, ол өзін Манчестер университетінің сайтындағы ресми парақшасында осылай атайды.&lt;/ref&gt; Сергеевич Новоселов''' ({{Lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}}; {{Туғанкүні|23|8|1974}}, Нижний Тагил, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Ресей|орыс]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811195102/http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html}}&lt;/ref&gt; және [[Ұлыбритания|британдық]]&lt;ref name=&quot;RUS-GBR&quot;&gt;{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}&lt;/ref&gt; [[Физика|физик]].

2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейммен]] бірге), Корольдік қоғамның мүшесі (2011), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2019)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619174824/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html |date=2020-06-19 }}, 30 апреля 2019{{In lang|en}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылдың шілде айындағы жағдай бойынша оның жұмысына 220 000-нан астам рет сілтеме жасалған. [[Хирш индексі]] — 140&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}&lt;/ref&gt;. 2014 жылғы [[Thomson Reuters]] ең ықпалды ғалымдар рейтингінде көшбасшылардың қатарында.

2011 жылдың 31 желтоқсанында оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін [[II Елизабет|II Елизавета]] патшайымның жарлығымен Рыцарь бакалавры атағы берілгені жарияланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912055015/http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Константин Новоселов [[1974 жыл|1974 жылы]] [[23 тамыз|23 тамызда]] Нижний Тагилде дүниеге келген. Әкесі Сергей Викторович «Уралвагонзаводта» жұмыс істеген, инженер болған. Атасы Виктор Константинович Новоселов №39 мектептің (2005 жылдан бастап №39 лицей) негізін қалаушы және алғашқы директоры болған. Анасы Татьяна Глебовна сол мектепте [[ағылшын тілі]] мұғалімі болып жұмыс істеген. Елена есімді әпкесі бар.

Ол №39 мектепте оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uraledu.ru/node/8331|title=г. Нижний Тагил, лицей № 39|accessdate=2010-10-05|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|title=Нобелевский лауреат предложил в Москве новый способ определения числа «пи»|author=А. Тимошенко|date=2010-11-02|publisher=[[Газета (газета)|Газета]]|accessdate=2010-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104233917/http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|archivedate=2010-11-04}}&lt;/ref&gt;. Алғашқы оқу жетістігі алтыншы сыныпта болды — [[1986 жыл|1986 жылы]] ол облыстық физика олимпиадасында бірінші орын алды, және КСРО-ның Бүкілодақтық мектеп олимпиадасында үздік ондықтың қатарына кірді. 1988—1991 жылдары ол қосымша Сырттай физика-техникалық мектепте оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|title=Нобелевского лауреата в школе называли Константой|author=Н. Лукиных, Е. Катыхин|date=2010-10-06|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809084735/http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|archivedate=2011-08-09}}&lt;/ref&gt;. [[1990 жыл|1990]] және [[1991 жыл|1991 жылдары]] физика және математика бойынша Бүкілодақтық олимпиадаларға қатысты. [[1991 жыл|1991 жылы]] мектепті бітіргеннен кейін [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті.

[[1997 жыл|1997 жылы]] [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ физикалық және кванттық электроника факультетін]] «наноэлектроника» мамандығы бойынша үздік бітірді&lt;ref&gt;[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&amp;img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова] — ''Веб-музей МФТИ''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011075133/http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&amp;img=838795 |date=2010-10-11 }}&lt;/ref&gt;. Оқуды бітіргеннен кейін Черноголовкада екі жыл Ресей ҒА Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында (РҒА МТМИ) жұмыс істеді және РҒА МТМИ аспиранты болды (ғылыми жетекшісі — Юрий Дубровский).

1999 жылы ол [[Нидерланд|Нидерландыға]] көшіп, онда [[Андрей Константинович Гейм|Андре Гейммен]] бірге Неймеген университетінде жұмыс істей бастады. Содан кейін ол онымен бірге 2001 жылы Манчестер университетіне көшті. 2004 жылдың 3 қарашасында Новоселов профессор [[Ян-Кеес Маан|Ян-Кис Маанның]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396|title=Nobel Prize for Physics 2010 for graphene research of Geim and Novoselov|author=Gabby Zegers|date=2010-10-05|work=Press releases 2010|publisher={{Iw|Фонд фундаментальных исследований вещества|Foundation for Fundamental Research on Matter (FOM)|nl|Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie}}|accessdate=2014-09-02|lang=en|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304185705/http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396}}&lt;/ref&gt; жетекшілігімен [[PhD-доктор|PhD]] диссертациясын қорғады.

2011 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006082545/https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта ол Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгворти профессоры және Корольдік қоғамның профессоры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov}}&lt;/ref&gt;.

[[Манчестер|Манчестерде]] тұрады, Ресей және Ұлыбритания азаматтығына ие&lt;ref name=&quot;RUS-GBR&quot;&gt;{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}&lt;/ref&gt;.

== Ғылыми жетістіктер ==
Константин Новоселовтың негізгі ғылыми жетістіктері мезоскопиялық физика және [[нанотехнология]] саласында жатыр.

2004 жылы ол өзінің жетекшісі Андрей Гейммен бірге [[Көміртегі|көміртектің]] жаңа [[Аллотропия|аллотропты]] модификациясын — көміртек атомдарының бір қабаты болып табылатын [[Графен|графенді]] ашты.

Константин Новоселов, Ұлттық графен институты тұжырымдамасын әзірлеген ғалымдар тобын басқарды және кейіннен оның жобалауын, құрылысын және ашылуын қадағалаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/|title=National Graphene Institute · Projects · Jestico + Whiles&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2016-10-27|archivedate=2016-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405072522/http://jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/}}&lt;/ref&gt;. Новоселов бірнеше бірегей сәулеттік және техникалық шешімдерді ұсынды. Атап айтқанда, Ұлттық графен институтының жабыны Новоселов пен Геймнің алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды бейнелейді&lt;ref&gt;http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011055312/http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto |date=2016-10-11 }}[gallery1]/4/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inside Graphene City, Birthplace of a Wonder Material|url=http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material|work=http://motherboard.vice.com/|publisher=Motherboard|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819154827/http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары мен атақтары ==
2007—2008 жылдары ол ғалымдар үшін бірқатар марапаттарға ие болды, атап айтқанда, 2007 жылы төмен [[температура]] мен [[Магнит өрісі|магнит өрісін]] зерттеу саласындағы жұмысы үшін Еуропалық Николас Курти сыйлығын алды.

2008 жылы ол Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының ''«графенді ашуға қосқан үлесі және оның ерекше қасиеттерін зерттеуге арналған алғашқы жұмыстары үшін»'' Жас ғалым сыйлығын алды.{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}.

2008 жылы ол MIT Technology Review журналынан 35 жасқа дейінгі ғалымдарға арналған ''«екі өлшемді транзисторлар үшін»'' TR-35 жас ғалымдар сыйлығын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www2.technologyreview.com/tr35/?year=2008|title=2008 Innovators under 35|accessdate=2013-10-19|archivedate=2011-03-28|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20110328192411/http://www.technologyreview.com/tr35/?year=2008}}&lt;/ref&gt;.

2008 жылы оған Манчестер университеті «Жыл ғалымы» атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}.

2008 жылы Новоселов пен Гейм ''«графенді ашқаны және оның керемет электрондық қасиеттерін анықтағаны»'' үшін Еврофизика сыйлығын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf|title=EPS CMD Europhysics Prize Recipients|accessdate=2013-10-19|archivedate=2013-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020111622/http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2008-09-02|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2008/sep/02/graphene-pioneers-bag-europhysics-prize}}&lt;/ref&gt;.

2010 жылы ол және оның мұғалімі Андрей Гейм физика бойынша Нобель сыйлығына ''«екі өлшемді графен материалымен жүргізілген жаңашыл тәжірибелері»'' үшін ие болды&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}&lt;/ref&gt;. Нобель комитеті атап өткендей, лауреаттар «бір қабатты көміртектің кванттық физиканың таңғажайып әлемінен туындайтын ерекше қасиеттерге ие екенін көрсете алды». Новоселов 37 жыл ішінде (1973 жылдан бастап) физика бойынша ең жас Нобель сыйлығының лауреаты және 2010 жылғы жағдай бойынша 1961 жылдан кейін туған барлық салалардағы жалғыз лауреат болды.

Нидерланд ғылымына қосқан ерекше үлесі үшін ол 2010 жылдың 24 қарашасында Нидерланды арыстаны орденінің командорына шығарылды&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/bdbinnenland/7682670/Lintje-voor-Nobelprijswinnaars.ece}}&lt;/ref&gt;.

2010 жылы ол Ұлыбритания Корольдік химия қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды  .

2010 жылы оған [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ]] құрметті профессоры атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}.

2011 жылы ол Британ Физика институтының (IOP) құрметті мүшесі болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite news|author=|date=|url=http://www.iop.org/about/awards/hon_fellowship/hon_fellows/page_38725.html|title=Honorary Fellow of the Institute of Physics|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

2011 жылы ол ''«екі өлшемді атом кристалдарын зерттегені үшін»'' Халықаралық кристаллография одағының В. Л. Брэгг дәрісі мен сыйлығымен марапатталды{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}.

2011 жылдың 19 мамырында ол Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|title=New Fellows 2011|date=2011-05-19|publisher=The Royal Society|lang=en|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/68abtaGwf?url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|archivedate=2012-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Еуропалық Комиссияның 1 миллиард еуролық жоба болып табылатын «Графен флагманы» бастамасына&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Graphene Flagship|url=http://www.graphene-flagship.eu|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ENB9CWeq?url=http://www.graphene-flagship.eu/|archivedate=2013-02-12|accessdate=2018-10-28}}&lt;/ref&gt; қатысады. Константин Новоселов жобаның ресми жарнамалық бейнежазбасында көрсетілген.

2011 жылы оған Рыцарь-бакалавр атағы берілді.

2012 жылы ол ''«жаңа материалдар класын: екі өлшемді атомдық кристалдарды жасағаны үшін»'' сэр Ральф Кон дәрісі мен сыйлығымен марапатталды&lt;ref&gt;
{{Cite news|author=|date=|url=http://www3.imperial.ac.uk/events/collegespecialandinaugurallectures/kohn_lectures|title=The Kohn Award lecture|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

2012 жылы ол NESTA және The Observer&lt;ref&gt;{{Cite news|author=|date=|url=http://www.nesta.org.uk/news_and_features/britains_new_radicals/andre_geim_and_kostya_novoselov|title=2012 Britain's 50 New Radicals|publisher=}}&lt;/ref&gt; басылымдарының «Ұлыбританияның 50 жаңа радикалының» бірі ретінде таңдалды.

2013 жылы оған «Манчестер қаласының құрметті бостандығы» атағы берілді.

2013 жылы ол ''«графенмен, басқа екі өлшемді кристалдармен және олардың гетероқұрылымдарымен жасаған революциялық жұмысы үшін, электроникадан энергетикаға дейінгі қолданбалар үшін үлкен әлеуетке ие»'' Леверхульм медалін алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/|title=Leverhulme Medal {{!}} Royal Society&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2013-09-20|archivedate=2015-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321035351/https://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылы оған Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгуорти профессоры атағы берілді.

2013 жылы ол [[Болгар ғылым академиясы|Болгария Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі болып сайланды.

2014 жылы ол ең көп дәйексөз келтірілген ғалымдар тізіміне енгізілді және әлемдегі ең өзекті 17 («ең танымал») ғалымдардың қатарына енді — «2012—2013 жылдар аралығында ең көп танымал мақалалар жариялаған тұлғалар»&lt;ref&gt;{{Cite news|date=|url=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|title=a Thomson Reuters Highly Cited Researcher!|publisher=Thomson Reuters}}&lt;/ref&gt;.

2014 жылы ол Онсагер (Onsager Medal) медалімен марапатталды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ntnu.edu/onsager|title=The Lars Onsager Lecture and Professorship|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-11-09|archivedate=2014-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012094851/http://www.ntnu.edu/onsager}}&lt;/ref&gt;.

2015 жылы ол Еуропалық академияның мүшесі болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin|title=Европейская академия|accessdate=2019-05-10|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328142539/https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin}}&lt;/ref&gt;.

2016 жылы ол Америка көміртегі қоғамының көміртегі медалімен марапатталды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal|title=Carbon Medal|author=|date=|publisher=|accessdate=2016-07-24|archivedate=2016-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714191926/http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal/}}&lt;/ref&gt;.

2016 жылы ол Далтон медалімен марапатталды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england|title=Dalton Medal|accessdate=2016-10-27|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610144418/https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|title=2019 NAS Election|accessdate=2019-04-30|archivedate=2020-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619174824/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылы ол Азия-Тынық мұхиты материалдар академиясының (Asia Pacific Academy of Materials) мүшесі болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.apam-mat.net|title=Asia Pacific Academy of Materials|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202053017/http://www.apam-mat.net/}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылы ол Отто Варбург химия қорының Отто Варбург сыйлығымен марапатталды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html|title=Otto Warburg Lecture|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115085536/https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html}}&lt;/ref&gt;.

2022 жылы оған «[[Джон фон Нейман]] профессоры» атағы берілді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html|title=The Nobel Prize-winning discoverer of graphene was awarded the Neumann Professorship|accessdate=2022-09-05|archivedate=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905184817/https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы ол [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html|title=The list of elected 2023 CAS foreign member|accessdate=2023-11-23|deadlink=no|archivedate=2023-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231123103522/http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html}}&lt;/ref&gt;.

Ол 360-тан астам ғылыми мақала жариялады, оның ішінде [[Nature]] and [[Science]] журналдарында 26 мақала жарияланды&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}&lt;/ref&gt;.

== Манчестердегі Ұлттық графен институты ==
Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтын жобалау мен салуға белсенді қатысты, зерттеу зертханалары, таза бөлмелер және қызмет көрсету аймақтары үшін көптеген түпнұсқа шешімдерге жауапты болды. Институттың қасбеті Новоселов пен Геймнің графен бойынша алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды көрсететін панельдермен қапталған. Новоселов сонымен қатар формулалар арасында жасырын әзілдердің бар екенін растайды, бірақ олардың нақты орналасқан жерін айтудан бас тартады.

Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтының сәулеті туралы кітаптың бірлескен авторы&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/11840|title=The New Architecture of Science|date=2020-07-01}}&lt;/ref&gt;.

== Басқа жобалар ==
2018 жылы Константин Новоселов профессор Тим О'Брайенмен бірге Джодрелл Банк обсерваториясындағы радиотелескоппен жазылған кеңестік Зонд-6 миссиясынан алынған радиохабарларды зерттеуге және транскрипциялауға қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Audio archive of Soviet Zond 6 lunar mission released by Jodrell Bank|url=https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214125026/https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Transcript of Jodrell Bank recordings of Russian probe Zond 6 from November 1968|url=http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207020248/http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf}}&lt;/ref&gt;.

== Өнерде ==
[[Сурет:Konstantin_Novoselov_Chinese_painting_2015.jpg|нобай|Константин Новоселов Манчестердегі Қытай консулдығындағы қабылдауда сурет салып тұр.]]
Константин Новоселов заманауи өнерге деген құштарлығымен танымал&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Cite web|title=Art and science collide to reopen Whitworth gallery|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334|work=bbc.com|publisher=BBC News|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010225230/http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334}}&lt;/ref&gt;. Ол бірнеше жобаларға қатысқан. Мысалы, 2015 жылдың ақпан айында Новоселов Whitworth Art Gallery ашылуында Корнелия Паркермен бірлесіп көрсетілім ұсынды. Бұл демонстрация Корнелия Паркер жасаған отшашу шоуынан тұрды, ол оған метеорит сынықтарын қосып, метеорит ағынының бір түрін жасады. Новоселов сонымен қатар [[Уильям Блейк|Уильям Блейктің]] 1789 жылғы суретінен [[графит]] микробөлшектерін алды, ал бұл графит отшашуды іске қосатын сенсор үшін пайдаланылды&lt;ref name=&quot;bbc&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artist Douglas Gordon and Professor Kostya Novoselov in conversation|url=http://www.interdependence.co.com|work=http://www.interdependence.co.com|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015023706/http://www.interdependence.co.com/}}&lt;/ref&gt;.

Ол қытай каллиграфиясы мен қытай стиліндегі суреттерге қызығушылық танытады&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm Joint painting exhibition of Chinese diplomat, British Nobel laureate kicks off.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405071820/http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm |date=2017-04-05 }} Xinhua, 29 September 2015&lt;/ref&gt; Осы өнер түрлерін танымал қытай суретшісі Чжэн Шэнлунмен бірге зерттеді. Новоселовтың тоғыз суреті Лидс университетінде өткен «Ұлыбритания қытай дипломатының көзімен» көрмесінде көрсетілді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Art has no boundaries: the Grand Opening of 'Britain Through the Eyes of a Chinese Diplomat|url=http://lubswww.leeds.ac.uk/confucius/news/item/articles/2015/September/art-has-no-boundaries-the-grand-opening-of-britain-through-the-eyes-of-a-chinese-diplomat/|publisher=The Business Confucius Institute at the University of Leeds|date=2015-09-30}}&lt;/ref&gt; Новоселовтың суреттерінің бірі Қытайдың Бас хатшысы [[Си Цзиньпин|Си Цзиньпиннің]] коллекциясында.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Immersive art, physics pumpkins, personalizing Thor’s hammer and more|url=http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133|work=physicsworld.com|publisher=Physics World|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010214549/http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133}}&lt;/ref&gt; 2017 жылы Константин Новоселов Вена заманауи өнер жәрмеңкесіне қатысты. Онда оның бес жұмысы RDI.Creative галереясы ұсынды. Шығармалардың тақырыптары дәстүрлі қытай каллиграфиясынан бастап заманауи жанрға дейін болды. Кейбір жұмыстарда графен сия қолданылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/|title=Online Catalogue {{!}} viennacontemporary&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2018-05-20|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520194237/http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Әйелі Ирина Вологдадан шыққан. PhD дәрежесі бар (диссертациясын Санкт-Петербургте қорғаған) және микробиолог. Олар Нидерландыда танысқан. 2009 жылы олардың Вика мен София есімді егіз қыздары дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
{{commonscat|Konstantin Novoselov}}
* [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{In lang|en}}
* [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140622002738/http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html |date=2014-06-22 }}
* ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130015816/http://elementy.ru/news/431427 |date=2011-11-30 }} // «Элементы.ру», 11.10.2010
* K. S. Novoselov. Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2011. — Vol. 83. — P. 837—849. — doi:10.1103/RevModPhys.83.837.
* [https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/ На базе МФТИ откроется лаборатория Константина Новосёлова]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210912200751/https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/ |date=2021-09-12 }} // За науку, 12.02.2021.
{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}}

[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания физиктері]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Ресей физиктері]]</text>
      <sha1>d8oso1wemaqahrpr19au4zv2ain6v5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47495</id>
    <revision>
      <id>3627995</id>
      <parentid>3510334</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T14:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3627995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7768" sha1="ir90glfyk9yaknnx4q0ajkudobbnzdy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = 
| Қазақша есімі        = Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов
| Шынайы есімі   =
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = [[2008]]
| Басқаруын аяқтады        = [[2011]]
| Ізашары     = [[Асхат Сәлімұлы Иманғалиев|Асхат Иманғалиев]] 
| Ізбасары           = [[Киікбай Мыңбайұлы Жаулин|Киікбай Жаулин]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             =
| Ту2_2            =
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             =
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         =  
| Туған күні      = 28.08.1964
| Туған жері     = Мәртөк ауылы, {{туғанжері|Мәртөк ауданы|Мәртөк ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні        = 
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = 
| Әкесі               =
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons            = 
| Марапаттары            = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Құрмет ордені}}
{{!}}} 
| Сайты            = 
}}
'''Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов''' ([[28 тамыз]] [[1964]], Мәртөк ауылы, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагогика ғылымдарының докторы (1999), профессор (1997).

== Өмірбаяны ==
Қазмағамбетов Алтай Ғабдрахманұлы 1964 жылдың 28 тамыз айында [[Ақтөбе облысы]]ның Мәртөк ауылында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]ның жаратылыстану-география факультетінің «География-биология» мамандығы бойынша бітірген. Сондай-ақ педагогика кафедрасының аспирантурасын (1991-1993 жылдары), докторантурасын (1995-1998 жылдары) бітірген.

1989–1990 жылдары еңбек жолын Алматы қаласындағы №65 орта мектепте география пəнi мұғалiмi ретiнде бастаған.

1990-1991 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық институтында педагогика кафедрасы оқытушысы. Доцент (1999-2002 жылдары), профессор (2002-2006 жылдары) жұмыстарын атқарған.

2001-2004 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің Д 14.05.01 ғылым докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кеңесінің ғалым хатшысы, төрағасы болды.

2004-2006 жылдары [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде]] ғылым және халықаралық байланыстар жөніндегі вице-президент қызметін атқарды.

2006-2007 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті президенті өкілінің Түрік Республикасындағы (Анкара қаласы) вице-президенті.

2007 - 2008 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінің білім және ғылым саласындағы қадағалау комитеті төрағасының орынбасары.

2008 - 2011 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректоры қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/308/ ҚАЗМАҒАМБЕТОВ АЛТАЙ ҒАБДРАХМАНҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505211847/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/308/ |date=2021-05-05 }}&lt;/ref&gt;

== Еңбектері ==
Педагогика ғылымдарының кандидаты (1993), докторы (1999). «Научно педагогические основы формирования системы оценочных притяжений старшеклассников в учебном процессе» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

Көптеген халықаралық, одақтық және республикалық ғылыми конференцияларға қатысып, ғылыми баяндамалар жасаған. 100-ден астам мақалалар, 4 монография мен оқу құралдарының авторы.

Атыраудағы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетіне педагогика саласынан ашылған докторлық, кандидаттық диссертация қорғау Кеңесінің 2008-2011 жылдары төрағасы болды. Осы саладан бірнеше докторлық, кандидат шәкірттерін дайындады.

Атырау облыстық мәслихат депутаты болды.

== Марапаттары ==
Ол алдындағы еңбегі ескеріліп бірнеше наградалармен, соның ішінде 2010 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/kz/tauelsizdik-kuni-atyraulyktarga-memlekettik-nagradalar-tabys-etildi_a2332787 Тәуелсіздік күні атыраулықтарға мемлекеттік наградалар табыс етілді]&lt;/ref&gt;

== Сілтемелер ==

[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>ir90glfyk9yaknnx4q0ajkudobbnzdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шамалған (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52720</id>
    <revision>
      <id>3628283</id>
      <parentid>3567881</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3628283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7401" sha1="b1wbvrqamss2znbgjiuueapmyjwp8c0" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 = Шамалған
|сурет               =Шамалған Қарасай ауданы.jpg   
|әкімшілік күйі          =  Ауылдық округ орталығы 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  = 
   |lat_deg =43 |lat_min = 11|lat_sec = 30
   |lon_deg =76|lon_min = 31|lon_sec =55 
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Алматы облысы
|кестедегі облыс         = Алматы облысы{{!}}Алматы
|ауданы                  = Қарасай
|кестедегі аудан         = Қарасай ауданы{{!}}Қарасай
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Шамалған ауылдық округі{{!}}Шамалған
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         = 1910   
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        = ''Үшқоңыр''
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}28644
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон             = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   = http://karasay.zhetisu.gov.kz/pages/220/
|сайт тілі               =
}}

'''Шамалған''' — [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]]ндағы ауыл, [[Шамалған ауылдық округі]] орталығы. [[2010 жыл|2010]]–[[2017 жыл|2017]] жылдары Үшқоңыр деп аталған.Бұл Ауылда Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Туған

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Қаскелең]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде, Үшқоңыр тауының етегінде, [[Шамалған (өзен)|Шамалған]] өзені бойында орналасқан.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||10013||{{өсім}}13616 ||{{өсім}}28644 ||210,4 ||6706 ||{{өсім}}14040 ||209,4 ||6910 ||{{өсім}}14604 ||211,3
|}

== Тарихы ==
Іргесі [[1910 жыл]]ы қаланған. [[1961 жыл|1961]]-[[1997 жыл|1997]] жылдары көкөніс-сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Шамалғанда, [[Айқым (ауыл)|Айқым]] және 2013 жылға дейін Шамалған ауылдық округі құрамында болған [[Еңбекші (Қарасай ауданы)|Еңбекші]], [[Құмарал]], [[Сауыншы (Әйтей ауылдық округі)|Сауыншы]] және [[Үштерек (Алматы облысы)|Үштерек]] ауылдарында 700-ге жуық шаруа қожалығы, ауыл шаруашылығы бағытындағы 8 ЖШС, “Т.Рысқұлов атындағы университеттің биокомбинаты” ЖАҚ-ы, “Қазтеміржол-жабдықтау”, “Достар”, “Селден қорғау” ЖШС-тері орналасқан. &lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;
Шамалған атауы Алматы облысы әкімдігінің 2010 жылғы 10 ақпандағы N 11 қаулысы және Алматы облыстық маслихатының 2010 жылғы 10 ақпандағы N 28-179 шешімімен Үшқоңыр деп өзгертілген болатын &lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/zakon/almatyi_oblyisyinyin_memlekettk_organdaryi/konstitutsiyalyik_kuryilyis_jane_memlekettk_baskaru_negzder/id-V10D0002046/   &quot;Алматы облысындағы ауылдық округтің және ауылдың атауларын өзгерту туралы&quot; Алматы облысы әкімдігінің 2010 жылғы 10 ақпандағы N 11 қаулысы]&lt;/ref&gt;, алайда 2017 жылғы 27 шілдеде Алматы облыстық мәслихаттың VI шақырылымының кезектен тыс XIX сессиясы шешімімен ауылдық округ пен ауылға бұрынғы Шамалған атауы қайтарылды &lt;ref&gt;[https://kaskelen.kz/en/%D2%AF%D1%88%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80-%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3-%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0   Үшқоңыр Алатаудың қойнауында]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Көпшілік-танымдық орындары ==
* &quot;Атамекен&quot; тарихи-мәдени орталығы &lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/162025-shamalghanda-atameken-tarikhi-madeni-ortalyghy-ashyldy  Шамалғанда «Атамекен» тарихи-мәдени орталығы ашылды]&lt;/ref&gt;;
* &quot;Үшқоңыр&quot; спорттық-сауықтыру кешені &lt;ref&gt;[https://baq.kz/news/othernews/nazarbaev-ushkonyr-sport-keshenini-ashylu-rasimine-katysty/  Назарбаев «Үшқоңыр» спорт кешенінің ашылу рәсіміне қатысты]&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Шамалғандағы ту тұғыры (Қарасай ауданы Алматы облысы).jpg|Ту тұғыры.
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 
 
{{Қарасай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Қарасай ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>b1wbvrqamss2znbgjiuueapmyjwp8c0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тасшағыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54602</id>
    <revision>
      <id>3627984</id>
      <parentid>3337221</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tasshagyl okrugi</username>
        <id>183314</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3627984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5898" sha1="skj1u04ckwrstnhb0vs9vdkrp9b1gym" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = ауыл
 |атауы                   = Тасшағыл
 |сурет                   =
 |әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 48 |lat_min =52  |lat_sec = 30
  |lon_deg = 52 |lon_min =58  |lon_sec = 15
  |CoordAddon             =  
  |CoordScale             =
 |ел картасы             = 
 |облыс картасы          = 
 |аудан картасы          = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Атырау облысы
 |кестедегі облыс         = Атырау облысы{{!}}Атырау
 |ауданы                  = Қызылқоға ауданы
 |кестедегі аудан         = Қызылқоға ауданы{{!}}Қызылқоға
 |мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
 |мекені                  = Тасшағыл ауылдық округі{{!}}Тасшағыл
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    =
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}1590
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 71238
 |пошта индексі           = 060509
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         =  
 |идентификатор түрі      =
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2            =
 |сайт тілі 3            = 
 |сайт тілі 4           = 
 |сайт тілі 5            = 
 |add1n                  =
 |add1                   = 
 |add2n                  = 
 |add2                   = 
 |add3n                  = 
 |add3                   = 
}}
'''Тасшағыл''' — [[Атырау облысы]] [[Қызылқоға ауданы]]ндағы ауыл, [[Тасшағыл ауылдық округі]] орталығы. 

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылынан батысқа қарай 80 км-дей жерде, [[Қаттыкөл]] көлінің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан.
[[Сурет:Тасшағыл ауылы.jpg|thumb|солға|300px|'''Тасшағыл ауылы''']]
== Халқы ==
[[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 1805 адам тұрған.&lt;ref&gt;[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]&lt;/ref&gt; [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 1279 адам (795 ер адам және 784 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 1682 адамды (852 ер адам және 830 әйел адам) құрады.&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 1590 адамды (817 ер адам және 773 әйел адам) құрады.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Іргесі 20 ғ-дың 30-жылдарының бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланған. [[1974 жыл|1974]] жылы ұжымшар негізінде кеңшар ұйымдасты. [[1996 жыл|1996]] жылы кеңшар негізінде қаракөл қойын өсірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды.

== Әлеуметтік және мәдени нысандары ==
* Тасшағыл орта мектебі
* «Жазира» бөбекжай-балабақшасы 
* Тасшағыл ауылдық клубы

== Елді мекендегі көшелер ==
* [[Жамбыл Жабаев]] көшесі
* Жәрдем Бүркішев көшесі
* Қанаш Қожахметова көшесі
* Қуан Досығалиев көшесі
* Нәсіпқали Мирамов көшесі
* [[Сәкен Сейфуллин]] көшесі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылқоға ауданы елді мекендері}}
[[Санат:Қызылқоға ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>skj1u04ckwrstnhb0vs9vdkrp9b1gym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Басты бет/Жаңалықтар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>58856</id>
    <revision>
      <id>3628374</id>
      <parentid>3623223</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3628374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3005" sha1="ds1qsxzy2jycvdj62n2fdvhtu7wvszm" xml:space="preserve">{{Басты бет/Түйін
| түйін = 
{{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі| Футболдан әлем біріншілігі]]{{*}}[[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] &lt;Small&gt;([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])&lt;/small&gt;
}}
&lt;!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --&gt;
[[Сурет:Prime Minister Keir Starmer meets Donald Tusk at EPC summit (55245478912) (cropped).jpg|оңға|100px]]
&lt;!-- Нақты оқиғалар --&gt;
* [[7 шілде]] — [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] '''[[Ресей Олимпиада комитеті]]не''' қойылған шектеулерді уақытша алып тастады.
* [[22 маусым]] — '''[[Венесуэла]]дағы''' жер сілкінуі себебінен 1450-ден астам адам қайтыс болды.
* [[22 маусым]] — [[Ұлыбритания премьер-министрі]] '''[[Кир Стармер]]''' (''суретте'') жуырдағы отставкасын жариялады.
* [[11 маусым]] — [[Солтүстік Америка]]да '''[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]''' басталды.
* [[31 мамыр]] — [[Будапешт]]тің [[Ференц Пушкаш (стадион, 2019)|Пушкаш стадионы]]нда франциялық [[Пари Сен-Жермен]] футбол клубы '''[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2025/26|2026 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасы]]ның''' чемпионы атанды.
* [[29 мамыр]] — [[ресей]]лік дрон [[НАТО]] мен [[Еуропа одағы]] мүше-мемлекетінің әуе шекарасын бұзып өтіп, [[Румыния]] аумағындағы көпқабатты үйге құлады.
{{Flatlist|
*'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Оливер Три]]{{*}}[[Бернадетт Ширак]]{{*}}[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов|Төленді Ахметжанов]]{{*}}[[Тед Тёрнер]]{{*}}[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ds1qsxzy2jycvdj62n2fdvhtu7wvszm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Май қышқылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59638</id>
    <revision>
      <id>3628163</id>
      <parentid>3626997</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1371" sha1="s7loj9kxnz680kpwbv25nelxxd5gnzy" xml:space="preserve">'''Май қышқылы''' ('''C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' немесе '''C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;COOH''') — бір негізді қаныққан [[карбон]] қышқылы. Ол жағымсыз иісті түссіз сұйықтық, суда және органикалық еріткіштерде жақсы ериді. [[Көміртегі]] тізбегінің құрылысына байланысты май қышқылының екі [[изомер]]і бар: 

* н-май қышқылы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;COOH (қайнау t 163 °С, тығыздығы 20 °С-та 0,953 г/см³) 
* изомай қышқылы (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHCOOH (қайнау t 155 °С, тығыздығы 20 °С-та 0,949 г/см³)

Қызыл фосфор қатысында май қышқылын бромдағанда -бром пропион қышқылы түзіледі. Өнеркәсіпте май қышқылын бутил спиртін тотықтыру, құрамында [[крахмал]] бар қалдықты (35-40 °С) ашыту арқылы алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 
* [[Қазақ энциклопедиясы]]

{{бастама}}
{{уики}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Карбон қышқылдары]]</text>
      <sha1>s7loj9kxnz680kpwbv25nelxxd5gnzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628164</id>
      <parentid>3628163</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1273" sha1="ofhbxqtecli9intw7ckk6c8kqotgh90" xml:space="preserve">'''Май қышқылы''' — бір негізді қаныққан [[карбон]] қышқылы. Ол жағымсыз иісті түссіз сұйықтық, суда және органикалық еріткіштерде жақсы ериді. [[Көміртегі]] тізбегінің құрылысына байланысты май қышқылының екі [[изомер]]і бар: 

* н-май қышқылы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;COOH (қайнау t 163 °С, тығыздығы 20 °С-та 0,953 г/см³) 
* изомай қышқылы (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHCOOH (қайнау t 155 °С, тығыздығы 20 °С-та 0,949 г/см³)

Қызыл фосфор қатысында май қышқылын бромдағанда -бром пропион қышқылы түзіледі. Өнеркәсіпте май қышқылын бутил спиртін тотықтыру, құрамында [[крахмал]] бар қалдықты (35-40 °С) ашыту арқылы алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 
* [[Қазақ энциклопедиясы]]

{{бастама}}
{{уики}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Карбон қышқылдары]]</text>
      <sha1>ofhbxqtecli9intw7ckk6c8kqotgh90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628165</id>
      <parentid>3628164</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1371" sha1="s7loj9kxnz680kpwbv25nelxxd5gnzy" xml:space="preserve">'''Май қышқылы''' ('''C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' немесе '''C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;COOH''') — бір негізді қаныққан [[карбон]] қышқылы. Ол жағымсыз иісті түссіз сұйықтық, суда және органикалық еріткіштерде жақсы ериді. [[Көміртегі]] тізбегінің құрылысына байланысты май қышқылының екі [[изомер]]і бар: 

* н-май қышқылы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;COOH (қайнау t 163 °С, тығыздығы 20 °С-та 0,953 г/см³) 
* изомай қышқылы (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHCOOH (қайнау t 155 °С, тығыздығы 20 °С-та 0,949 г/см³)

Қызыл фосфор қатысында май қышқылын бромдағанда -бром пропион қышқылы түзіледі. Өнеркәсіпте май қышқылын бутил спиртін тотықтыру, құрамында [[крахмал]] бар қалдықты (35-40 °С) ашыту арқылы алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 
* [[Қазақ энциклопедиясы]]

{{бастама}}
{{уики}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Карбон қышқылдары]]</text>
      <sha1>s7loj9kxnz680kpwbv25nelxxd5gnzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нивалдық климат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65346</id>
    <revision>
      <id>3628090</id>
      <parentid>2075701</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1568" sha1="rzlndk22zce28dlab72lz5cfrvhoi8m" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Нивальды климат}}
'''Нивалдық климат''' - геоморфологиялық жіктемеде: жоғары ендіктердің не биік таулы өңірлердің климаты. Нивалдық климат жағдайында қар еритін және буланатын мөлшерден көп жауып, осыдан қатпа қарлар мен мұздықтарға айналады. Нивалдық климат полюстік аймақтардың арктикалық белдеулеріне және биік таулардың қарлы деңгейінен жоғары орналасқан бөктеріне тән.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Құсайынов — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы&quot; Ж А Қ , 2003. — 248 бет.
іSВN 5-7667-8188-1 іSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Геология]]


{{Geology-stub}}</text>
      <sha1>rzlndk22zce28dlab72lz5cfrvhoi8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Досмұхамбет би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73254</id>
    <revision>
      <id>3628086</id>
      <parentid>3388476</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15785" sha1="3jjxe60g67jo08r4x6nuvi3j2uaqbse" xml:space="preserve">'''Досмұхамбет би''' (кейін ел Дос би атап кеткен, [[1570]], [[Ташкент]] - [[1627]], [[Шымған]] тауы, қазіргі [[Бостандық ауданы (Өзбекстан)|Бостандық ауданы]]) - би. [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;https://dulattar.com/kz/interesnye-fakty-i-materialy&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Жастайынан [[би]]лер, [[бек]]тер, санатында оның кейбіріне көмекші болып жүріп, ел билігіне араласкан. [[Бұхар]]дағы [[Мир-Араб медресесі]]н бітіріп, иман-хафиз атанған. Тапқыр, шешендігі, әділ көрегендігімен, елге деген қамкорлық, қайырымдылығымен халықтың құрметіне ие болған. Оның осы қабілетін байқаған [[Тәуекел хан]] Досмұхамбетті 1594 жылы дербес би етіп белгілейді. Оған Ташкенттің үш қақпасы қарайтын болған. Әсіресе, қаланың шығыс, терістік, оңтүстік жағында тұратын [[Қаңлы]], [[Сіргелі]], [[Қоңырат]] тайпалары арасында беделі зор болған. Оның адамгершілігі мен қамқорлығын көп көрген ел оны өзіне жақын тұтып әділ де, ақылгөй басшы санап &quot;Дос би&quot; деп атаған.

Осылайша Дос бидің елден-елге атағы жайылып, беделі асып дәуірлеп тұрған кезде Ташкентке ұлық би болып Тұрсын Мұқамед келеді. Өзінен билігі, беделі асып тұрғанды кім жақсы көрсін. [[Тұрсын хан]] алғашқыда Дос бимен келісіп істеп жүріп, кейін оның ақыл кеңесін салғырт тыңдайтынды шығарады. Екінші жағынан Дос биді [[Есім хан]] да ерекше ұнатып, оның ел билеудегі билік-шешімдерін үнемі мақұлдап, жақтайтын-ды. Осыны сезе бастаған Тұрсын хан енді Дос биге қастандық ойлайды.

Бір жолы Тұрсын хан Ташкент шаһарындағы ғимарат, мешіт, медреселерді, Керуен сарайларын, базарларды, көпір, жол тағы сондай орындардан алынатын [[салық]] мөлшерін өсіруге жарлық шығарады. Бұған халық бұқарасы наразы болып Дос биге жүгінеді. Дос би қала тұрғындарының осы тілегін орындау мақсатымен қала ұлығы Тұрсын жанға барады.
:-	Тақсыр, салық мөлшері бұрынғы күйінше қалсын, өсірмеңіз? - дейді. Бұған Тұрсын хан:
:-	Менің билігіме қарсы келетін сен кім едің? Айттым бй, орындайсың! - деп ақырады. Дос би мен Тұрсын хан арасындағы бас араздық, дау-жанжал осыдан басталады.

Тағы бірде түтін салығы, егістік жерден бау-бақшадан түсегін өнімнен жиналатын салықтың шектен тыс өсірілгеніне Дос би қарсылық білдіріп, оның жарлығын орындамай қояды. Міне, осыдан барып Тұрсын ханның өшпенділігі өрши түседі. Тұрсын қазақ ханы Есімге барып шағынады. Есім хан да халықтың жол-жосығын зерек білетін, ел қамын ойлайтын, барынша әділ сөйлейтін беделі зор хан болатын. Тұрсын мен Дос би арасындағы бұл араздықты өзінің өзге би-шешендерімен ақылдаса келіп, көпшілік талқысына салуды ұйғарған. Халық шешімі Дос биді жақтап шыққан. Осыған байланысты енді Есім хан Дос пен Тұрсынды өзара келісімге келтіріп татуластырады. Көпшілік алдында Тұрсын кешірім сұраған болып, Достың колын алып достык ниетін білдіреді. Бұрыннан іш пыстаны ішінде жүрген, әбден өшіккен, күншіл Тұрсынның бұл достық ниеті ұзаққа бармайды. Ол енді Досқа қастандық, залымдық әрекетін бұрынғыдан да өршіте түседі.

Есім хан бірде [[шығыс Түркістан]] жаққа жорыққа аттанып, ел билігін уақытша Тұрсынға тапсырып кетеді. Осы сәтті пайдаланып Тұрсын ерекше жасақты [[Шымған тауы]] қойнауындағы Дос би ауылын шабуға аттандырады.

Тұрсынның ерекше жасағы барып тұрған баскесерлер болатын. Бәрі бірдей қара ат мініп, қара киім киіп, бет-аузын шарынып алып, түн жамылып келген қырық қарақшыны ешкім көрмейді. Күнілгері барлау жасап, ауылға апарар құпия жолды белгілеп алып олар ұрлана басып, тысырын білдірмей аңғал жатқан ауылға лап қояды. Ұйқыда жатқан Дос биді, он тоғыз баласын, майда бала-шағаларын, екі әйелін, көрші-қоландарын өлтіреді. Қосақ арасында сол күні келген меймандар да қаза табады. Шаруа баққан малшы жігіттер жетіп үлгергенше күнгей тұстағы Күрке белінен асып, мүлде алыстап кетеді. Айсыз түнгі қараңғылықта олардың кім екенін ешкім ажырата алмайды. Аңыраған аналардың, сыңсып өксіп жылаған қыз- келіншектердің, шырылдаған сәбилердің зарлы үндері тауды күңірентіп әкетеді. Сөйтіп, Дос би [[1627 жыл]]ы, елу жеті жасында жау колынан қаза табады. Дос бидің денесі Ташкенттегі [[Жүніс хан]] күмбезінің қасына қойылады.

==Ұрпақтары==
... &quot;Таудағы қырғында қаза тапқан Дос биден ұрпақ қалды ма? Бұған да молла Аққұс Сатыбалдыүлының шежіресінен нақты жауап табамыз: Дос би алты әйел алған адам. Оның жиырма бес баласы болады. Екі әйелі - Қадиша, Қаншайым, он тоғыз ұлы - Құланшы, Бұқар, Жұман, Жұбақ, Бесбай, Азбан, Барақ, Салық, Омарқай, Ораз, Ақшелек, Андас, Қарабата, Салғара, Төжі, Жылкелді, Алаша, Құдайберді, Өжіке бәрі қанды шеңгел қарақшылардың қолынан қаза болады. Үлкен бәйбішесі Бибісарадан - Сары, Шарғы, Қара бәйбіше Тоқбикеден - Ақбура, Алғара, ортаншы әйелі Қаршығадан - Қаршы, Шәмші тірі қалып, ұрпақ шашты. Шәмші бұрынғы [[Әулиеата уезі]]ндегі [[Мерке]] өңіріне орнықты. Кейін оның ұрпақтары Шу, Аса, Талас өзендері аңғарларынан қоныс алды.

Алғара ұрпағы [[Алматы облысы]]ндағы [[Қараой]] өңірін мекендеді. Жердің Қараой аталуының өзі Алғара есіміне байланысты қойылды.

Қаршы ұрпағы [[Бұхара облысы]]нда Сары, Шарғы, Ақбура ұрпақтары Ташкент қаласын және оның маңындағы [[Шыршық]], Бозсу, [[Шорабазар]], [[Тойтөбе]], [[Қойлық]], [[Зеңгі ата]] өңірлерін жайлап, сонда қоныс тепті. Бұлардың - Райымбек, Жолымбек, Айт, Жолымбет, Қарқара әулиеттері 1743 жылы Шымкент облысы жерінде Ақсу, [[Арыс]], [[Көмеш]], [[Машат]] өзендері аңғарына көшіп келіп орнықты.

==Аңыздар==
Дос бидің кіші әйелі Айша қырғыз биі Бейсенөлінің қызы еді. Ертеде ағасы Әліқұл батыр Ташкентке келген сапарында екі елдің арасындағы мал дауына байланысты айтыс-тартысқа араласады. Дау қатты шиеленісіп кетеді де, кінөгерлердің дем берушісі Тұрсын екендігі анықталады. Оған Тұрсын хан ашу көтеріп, қырғыз батырын зынданға тастайды. Араға Дос би кірісіп, Есім ханның ықпалымен Өліқұл батырды зынданнан алып шыққан екен. Қиын кездегі Дос бидің бұл көмегіне ерекше риза болып, Өліқұл қарындасы Айшаны оған қосады. &quot;Сүйелтіп күн көретін сүйек жекжат&quot; болады. Айшаға үйленуге үміткердің біреуі осы Тұрсынның өзі болатын. Сондықтан, оның жүрегін қызғаныш оты шарпиды. Өш алудың амалын ойлап, тағы да бір арам пиғылды кеудесінің қуысна жасырады.

Таудағы жұмбақ қырғын оқиғасын бастан кешкен адамның бірі - осы Айша ханым. Түнгі аласапыран шабуылда бұл жас отау да тауда болатын. Айша екіқабат еді. Тым болмаса іштегі күнәден пәк нәрестені аман сақтау үшін жандалбасамен жүгіріп барып, төңкерілген тай қазанның астына кіріп жасырынады. Әлден уақытта айналаны барлап, қазан астынан шығып, өзінің отау үйіне кіргенде, ауыр ыңыранып, хал үстінде көзі жұмулы, қиналып шалқалап жатқан Дос биді көреді. Желкеден тиген ауыр соққы Дос биді қапылыста талдырып құлатқан еді. Қарақұстан қатты тиген соққыдан адам бірден тіл тартпай өліп те кетеді. Бірақ Дос би тірі жатқанымен жағдайы ауыр еді. Қатты соққыдан омыртқа жұлынына зақым жеткенін мына жарық дүниеге деген [[үміт]] отының сөне бастағынан Дос би сезгендей болады. Еңіреп отырған Айшаны қасына шақырып алып: &quot;Менің халім ауыр, енді дәрмен де, пәрмен де болмайды. Сен төркініңе тарт. Сонда босанғаның жөн. Іштегі бейкүнә нәресте жарық дүниеге тірі келсін&quot; деп біраз демігіп, әлсіреп қалады. Аздап тыныс алып, күш жинап, ол мына сөздерді қосты. &quot;Көп кідірме, мұнда саған кауіпті. Бұл Тұрсын ханның ісі. Сенен тілегім сол, [[ұл]] тапсаң, есімін Әліқұл қоюды ұмытпа. Қырғыздың жас батыры Әліқұл менің досым, Бейсенәлі бидің үлкен ұлы, сенің өз ағаң. Осыны есте сақта&quot; Бұл аманатты Дос би қиналып жатып әрең айтты. Тан атып, күн шығар алдында ол мәңгілікке көз жұмды&quot;.

Дос бидің бұл аманатын Айша орындайды. Ол аман- есен босанады. Туган үлының атын Әліқұл қояды. Сол Әліқұл өсе келе [[саяткер]], [[ер]] [[жігіт]] болып ер жетеді. Үйленіп, жайланып өз алдына бір [[ауыл]] болып кетеді. Әліқұлдан тарайтын Бараншы, Данияр, Ақсақда, Алыбай, Толыбай [[ұрпақ]]тары кейін үйлі-баранды үбірлі-шүбірлі бірқауым [[ел]] болады .Бұдан тараған ұрпақ Шілмембет деп аталады.

Дос бидің ғұмырнамасы, [[халық]]қа тигізген [[қайырымдылық]] шапағаты, кезінде айтқан [[билік]], [[алғырлық]], [[шешендік]] [[ақыл]] кеңестері және үрім-бұтақтары жөніндегі [[өлең-жыр]], [[аңыз-естелік]] хиқаялар ел арасына көп таралған. Оның бір қатары [[кітап]] шежіре болып та жазылған. Бір ғана молла Аққұс Сатыбалдыұлының (1806–1897) Дос би туралы жазып қалдырған шежіре кітабынан талай мәліметтер алуға болады.&lt;ref&gt;Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС &quot;Қазақстан&quot; баспа үйі&quot;, 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1570 жылы туғандар]]
[[Санат:Ташкентте туғандар]]
[[Санат:1627 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бостандық ауданында (Өзбекстан) қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ташкентте жерленгендер]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Мир-Араб медресесі түлектері]]</text>
      <sha1>3jjxe60g67jo08r4x6nuvi3j2uaqbse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мейіз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82594</id>
    <revision>
      <id>3628288</id>
      <parentid>2794297</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тұрмыс|Тұрмыс]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1738" sha1="1g284xzzpzvxmg19mtzj4u27dqv09s2" xml:space="preserve">[[Сурет:Raisins.jpg|right|thumb| alt=A.|200 px|[[&quot;Мейіз&quot;]]]]

'''Мейіз''' — қабығы жұқа, сүйегі аз немесе [[сүйек]]сіз, құрамында 20% жоғары [[қант]]ы бар жүзімнен кептіріліп дайындалады. Мейіздің құрамында 87,5% -ға жуық қант болады. Мейіз — дәмді жеміс. Оны шырынсу, [[пудинг]], [[квас]] дайындауға, сондай-ақ [[кондитер]] және ұн тағамдарын пісіруге пайдаланады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1&lt;/ref&gt;

'''Мейіз''' жасау үшін құрамында кемінде 20% қапты бар, қабығы жұқа, сүйегі аз немесе сүйексіз жүзім сұрыптары пайдаланылады. Мейіздің құрамында 87,5%-ға жуық қант  болады. Жүзім сұрпына, оны өңдеу жолдарына, кептіру тәсіліне қарай мейіз кішміш және мейіз болып екіге бөлінеді. Кішмішті жүзімнің сүйексіз сұрпынан, ал мейізді дәні бар жүзім сұрыптарынан жасайды.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}</text>
      <sha1>1g284xzzpzvxmg19mtzj4u27dqv09s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628290</id>
      <parentid>3628288</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3628290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1794" sha1="3jf1zi8kcehwkh4wwg96m4a0sh8rngn" xml:space="preserve">[[Сурет:Raisins.jpg|right|thumb| alt=A.|200 px|[[&quot;Мейіз&quot;]]]]

'''Мейіз''' — қабығы жұқа, сүйегі аз немесе [[сүйек]]сіз, құрамында 20% жоғары [[қант]]ы бар жүзімнен кептіріліп дайындалады. Мейіздің құрамында 87,5% -ға жуық қант болады. Мейіз — дәмді жеміс. Оны шырынсу, [[пудинг]], [[квас]] дайындауға, сондай-ақ [[кондитер]] және ұн тағамдарын пісіруге пайдаланады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1&lt;/ref&gt;

'''Мейіз''' жасау үшін құрамында кемінде 20% қапты бар, қабығы жұқа, сүйегі аз немесе сүйексіз жүзім сұрыптары пайдаланылады. Мейіздің құрамында 87,5%-ға жуық қант  болады. Жүзім сұрпына, оны өңдеу жолдарына, кептіру тәсіліне қарай мейіз кішміш және мейіз болып екіге бөлінеді. Кішмішті жүзімнің сүйексіз сұрпынан, ал мейізді дәні бар жүзім сұрыптарынан жасайды.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}

[[Санат:Кептірілген жемістер]]</text>
      <sha1>3jf1zi8kcehwkh4wwg96m4a0sh8rngn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қапан Қамбаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83403</id>
    <revision>
      <id>3628218</id>
      <parentid>3467799</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4864" sha1="4r4gna38r9qje2xpodrprb59eq4ivuz" xml:space="preserve">[[Сурет:Қапан(Қандөзи) Қамбарұлы.png|right|thumb]]
'''Қапан(Қандөзи) Қамбарұлы'''(1921-2005) - 1 шілдеде [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]]ның Қандөз аулында дүниеге келген.

[[Қоңырат]] тайпасы [[Көтенші]] руының [[Маңғытай]] бөлімінен.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}&lt;/ref&gt;

Түркістан қаласының балалар үйі мен интернатында тәрбиеленіп, педучилищені бітірген соң, ауыл мектебінде мұғалім болды. Алғашқы өлеңдерінің бірі аудандық «Қызыл Түркістан» газетінде жарық көрді. [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері. Қазақстан Орталық партия комитеті жанындағы республикалық партия мектебін, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н бітірген. Оңтүстік Қазақстан облыстық «Оңтүстік Қазақстан», Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «[[Егемен Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;») газеттерінің редакцияларында отыз жылдан аса жауапты қызметтер атқарған.Қазақ университетінің журналистика факультетінде жиырма жылға жуық дәріс оқыды, ғылыми-зерттеу жүмыстарымен де айналысты. «Түпнұсқа және аударма» деген [[кітап]] жазып, кандидаттық диссертация (1969) қорғады. Докторлық диссертациясы «Ерлік эпосы» деген атпен 1979 жылы «Жазушы» баспасынан жеке [[монография]] болып жарық көрді. «Жорық жырлары», «Өшпес жалын» ғылыми-зерттеу еңбектер! кітап болып шықты.

Отыз шақты кітаптың авторы. «Қанды жылдар» дилогиясы — «Ашыну» (1987) мен «Жаза» (1991) «Жазушы» баспасынан шықты. «Ақадырдың ақ шағаласы» (1982), «Махаббаттың тұрағы» (1994), Қаракөзайым (1996), « Меңсұлу» (1997), «Сейітқасымның жүлдызы» (1997), «Екі арудың махаббаты» («Махаббат кітабы» атты романдары топтамасында, 2003) романдары; «Көксеңгір», «Ақ қайың», «Ертісте», «Алтай аясында», «Тау-дағы қала», «Ақ жалын», «[[Туған жер]]&lt;nowiki/&gt;» атты повестері жарық көрді. «Әзірет Сұлтан» атты деректі роман-хамсасы үш том болып басылды.

Түркістан қаласының Құрметті азаматы.

М. Кольцовтың, А. Д овженконың, Н.Ановтың, В.Ванюшиннің бірсыпыра әңгімелерін, «Гүлшешек» кітабын қазақшалады.

«Ұлы Отан соғысы» орденімен, «Ұлы Отан соғысына қатысушы», «Георгий Жуков» және басқа 12 жауынгерлік-мерекелік медальдар-мен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі-нің Құрмет Грамотасымен, «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.
&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса   - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Түркістан ауданы]]
[[Санат:1921 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>4r4gna38r9qje2xpodrprb59eq4ivuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628223</id>
      <parentid>3628218</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3467799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4834" sha1="f6uo50h2g4ialowxd27o9fv5kyhssrb" xml:space="preserve">[[Сурет:Қапан(Қандөзи) Қамбарұлы.png|right|thumb]]
'''Қапан(Қандөзи) Қамбарұлы'''(1921-2005) - 1 шілдеде [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]]ның Қандөз аулында дүниеге келген.

[[Қоңырат]] тайпасы [[Көтенші]] руының [[Маңғытай]] бөлімінен.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}&lt;/ref&gt;

Түркістан қаласының балалар үйі мен интернатында тәрбиеленіп, педучилищені бітірген соң, ауыл мектебінде мұғалім болды. Алғашқы өлеңдерінің бірі аудандық «Қызыл Түркістан» газетінде жарық көрді. [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері. Қазақстан Орталық партия комитеті жанындағы республикалық партия мектебін, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н бітірген. Оңтүстік Қазақстан облыстық «Оңтүстік Қазақстан», Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінің редакцияларында отыз жылдан аса жауапты қызметтер атқарған.Қазақ университетінің журналистика факультетінде жиырма жылға жуық дәріс оқыды, ғылыми-зерттеу жүмыстарымен де айналысты. «Түпнұсқа және аударма» деген кітап жазып, кандидаттық диссертация (1969) қорғады. Докторлық диссертациясы «Ерлік эпосы» деген атпен 1979 жылы «Жазушы» баспасынан жеке [[монография]] болып жарық көрді. «Жорық жырлары», «Өшпес жалын» ғылыми-зерттеу еңбектер! кітап болып шықты.

Отыз шақты кітаптың авторы. «Қанды жылдар» дилогиясы — «Ашыну» (1987) мен «Жаза» (1991) «Жазушы» баспасынан шықты. «Ақадырдың ақ шағаласы» (1982), «Махаббаттың тұрағы» (1994), Қаракөзайым (1996), « Меңсұлу» (1997), «Сейітқасымның жүлдызы» (1997), «Екі арудың махаббаты» («Махаббат кітабы» атты романдары топтамасында, 2003) романдары; «Көксеңгір», «Ақ қайың», «Ертісте», «Алтай аясында», «Тау-дағы қала», «Ақ жалын», «Туған жер» атты повестері жарық көрді. «Әзірет Сұлтан» атты деректі роман-хамсасы үш том болып басылды.

Түркістан қаласының Құрметті азаматы.

М. Кольцовтың, А. Д овженконың, Н.Ановтың, В.Ванюшиннің бірсыпыра әңгімелерін, «Гүлшешек» кітабын қазақшалады.

«Ұлы Отан соғысы» орденімен, «Ұлы Отан соғысына қатысушы», «Георгий Жуков» және басқа 12 жауынгерлік-мерекелік медальдар-мен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі-нің Құрмет Грамотасымен, «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.
&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса   - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Түркістан ауданы]]
[[Санат:1921 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>f6uo50h2g4ialowxd27o9fv5kyhssrb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628224</id>
      <parentid>3628223</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4848" sha1="qmrwvjw683y4e6rr39iaibar1no6k8x" xml:space="preserve">[[Сурет:Қапан(Қандөзи) Қамбарұлы.png|right|thumb]]
'''Қапан(Қандөзи) Қамбарұлы'''(1921-2005) - 1 шілдеде [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]]ның Қандөз аулында дүниеге келген.

[[Қоңырат]] тайпасы [[Көтенші]] руының [[Маңғытай]] бөлімінен.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}&lt;/ref&gt;

Түркістан қаласының балалар үйі мен интернатында тәрбиеленіп, педучилищені бітірген соң, ауыл мектебінде мұғалім болды. Алғашқы өлеңдерінің бірі аудандық «Қызыл Түркістан» газетінде жарық көрді. [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері. Қазақстан Орталық партия комитеті жанындағы республикалық партия мектебін, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н бітірген. Оңтүстік Қазақстан облыстық «Оңтүстік Қазақстан», Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінің редакцияларында отыз жылдан аса жауапты қызметтер атқарған.Қазақ университетінің журналистика факультетінде жиырма жылға жуық дәріс оқыды, ғылыми-зерттеу жүмыстарымен де айналысты. «Түпнұсқа және аударма» деген кітап жазып, кандидаттық диссертация (1969) қорғады. Докторлық диссертациясы «Ерлік эпосы» деген атпен 1979 жылы «Жазушы» баспасынан жеке [[монография]] болып жарық көрді. «Жорық жырлары», «Өшпес жалын» ғылыми-зерттеу еңбектер! кітап болып шықты.

Отыз шақты кітаптың авторы. «Қанды жылдар» дилогиясы — «Ашыну» (1987) мен «Жаза» (1991) «Жазушы» баспасынан шықты. «Ақадырдың ақ шағаласы» (1982), «Махаббаттың тұрағы» (1994), Қаракөзайым (1996), « Меңсұлу» (1997), «Сейітқасымның жүлдызы» (1997), «Екі арудың махаббаты» («Махаббат кітабы» атты романдары топтамасында, 2003) романдары; «Көксеңгір», «Ақ қайың», «Ертісте», «Алтай аясында», «Тау-дағы қала», «Ақ жалын», «Туған жер» атты повестері жарық көрді. «Әзірет Сұлтан» атты деректі роман-хамсасы үш том болып басылды.

Түркістан қаласының Құрметті азаматы.

М. Кольцовтың, А. Д овженконың, Н.Ановтың, В.Ванюшиннің бірсыпыра әңгімелерін, «Гүлшешек» кітабын қазақшалады.

«Ұлы Отан соғысы» орденімен, «Ұлы Отан соғысына қатысушы», «Георгий Жуков» және басқа 12 жауынгерлік-мерекелік медальдар-мен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі-нің Құрмет Грамотасымен, «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.
&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса   - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Түркістан ауданы]]
[[Санат:1921 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>qmrwvjw683y4e6rr39iaibar1no6k8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орал қақпалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92881</id>
    <revision>
      <id>3628175</id>
      <parentid>3453759</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lucky2704</username>
        <id>179221</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1911" sha1="fpkyjswe6lvf576hh7ohzec0paud7nr" xml:space="preserve">{{cleanup}}
'''Орал қақпалары''' — [[Орал|Орал қаласындағы]] тарихи орындар. Олар
''Үлкен қақпа'' ([[Самар қақпасы]]),
''Кіші қақпа'' ([[Орынбор қақпасы]])
және ''қызыл қақпа'' ([[Патша қақпасы]]) деп аталды. Үлкен қақпа мен Кіші қақпa бұрынғы Түркістан алаңына (қаз. Театр мен Красноармейск көшелерінің қиылысында) орналасқан.

Орал қақпалары бекініс ретінде пайдаланылған. Қақпалардың [[кірпіш]] мұнарасына зеңбірек орнатылып, оның қасында қарулы күзет тұрды. Күзет 19 ғасырдың ортасына дейін сақталды, кейін таратылды. Үлкен қақпадан Самараға қарай почта жолы, Кіші қақпадан Орынбор бағытына жол шыққан. Патша қақпасы 1919 жылдан бастап қызыл қақпа деп аталды. Ол қазіргі Н.Назарбаев даңғылы мен Театр көшесінің қиылысында, облыс әкімшілінің үйінің қасында орналасқан. Қызыл қақпа «Жеңіс арқасы» қақпасы деген атпен [[Ресей патшасы]]ның құрметіне 19 ғасырдың 90-жылдары салынды. Ол 20-жылдары жергілікті өкіметтің шешімімен алынып тасталды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}</text>
      <sha1>fpkyjswe6lvf576hh7ohzec0paud7nr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628176</id>
      <parentid>3628175</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lucky2704</username>
        <id>179221</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1926" sha1="mem7tuqm4hpt9e3vb9amt97bpq0x1lv" xml:space="preserve">{{cleanup}}
'''Орал қақпалары''' — [[Орал|Орал қаласындағы]] тарихи орындар. Олар
''Үлкен қақпа'' ([[Самар қақпасы]]),
''Кіші қақпа'' ([[Орынбор қақпасы]])
және ''қызыл қақпа'' ([[Патша қақпасы]]) деп аталды. Үлкен қақпа мен Кіші қақпa бұрынғы Түркістан алаңына (қаз. Театр мен Красноармейск көшелерінің қиылысында) орналасқан.

Орал қақпалары бекініс ретінде пайдаланылған. Қақпалардың [[кірпіш]] мұнарасына зеңбірек орнатылып, оның қасында қарулы күзет тұрды. Күзет 19 ғасырдың ортасына дейін сақталды, кейін таратылды. Үлкен қақпадан Самараға қарай почта жолы, Кіші қақпадан Орынбор бағытына жол шыққан. Патша қақпасы 1919 жылдан бастап қызыл қақпа деп аталды. Ол қазіргі Н.Назарбаев даңғылы мен Ж.Молдағалиев көшесінің қиылысында, облыс әкімшілінің үйінің қасында орналасқан. Қызыл қақпа «Жеңіс арқасы» қақпасы деген атпен [[Ресей патшасы]]ның құрметіне 19 ғасырдың 90-жылдары салынды. Ол 20-жылдары жергілікті өкіметтің шешімімен алынып тасталды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}</text>
      <sha1>mem7tuqm4hpt9e3vb9amt97bpq0x1lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыс Қазақстан облысының қала құрылысы мен сәулеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93776</id>
    <revision>
      <id>3628173</id>
      <parentid>1909638</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lucky2704</username>
        <id>179221</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16303" sha1="scl1jqp50ejfw7klsvol6wu1ldm301g" xml:space="preserve">{{wikify}}

[[Сурет:Түркістан алаңы.png|thumb|right|Түркістан алаңы]]
'''Қала құрлысы және архитектурасы''' - археологиялық [[қазба]] жұмыстары [[Батыс Қазақстан]] территориясын ежелгі дәуірлерден халық жиі қоныстанғанын көрсетіп отыр. [[Облыс]] аумағын негізінен көшпелі [[тайпа]]лар мекендегені белгілі. көшпелі өмірге ыңғайлы мал қораларының маңына тұрғызылған «қотаңдар» көшпелі қауымның тұрғын үйлеріне, шағын елді мекендеріне айналды. Көршілес қонған тұрақ орындар аралықтары түнемелікке [[арба]]лармен жалғастырылып жабылатын немесе арқанмен тартылатын. Бұл малды, адамдарды жыртқыш аңдардан, жаулардан қорғануды қамтамасыз етті. Аталарымыздың тік бұрышты және [[дөңгелек]] етіп жасалған Бұл баспаналары көбіне доңғалақ тік арба үстіне орнатылатын. Келе-келе мұндай баспаналардың орнына жығып-тігуі оңай [[киіз үй]]лер пайда болды. 

Халқымыздың ежелгі тұрғын баспаналары — қыстаулар шартты түрде «ұя» деп аталатын тәсілмен тұрғызылды. Бірнеше қожалық қысқы қоныстарын ешқандай тәртіп сақтамай-ақ бір-біріне жанастырып сала беретін. Қоныстың Бұл түрі халқымыздың сол кездегі шаруашылық тұрмысына және әлеуметтік-экономикалық тірлігіне сай келді. Халықтың бірте-бірте отырықшылық өмірге көшуі Батыс Қазақстан өңірінде [[қала]] құрылысының өркендеуіне бастама болды. Оған қосымша [[Ресей]] өзінің орталық саясатын іске асыру мақсатында Қазақстанда әскери тірек пункттер ретінде қала-қамалдар, казак-орыстардың қоныстарын көптеп сала бастады. Солардың ең 
[[Сурет:Большая Михайловский көшесі.png|thumb|left|Большая Михайловский көшесі(Қазіргі Достық даңғылы),Орал, 19 ғасыр]]
үлкені - кейін Орал қаласында әскери-әкімшілік орталық ретінде пайда болып, ұлғайды. Қазақтардың едәуір бөлігі егін шаруашылығымен айналысып, тұрақты [[қоныс]] салуға кірісті. Сол кездің жобалық ерекшеліктерін бүгінде Орал, Жымпиты, Сырым, Орда поселкелері әлі де әжептәуір сақтап қалған. Жайық қалашығының [[Орта Азия]]дан Ресейге баратын [[сауда]] жолының орталығында орналасуы оның тез өркендеуіне ықпал етті. Дамып келе жатқан қала тұрғындарының негізгі кәсібі балық аулау, сауда және ауыл шаруашылығы болды. Оңтүстіктен солтүстікке қарай темір жолға (Орал-Покровка) дейін бірте-бірте кеңейе түскен қала территориясы ендік және бойлық көшелер жүйесі арқылы сына тәрізді пішінге ие болды. Қаланың орталық композициялық тірегі қазір Н.Назарбаев даңғылы аталатын «Болыпая Михайловская» көшесі болды, кешенің екі қапталына неғұрлым ірі де маңызды қоғамдық [[ғимарат]]тар, сауда орындары, [[шіркеу]]лер мен [[ғибадатхана]]лар, оқу орындары мен ең тәуір тұрғын жайлар салынды. Михайловская көшесінің негізгі орны қазір де сақталып қалған, ол оңтүстіктен солтүстікке қарай бүкіл қаланы қиып етеді. 

[[Сурет:Қаланың бір шеті.png|thumb|right]]
Академик Н.Н.Пальгов Михайловская көшесін былайша сипаттайды: Оның батыс жағы «барқыт» деп аталып, [[казак-орыс]] офицерлерінің, чиновниктердің, көпестер мен діни адамдардың тұруына арналған; ал қарапайым адамдарға оның шығыс жағы — «сиса» бетімен ғана жүруге рұқсат етілген. Михайловская көшесі өзінің оңтүстік бөлігінде, тура Жайық өзенінің жағасына орналасқан Михайло-Архангельск ғибадатханасынан басталды. Ал Бұл Жайық казак-орыс әскерлерінің бас ғибадатханасының іргетасы 1741 жылы қаланды. Қаланың өсу сатысын осы көшеге қарап байқауға болады, өйткені барлық мәдени, сауда және әкімшілік мекемелері осында орналасқан. Қала өскен сайын жаңа алаңдар пайда болып, Михайловская көшесі солтүстікке қарай ұлғая түсті. Әйтседе қала [[өрт]] зардабына жиі ұшырады. 1821 жылғы өрттен кейін казак-орыстар атаманы Бородин [[итальян]] архитекторы Дельминдоны шақыртты. Оның Бородинге салып берген үйі әлі күнге дейін қаланың ең өсем ғимарапы саналады. 

[[Сурет:Қаланың бір шеті1.png|thumb|left]]
19 ғасырдың басында қаланың одан әрі өсе түсуіне байланысты [[дуал]] Түркістан алаңына (Қызыләскер көшесі) көшірілді. Қаланың Түркістан алаңындағы соңғы бекініс орлары, дуалдары мен [[күзет]] мұнарлары 19 ғасырдың ақырына дейін сақталған. Бұл бекініс желісі қаланы солтүстік жағынан екі қақпалы дуалмен қоршап жатты, дуалдың іш жағынан айналмалы жіңішке баспалдақ орнатылған [[кірпіш]] мұнаралары болды. Дуалдар үстінде сондай-ақ кірпіштен тұрғызылған дөңгелек күзет үйшік көтерілді. Түркістан алаңына орнатылған «үлкен есік» деп аталған мұнараның бірі 19 ғасырдың аяғына дейін сақталып жетті, кейін Бұл жерге Қызыл қақпа тұрғызылды. «Кіші есік» атанған екінші мұнара пішен базарының маңында болды. Қазақ халқының тарихында елеулі орын алатын елді мекендердің бірі — [[Орда қаласы]] немесе Хан ордасы, Жәңгір қаласы. Оның ірге тасы 1826 жылы қаланды. Алғашында [[Жеңгір хан]] өзіне арнап шағын үй тұрғызады, ал екі жыл өткен соң [[император]] сыйлаған қаржыға қапталында қосалқы бөлмелері бар ағаш сарай салдырады. Бұл ғимаратты айнала ханның туыстары мен қызметшілері, саудагерлер, казак-орыстар орналаса бастады. 1833 жылы жәрмеңке ашылып, ол көп ұзамай бүкіл қазақ еліндегі аса ірі сауда орталығының біріне айналады. Сол жылы Хан ордасында бас [[мешіт]] тұрғызылды. Кейінірік православие шіркеуі, [[театр]] мешіті пайда болды, Бұлар бас мешітпен бірге қаланың көрнекті ғимараттарына айналып, Орда келбетіне ерекше өсем сипат берді. 19 ғасырдың басы мен 20 ғасырдың жобалық құрылымын неғұрлым жақсы сақтаған поселкілердің бірі — Жымпиты. Батыс Қазақстанның өзіндік архитектуралық ерекшеліктері, әрине, Орал қаласынан анық байқалады. Қазан төңкерісінен [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарына дейінгі кезенде облыс орталығының құрылысына онша көп өзгеріс ене қойған жоқ. Бұл кезендегі ірі құрылыстық [[архитектура]] ескерткішінде Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің бас ғимаратын жатқызуға болады. 1966 жылы Алматының «Казгорстройпроект» институты Орал қаласының жаңа бас жоспарын жасады. 1995-2000 жылдарға есептелген жаңа бас жоспар Орал қаласының құрылысы мен архитектурасына айтарлықтай ықпал етті. Қаланың бас жоспарын жүзеге асырып, одан әрі дамыта түсу үшін оның аса маңызды магистральдары мен жоспарлық тораптарының нақты жобалары жасалды (архитекторлары: А.Антоненко, В.Катышев, С.Калантьев, Е.Қызылов, Н.Касинова, Қ.Садықов, В.Смирнов, Ю.Хакало). көптеген [[өнеркәсіп]] орындары қаланың шет аймағына шығарылды, «Желаево» разъезі ауданында жаңадан солтүстік-батыс және Шаған өзенінің арғы бетінде батыс өнеркәсіп торабы қалыптасты. бүгінгі қаланың шын мәнінде қалыптасуы 1975 жылдан басталды. 1974 жылғы 16 қарашада Қазақстан Архитекторлар одағының Орал бөлімшесі құрылып, архитектура мен қала құрылысының өркендеуіне айтарлықтай үлес қосты. Оның алғашқы мүшелері архитекторлар О.Рудовский, Ю.Хакало, И.Баштанник, А.Антоненко, Е.Қызылов болды. Көпке дейін ауылдық елді мекендердің көпшілігінің бас жоспары болмады: олар қалай болса солай салынды, бір кешенге біріктірілмеді, айқын аймақтары белгіленбеді, оның үстіне қоныстық және мал шаруашылығына арналған аймақтар арасындағы санитарлық айырмашылықтар сақталмады. Жетпісінші жылдарда қысқа мерзім ішінде барлық болашағы бар 500 поселкенің бас жоспары жасалды,Бұл жоспарға шаруашылық орталықтары да, бөлімшелердегі елді мекендер де енгізілді. Облыста селоларды кешенді түрде қайта салуда түбегейлі өзгерістер жасалды. Ауыл-село құрылысы және оларды жабдықтау жұмыстарын жақсартуға 
[[Сурет:Хан ставкасы.png|thumb|right|Хан ставкасы,Орда]]
бағытталған конкурстың қортындысында бірқатар шаруашылық грамотаға ие болды. 1975 жылы [[Ақжайық ауданы]]ның Шағатай поселкесі қола медаль алды,1984 жылы Тоғанас поселкесі күміс медальмен марапатталды. Облыс орталығында көп қабатты үйлер негізінен қаланың орталық бөлігіне, сондай-ақ солтүстік-шығысына орналасқан. қаланың бұл бөлігінде көп қабатты үйлер құрылысы кешенді, шағын
аудандар түрінде салынуда. Көп қабатты жаңа құрылыстарды қаланың солтүстік-шығыс жағында бос жатқан алаңқайлар мен қала орталығын қайта тұрғызу есебінен жүргізу көзделіп отыр. Әсіресе 2001 жылдан облыс орталығындағы архит. ескерткіштерін қалпына келтіріп жөндеу, әрлеу жүмыстары қолға алынды. Қарашығанақ [[газ]] кешенінің өркендеуіне байланысты бұрын негізінен ауыл шаруашылықты аудан орталығы ғана болған Ақсай қаласының архитектуралық болашағына кең жол ашыла бастады. Қаланы ауыз және техникалық сумен қамтамасыз ету, көгалдандыру, инженерлік [[коммуникация]] құрылыстарын өрістету, түрғын және қоғамдық ғимараттар құрылысын салу мен жобалаудың жер бедеріне сай тиімді әдістерін табу, қаланы
өнеркәсіп қоғыстарынан тазарту, құрылыс мекемелерін дамыту, қала іргесінде ауыл шаруашылық базасын жасау шараларын кешенді іске асыра бастады. Өнеркәсіптің дамуы қала құрылысын өркендетудің негізгі мүмкіндіктерін ашты. Азаматтық түрғын үй және өнеркәсіп объектілерінің жобаларын
жасауға, бас жоспарлар, нақты құрылыстар жобаларын әзірлеуге Алматы, Орал т.б. қалалардың аса ірі жобалау ұжымдары тартылды. Конкурс барысында қала құрылыстарының жаңа идеялары анықталып, архитектуралық-кеңестік ортаны шешуге бағыт берілді.
&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>scl1jqp50ejfw7klsvol6wu1ldm301g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628217</id>
      <parentid>3628173</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16314" sha1="1erpmlhsyn7wf86ywwb61v3yo13gmre" xml:space="preserve">{{wikify}}

[[Сурет:Түркістан алаңы.png|thumb|right|Түркістан алаңы]]
'''Қала құрлысы және архитектурасы''' - археологиялық [[қазба]] жұмыстары [[Батыс Қазақстан]] территориясын ежелгі дәуірлерден халық жиі қоныстанғанын көрсетіп отыр. [[Облыс]] аумағын негізінен көшпелі [[тайпа]]лар мекендегені белгілі. көшпелі өмірге ыңғайлы мал қораларының маңына тұрғызылған «қотаңдар» көшпелі қауымның тұрғын үйлеріне, шағын елді мекендеріне айналды. Көршілес қонған тұрақ орындар аралықтары түнемелікке [[арба]]лармен жалғастырылып жабылатын немесе арқанмен тартылатын. Бұл малды, адамдарды жыртқыш аңдардан, жаулардан қорғануды қамтамасыз етті. Аталарымыздың тік бұрышты және [[дөңгелек]] етіп жасалған Бұл баспаналары көбіне доңғалақ тік арба үстіне орнатылатын. Келе-келе мұндай баспаналардың орнына жығып-тігуі оңай [[киіз үй]]лер пайда болды. 

Халқымыздың ежелгі тұрғын баспаналары — қыстаулар шартты түрде «ұя» деп аталатын тәсілмен тұрғызылды. Бірнеше қожалық қысқы қоныстарын ешқандай тәртіп сақтамай-ақ бір-біріне жанастырып сала беретін. Қоныстың Бұл түрі халқымыздың сол кездегі шаруашылық тұрмысына және әлеуметтік-экономикалық тірлігіне сай келді. Халықтың бірте-бірте отырықшылық өмірге көшуі Батыс Қазақстан өңірінде [[қала]] құрылысының өркендеуіне бастама болды. Оған қосымша [[Ресей]] өзінің орталық саясатын іске асыру мақсатында Қазақстанда әскери тірек пункттер ретінде қала-қамалдар, казак-орыстардың қоныстарын көптеп сала бастады. Солардың ең 
[[Сурет:Большая Михайловский көшесі.png|thumb|left|Большая Михайловский көшесі(Қазіргі Достық даңғылы),Орал, 19 ғасыр]]
үлкені - кейін Орал қаласында әскери-әкімшілік орталық ретінде пайда болып, ұлғайды. Қазақтардың едәуір бөлігі егін шаруашылығымен айналысып, тұрақты [[қоныс]] салуға кірісті. Сол кездің жобалық ерекшеліктерін бүгінде Орал, Жымпиты, Сырым, Орда поселкелері әлі де әжептәуір сақтап қалған. Жайық қалашығының [[Орта Азия]]дан Ресейге баратын [[сауда]] жолының орталығында орналасуы оның тез өркендеуіне ықпал етті. Дамып келе жатқан қала тұрғындарының негізгі кәсібі балық аулау, сауда және ауыл шаруашылығы болды. Оңтүстіктен солтүстікке қарай темір жолға (Орал-Покровка) дейін бірте-бірте кеңейе түскен қала территориясы ендік және бойлық көшелер жүйесі арқылы сына тәрізді пішінге ие болды. Қаланың орталық композициялық тірегі қазір Н.Назарбаев даңғылы аталатын «Болыпая Михайловская» көшесі болды, кешенің екі қапталына неғұрлым ірі де маңызды қоғамдық [[ғимарат]]тар, сауда орындары, [[шіркеу]]лер мен [[ғибадатхана]]лар, оқу орындары мен ең тәуір тұрғын жайлар салынды. Михайловская көшесінің негізгі орны қазір де сақталып қалған, ол оңтүстіктен солтүстікке қарай бүкіл қаланы қиып етеді. 

[[Сурет:Қаланың бір шеті.png|thumb|right]]
Академик Н.Н.Пальгов Михайловская көшесін былайша сипаттайды: Оның батыс жағы «барқыт» деп аталып, [[казак-орыс]] офицерлерінің, чиновниктердің, көпестер мен діни адамдардың тұруына арналған; ал қарапайым адамдарға оның шығыс жағы — «сиса» бетімен ғана жүруге рұқсат етілген. Михайловская көшесі өзінің оңтүстік бөлігінде, тура Жайық өзенінің жағасына орналасқан Михайло-Архангельск ғибадатханасынан басталды. Ал Бұл Жайық казак-орыс әскерлерінің бас ғибадатханасының іргетасы 1741 жылы қаланды. Қаланың өсу сатысын осы көшеге қарап байқауға болады, өйткені барлық мәдени, сауда және әкімшілік мекемелері осында орналасқан. Қала өскен сайын жаңа алаңдар пайда болып, Михайловская көшесі солтүстікке қарай ұлғая түсті. Әйтседе қала [[өрт]] зардабына жиі ұшырады. 1821 жылғы өрттен кейін казак-орыстар атаманы Бородин [[итальян]] архитекторы Дельминдоны шақыртты. Оның Бородинге салып берген үйі әлі күнге дейін қаланың ең өсем ғимарапы саналады. 

[[Сурет:Қаланың бір шеті1.png|thumb|left]]
19 ғасырдың басында қаланың одан әрі өсе түсуіне байланысты [[дуал]] Түркістан алаңына (Қызыләскер көшесі) көшірілді. Қаланың Түркістан алаңындағы соңғы бекініс орлары, дуалдары мен [[күзет]] мұнарлары 19 ғасырдың ақырына дейін сақталған. Бұл бекініс желісі қаланы солтүстік жағынан екі қақпалы дуалмен қоршап жатты, дуалдың іш жағынан айналмалы жіңішке баспалдақ орнатылған [[кірпіш]] мұнаралары болды. Дуалдар үстінде сондай-ақ кірпіштен тұрғызылған дөңгелек күзет үйшік көтерілді. Түркістан алаңына орнатылған «үлкен есік» деп аталған мұнараның бірі 19 ғасырдың аяғына дейін сақталып жетті, кейін Бұл жерге Қызыл қақпа тұрғызылды. «Кіші есік» атанған екінші мұнара пішен базарының маңында болды. Қазақ халқының тарихында елеулі орын алатын елді мекендердің бірі — [[Орда қаласы]] немесе Хан ордасы, Жәңгір қаласы. Оның ірге тасы 1826 жылы қаланды. Алғашында [[Жеңгір хан]] өзіне арнап шағын үй тұрғызады, ал екі жыл өткен соң [[император]] сыйлаған қаржыға қапталында қосалқы бөлмелері бар ағаш сарай салдырады. Бұл ғимаратты айнала ханның туыстары мен қызметшілері, саудагерлер, казак-орыстар орналаса бастады. 1833 жылы жәрмеңке ашылып, ол көп ұзамай бүкіл қазақ еліндегі аса ірі сауда орталығының біріне айналады. Сол жылы Хан ордасында бас [[мешіт]] тұрғызылды. Кейінірік православие шіркеуі, [[театр]] мешіті пайда болды, Бұлар бас мешітпен бірге қаланың көрнекті ғимараттарына айналып, Орда келбетіне ерекше өсем сипат берді. 19 ғасырдың басы мен 20 ғасырдың жобалық құрылымын неғұрлым жақсы сақтаған поселкілердің бірі — Жымпиты. Батыс Қазақстанның өзіндік архитектуралық ерекшеліктері, әрине, Орал қаласынан анық байқалады. Қазан төңкерісінен [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарына дейінгі кезенде облыс орталығының құрылысына онша көп өзгеріс ене қойған жоқ. Бұл кезендегі ірі құрылыстық [[архитектура]] ескерткішінде Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің бас ғимаратын жатқызуға болады. 1966 жылы Алматының «Казгорстройпроект» институты Орал қаласының жаңа бас жоспарын жасады. 1995-2000 жылдарға есептелген жаңа бас жоспар Орал қаласының құрылысы мен архитектурасына айтарлықтай ықпал етті. Қаланың бас жоспарын жүзеге асырып, одан әрі дамыта түсу үшін оның аса маңызды магистральдары мен жоспарлық тораптарының нақты жобалары жасалды (архитекторлары: А.Антоненко, В.Катышев, С.Калантьев, Е.Қызылов, Н.Касинова, Қ.Садықов, В.Смирнов, Ю.Хакало). көптеген [[өнеркәсіп]] орындары қаланың шет аймағына шығарылды, «Желаево» разъезі ауданында жаңадан солтүстік-батыс және Шаған өзенінің арғы бетінде батыс өнеркәсіп торабы қалыптасты. бүгінгі қаланың шын мәнінде қалыптасуы 1975 жылдан басталды. 1974 жылғы 16 қарашада Қазақстан Архитекторлар одағының Орал бөлімшесі құрылып, архитектура мен қала құрылысының өркендеуіне айтарлықтай үлес қосты. Оның алғашқы мүшелері архитекторлар О.Рудовский, Ю.Хакало, И.Баштанник, А.Антоненко, Е.Қызылов болды. Көпке дейін ауылдық елді мекендердің көпшілігінің бас жоспары болмады: олар қалай болса солай салынды, бір кешенге біріктірілмеді, айқын аймақтары белгіленбеді, оның үстіне қоныстық және мал шаруашылығына арналған аймақтар арасындағы санитарлық айырмашылықтар сақталмады. Жетпісінші жылдарда қысқа мерзім ішінде барлық болашағы бар 500 поселкенің бас жоспары жасалды,Бұл жоспарға шаруашылық орталықтары да, бөлімшелердегі елді мекендер де енгізілді. Облыста селоларды кешенді түрде қайта салуда түбегейлі өзгерістер жасалды. Ауыл-село құрылысы және оларды жабдықтау жұмыстарын жақсартуға 
[[Сурет:Хан ставкасы.png|thumb|right|Хан ставкасы,Орда]]
бағытталған конкурстың қортындысында бірқатар шаруашылық грамотаға ие болды. 1975 жылы [[Ақжайық ауданы]]ның Шағатай поселкесі қола медаль алды,1984 жылы Тоғанас поселкесі күміс медальмен марапатталды. Облыс орталығында көп қабатты үйлер негізінен қаланың орталық бөлігіне, сондай-ақ солтүстік-шығысына орналасқан. қаланың бұл бөлігінде көп қабатты үйлер құрылысы кешенді, шағын
аудандар түрінде салынуда. Көп қабатты жаңа құрылыстарды қаланың солтүстік-шығыс жағында бос жатқан алаңқайлар мен қала орталығын қайта тұрғызу есебінен жүргізу көзделіп отыр. Әсіресе 2001 жылдан облыс орталығындағы архит. ескерткіштерін қалпына келтіріп жөндеу, әрлеу жүмыстары қолға алынды. Қарашығанақ [[газ]] кешенінің өркендеуіне байланысты бұрын негізінен ауыл шаруашылықты аудан орталығы ғана болған Ақсай қаласының архитектуралық болашағына кең жол ашыла бастады. Қаланы ауыз және техникалық сумен қамтамасыз ету, көгалдандыру, инженерлік [[коммуникация]] құрылыстарын өрістету, түрғын және қоғамдық ғимараттар құрылысын салу мен жобалаудың жер бедеріне сай тиімді әдістерін табу, қаланы
өнеркәсіп қоғыстарынан тазарту, құрылыс мекемелерін дамыту, қала іргесінде ауыл шаруашылық базасын жасау шараларын кешенді іске асыра бастады. Өнеркәсіптің дамуы қала құрылысын өркендетудің негізгі мүмкіндіктерін ашты. Азаматтық түрғын үй және өнеркәсіп объектілерінің жобаларын
жасауға, бас жоспарлар, нақты құрылыстар жобаларын әзірлеуге Алматы, Орал т.б. қалалардың аса ірі жобалау ұжымдары тартылды. Конкурс барысында қала құрылыстарының жаңа идеялары анықталып, архитектуралық-кеңестік ортаны шешуге бағыт берілді.
&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>1erpmlhsyn7wf86ywwb61v3yo13gmre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коммерциялық банк ғимараты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94565</id>
    <revision>
      <id>3628166</id>
      <parentid>2118477</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lucky2704</username>
        <id>179221</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1060" sha1="7vhagg734byght66nubvlyb56arkc1b" xml:space="preserve">'''Коммерциялық банк ғимараты''' - Оралдағы тарихи және архитектуралық [[ескерткіш]]. Іргесі 1896 ж. қаланған. [[Достық даңғылы|Н.Назарбаев даңғылы]] мен Рабочий көшесінің қиылысында. Үш қабатты [[ғимарат]]тың [[архитектор]]ы — А.Бунькин. Революцияға дейін бұл ғимарат коммерциялық дүкеннің қарамағында болып, кейіннен мұнда жергілікті кеңес оргаңдары орналасқан. 1919-20 ж. Орал облысы рев. к-ті орын алды. Қазіргі уақытта тарихи ғимарат мемлекет қамқорлығына алынған.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}</text>
      <sha1>7vhagg734byght66nubvlyb56arkc1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628168</id>
      <parentid>3628166</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lucky2704</username>
        <id>179221</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1065" sha1="1fkz8nnqofiu8rzsd5rliyj5igv0l8b" xml:space="preserve">'''Коммерциялық банк ғимараты''' - Оралдағы тарихи және архитектуралық [[ескерткіш]]. Іргесі 1896 ж. қаланған. [[Достық даңғылы|Н.Назарбаев даңғылы]] мен С.Есқалиев көшесінің қиылысында. Үш қабатты [[ғимарат]]тың [[архитектор]]ы — А.Бунькин. Революцияға дейін бұл ғимарат коммерциялық дүкеннің қарамағында болып, кейіннен мұнда жергілікті кеңес оргаңдары орналасқан. 1919-20 ж. Орал облысы рев. к-ті орын алды. Қазіргі уақытта тарихи ғимарат мемлекет қамқорлығына алынған.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}</text>
      <sha1>1fkz8nnqofiu8rzsd5rliyj5igv0l8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карбон қышқылдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95426</id>
    <revision>
      <id>3628150</id>
      <parentid>3569064</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5046" sha1="f4ombq5hn3h1yfoe5zg04gy3anp49hi" xml:space="preserve">[[Сурет:Carboxylic-acid.svg|thumb|alt=|270 px|[[Карбон қышқылы|Карбон қышқылының]] құрылымдық формуласы]]

== Физикалық қасиеттері ==
Қаныққан [[карбон|карбон қышқылының]] алғашқы үш мүшесі: құмырсқа, сірке және пропион қышқылдары өткір иісті, сұйық заттар, суда жақсы ериді. Бірақ молекуласы ұлғайған сайын ерігіштігі күрт төмендейді. Май қышқылының жағымсыз иісі бар, суда нашар ериді, жоғарғы карбон қышқылдары С&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;-нан бастап қатты заттар. Гомологтық қатарда молекулалық массаларының өсуіне қарай суда ерігіштігі кемиді, қайнау температуралары өседі. Құрамында бірдей көміртек атомдары бар спирттер мен карбон кышқылдарының қайнау температураларын салыстырайық. [[Спирттер|Спирттерге]] қарағанда сәйкес карбон қышқылдарының қайнау температуралары едәуір жоғары. Олардың қайнау [[температура|температураларының]] жоғары болу себебі, екі карбон қышқылы арасында молекулааралық сутектік байланыс түзіліп, димерленеді. Карбон қышқылы молекулалары арасында біреуінің оттек атомы мен екіншісінің гидроксил тобындағы сутек атомының арасында екі сутектік байланыс түзіледі.

==Химиялық қасиеттері==
[[Сурет:Карбон.jpg|нобай|оңға|Карбон қышқылдары]]
Сірке қышқылының химиялық қасиеттері бейорганикалық қышқылдардың қасиеттеріне ұқсас. 
*Сірке қышқылының молекуласы сулы ерітіндідедиссоцияланады:
 &lt;chem&gt;CH3COOH &lt;=&gt; CH3COO- +H+&lt;/chem&gt;
Сірке қышқылы әлсіз қышқылдарға жататындықтан, көк лакмусты ақшыл қызғылт түске боялады.Сірке қышқылының қышқылдық сипаты карбоксил тобының (-СООН) құрамындағы сутек атомына байланысты болады.
*Сірке қышқылы белсенді металдармен әрекеттескенде, карбоксил тобы құрамындағы сутек атомы бөлініп шығады. Мысалы, сірке қышқылының магниймен реакциясы нәтижесінде сірке қышқылдымагний тұзы түзіледі:
 &lt;chem&gt;2CH3COOH + Mg -&gt; (CH3COO)2Mg + H2&lt;/chem&gt;↑
Сірке қышқылының тұздары ацетаттар деп аталады. Срке қышқылының қалдығы - ацетат анионының СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СОО&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; жалпы валенттігі бірге тең.
&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8 &lt;/ref&gt;

= Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары =
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Қышқылдың
аты
!Формуласы
!Қайнау температурасы
(°C)
|-
|Құмырсқа
|&lt;chem&gt;H -COOH&lt;/chem&gt;
|101
|-
|Сірке
|&lt;chem&gt;CH3-COOH&lt;/chem&gt;
|118
|-
|Пропион
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|141
|-
|Май
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|163
|-
|[[Валериан қышқылы|Валериан]]
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|186
|-
|Капрон
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)4-COOH&lt;/chem&gt;
|205
|-
|Энант
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)5-COOH&lt;/chem&gt;
|223
|-
|Пальмитин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)14-COOH&lt;/chem&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; |
|-
|Маргарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)15-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Стеарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)16-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Олеин қышқылы
|&lt;chem&gt;CH3-CH=CH-(CH2)13-COOH&lt;/chem&gt;
|}
&lt;ref&gt;Химия. 9 сынып. Усманова М. Атамұра 2019&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Бор қосылыстары]]
[[Санат:Хлор қосылыстары]]
[[Санат:Көміртегі қосылыстары]]</text>
      <sha1>f4ombq5hn3h1yfoe5zg04gy3anp49hi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628151</id>
      <parentid>3628150</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары */</comment>
      <origin>3628151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5076" sha1="lwx4w1lcdayvtnrmal0kdmfdbdfs3gx" xml:space="preserve">[[Сурет:Carboxylic-acid.svg|thumb|alt=|270 px|[[Карбон қышқылы|Карбон қышқылының]] құрылымдық формуласы]]

== Физикалық қасиеттері ==
Қаныққан [[карбон|карбон қышқылының]] алғашқы үш мүшесі: құмырсқа, сірке және пропион қышқылдары өткір иісті, сұйық заттар, суда жақсы ериді. Бірақ молекуласы ұлғайған сайын ерігіштігі күрт төмендейді. Май қышқылының жағымсыз иісі бар, суда нашар ериді, жоғарғы карбон қышқылдары С&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;-нан бастап қатты заттар. Гомологтық қатарда молекулалық массаларының өсуіне қарай суда ерігіштігі кемиді, қайнау температуралары өседі. Құрамында бірдей көміртек атомдары бар спирттер мен карбон кышқылдарының қайнау температураларын салыстырайық. [[Спирттер|Спирттерге]] қарағанда сәйкес карбон қышқылдарының қайнау температуралары едәуір жоғары. Олардың қайнау [[температура|температураларының]] жоғары болу себебі, екі карбон қышқылы арасында молекулааралық сутектік байланыс түзіліп, димерленеді. Карбон қышқылы молекулалары арасында біреуінің оттек атомы мен екіншісінің гидроксил тобындағы сутек атомының арасында екі сутектік байланыс түзіледі.

==Химиялық қасиеттері==
[[Сурет:Карбон.jpg|нобай|оңға|Карбон қышқылдары]]
Сірке қышқылының химиялық қасиеттері бейорганикалық қышқылдардың қасиеттеріне ұқсас. 
*Сірке қышқылының молекуласы сулы ерітіндідедиссоцияланады:
 &lt;chem&gt;CH3COOH &lt;=&gt; CH3COO- +H+&lt;/chem&gt;
Сірке қышқылы әлсіз қышқылдарға жататындықтан, көк лакмусты ақшыл қызғылт түске боялады.Сірке қышқылының қышқылдық сипаты карбоксил тобының (-СООН) құрамындағы сутек атомына байланысты болады.
*Сірке қышқылы белсенді металдармен әрекеттескенде, карбоксил тобы құрамындағы сутек атомы бөлініп шығады. Мысалы, сірке қышқылының магниймен реакциясы нәтижесінде сірке қышқылдымагний тұзы түзіледі:
 &lt;chem&gt;2CH3COOH + Mg -&gt; (CH3COO)2Mg + H2&lt;/chem&gt;↑
Сірке қышқылының тұздары ацетаттар деп аталады. Срке қышқылының қалдығы - ацетат анионының СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СОО&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; жалпы валенттігі бірге тең.
&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8 &lt;/ref&gt;

= Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары =
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Қышқылдың
аты
!Формуласы
!Қайнау температурасы
(°C)
|-
|Құмырсқа
|&lt;chem&gt;H -COOH&lt;/chem&gt;
|101
|-
|[[Сірке қышқылы|Сірке]]
|&lt;chem&gt;CH3-COOH&lt;/chem&gt;
|118
|-
|Пропион
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|141
|-
|Май
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|163
|-
|[[Валериан қышқылы|Валериан]]
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|186
|-
|Капрон
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)4-COOH&lt;/chem&gt;
|205
|-
|Энант
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)5-COOH&lt;/chem&gt;
|223
|-
|Пальмитин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)14-COOH&lt;/chem&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; |
|-
|Маргарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)15-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Стеарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)16-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Олеин қышқылы
|&lt;chem&gt;CH3-CH=CH-(CH2)13-COOH&lt;/chem&gt;
|}
&lt;ref&gt;Химия. 9 сынып. Усманова М. Атамұра 2019&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Бор қосылыстары]]
[[Санат:Хлор қосылыстары]]
[[Санат:Көміртегі қосылыстары]]</text>
      <sha1>lwx4w1lcdayvtnrmal0kdmfdbdfs3gx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628153</id>
      <parentid>3628151</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары */</comment>
      <origin>3628153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5102" sha1="qinr168q0csqlwppyr1qwl1t21v96nt" xml:space="preserve">[[Сурет:Carboxylic-acid.svg|thumb|alt=|270 px|[[Карбон қышқылы|Карбон қышқылының]] құрылымдық формуласы]]

== Физикалық қасиеттері ==
Қаныққан [[карбон|карбон қышқылының]] алғашқы үш мүшесі: құмырсқа, сірке және пропион қышқылдары өткір иісті, сұйық заттар, суда жақсы ериді. Бірақ молекуласы ұлғайған сайын ерігіштігі күрт төмендейді. Май қышқылының жағымсыз иісі бар, суда нашар ериді, жоғарғы карбон қышқылдары С&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;-нан бастап қатты заттар. Гомологтық қатарда молекулалық массаларының өсуіне қарай суда ерігіштігі кемиді, қайнау температуралары өседі. Құрамында бірдей көміртек атомдары бар спирттер мен карбон кышқылдарының қайнау температураларын салыстырайық. [[Спирттер|Спирттерге]] қарағанда сәйкес карбон қышқылдарының қайнау температуралары едәуір жоғары. Олардың қайнау [[температура|температураларының]] жоғары болу себебі, екі карбон қышқылы арасында молекулааралық сутектік байланыс түзіліп, димерленеді. Карбон қышқылы молекулалары арасында біреуінің оттек атомы мен екіншісінің гидроксил тобындағы сутек атомының арасында екі сутектік байланыс түзіледі.

==Химиялық қасиеттері==
[[Сурет:Карбон.jpg|нобай|оңға|Карбон қышқылдары]]
Сірке қышқылының химиялық қасиеттері бейорганикалық қышқылдардың қасиеттеріне ұқсас. 
*Сірке қышқылының молекуласы сулы ерітіндідедиссоцияланады:
 &lt;chem&gt;CH3COOH &lt;=&gt; CH3COO- +H+&lt;/chem&gt;
Сірке қышқылы әлсіз қышқылдарға жататындықтан, көк лакмусты ақшыл қызғылт түске боялады.Сірке қышқылының қышқылдық сипаты карбоксил тобының (-СООН) құрамындағы сутек атомына байланысты болады.
*Сірке қышқылы белсенді металдармен әрекеттескенде, карбоксил тобы құрамындағы сутек атомы бөлініп шығады. Мысалы, сірке қышқылының магниймен реакциясы нәтижесінде сірке қышқылдымагний тұзы түзіледі:
 &lt;chem&gt;2CH3COOH + Mg -&gt; (CH3COO)2Mg + H2&lt;/chem&gt;↑
Сірке қышқылының тұздары ацетаттар деп аталады. Срке қышқылының қалдығы - ацетат анионының СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СОО&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; жалпы валенттігі бірге тең.
&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8 &lt;/ref&gt;

= Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары =
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Қышқылдың
аты
!Формуласы
!Қайнау температурасы
(°C)
|-
|Құмырсқа
|&lt;chem&gt;H -COOH&lt;/chem&gt;
|101
|-
|[[Сірке қышқылы|Сірке]]
|&lt;chem&gt;CH3-COOH&lt;/chem&gt;
|118
|-
|Пропион
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|141
|-
|[[Май қышқылы|Май]]
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|163
|-
|[[Валериан қышқылы|Валериан]]
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|186
|-
|Капрон
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)4-COOH&lt;/chem&gt;
|205
|-
|Энант
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)5-COOH&lt;/chem&gt;
|223
|-
|Пальмитин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)14-COOH&lt;/chem&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; |
|-
|Маргарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)15-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Стеарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)16-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Олеин қышқылы
|&lt;chem&gt;CH3-CH=CH-(CH2)13-COOH&lt;/chem&gt;
|}
&lt;ref&gt;Химия. 9 сынып. Усманова М. Атамұра 2019&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Бор қосылыстары]]
[[Санат:Хлор қосылыстары]]
[[Санат:Көміртегі қосылыстары]]</text>
      <sha1>qinr168q0csqlwppyr1qwl1t21v96nt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628154</id>
      <parentid>3628153</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары */</comment>
      <origin>3628154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="2cxqgz8sofrawduafodvvcfqpuklyad" xml:space="preserve">[[Сурет:Carboxylic-acid.svg|thumb|alt=|270 px|[[Карбон қышқылы|Карбон қышқылының]] құрылымдық формуласы]]

== Физикалық қасиеттері ==
Қаныққан [[карбон|карбон қышқылының]] алғашқы үш мүшесі: құмырсқа, сірке және пропион қышқылдары өткір иісті, сұйық заттар, суда жақсы ериді. Бірақ молекуласы ұлғайған сайын ерігіштігі күрт төмендейді. Май қышқылының жағымсыз иісі бар, суда нашар ериді, жоғарғы карбон қышқылдары С&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;-нан бастап қатты заттар. Гомологтық қатарда молекулалық массаларының өсуіне қарай суда ерігіштігі кемиді, қайнау температуралары өседі. Құрамында бірдей көміртек атомдары бар спирттер мен карбон кышқылдарының қайнау температураларын салыстырайық. [[Спирттер|Спирттерге]] қарағанда сәйкес карбон қышқылдарының қайнау температуралары едәуір жоғары. Олардың қайнау [[температура|температураларының]] жоғары болу себебі, екі карбон қышқылы арасында молекулааралық сутектік байланыс түзіліп, димерленеді. Карбон қышқылы молекулалары арасында біреуінің оттек атомы мен екіншісінің гидроксил тобындағы сутек атомының арасында екі сутектік байланыс түзіледі.

==Химиялық қасиеттері==
[[Сурет:Карбон.jpg|нобай|оңға|Карбон қышқылдары]]
Сірке қышқылының химиялық қасиеттері бейорганикалық қышқылдардың қасиеттеріне ұқсас. 
*Сірке қышқылының молекуласы сулы ерітіндідедиссоцияланады:
 &lt;chem&gt;CH3COOH &lt;=&gt; CH3COO- +H+&lt;/chem&gt;
Сірке қышқылы әлсіз қышқылдарға жататындықтан, көк лакмусты ақшыл қызғылт түске боялады.Сірке қышқылының қышқылдық сипаты карбоксил тобының (-СООН) құрамындағы сутек атомына байланысты болады.
*Сірке қышқылы белсенді металдармен әрекеттескенде, карбоксил тобы құрамындағы сутек атомы бөлініп шығады. Мысалы, сірке қышқылының магниймен реакциясы нәтижесінде сірке қышқылдымагний тұзы түзіледі:
 &lt;chem&gt;2CH3COOH + Mg -&gt; (CH3COO)2Mg + H2&lt;/chem&gt;↑
Сірке қышқылының тұздары ацетаттар деп аталады. Срке қышқылының қалдығы - ацетат анионының СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СОО&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; жалпы валенттігі бірге тең.
&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8 &lt;/ref&gt;

= Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары =
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Қышқылдың
аты
!Формуласы
!Қайнау температурасы
(°C)
|-
|[[Құмырсқа қышқылы|Құмырсқа]]
|&lt;chem&gt;H -COOH&lt;/chem&gt;
|101
|-
|[[Сірке қышқылы|Сірке]]
|&lt;chem&gt;CH3-COOH&lt;/chem&gt;
|118
|-
|Пропион
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|141
|-
|[[Май қышқылы|Май]]
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|163
|-
|[[Валериан қышқылы|Валериан]]
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|186
|-
|Капрон
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)4-COOH&lt;/chem&gt;
|205
|-
|Энант
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)5-COOH&lt;/chem&gt;
|223
|-
|Пальмитин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)14-COOH&lt;/chem&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; |
|-
|Маргарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)15-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Стеарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)16-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Олеин қышқылы
|&lt;chem&gt;CH3-CH=CH-(CH2)13-COOH&lt;/chem&gt;
|}
&lt;ref&gt;Химия. 9 сынып. Усманова М. Атамұра 2019&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Бор қосылыстары]]
[[Санат:Хлор қосылыстары]]
[[Санат:Көміртегі қосылыстары]]</text>
      <sha1>2cxqgz8sofrawduafodvvcfqpuklyad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628156</id>
      <parentid>3628154</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары */</comment>
      <origin>3628156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5161" sha1="i2dcsmjt1hywgcnby7vzlkvs3ficwfd" xml:space="preserve">[[Сурет:Carboxylic-acid.svg|thumb|alt=|270 px|[[Карбон қышқылы|Карбон қышқылының]] құрылымдық формуласы]]

== Физикалық қасиеттері ==
Қаныққан [[карбон|карбон қышқылының]] алғашқы үш мүшесі: құмырсқа, сірке және пропион қышқылдары өткір иісті, сұйық заттар, суда жақсы ериді. Бірақ молекуласы ұлғайған сайын ерігіштігі күрт төмендейді. Май қышқылының жағымсыз иісі бар, суда нашар ериді, жоғарғы карбон қышқылдары С&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;-нан бастап қатты заттар. Гомологтық қатарда молекулалық массаларының өсуіне қарай суда ерігіштігі кемиді, қайнау температуралары өседі. Құрамында бірдей көміртек атомдары бар спирттер мен карбон кышқылдарының қайнау температураларын салыстырайық. [[Спирттер|Спирттерге]] қарағанда сәйкес карбон қышқылдарының қайнау температуралары едәуір жоғары. Олардың қайнау [[температура|температураларының]] жоғары болу себебі, екі карбон қышқылы арасында молекулааралық сутектік байланыс түзіліп, димерленеді. Карбон қышқылы молекулалары арасында біреуінің оттек атомы мен екіншісінің гидроксил тобындағы сутек атомының арасында екі сутектік байланыс түзіледі.

==Химиялық қасиеттері==
[[Сурет:Карбон.jpg|нобай|оңға|Карбон қышқылдары]]
Сірке қышқылының химиялық қасиеттері бейорганикалық қышқылдардың қасиеттеріне ұқсас. 
*Сірке қышқылының молекуласы сулы ерітіндідедиссоцияланады:
 &lt;chem&gt;CH3COOH &lt;=&gt; CH3COO- +H+&lt;/chem&gt;
Сірке қышқылы әлсіз қышқылдарға жататындықтан, көк лакмусты ақшыл қызғылт түске боялады.Сірке қышқылының қышқылдық сипаты карбоксил тобының (-СООН) құрамындағы сутек атомына байланысты болады.
*Сірке қышқылы белсенді металдармен әрекеттескенде, карбоксил тобы құрамындағы сутек атомы бөлініп шығады. Мысалы, сірке қышқылының магниймен реакциясы нәтижесінде сірке қышқылдымагний тұзы түзіледі:
 &lt;chem&gt;2CH3COOH + Mg -&gt; (CH3COO)2Mg + H2&lt;/chem&gt;↑
Сірке қышқылының тұздары ацетаттар деп аталады. Срке қышқылының қалдығы - ацетат анионының СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СОО&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; жалпы валенттігі бірге тең.
&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8 &lt;/ref&gt;

= Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары =
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Қышқылдың
аты
!Формуласы
!Қайнау температурасы
(°C)
|-
|[[Құмырсқа қышқылы|Құмырсқа]]
|&lt;chem&gt;H -COOH&lt;/chem&gt;
|101
|-
|[[Сірке қышқылы|Сірке]]
|&lt;chem&gt;CH3-COOH&lt;/chem&gt;
|118
|-
|Пропион
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|141
|-
|[[Май қышқылы|Май]]
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|163
|-
|[[Валериан қышқылы|Валериан]]
|&lt;chem&gt;CH3-CH2-CH2-CH2-COOH&lt;/chem&gt;
|186
|-
|Капрон
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)4-COOH&lt;/chem&gt;
|205
|-
|Энант
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)5-COOH&lt;/chem&gt;
|223
|-
|[[Пальмитин қышқылы|Пальмитин]]
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)14-COOH&lt;/chem&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; |
|-
|Маргарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)15-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Стеарин
|&lt;chem&gt;CH3-(CH2)16-COOH&lt;/chem&gt;
|-
|Олеин
|&lt;chem&gt;CH3-CH=CH-(CH2)13-COOH&lt;/chem&gt;
|}
&lt;ref&gt;Химия. 9 сынып. Усманова М. Атамұра 2019&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Бор қосылыстары]]
[[Санат:Хлор қосылыстары]]
[[Санат:Көміртегі қосылыстары]]</text>
      <sha1>i2dcsmjt1hywgcnby7vzlkvs3ficwfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ-жоңғар соғыстары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98386</id>
    <revision>
      <id>3628204</id>
      <parentid>3606255</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68819" sha1="pgor19q8o86cal0nwpdoek51azu2sjl" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс     = Қазақ-жоңғар соғысы
 |бөлім        = 
 |сурет  = Zunghar Khanate at 1750.jpg
 |сурет атауы    = Орта Азия, 1750 жыл
 |дата         = 1635–1758
 |орын        = 
 |себеп      = 
 |нәтиже         = Қазақтардың жеңісі {{sfn|Atygaev|2023|p=144}} 
 |өзгерістер    =Жоңғар хандығы [[Цин империясы]]ның құрамына енді, жүздер Ресей бодандығын қабылдады.
 |қарсылас1   = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Қазақ жүздері]]&lt;br&gt;[[Бұқар хандығы]]
 |қарсылас2   = [[Жоңғар хандығы]]&lt;br&gt;[[Хошоут хандығы]]&lt;br&gt;[[Қалмақ хандығы]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1    = [[Жәңгір хан]] {{Белгілер|†}} 1652 дейін &lt;br&gt; [[Батыр хан]] 1680 дейін &lt;br&gt; [[Тәуке хан]] 1718 дейін &lt;br&gt; [[Әбілқайыр хан]] 1748 дейін &lt;br&gt; [[Абылай хан]] {{Белгілер|#}} &lt;br&gt; [[Сәмеке хан]] 1734 дейін &lt;br&gt;[[Әбілмәмбет хан]] &lt;br&gt; [[Қабанбай батыр]] &lt;br&gt; [[Қайып хан]] 1718 дейін 
 |командир2    = [[Батыр қонтайшы]] &lt;br&gt;[[Қалдан Бошоқты]]&lt;br&gt;[[Сыбан Раптан]]&lt;br&gt;[[Қалдан Серен]]&lt;br&gt;[[Сыбан Доржы]]&lt;br&gt;[[Лама Доржы]] {{Белгілер|†}} &lt;br&gt;[[Галдама]]&lt;br&gt;[[Аюке хан]]
 |командир3    = 
 |командир4    = 
 |күштер1        =600 ден ([[Орбұлақ шайқасы]]нда) 80 мыңға дейін ([[Тәуке хан]] билік кезінде)
 |күштер2        =1000 нан ([[Аягөз шайқасы]]нда) 70 мыңға дейін ([[Қалдан Серен]] билік кезінде)
 |күштер3        = 
 |күштер4        = 
 |шығындар1      = 
 |шығындар2      = 
 |шығындар3      = 
 |шығындар4      = 
 |жалпы шығындар = 
 |ескерту   = 
}}
'''Қазақ-жоңғар соғысы''' (1643–1759 жылдар аралығында) — [[Қазақ хандығы]] мен [[Жоңғар хандығы]]ның арасындағы [[XVII ғасыр]]дың 40-шы жылдарынан [[XVIII ғасыр]]дың ортасына дейін созылған қарулы қақтығыстардың сериясы.

==Тарихы==

XV ғасырдың ортасында Өзбек хандығының жеріне бірнеше рет жорық жасап, ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 1457 жылы Үш-Темұртайшы басқарған Әбілқайыр мен ойрат әскерлерінің Сығнақ маңында шайқасы болды. Ұзақ сағатқа созылған шайқас Әбілқайыр ханның жеңілуімен аяқталды, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болып, Сығнақ қабырғаларының артына тығылады. Ойраттар Ташкент, Түркістан, Шахрухия қалаларын тонап, қиратты.

1460 жылы Әбілқайыр хан ойраттардан жеңіліс тауып, әлсіреген кезеңде Әбілқайыр ханның қатал саясатына наразы Шыңғыстар Жәнібек пен Керей өз қол астындағылармен шығысқа Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударып, өз мемлекетін құрды. Қазақ хандығы. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін өзбек-казактар ​​деп атай бастады («еркін өзбектер», түркіден «казак» еркін дегенді білдіреді). Кейінірек тек «казак», «казактар» деп аталды.

16 ғасырдың аяғында [[Тәуекел хан]] ойраттардың жорықтарын тойтарып, олардың руларының бір бөлігін бағындырды. Бірақ қазақ хандығының ішкі алауыздықтан әлсіреуі 17 ғасырда ойрат тайпаларының (ойраттардың батыс бөлігі) «сол қанаты» құрған жаңа мемлекет – Жоңғар хандығының позицияларының күшеюіне әкелді.)

Қазақ пен жоңғар хандықтарының арасындағы алғашқы қақтығыстар жаңа мемлекет пайда болғаннан кейін бірден 1635 жылы басталды.

== 17-ші ғасырдың екінші жартысы ==
[[Жоңғар хандығы]] 1635 жылы пайда болған соң, бірден қазақтармен соғыс басталды. Оның бірінші шайқасында жоңғарлар жеңіліс табады. Ал екінші шайқаста қазақтарды жеңіп, [[Жәңгір ханды]] тұтқынға алады. Тұтқында [[Жәңгір]] [[Күнделен тайшымен]] таңысып, тығыз қарым-қатынас орнатады. [[Күнделеннен]] [[Батыр Қонтайшы]] [[Жетісуға]] 50,000 әскермен кіріп келетінін біліп, қашады. 1643 жылы [[Ор]] өзенінің жағында 50,000 [[жоңгар]] әскерін 600 [[қазақ]] әскері мылтықтардан атқыла бастайды, содан соң [[жоңғар]] әсерінің тылында 20,000 [[өзбек]] әскері пайда болады. Женіліс табатының түсініп, [[Батыр Қонтайшы]] шайқастан қашып кетеді. [[Орбұлақ шайқасы]] үшін [[Жәңгір ханға]] кек беру үшін, [[Батыр Қонтайшы]] 1644-1647 жылдар аралығында [[Қазақ Хандығына]] жорықтар жасап, тұтқынға [[Жәңгірдің]] отбасын алады. Ал 1652 жылы [[қысқы Айдахар жорығында]] [[ойрат]] әскері [[Түркістанға жетіп]], [[жекпе-жекте]] 17 жасты [[Галдама батыр]] [[Жәңгір ханды]] өлтіреді. Бірақ, 1655 жылы [[Жетісудың]] шығыс жағы [[қазақтарға]] оралады. XVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы қақтығыстары көп жағдайда ойраттардың үстемдігімен аяқталып, [[қазақ]] қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз жақтарын көрсете бастады. [[Тәуке хан]]нан соң билікке келген [[Болат хан]] (1718—1729 жылдары) тұсында қазақ қоғамында феодалдық бытыраңқылық үстемдік алады. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің біраз бөлігі [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] сұлтанды ақ киізге отырғызып, хан көтереді (1718—1748 жылдары). Ташкентте [[Ұлы жүз]]дің өкілдері [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[сұлтан]]ды хан сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі [[Сәмеке]]ні хан ретінде мойындайды. Орталық биліктің әлсіреуі жаңа жоңғар басқыншылығына жол ашқан еді.

XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуіне байланысты да сол жер мәселесі тұрды. Қонтайшы [[Севан Рабдан]] [[Жетісу]]ды біржола ойраттарға қалдырып, сонымен бірге [[Түркістан (қала)|Түркістан]] арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде біршама экономикалық және саяси өрлеу кезеңінде тұрды: егіншілік бұрын болмаған көлемге жетті, көрші елдермен сауда қатынасы өсті, қонтайшы [[Тибет]]ті, Шығыс Түркістан]][[ мен қырғыздардың біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген [[ойрат]]тарға орыс шебері Зеленовский мен швед офицері Ренат мылтық және зеңбірек құю ісін, оқ-дәрі жасауды жолға қойып берді.

1723 жылы жоңғар [[қалмақтар]]ының үлкен күші [[Жетісу]] арқылы [[Талас]] өңіріне, одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен [[Ташкент]]тен бір-ақ шығады. &quot;Жұт — жеті ағайынды&quot; дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз көктемге енді ғана іліккен Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының біразы қырғынға ұшырап, бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне айдалып, қалғаны мал-мүлкін тастап, [[Хожант]] пен [[Самарқан]]ға, Кіші жүз қазақтары [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жетіп паналайды. Демограф М. Тәтімовтің болжамы бойынша, осы қасіретті кезеңде қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы [[оқиға]]ның ізін ала қазақ жұртына келген орыс елшісі [[Тевкелев Алексей Иванович|А.И. Тевкелев]] елдің жағдайын білдіре келіп: &quot;Қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жұрдай болып жұтады&quot;, — деп жазды. Оқиға қазақ елінің тарихына &quot;Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама&quot; деген атпен енді.

1730 жылы Ұлы жүз [[Саңырақ]], Орта жүз [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Кіші жүз [[Тайлақ батыр]]лар бастаған қазақ қолдары Бұланты өзенінің бойында [[Ойраттар|ойрат]] әскерін талқан етіп жеңеді. Кейін бұл шайқас өткен жерді халық &quot;Қалмаққырылған&quot; атап кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1730 жылы [[Балқаш]] көлінің батыс жағындағы &quot;Аңырақай&quot; деген жерде жетеді. Шамамен осы мезгілде [[Қойгелді Сартұлы]], [[Тоқсанбай]], [[Мәлік]] және [[Кеген би]]лер бастаған халық көтеріліп, Түркістанға жақын маңда орналасқан қонтайшының өкілі [[Барша хан]] мен оның кеңесшісі Саңғалды өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1730 жылы [[Цин империясы]] әскерінің басқыншылығына ұшыраған ойраттар енді қайтып қазақ жеріне басып кіру мүмкіндігінен айырылады. Өз жерінен ауа көшкен қазақ елі енді атамекеніне орала бастайды.

== XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы ==
XVIII ғасырдың басында қазақ бірлестіктері мен Цаван-Рабдан басқарған Жоңғар хандығының әскерлері Оңтүстік Қазақстанның оазистері мен сауда және қолөнер орталықтарына бақылау үшін күрес бастады.

1698 жылы 40 000 адамнан тұратын жоңғар әскері Шу мен Талас өзендері бойында көшпенді өмір сүрген Қарта Жүздің қазақ ұлыстарын жеңді. Осы науқан нәтижесінде бірнеше мың адам қаза тауып, 10 000 тұтқын алынды.

Маньчжу императоры Кансиге жазған хатында Цаван-Рабдан қазақтармен соғыс ашу себептерін баяндады. Біріншіден, қазақ ханы бұрын Галдан әскерлері тұтқынға алған ұлы Тауке ханды қайтаруды талап етті. Цэван-Рабдан оны 500 сарбаздан тұратын күзетпен үйіне қайтарды, бірақ Тауке олардың барлығын өлтіріп, Уерхуде Батур-Тайзиді бағындырып, 100-ден астам Урянкхай халқын отбасыларымен бірге тұтқынға алды. Екіншіден, қазақтар Жунгар ханына тұрмысқа шыққан Айуки ханның қызының керуеніне шабуыл жасады. Үшіншіден, Ресейден оралған Цеван-Рабданның саудагерлері қазақтар тарапынан тонауға ұшырады.

1702 жылы қазақтар 1698 жылғы шабуылға жауап ретінде Жоңғарияға қарсы шапқыншылық жасап, бір мезгілде қалмақтар мен жоңғарларға соққы берді, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. 1703 жылы Тауке хан мен Қайып сұлтан бітімге келу үшін елші жіберді. Тараптар келісімге келгені белгісіз, бірақ кейінгі жылдары ірі қақтығыстар болмады.

1701 жылы Волға қалмақтары арасында Чақдоржап пен Санжип бір жағынан, ал олардың әкесі хан Айука екінші жағынан соғыс бастады. Ресей билігінің араласуынан кейін қақтығыс шешілді. Чакдоржап әкесімен татуласып, Еділге оралды, ал Санжип өз халқының бір бөлігімен Жоңғарияға көшіп, жергілікті бастықтың қолына қабылданып, кейін Айукаға оралды, бірақ өрт кезінде қаза тапты. Шамамен 60 000 адамнан тұратын Волга қалмақтарының келуі Жұңғария хандығының әскери күшін айтарлықтай нығайтып, бұл оқиғаларға назар аударып отырған Қытайдың да қызығушылығын оятты. 

1708 жылы ойрат әскерлері тағы да Ұлы жүздің аумағына басып кірді. Шабуыл қаупі мен ықтимал жойылу қатері салдарынан қазақ халқының едәуір бөлігі туған жерлерін тастап, бекітілген Ташкентке барып паналауға мәжбүр болды. жоңғар әскерлерінің алдыңғы жасақтары Орталық Қазақстандағы Сарсу өзеніне жетті. жоңғар шапқыншылықтары қазақтарды дүрліктіріп, әйгілі қарттар мен билерді, халық батырларын және ең көрегенді Чиңгизидтерді үш жүздің әскери және адам ресурстарын біріктіруге итермеледі. Алғашқы құрылтай (көшпелі халық жиналысы) 1710 жылдың жазында Қарақұм өңірінде өтті. Құрылтай халық батыры Богенбайдың басшылығымен бүкіл қазақ әскерін құруға шешім қабылдады. 

Богенбай жауды кері шегінуге мәжбүрлеу жоспарын жасады. Кейін қазақтар джунгаларға бірнеше ауыр соққы берді. Бірлікке қол жеткізіліп, үйлестірілген әскери әрекеттердің арқасында 1711–1712 жылдары қазақ жасақтары джунгаларға бірнеше мәрте жеңіспен аяқтады.

Ішкі қиындықтарға қарамастан, XVIII ғасырдың екінші онжылдығының басында Жоңғар хандығы сыртқы саясатын күшейтті. Цаван-Рабдан Шығыс Түркістанда билікті қалпына келтіріп, Яркенд, Турфан, Қашғар, Аксу және басқа да қалаларды бағындырды. Ол хандар мен бейлерді өз сарайына шақырып, қалаларға салық салды; кейбір аристократтарды Жунғарияға қоныстандырып, егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. Ресей елшісі Иван Унковскийдің айтуынша, Хунтайиджи сарайында шамамен екі мың бухаралық болған[27].

Түркістанда билікті нығайту бір-бірімен қақтығыста болған ұйғыр билеушілері арасындағы ішкі тартыстардың арқасында мүмкін болды. Бұл Цеван-Рабданға қазақтарға қысымды күшейтумен қатар Тибетке жорық жасап, Хамиді бақылауда ұстау үшін Цин империясымен дауласуға мүмкіндік берді. Замандастары джунгалардың қиын жағдайын атап көрсеткен: бір жағынан қазақтар, екінші жағынан қырғыздар қоршап алған.

1713–1714 жылдары жоңғарлар қазақтардың қолынан ауыр жеңілістерге ұшырады{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}. 1716 жылы Жұңгар хандығында болған Цин дипломаты Бао Чжу император [[Кансиге]] былай деп хабарлады: &quot;''... Үшінші жылы қазақтар шапқыншылық жасап, көптеген шекаралық елді мекендерді түгелдей қиратты, көптеген адамды өлтірді және әйелдер мен балаларды тұтқынға алды... Өткен жылы Зайсан ханзадасы Дулер үш мың адаммен қарсы шыққанымен, жеңіліс тапты да, үлкен шығынмен оралды.&quot;{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}. 1714 жылы хан Әбілқайыр басқаруындағы қазақтар Жоңғар хандығының шекаралық аудандарына шабуыл жасап, бұл Цеван-Рабданды Тянь-Шань қырғыздарының жерлері арқылы әскери операциялар жүргізуге итермеледі

Жунгарияның оңтүстік және шығыс шекараларында қысқа мерзімді сыртқы саяси тұрақтылыққа қол жеткізген соң, Цаван-Рабдан 1716 жылы өз әскерлерін қазақ даласына жіберді. Церен-Дондук басқарған ойрат әскері қазақ милициясын жеңіп, көптеген тұтқындарды қолға түсірді. Сол жылы қазақ әскерлері Іле өзенінде хорос көшпенділеріне шабуыл жасап, лейтенант Маркел Трубниковты тұтқынға алды.

1716 жылдың қыркүйегінде-ақ Қайып ханның елшілері Тоболскке, генерал-губернатор М.П. Гагаринге келіп, джунгаларға қарсы қазақ-орыс бірлескен жорығына қатысуға дайын екендерін мәлімдеді. 1716 жылғы орыс құжаттары қазақ билеушілерінің, ең алдымен Қайып ханның, Сібірдегі орыс әкімшілігінен әскери қолдау алуға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Сонымен бірге, орыс үкіметі қазақ хандығының қарулы күштерін жоңғарлардың кеңеюіне қарсы пайдалануға тырысты. Алайда, бұл келіссөздер іс жүзінде еш нәтиже бермеді.

1717–1718 жылдары хандар Қайып пен Әбілқайыр І Петрмен жоңғарларға қарсы одақ құруға тырысты, бұл негізінен Сібір губернаторы М. ықпалынан болды. П. Гагарин өз хаттарында Жоңғар хандығының Еуразияның көршілес аймақтарын жаулап алу жоспарларына назар аударып, билеушілерді Ресей үкіметінен қолдау сұрауға шақырды. Алайда, Ресей үкіметі жоңғар хандығына қарсы бірлескен жорық идеясын қолдамады, оны Цин империясының өсіп келе жатқан күшіне маңызды тежегіш деп санап, оны бейбіт жолмен Ресейге қосу мүмкіндігіне үміттенді. Сондықтан Санкт-Петербург қазақ хандарын тек жігерлендіретін пікірлермен шектеліп, оларға нақты әскери көмек туралы ешқандай уәде бермеді.

Дегенмен, Ресейдің бас тартуы В.Я. Басин айтқандай қазақтардың саяси немесе әскери әлсіздігінен емес еді. Қазақ тайпалары [[Орталық Азия]]&lt;nowiki/&gt;да елеулі әскери күш болды. Сондықтан А.И. Тевкалевтің бір есеп беруінде қазақтар «өз күштерін әлі білмейді» деп жазған. Санкт-Петербург Жунгар хандығын Цин империясына қарсы ыңғайлы буфер ретінде қарастырды, ал билеуші орта онымен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, ақырында Ресей билігіне бағындыруға үміттенген. 

Қазақ билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған жоңғарлар 1717 жылы Ұлы және Орта жүз жеріне бірнеше шапқыншылық жасады. Сол жылдың күзінде Абылай мен Қайып хандардың басшылығымен 30 000 адамнан тұратын біріккен қазақ әскері жоңғарияға бет алды. Алайда, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Аягуз өзенінде қазақ әскері тұратын жоңғар шекаралық жасағынан жеңілді. Сол жылдың соңында және келесі жылы джунгалар қазақ жузының аумағына ұйымдасқан қарсылықсыз одан әрі жылжуды жалғастырды. 

Екінші Ойрат-маньчжу соғысы басталғаннан кейін [[жоңғар шапқыншылығы]] әлсіреді. Қазақтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстік өңірдегі көрші жоңғар көшпенділеріне қарсы контршабуыл жасады. Нәтижесінде шамамен үш мың жоңғар тұтқынға алынды. жоңғария хандығына Ресей елшісі И.Д. Черёдов 1720 жылы «казак ордасы келіп, шамамен үш мың адамды тұтқындап, өздерімен бірге алып кетті» деп хабарлады. 

XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Оңтүстік және Батыс Қазақстанда әскери шиеленіс күшейіп, жоңғарлармен үнемі қақтығыстар жайылымдық үшін күресті ушықтырып, сауда қатынастарын әлсіретті. Осы жағдайда қазақтар мен калмықтар, башкирлер, сондай-ақ Яик және Сібір казактары арасындағы қақтығыстар жиіледі. Ең өткір қақтығыстар Кіші жүз бен Яик казактары мен қалмақтар арасында болып, мал ұрлау мен адам ұстаумен бірге жүрді; кейбір тұтқындар кейін Хива базарларында қайта сатылды. Қазақ жасақтары сондай-ақ Волға аймағы мен Урал бойындағы башқұрт көшпенділерінің лагерьлеріне және орыс шекаралық бекіністеріне шапқыншылық жасап, бұл қарсы шабуылдарға және тұтқындарды айырбастауға әкелді. 

1721 жылдың көктемінде Жунгар хандығы Цин империясының жою қаупіне ұшырады. Қолдауды қамтамасыз ету мақсатында Цеван-Рабдан Борокурган бастаған елшілікті Санкт-Петербургке жіберіп, маньчжур-қытай әскерлеріне қарсы жедел әскери көмек алмастыру шартымен Ресей билігіне бағынуды ұсынды. Алайда 1722 жылғы желтоқсанда Қанси императорының қайтыс болуынан кейін жағдай өзгерді. Оның ізбасары Юнчжэн әскерді шегінуге бұйрық беріп, бейбіт келіссөздерді бастады. Цеван-Рабдан бұл ұсынысты қуана қабылдап, өкілдерін Бейжіңге жіберіп, Ресей азаматы болу идеясынан бас тартты.

Жақын арада жоңғар феодалдары қазақтарға қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1723 жылдың ерте көктемінде Қазақстан мен Орталық Азияға ірі шапқыншылыққа дайындық басталды. Уақытты дұрыс таңдаған: қатал әрі қарлы қыстан кейін қазақ ауылдары жазғы жайылымға көшуге дайындалып, жас малдарды кастрациялау сияқты экономикалық шаруалармен айналысып жатты. Әлсіреген мал ауырлықпен қозғалды, бұл көшпенділерді аса осал күйге түсірді. Осы уақытта жоңғар әскерлері бұрын Циң империясына қарсы күрескен шығыс шекарадан Шу мен Талас өзендері бойына ауыстырылды. Қазақ билеушілері шабуыл күтпеген еді: Кіші және Орта жуз билеушілері сол кезде Волга қалмақтарына қарсы жорыққа дайындалып жатты, ал үлкен хан Болат та алдағы қауіпті алдын ала байқамады.

1723 жылы, Қытай императоры Кансидің қайтыс болғанына көп ұзамай және Жунгар хандығы мен Цин империясы арасындағы уақытша татуласу кезеңінде, Жунгар ханы Таван-Рабдан ұлы Шоно-Лозанның басшылығымен қазақтарға қарсы 30 000-нан астам әскер жіберді. Кенеттен жасалған шапқыншылық ауылдарды тосыннан алды: алғашқы болып Талас пен Арыс аңғарларындағы Сәдір тайпалары зардап шекті, олардың көпшілігі қаза тауып немесе тұтқынға алынды, сондай-ақ басқа көшпенді қоныстар мен қалалар да шабуылға ұшырады. Мыңдаған адам тұтқынға алынды, ал сол жылы жоңғары Түркістанды басып алды, Ташкент, Сайрам және тағы бірнеше қалалар жау қолына түсті, бұл қазақ билеуші элитасына ауыр соққы болды; Әбілқайыр ханның отбасы да тұтқынға алынды[22]. 1723–1727 жылдары жоңғары Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өңірін басып алып, қазақ милициясын жеңді; Хожант, Самарқанд және Әндижан сияқты өзбек жерлері олардың бақылауына өтті, ал кейін Ферғана алқабы да жаулап алынды[19]. Бұл жылдар Қазақстан тарихында «Ұлы апат жылдары» (Aqtabang Shubyrindy) деп жазылды. 

«Ұлы апат жылдары» жойқын салдары жағынан тек XIII ғасырдағы моңғол басқыншылығымен ғана салыстырылады: жоңғар агрессиясы Орталық Азиядағы халықаралық жағдайды түбегейлі өзгертті, ал мыңдаған отбасылардың Орталық Азия шекараларына және Волға қалмақтарының иеліктеріне жақындауы өңірдегі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген қазақ рулары Оңтүстік Қазақстандан қашты: Ұлы Жүз бен Орта Жүздің бір бөлігі Ташкент, Хожант, Қаротегин және Ферғана аймақтарына, тіпті Памирге дейін; Орта Жүздің басым бөлігі Самарқанға; ал Кіші Жүз рулары Хиуа мен Бұхараға. Бұл қайғылы көшу «Елім-ай» атты әйгілі әнде бейнеленген.

Қарақалпақтар 1723–1725 жылдардағы Жунгар басқынынан ауыр шығынға ұшырады. Олар Сырдарияның орта ағысынан көшуге мәжбүр болып, кейбіреулері Ташкент маңындағы өзеннің жоғарғы ағысына, ал басқалары Арал теңізі жағалауындағы Емба, Яик және одан да шалғай аймақтарға қоныс аударды. Бұл қоныс аудару ұзақ уақыт бойы қарақалпақ халқының ұлттық бірігу үрдісін тоқтатты. Осы кезеңде қарақалпақтар «жоғарғы» және «төменгі» топтарға бөлінді: біріншілері жоңғар феодалдық хандарына тәуелді болса, екіншілері Ұлы және Орта жүз билеушілерінің билігіне өтті. Т. А. Жданконың айтуынша, Сырдарияның орта ағысындағы жоңғарлардың нығаюы бұл бөлінуді толық ресми түрде бекітіп, олардың тарихи тағдырындағы айырмашылықты анықтады. 

Осы кезеңде жоңғар әскерлері қырғыздарға да шабуыл жасады. Капитан И. Унковскийдің «жоңғария халықтары, билеушілері мен қалалары туралы үзінді» еңбегіне сәйкес, хан Цеван-Рабдан Иссык-Көл аймағында көшіп-қонып жүрген «buruттар» деп аталатын халықты бағындырды. Кейбір қыргыздар өз еркімен жоңғарлардың билігін мойындап, оларға аманат ретінде адамдар берді, ал басқалары қарсылық көрсетті. жоңғар әскерлері сондай-ақ Гиндукуш пен Памир-Алай хандықтарына да жетті.

жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақтардың Орталық Азияға жаппай қоныс аударуы өңірге ауыр әлеуметтік-экономикалық салдар әкелді. Көшпенділер — қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар — өз малымен бірге егіншілік алқаптарды талқандап, дақылдарды таптап, бұрыннан тығыз қоныстанған қалаларды толықтырды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, үздіксіз шапқыншылықтар Мавераннахрда жойқындық пен аштық тудырып, каннибализмге әкелді. Самарқан мен Хиуа сияқты көптеген қалалар он жылдан астам уақыт бойы тұрғындарсыз қалды, сауда құлдырады, ақша айналымнан жоғалып кетті, ал керуендер Жунғария хандығы арқылы айналып өтуге мәжбүр болды. Орталық Азиядан Арал теңізі аймағына оралған кейбір қазақ босқындары одан әрі солтүстікке, Оңтүстік Урал мен Батыс Сібірге қоныс аударып, бұл Қалмақтардың Волгаға шегінуіне әкелді. Сонымен бірге Кіші және Орта Жүз тайпаларының бір бөлігі Тобол, Орь, Уй және Илек өзендеріне қарай бет алып, жайылымдар үшін башкирлермен қақтығыстар басталып, мал ұрлау мен тұтқындарды алумен бірге жүрді. 

1724 жылдың жазының соңында Әбілқайыр мықты шабуылмен Түркістан мен Ташкентті басып алып, жоңғар қолбасшысы Шоно-Лозанды Қаратау шыңдарына шегінуге мәжбүр етті. Әбулхаир бұл қалаларды алты айдан астам уақыт бойы ұстап тұрды, бірақ 1725 жылдың көктемінде жаудың әскери үстемдігіне байланысты оларды тастап кетуге мәжбүр болды. Сол жылы Әбулхаир 50 000 адамнан тұратын әскер жинап, Цеван-Рабдан әскеріне қарсы шайқасты. Шамамен 10 000 сарбаздан айырылып, жеңіліс тапқаннан кейін ол шегінді. Осыдан кейін 1725 жылдың көктемінде Түркістан мен Ташкент жоңғар әскерлерінің қолына қайта өтті. Қазақтар Орталық Азияның қалалық нарықтары мен қолөнер орталықтарынан мүлдем оқшау қалды. Осы жаулап алудың тікелей нәтижесінде қазақ босқындарының жаңа, күшті легі Қазақстанның солтүстік-батысы мен солтүстігіне ағылды.

Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, 1720-жылдардың басында қазақтар мен Ташкент тұрғындары ойраттарға қарсы бірлескен көтерілістер жасаған. Орталық Азиялық тарихшы Хожамқұли-бек Балхи Ташкентке қарсы Хунтайджи науқанында, Андижан, Сайрам және Сырдарияның жағалау аймақтарында «шамамен үш лакх қазақ, Ташкент халқымен бірге... бір ай бойы таңнан кешке дейін шайқасты», бірақ жеңіліп, Самарқантқа шегінуге мәжбүр болды, ал Ташкент пен Андижан харадж төлеуге келісті. Сол автордың айтуынша, ойрат феодалдық ханзадалары қырғыздарды да жеңіп, оларды Хисар-и-Шадман мен Хутталан аймақтарына шегінуге мәжбүрлеген.

1725 жылдың қысында Астрахань басқармасы Калмық тайшаларынан Ембаға қарай мыңдаған қазақ әскерінің жылжуы туралы алаңдатарлық хаттар ала бастады. 1725–1726 жылдары Кіші және Орта Жүз қазақ тайпаларының мәжбүрлі қоныс аударуы Жунгарлардың қысымы мен Орталық Азиядағы негізгі қалаларға бақылауды жоғалту салдарынан болды. Солтүстік-батысқа қарай болған бұл қоныс аударулар Ресей империясының оңтүстік шекараларындағы жағдайдың күрт нашарлауына әкелді. Қазақтар Яик, Илек және Тобыл өзендері бойындағы дала жерлерін иеленді, бұл жайылым мен су көздері үшін башкирлермен, калмықтармен және Яик казактарымен көптеген қақтығыстарға әкелді. Патша үкіметінің шенеуніктерінің есептерінде шекара аймақтарына қауіп төндірген қарулы қақтығыстар мен шапқыншылықтар тіркелді. Жағдайдың шиеленісуі Санкт-Петербургте үлкен алаңдаушылық тудырды. 1725 жылғы желтоқсанда императрица Екатеринаның төрағалығымен өткен Жоғарғы құпия кеңестің отырысында бұл мәселе талқыланды. 

1723–1725 жылдардағы жорық кезінде Ресей Қазақстаның және Орталық Азияның істеріне араласпай, оның орнына өз бақылауындағы калмықтар мен башкирлердің жерлеріне қазақтар мен қарақалпақтардың ықтимал шапқыншылықтарын болдырмауға басымдық берді. Осылайша, 1723 жылғы 12 желтоқсанда Еділ қалмақтарының ханы Айукеге хат жолданды, оған шабуылға тойтарыс беруде жергілікті билікке көмектесуді бұйырды, себебі «қырғыз-қайсақтар мен қарақалпақтар қырық мың адам болып жиналып, біздің императорлық ұлылығымыздың қалаларына және сіздің ұлыстарыңызға соғыс ашып, ауылдар мен шағын елді мекендерді жоюға бет алған».

А. И. Тевкелев осы кезеңде қазақтардың «жеңілген, шашыраңқы және күйреген» екенін жазды. Алайда алғашқы жеңілістерден кейін қазақтар өз күштерін жинай бастады. 1726 жылдың басында батырлар[34] бөлек-бөлек жасақтары үйлестірілмей[35] әрекет етті.

1726 жылы қазақтар Жоңғар хандығына қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсете бастады. Сол жылы қазақ руларының өкілдері Түркістан маңындағы Орда-Бас (Ордабасы) аймағында жиналып, халықтық милиция құруға шешім қабылдады. Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан милицияның бастығы және басшысы етіп сайланды. 1727 жылы үш жүзден келген қазақ милициясы бір қолбасшылыққа біріктірілді. Қазақ тарихи дәстүрінде, 20-шы ғасырдың басында А. А. Диваев жазып алғандай, [40][41], Сырдария өзенінің батысында, Бұлақты мен Белеут өзендерінің бойында, Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Қара-Шыр аймағында жоңғар әскері мен қазақ милициясы арасында үлкен шайқас болғаны айтылады, онда қазақ милициясы жеңіске жеткен. Кейін бұл орын «Калмак кырылган» — «Джунгалардың өлімі болған жер» деп аталды. Бұл шайқас туралы жазбаша деректер болмаса да, қазіргі заманғы тарихшылар (Кадыбаев А. Ш., Моисеев В. А.) бұл шайқастың шынайы болғанына еш күмән келтірмейді. Қазақтардың жеңісіне сондай-ақ 1727 жылы билеуші Цаван-Рабданның өлімінен кейін басталған және оның мұрагерлері арасындағы тақ үшін күрес салдарынан Дунганстандағы ішкі саяси тұрақсыздық та ықпал етті.

Қазақтар Жоңғар хандығының әскерлеріне қарсы алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізгенімен, елдің оңтүстігі мен шығысындағы қазақ жерлерін азат ету міндеті күн тәртібінде қалды. 1728 жылғы 6 қарашада Орта жүз ханы Семеке батыс артының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қазақтарға барлық күштерін Жоңғар хандығы әскерлеріне қарсы шоғырландыруға мүмкіндік беру мақсатында Волга қалмақтарына бейбіт келіссөздер жүргізу үшін елшілік жіберді.

Қадырбаевтың бағалауы бойынша 1728 жылдан кейін өткен құрылтайда Кіші жүз ханы Әбілқайыр біріктірілген қазақ милициясының бас қолбасшысы етіп сайланды. Қазақ милициясы мен Жұңғар хандығы әскерлері арасындағы соңғы ірі шайқас Балқаш көлінен 120 шақырым қашықтықта, Аңракай аймағында өтті. Моисеевтің бағалауы бойынша Анграка шайқасы 1729 жылы өтсе, Қадыржановтың айтуынша ол 1729 жылы немесе 1730 жылдың көктемінде болған.

Тынышпаевтың айтуынша, осы шабуыл кезінде қазақ атты әскерлері жау күштеріне бірнеше рет соққы берді. Үлкен шайқас бөлімшелерін Абұлмәмбет, Барак, Әбілқайыр, Бөкейір және басқа да Шыңғыс ұрпақтары – сұлтандар басқарды. Олармен бірге Кіші жүздің Жетіру ұрпағынан  батырлар Богенбай мен Есет сияқты «қара сүйек» өкілдері дшыққане қатысты, Канжығалы руынан Богенбай мен Орта Жүздегі Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан атымен бірдей Богенбай, сондай-ақ батырлар Қабанбай, Жәнібек, Отанбай, Тәлік, Саурық, Малайсары және тағы басқалары.

Қазақстандық тарихшы И. В. Ерофееваның айтуынша, Жоңғар хандығына қарсы соғыста қазақ милициясының алғашқы ірі жеңістеріне қарамастан, Хан Абулхаир мен басқа қазақ қолбасшылары келесі жылы оңтүстік-шығыс майданда кең ауқымды шабуыл ұйымдастыра алмады, себебі Беляуты өзені маңындағы шайқастан кейін олар Орталық Азия істеріне терең араласты. 1731 жылғы 6 қазанда Иргиз өзеніндегі жазғы штабында қазақтардың сыртқы жауларына қарсы жүргізген соңғы күресін еске ала отырып, хан Абылай А. И. Тевкелевке: «Контайшамен көп жылғы соғыстан қанағаттанбай, Бұхараға қарсы соғыс аштым...» деді. ...Алайда, біз қазір Бұхара мен Хиуамен бейбітшілік орнаттық». 1920–1930 жылдардағы құжаттық тарихи материалдарда Қазақ ханның Орталық Азиядағы әскери әрекеттері туралы нақты мәліметтер дерлік жоқ, сондықтан аталған оқиғалардың шамамен ғана бейнесін қалпына келтіруге болады.

1729 жылы М. Этигеров Хунтайжидің штабына келді. Галдан-Церен Сібір әкімшілігінің талаптарына қызықпады, керісінше табанды түрде: «Сіздің жағындағы казактарға шабуыл жасамай ма?» деп сұрады, бұл қазақтарға қарсы бірлескен науқанға дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алайда Сібір әкімшілігі бұл идеяны қатаң түрде қабылдамады. Қазақ шапқыншылықтарына жауап ретінде жоңғар әскерлері қазақ көшпенділеріне шапқыншылық жасады.

Қазақ әскерлерінің қысымы салдарынан орыс елшілігі Семейде қалуға мәжбүр болды. 1731 жылдың қысында қазақ әскерлері жоңғар сауда керуенін жеңіп, орыс конвойын қолға түсірді. Орыс-жоңғар қатынастарын білген қазақ батырлары орыстарды босатты, ал ұйғыр саудагерлерін тұтқынға алды. Қиын қарым-қатынасқа қарамастан, қазақтар мен жоңғарылар арасындағы тұтқындар мәселесі адамгершілік тұрғыда шешілді.

Қазақтар дербеттерге ауыр соққы берді. 1730 жылдың жазында ойраттар Л. Угрымовқа шамамен мың дербет үйі тәркіленіп, мал-мүліктің ұрланғаны туралы хабарлады. 1731 жылдың күзінде қазақтар Жунғарияға терең рейд жасады. Құлдықтан қашып шыққан халха моңғолдары қазақтардың «көптеген адамдарды, әйелдер мен балаларды, мыңнан астам малы бар үйлер мен мүліктерін» тұтқынға алғанын хабарлады. 

Сол жылы Орта жүз қазақтары Жұңғарияға қарсы ірі көлемді жорық бастауды жоспарлады. Оған жауап ретінде 1732 жылдың жазында 7000 жұңғар Орта жүз қазақтарының ұлыстарына шабуыл жасады, бірақ шегінуге мәжбүр болды.

1732 жылы ойраттар Ресей елшісі А. И. Тевкелевтің қазақ даласына келгені және қазақ феодалдық ақсүйерлері арасындағы адалдық мәселесіне байланысты шиеленіс туралы естіп білді. 1 маусымда, – деп жазды Л. Угримов өзінің күнделігінде, – біз Ургада казактардың өз ханы Абылай ханға қарсы көтерілгені, ол Ресейден елші талап еткені (қазір ол олардың қасында), елшіні жібермей, үлкен қысым көрсетіп жатқаны туралы хабар алдық... Бұл ақпаратты қазақтардың Ресейге қарсы айқын жаулық әрекеті деп қабылдаған Галдан-Церен Л. Угримовқа қазақтарға қарсы әскери одақ құру мүмкіндігін талқылауды ұсынды.

1733 жылдың мамыр айында ойрат ханзадасы Цаган Семейге келіп, жергілікті әскери билік өкілдеріне мынадай мәліметтерді жеткізді: «Мен мырзадан біздің бар достығымызға сүйене отырып, жергілікті бекіністерде келісім орнату және осы бекіністерден казактардың жасағын жоюға бара алатын орыс әскерін жіберу туралы бұйрық алдым, оны сіз қазір есеп беруіңіз керек». Оған жауап ретінде Қазақстандағы және Жұнгариядағы шекарада шынында да көптеген орыс әскері бар екені, бірақ жоғарыдан бұйрық болмаса, оларды сізбен бірге жіберу немесе көмек көрсету мүмкін еместігі, әсіресе қазақтармен қақтығыстар жоқ екені айтылды.

1732 жылы ойраттардың Орта Жүзге қарсы жүргізген жорығы сәтсіз аяқталды. Л. Угримовтың айтуынша, жоңғар әскерлері «үлкен шығынмен» оралды, тіпті олардың дерлік барлығы сол жерде қалды. Осы шапқыншылық салдарынан Орта Жүздің дәстүрлі аристократиясының жиналысы өтпеді.

Сол уақытта Кіші жүз қазақтары Жунғарияға шапқыншылықтарға тек кейде ғана қатысып, әдетте Волга қалмақтарына немесе башкирлерге шабуыл жасайтын.

Ұлы Жүздегі жағдай мүлдем басқаша болды. Кеңестік және революцияға дейінгі тарихи әдебиеттерде Ұлы Жүздің феодалдық ханзадаларының қай уақытта және қандай жағдайда Жоңғарияға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болғаны туралы сұрақ сирек қойылған. Н.Г. Аполова және бірқатар басқа кеңес тарихшылары 1723–1725 жылдардағы ойрат шапқыншылығынан кейін Ұлы Жүздің Жунгарияға тәуелділігін мойындағанына сенеді. 

== Ойрат-қазақ соғысы (1739–1742) ==
XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қауырт саяси оқиғалар, әсіресе &quot;[[Ақтабан шұбырынды]]&quot; оқиғасы ел басқару ісімен, оның ішкі және сыртқы қатынас мәселелерімен арнайы кәсіби деңгейде айналысатын топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған жоқ, оның арасында қара сүйектен шыққан би мен батырлар да, бай мен ақын-жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан [[Төле би]] Әлібекұлын (1663—1756 жылдары), [[Қазыбек би]] Келдібекұлын (1667—1763 жылдары) және [[Әйтеке би]] Бәйбекұлын (1644—1700 жылдары) атауға болады. Қоғам өмірінде [[Бұқар жырау]] сияқты қайраткер-ойшылдардың, Жәнібек тархан, Сартай батыр Байжанұлы, Жылқыайдар батыр, Жылқыаман батыр, Итемген-Сүтемген батырлардың және т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты болғаны даусыз.

Сақталған деректік материалдардан қазақ басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына міндет етіп қойғанын аңғаруға болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа аудару және жалпыұлттық мүддеге бет бұру еді.

XVIII ғасырдың 50-жылдарының алғашқы жартысында [[Түркістан (қала)|Түркістан]]дағы Төле биге [[Көкшетау]]дан Абылай сұлтан бастаған өкілдік келеді. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің &quot;Шeжipeciндe, және Абылай туралы тарихи жырда: &quot;Сапарға келушілердің мақсаты — &quot;Қазақ хандығының тұрағын анықтау&quot; болды деп көрсетеді. Бұл кезде [[Ұлы жүз]]дің соңғы ханы [[Жолбарыс хан]] қаза тауып (1740 жылы), билік Төле бидің қолында еді. Бидің 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле бидің үш жүз алдында бірдей беделді Абылай сұлтанмен арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз бен Ұлы жүздің тең билеушісі ретінде мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде хандық билікке сайланғанға (1771 жылы) шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен [[Қоқан хандығы]]на әскери жорықтар жасауы (1766 жылы, 1770 жылы) соның айғағы.

&quot;Ақтабан шұбырынды&quot; оқиғасы көшпелі мал шаруашылығына сүйенген экономиканың әлсіз жақтарын көрсетіп, оны реформалау қажеттігі туралы мәселе қойды. Төле би алқалы кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: &quot;...Дұрыс жолға түс, жер емшегін ем, орнықты болсаң, карның тойынар, киімің бүтінделер! Аяқты малға сенбе, мал — бір жұттық... төрт түлік жиған малыңнан күндердің күні келгенде бір үзім нан артық!&quot; — деген үндеумен қайырады. Бидің түсінігі бойынша, егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп Көпеев [[Төле би]] заманында 22 наурызды Жаңа жылдың басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік қамына кірісудің қазақ арасында дәстүрге айналғандығын жазады.

Тура осы мазмұндағы пікірді [[Абылай хан]] да ұсынады. Ол Қалдан Серенмен болған әңгімеде: &quot;Қазақ орнықпай жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып, отырықшы өмірге кіргізіп өлсем, армансыз болар едім&quot; деген ойын білдіреді.

Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас көтерген қоғамдық өмір мен ойдағы бұл үдерістер бұдан былайғы уақытта өзінің табиғи жалғасын таба алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасуы соңына жетпей үзілді, енді ғана басталған қоғамның белгілі бөлігінің отырықшы тұрмысқа өтуі тоқтап қалды, коғамдық санада рулық- жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу аяқталмады.

Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз шешімін таппады? Көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономика және өмір салты тұрақты басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына қолайлы жағдай туғыза алған жоқ. Сонымен бірге экстенсивті көшпелі мал шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес халыққа интенсивті экономикалық жүйеге көшуге аса қолайлы фактор емес-тін. Сондай-ақ елде білім беру саласының мүлдем жоқтығы, сауаттылықтың өте төмен деңгейі шаруашылық пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне кешуде негізгі кедергілердің біріне айналды.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4&lt;/ref&gt;

==Әдебиет==

* {{кітап
 |авторы         = Ерофеева И. В.
 |бөлімі         = События и люди Казахской степи (эпоха позднего средневековья и нового времени) как объект исторической ремистификации
 |тақырыбы         = Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Дайк-Пресс
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Дайк-Пресс
 |жыл         = 2007
 |томы        = 
 |беттері     = 296
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Erofeeva
}}

* {{кітап
 |авторы         = Ерофеева И. В.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Дайк-Пресс
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Дайк-Пресс
 |жыл         = 2007
 |томы        = 
 |беттері     = 456
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 9965-798-64-8
 |тиражы       = 
 |ref=Erofeeva
}}

* {{кітап
 |авторы         = Кадырбаев А. Ш.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв.
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Вестник Калмыцкого университета
 |орны        = 
 |баспасы     = 
 |жыл         = 2023
 |томы        = 
 |беттері     = 6-16
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Кадырбаев
}}

* {{кітап
 |авторы         = Кушкумбаев А. К.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Военное дело казахов в XVII—XVIII веках
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Дайк-Пресс
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Дайк-Пресс
 |жыл         = 2001
 |томы        = 
 |беттері     = 182
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 9965-441-44-8
 |тиражы       = 
 |ref=Kushkumbayev
}}

* {{кітап
 |авторы         = Моисеев В. А.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Джунгаро-казахские отношения в XVII-XVIII веках и политика России
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Вестник Евразии
 |орны        = 
 |баспасы     = 
 |жыл         = 2000
 |томы        = 
 |беттері     = 22-43
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Moiseev
}}

* {{кітап
 |авторы         = Моисеев В. А.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.)
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Гылым
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР
 |жыл         = 1991
 |томы        = 
 |беттері     = 238
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Моисеев
}}

*{{кітап
 |авторы         = Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая)
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Наука
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР
 |жыл         = 1988
 |томы        = 
 |беттері     = 144
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Сулейменов, Моисеев
}}

==Дереккөздер==
{{reflist}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>pgor19q8o86cal0nwpdoek51azu2sjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628209</id>
      <parentid>3628204</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-25114-32|~2026-25114-32]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3606255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68798" sha1="lidmdy80f5lkzxtzo6uhxban86i8f36" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс     = Қазақ-жоңғар соғысы
 |бөлім        = 
 |сурет  = Zunghar Khanate at 1750.jpg
 |сурет атауы    = Орта Азия, 1750 жыл
 |дата         = 1635–1758
 |орын        = 
 |себеп      = 
 |нәтиже         = Қазақтардың жеңісі {{sfn|Atygaev|2023|p=144}} 
 |өзгерістер    =Жоңғар хандығы [[Цин империясы]]ның құрамына енді, жүздер Ресей бодандығын қабылдады.
 |қарсылас1   = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Қазақ жүздері]]&lt;br&gt;[[Бұқар хандығы]]
 |қарсылас2   = [[Жоңғар хандығы]]&lt;br&gt;[[Хошоут хандығы]]&lt;br&gt;[[Қалмақ хандығы]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1    = [[Жәңгір хан]] {{Белгілер|†}} 1652 дейін &lt;br&gt; [[Батыр хан]] 1680 дейін &lt;br&gt; [[Тәуке хан]] 1718 дейін &lt;br&gt; [[Әбілқайыр хан]] 1748 дейін &lt;br&gt; [[Абылай хан]] {{Белгілер|#}} &lt;br&gt; [[Сәмеке хан]] 1734 дейін &lt;br&gt;[[Әбілмәмбет хан]] &lt;br&gt; [[Қабанбай батыр]] &lt;br&gt; [[Қайып хан]] 1718 дейін 
 |командир2    = [[Батыр қонтайшы]] &lt;br&gt;[[Қалдан Бошоқты]]&lt;br&gt;[[Сыбан Раптан]]&lt;br&gt;[[Қалдан Серен]]&lt;br&gt;[[Сыбан Доржы]]&lt;br&gt;[[Лама Доржы]] {{Белгілер|†}} &lt;br&gt;[[Галдама]]&lt;br&gt;[[Аюке хан]]
 |командир3    = 
 |командир4    = 
 |күштер1        =600 ден ([[Орбұлақ шайқасы]]нда) 80 мыңға дейін ([[Тәуке хан]] билік кезінде)
 |күштер2        =1000 нан ([[Аягөз шайқасы]]нда) 70 мыңға дейін ([[Қалдан Серен]] билік кезінде)
 |күштер3        = 
 |күштер4        = 
 |шығындар1      = 
 |шығындар2      = 
 |шығындар3      = 
 |шығындар4      = 
 |жалпы шығындар = 
 |ескерту   = 
}}
'''Қазақ-жоңғар соғысы''' (1643–1759 жылдар аралығында) — [[Қазақ хандығы]] мен [[Жоңғар хандығы]]ның арасындағы [[XVII ғасыр]]дың 40-шы жылдарынан [[XVIII ғасыр]]дың ортасына дейін созылған қарулы қақтығыстардың сериясы.

==Тарихы==

XV ғасырдың ортасында Өзбек хандығының жеріне бірнеше рет жорық жасап, ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 1457 жылы Үш-Темұртайшы басқарған Әбілқайыр мен ойрат әскерлерінің Сығнақ маңында шайқасы болды. Ұзақ сағатқа созылған шайқас Әбілқайыр ханның жеңілуімен аяқталды, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болып, Сығнақ қабырғаларының артына тығылады. Ойраттар Ташкент, Түркістан, Шахрухия қалаларын тонап, қиратты.

1460 жылы Әбілқайыр хан ойраттардан жеңіліс тауып, әлсіреген кезеңде Әбілқайыр ханның қатал саясатына наразы Шыңғыстар Жәнібек пен Керей өз қол астындағылармен шығысқа Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударып, өз мемлекетін құрды. Қазақ хандығы. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін өзбек-казактар ​​деп атай бастады («еркін өзбектер», түркіден «казак» еркін дегенді білдіреді). Кейінірек тек «казак», «казактар» деп аталды.

16 ғасырдың аяғында Тәуекел хан ойраттардың жорықтарын тойтарып, олардың руларының бір бөлігін бағындырды. Бірақ қазақ хандығының ішкі алауыздықтан әлсіреуі 17 ғасырда ойрат тайпаларының (ойраттардың батыс бөлігі) «сол қанаты» құрған жаңа мемлекет – Жоңғар хандығының позицияларының күшеюіне әкелді.)

Қазақ пен жоңғар хандықтарының арасындағы алғашқы қақтығыстар жаңа мемлекет пайда болғаннан кейін бірден 1635 жылы басталды.

== 17-ші ғасырдың екінші жартысы ==
[[Жоңғар хандығы]] 1635 жылы пайда болған соң, бірден қазақтармен соғыс басталды. Оның бірінші шайқасында жоңғарлар жеңіліс табады. Ал екінші шайқаста қазақтарды жеңіп, [[Жәңгір ханды]] тұтқынға алады. Тұтқында [[Жәңгір]] [[Күнделен тайшымен]] таңысып, тығыз қарым-қатынас орнатады. [[Күнделеннен]] [[Батыр Қонтайшы]] [[Жетісуға]] 50,000 әскермен кіріп келетінін біліп, қашады. 1643 жылы [[Ор]] өзенінің жағында 50,000 [[жоңгар]] әскерін 600 [[қазақ]] әскері мылтықтардан атқыла бастайды, содан соң [[жоңғар]] әсерінің тылында 20,000 [[өзбек]] әскері пайда болады. Женіліс табатының түсініп, [[Батыр Қонтайшы]] шайқастан қашып кетеді. [[Орбұлақ шайқасы]] үшін [[Жәңгір ханға]] кек беру үшін, [[Батыр Қонтайшы]] 1644-1647 жылдар аралығында [[Қазақ Хандығына]] жорықтар жасап, тұтқынға [[Жәңгірдің]] отбасын алады. Ал 1652 жылы [[қысқы Айдахар жорығында]] [[ойрат]] әскері [[Түркістанға жетіп]], [[жекпе-жекте]] 17 жасты [[Галдама батыр]] [[Жәңгір ханды]] өлтіреді. Бірақ, 1655 жылы [[Жетісудың]] шығыс жағы [[қазақтарға]] оралады. XVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы қақтығыстары көп жағдайда ойраттардың үстемдігімен аяқталып, [[қазақ]] қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз жақтарын көрсете бастады. [[Тәуке хан]]нан соң билікке келген [[Болат хан]] (1718—1729 жылдары) тұсында қазақ қоғамында феодалдық бытыраңқылық үстемдік алады. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің біраз бөлігі [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] сұлтанды ақ киізге отырғызып, хан көтереді (1718—1748 жылдары). Ташкентте [[Ұлы жүз]]дің өкілдері [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[сұлтан]]ды хан сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі [[Сәмеке]]ні хан ретінде мойындайды. Орталық биліктің әлсіреуі жаңа жоңғар басқыншылығына жол ашқан еді.

XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуіне байланысты да сол жер мәселесі тұрды. Қонтайшы [[Севан Рабдан]] [[Жетісу]]ды біржола ойраттарға қалдырып, сонымен бірге [[Түркістан (қала)|Түркістан]] арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде біршама экономикалық және саяси өрлеу кезеңінде тұрды: егіншілік бұрын болмаған көлемге жетті, көрші елдермен сауда қатынасы өсті, қонтайшы [[Тибет]]ті, Шығыс Түркістан]][[ мен қырғыздардың біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген [[ойрат]]тарға орыс шебері Зеленовский мен швед офицері Ренат мылтық және зеңбірек құю ісін, оқ-дәрі жасауды жолға қойып берді.

1723 жылы жоңғар [[қалмақтар]]ының үлкен күші [[Жетісу]] арқылы [[Талас]] өңіріне, одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен [[Ташкент]]тен бір-ақ шығады. &quot;Жұт — жеті ағайынды&quot; дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз көктемге енді ғана іліккен Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының біразы қырғынға ұшырап, бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне айдалып, қалғаны мал-мүлкін тастап, [[Хожант]] пен [[Самарқан]]ға, Кіші жүз қазақтары [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жетіп паналайды. Демограф М. Тәтімовтің болжамы бойынша, осы қасіретті кезеңде қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы [[оқиға]]ның ізін ала қазақ жұртына келген орыс елшісі [[Тевкелев Алексей Иванович|А.И. Тевкелев]] елдің жағдайын білдіре келіп: &quot;Қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жұрдай болып жұтады&quot;, — деп жазды. Оқиға қазақ елінің тарихына &quot;Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама&quot; деген атпен енді.

1730 жылы Ұлы жүз [[Саңырақ]], Орта жүз [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Кіші жүз [[Тайлақ батыр]]лар бастаған қазақ қолдары Бұланты өзенінің бойында [[Ойраттар|ойрат]] әскерін талқан етіп жеңеді. Кейін бұл шайқас өткен жерді халық &quot;Қалмаққырылған&quot; атап кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1730 жылы [[Балқаш]] көлінің батыс жағындағы &quot;Аңырақай&quot; деген жерде жетеді. Шамамен осы мезгілде [[Қойгелді Сартұлы]], [[Тоқсанбай]], [[Мәлік]] және [[Кеген би]]лер бастаған халық көтеріліп, Түркістанға жақын маңда орналасқан қонтайшының өкілі [[Барша хан]] мен оның кеңесшісі Саңғалды өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1730 жылы [[Цин империясы]] әскерінің басқыншылығына ұшыраған ойраттар енді қайтып қазақ жеріне басып кіру мүмкіндігінен айырылады. Өз жерінен ауа көшкен қазақ елі енді атамекеніне орала бастайды.

== XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы ==
XVIII ғасырдың басында қазақ бірлестіктері мен Цаван-Рабдан басқарған Жоңғар хандығының әскерлері Оңтүстік Қазақстанның оазистері мен сауда және қолөнер орталықтарына бақылау үшін күрес бастады.

1698 жылы 40 000 адамнан тұратын жоңғар әскері Шу мен Талас өзендері бойында көшпенді өмір сүрген Қарта Жүздің қазақ ұлыстарын жеңді. Осы науқан нәтижесінде бірнеше мың адам қаза тауып, 10 000 тұтқын алынды.

Маньчжу императоры Кансиге жазған хатында Цаван-Рабдан қазақтармен соғыс ашу себептерін баяндады. Біріншіден, қазақ ханы бұрын Галдан әскерлері тұтқынға алған ұлы Тауке ханды қайтаруды талап етті. Цэван-Рабдан оны 500 сарбаздан тұратын күзетпен үйіне қайтарды, бірақ Тауке олардың барлығын өлтіріп, Уерхуде Батур-Тайзиді бағындырып, 100-ден астам Урянкхай халқын отбасыларымен бірге тұтқынға алды. Екіншіден, қазақтар Жунгар ханына тұрмысқа шыққан Айуки ханның қызының керуеніне шабуыл жасады. Үшіншіден, Ресейден оралған Цеван-Рабданның саудагерлері қазақтар тарапынан тонауға ұшырады.

1702 жылы қазақтар 1698 жылғы шабуылға жауап ретінде Жоңғарияға қарсы шапқыншылық жасап, бір мезгілде қалмақтар мен жоңғарларға соққы берді, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. 1703 жылы Тауке хан мен Қайып сұлтан бітімге келу үшін елші жіберді. Тараптар келісімге келгені белгісіз, бірақ кейінгі жылдары ірі қақтығыстар болмады.

1701 жылы Волға қалмақтары арасында Чақдоржап пен Санжип бір жағынан, ал олардың әкесі хан Айука екінші жағынан соғыс бастады. Ресей билігінің араласуынан кейін қақтығыс шешілді. Чакдоржап әкесімен татуласып, Еділге оралды, ал Санжип өз халқының бір бөлігімен Жоңғарияға көшіп, жергілікті бастықтың қолына қабылданып, кейін Айукаға оралды, бірақ өрт кезінде қаза тапты. Шамамен 60 000 адамнан тұратын Волга қалмақтарының келуі Жұңғария хандығының әскери күшін айтарлықтай нығайтып, бұл оқиғаларға назар аударып отырған Қытайдың да қызығушылығын оятты. 

1708 жылы ойрат әскерлері тағы да Ұлы жүздің аумағына басып кірді. Шабуыл қаупі мен ықтимал жойылу қатері салдарынан қазақ халқының едәуір бөлігі туған жерлерін тастап, бекітілген Ташкентке барып паналауға мәжбүр болды. жоңғар әскерлерінің алдыңғы жасақтары Орталық Қазақстандағы Сарсу өзеніне жетті. жоңғар шапқыншылықтары қазақтарды дүрліктіріп, әйгілі қарттар мен билерді, халық батырларын және ең көрегенді Чиңгизидтерді үш жүздің әскери және адам ресурстарын біріктіруге итермеледі. Алғашқы құрылтай (көшпелі халық жиналысы) 1710 жылдың жазында Қарақұм өңірінде өтті. Құрылтай халық батыры Богенбайдың басшылығымен бүкіл қазақ әскерін құруға шешім қабылдады. 

Богенбай жауды кері шегінуге мәжбүрлеу жоспарын жасады. Кейін қазақтар джунгаларға бірнеше ауыр соққы берді. Бірлікке қол жеткізіліп, үйлестірілген әскери әрекеттердің арқасында 1711–1712 жылдары қазақ жасақтары джунгаларға бірнеше мәрте жеңіспен аяқтады.

Ішкі қиындықтарға қарамастан, XVIII ғасырдың екінші онжылдығының басында Жоңғар хандығы сыртқы саясатын күшейтті. Цаван-Рабдан Шығыс Түркістанда билікті қалпына келтіріп, Яркенд, Турфан, Қашғар, Аксу және басқа да қалаларды бағындырды. Ол хандар мен бейлерді өз сарайына шақырып, қалаларға салық салды; кейбір аристократтарды Жунғарияға қоныстандырып, егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. Ресей елшісі Иван Унковскийдің айтуынша, Хунтайиджи сарайында шамамен екі мың бухаралық болған[27].

Түркістанда билікті нығайту бір-бірімен қақтығыста болған ұйғыр билеушілері арасындағы ішкі тартыстардың арқасында мүмкін болды. Бұл Цеван-Рабданға қазақтарға қысымды күшейтумен қатар Тибетке жорық жасап, Хамиді бақылауда ұстау үшін Цин империясымен дауласуға мүмкіндік берді. Замандастары джунгалардың қиын жағдайын атап көрсеткен: бір жағынан қазақтар, екінші жағынан қырғыздар қоршап алған.

1713–1714 жылдары жоңғарлар қазақтардың қолынан ауыр жеңілістерге ұшырады{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}. 1716 жылы Жұңгар хандығында болған Цин дипломаты Бао Чжу император [[Кансиге]] былай деп хабарлады: &quot;''... Үшінші жылы қазақтар шапқыншылық жасап, көптеген шекаралық елді мекендерді түгелдей қиратты, көптеген адамды өлтірді және әйелдер мен балаларды тұтқынға алды... Өткен жылы Зайсан ханзадасы Дулер үш мың адаммен қарсы шыққанымен, жеңіліс тапты да, үлкен шығынмен оралды.&quot;{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}. 1714 жылы хан Әбілқайыр басқаруындағы қазақтар Жоңғар хандығының шекаралық аудандарына шабуыл жасап, бұл Цеван-Рабданды Тянь-Шань қырғыздарының жерлері арқылы әскери операциялар жүргізуге итермеледі

Жунгарияның оңтүстік және шығыс шекараларында қысқа мерзімді сыртқы саяси тұрақтылыққа қол жеткізген соң, Цаван-Рабдан 1716 жылы өз әскерлерін қазақ даласына жіберді. Церен-Дондук басқарған ойрат әскері қазақ милициясын жеңіп, көптеген тұтқындарды қолға түсірді. Сол жылы қазақ әскерлері Іле өзенінде хорос көшпенділеріне шабуыл жасап, лейтенант Маркел Трубниковты тұтқынға алды.

1716 жылдың қыркүйегінде-ақ Қайып ханның елшілері Тоболскке, генерал-губернатор М.П. Гагаринге келіп, джунгаларға қарсы қазақ-орыс бірлескен жорығына қатысуға дайын екендерін мәлімдеді. 1716 жылғы орыс құжаттары қазақ билеушілерінің, ең алдымен Қайып ханның, Сібірдегі орыс әкімшілігінен әскери қолдау алуға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Сонымен бірге, орыс үкіметі қазақ хандығының қарулы күштерін жоңғарлардың кеңеюіне қарсы пайдалануға тырысты. Алайда, бұл келіссөздер іс жүзінде еш нәтиже бермеді.

1717–1718 жылдары хандар Қайып пен Әбілқайыр І Петрмен жоңғарларға қарсы одақ құруға тырысты, бұл негізінен Сібір губернаторы М. ықпалынан болды. П. Гагарин өз хаттарында Жоңғар хандығының Еуразияның көршілес аймақтарын жаулап алу жоспарларына назар аударып, билеушілерді Ресей үкіметінен қолдау сұрауға шақырды. Алайда, Ресей үкіметі жоңғар хандығына қарсы бірлескен жорық идеясын қолдамады, оны Цин империясының өсіп келе жатқан күшіне маңызды тежегіш деп санап, оны бейбіт жолмен Ресейге қосу мүмкіндігіне үміттенді. Сондықтан Санкт-Петербург қазақ хандарын тек жігерлендіретін пікірлермен шектеліп, оларға нақты әскери көмек туралы ешқандай уәде бермеді.

Дегенмен, Ресейдің бас тартуы В.Я. Басин айтқандай қазақтардың саяси немесе әскери әлсіздігінен емес еді. Қазақ тайпалары Орталық Азияда елеулі әскери күш болды. Сондықтан А.И. Тевкалевтің бір есеп беруінде қазақтар «өз күштерін әлі білмейді» деп жазған. Санкт-Петербург Жунгар хандығын Цин империясына қарсы ыңғайлы буфер ретінде қарастырды, ал билеуші орта онымен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, ақырында Ресей билігіне бағындыруға үміттенген. 

Қазақ билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған жоңғарлар 1717 жылы Ұлы және Орта жүз жеріне бірнеше шапқыншылық жасады. Сол жылдың күзінде Абылай мен Қайып хандардың басшылығымен 30 000 адамнан тұратын біріккен қазақ әскері жоңғарияға бет алды. Алайда, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Аягуз өзенінде қазақ әскері тұратын жоңғар шекаралық жасағынан жеңілді. Сол жылдың соңында және келесі жылы джунгалар қазақ жузының аумағына ұйымдасқан қарсылықсыз одан әрі жылжуды жалғастырды. 

Екінші Ойрат-маньчжу соғысы басталғаннан кейін жоңғар шапқыншылығы әлсіреді. Қазақтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстік өңірдегі көрші жоңғар көшпенділеріне қарсы контршабуыл жасады. Нәтижесінде шамамен үш мың жоңғар тұтқынға алынды. жоңғария хандығына Ресей елшісі И.Д. Черёдов 1720 жылы «казак ордасы келіп, шамамен үш мың адамды тұтқындап, өздерімен бірге алып кетті» деп хабарлады. 

XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Оңтүстік және Батыс Қазақстанда әскери шиеленіс күшейіп, жоңғарлармен үнемі қақтығыстар жайылымдық үшін күресті ушықтырып, сауда қатынастарын әлсіретті. Осы жағдайда қазақтар мен калмықтар, башкирлер, сондай-ақ Яик және Сібір казактары арасындағы қақтығыстар жиіледі. Ең өткір қақтығыстар Кіші жүз бен Яик казактары мен қалмақтар арасында болып, мал ұрлау мен адам ұстаумен бірге жүрді; кейбір тұтқындар кейін Хива базарларында қайта сатылды. Қазақ жасақтары сондай-ақ Волға аймағы мен Урал бойындағы башқұрт көшпенділерінің лагерьлеріне және орыс шекаралық бекіністеріне шапқыншылық жасап, бұл қарсы шабуылдарға және тұтқындарды айырбастауға әкелді. 

1721 жылдың көктемінде Жунгар хандығы Цин империясының жою қаупіне ұшырады. Қолдауды қамтамасыз ету мақсатында Цеван-Рабдан Борокурган бастаған елшілікті Санкт-Петербургке жіберіп, маньчжур-қытай әскерлеріне қарсы жедел әскери көмек алмастыру шартымен Ресей билігіне бағынуды ұсынды. Алайда 1722 жылғы желтоқсанда Қанси императорының қайтыс болуынан кейін жағдай өзгерді. Оның ізбасары Юнчжэн әскерді шегінуге бұйрық беріп, бейбіт келіссөздерді бастады. Цеван-Рабдан бұл ұсынысты қуана қабылдап, өкілдерін Бейжіңге жіберіп, Ресей азаматы болу идеясынан бас тартты.

Жақын арада жоңғар феодалдары қазақтарға қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1723 жылдың ерте көктемінде Қазақстан мен Орталық Азияға ірі шапқыншылыққа дайындық басталды. Уақытты дұрыс таңдаған: қатал әрі қарлы қыстан кейін қазақ ауылдары жазғы жайылымға көшуге дайындалып, жас малдарды кастрациялау сияқты экономикалық шаруалармен айналысып жатты. Әлсіреген мал ауырлықпен қозғалды, бұл көшпенділерді аса осал күйге түсірді. Осы уақытта жоңғар әскерлері бұрын Циң империясына қарсы күрескен шығыс шекарадан Шу мен Талас өзендері бойына ауыстырылды. Қазақ билеушілері шабуыл күтпеген еді: Кіші және Орта жуз билеушілері сол кезде Волга қалмақтарына қарсы жорыққа дайындалып жатты, ал үлкен хан Болат та алдағы қауіпті алдын ала байқамады.

1723 жылы, Қытай императоры Кансидің қайтыс болғанына көп ұзамай және Жунгар хандығы мен Цин империясы арасындағы уақытша татуласу кезеңінде, Жунгар ханы Таван-Рабдан ұлы Шоно-Лозанның басшылығымен қазақтарға қарсы 30 000-нан астам әскер жіберді. Кенеттен жасалған шапқыншылық ауылдарды тосыннан алды: алғашқы болып Талас пен Арыс аңғарларындағы Сәдір тайпалары зардап шекті, олардың көпшілігі қаза тауып немесе тұтқынға алынды, сондай-ақ басқа көшпенді қоныстар мен қалалар да шабуылға ұшырады. Мыңдаған адам тұтқынға алынды, ал сол жылы жоңғары Түркістанды басып алды, Ташкент, Сайрам және тағы бірнеше қалалар жау қолына түсті, бұл қазақ билеуші элитасына ауыр соққы болды; Әбілқайыр ханның отбасы да тұтқынға алынды[22]. 1723–1727 жылдары жоңғары Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өңірін басып алып, қазақ милициясын жеңді; Хожант, Самарқанд және Әндижан сияқты өзбек жерлері олардың бақылауына өтті, ал кейін Ферғана алқабы да жаулап алынды[19]. Бұл жылдар Қазақстан тарихында «Ұлы апат жылдары» (Aqtabang Shubyrindy) деп жазылды. 

«Ұлы апат жылдары» жойқын салдары жағынан тек XIII ғасырдағы моңғол басқыншылығымен ғана салыстырылады: жоңғар агрессиясы Орталық Азиядағы халықаралық жағдайды түбегейлі өзгертті, ал мыңдаған отбасылардың Орталық Азия шекараларына және Волға қалмақтарының иеліктеріне жақындауы өңірдегі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген қазақ рулары Оңтүстік Қазақстандан қашты: Ұлы Жүз бен Орта Жүздің бір бөлігі Ташкент, Хожант, Қаротегин және Ферғана аймақтарына, тіпті Памирге дейін; Орта Жүздің басым бөлігі Самарқанға; ал Кіші Жүз рулары Хиуа мен Бұхараға. Бұл қайғылы көшу «Елім-ай» атты әйгілі әнде бейнеленген.

Қарақалпақтар 1723–1725 жылдардағы Жунгар басқынынан ауыр шығынға ұшырады. Олар Сырдарияның орта ағысынан көшуге мәжбүр болып, кейбіреулері Ташкент маңындағы өзеннің жоғарғы ағысына, ал басқалары Арал теңізі жағалауындағы Емба, Яик және одан да шалғай аймақтарға қоныс аударды. Бұл қоныс аудару ұзақ уақыт бойы қарақалпақ халқының ұлттық бірігу үрдісін тоқтатты. Осы кезеңде қарақалпақтар «жоғарғы» және «төменгі» топтарға бөлінді: біріншілері жоңғар феодалдық хандарына тәуелді болса, екіншілері Ұлы және Орта жүз билеушілерінің билігіне өтті. Т. А. Жданконың айтуынша, Сырдарияның орта ағысындағы жоңғарлардың нығаюы бұл бөлінуді толық ресми түрде бекітіп, олардың тарихи тағдырындағы айырмашылықты анықтады. 

Осы кезеңде жоңғар әскерлері қырғыздарға да шабуыл жасады. Капитан И. Унковскийдің «жоңғария халықтары, билеушілері мен қалалары туралы үзінді» еңбегіне сәйкес, хан Цеван-Рабдан Иссык-Көл аймағында көшіп-қонып жүрген «buruттар» деп аталатын халықты бағындырды. Кейбір қыргыздар өз еркімен жоңғарлардың билігін мойындап, оларға аманат ретінде адамдар берді, ал басқалары қарсылық көрсетті. жоңғар әскерлері сондай-ақ Гиндукуш пен Памир-Алай хандықтарына да жетті.

жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақтардың Орталық Азияға жаппай қоныс аударуы өңірге ауыр әлеуметтік-экономикалық салдар әкелді. Көшпенділер — қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар — өз малымен бірге егіншілік алқаптарды талқандап, дақылдарды таптап, бұрыннан тығыз қоныстанған қалаларды толықтырды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, үздіксіз шапқыншылықтар Мавераннахрда жойқындық пен аштық тудырып, каннибализмге әкелді. Самарқан мен Хиуа сияқты көптеген қалалар он жылдан астам уақыт бойы тұрғындарсыз қалды, сауда құлдырады, ақша айналымнан жоғалып кетті, ал керуендер Жунғария хандығы арқылы айналып өтуге мәжбүр болды. Орталық Азиядан Арал теңізі аймағына оралған кейбір қазақ босқындары одан әрі солтүстікке, Оңтүстік Урал мен Батыс Сібірге қоныс аударып, бұл Қалмақтардың Волгаға шегінуіне әкелді. Сонымен бірге Кіші және Орта Жүз тайпаларының бір бөлігі Тобол, Орь, Уй және Илек өзендеріне қарай бет алып, жайылымдар үшін башкирлермен қақтығыстар басталып, мал ұрлау мен тұтқындарды алумен бірге жүрді. 

1724 жылдың жазының соңында Әбілқайыр мықты шабуылмен Түркістан мен Ташкентті басып алып, жоңғар қолбасшысы Шоно-Лозанды Қаратау шыңдарына шегінуге мәжбүр етті. Әбулхаир бұл қалаларды алты айдан астам уақыт бойы ұстап тұрды, бірақ 1725 жылдың көктемінде жаудың әскери үстемдігіне байланысты оларды тастап кетуге мәжбүр болды. Сол жылы Әбулхаир 50 000 адамнан тұратын әскер жинап, Цеван-Рабдан әскеріне қарсы шайқасты. Шамамен 10 000 сарбаздан айырылып, жеңіліс тапқаннан кейін ол шегінді. Осыдан кейін 1725 жылдың көктемінде Түркістан мен Ташкент жоңғар әскерлерінің қолына қайта өтті. Қазақтар Орталық Азияның қалалық нарықтары мен қолөнер орталықтарынан мүлдем оқшау қалды. Осы жаулап алудың тікелей нәтижесінде қазақ босқындарының жаңа, күшті легі Қазақстанның солтүстік-батысы мен солтүстігіне ағылды.

Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, 1720-жылдардың басында қазақтар мен Ташкент тұрғындары ойраттарға қарсы бірлескен көтерілістер жасаған. Орталық Азиялық тарихшы Хожамқұли-бек Балхи Ташкентке қарсы Хунтайджи науқанында, Андижан, Сайрам және Сырдарияның жағалау аймақтарында «шамамен үш лакх қазақ, Ташкент халқымен бірге... бір ай бойы таңнан кешке дейін шайқасты», бірақ жеңіліп, Самарқантқа шегінуге мәжбүр болды, ал Ташкент пен Андижан харадж төлеуге келісті. Сол автордың айтуынша, ойрат феодалдық ханзадалары қырғыздарды да жеңіп, оларды Хисар-и-Шадман мен Хутталан аймақтарына шегінуге мәжбүрлеген.

1725 жылдың қысында Астрахань басқармасы Калмық тайшаларынан Ембаға қарай мыңдаған қазақ әскерінің жылжуы туралы алаңдатарлық хаттар ала бастады. 1725–1726 жылдары Кіші және Орта Жүз қазақ тайпаларының мәжбүрлі қоныс аударуы Жунгарлардың қысымы мен Орталық Азиядағы негізгі қалаларға бақылауды жоғалту салдарынан болды. Солтүстік-батысқа қарай болған бұл қоныс аударулар Ресей империясының оңтүстік шекараларындағы жағдайдың күрт нашарлауына әкелді. Қазақтар Яик, Илек және Тобыл өзендері бойындағы дала жерлерін иеленді, бұл жайылым мен су көздері үшін башкирлермен, калмықтармен және Яик казактарымен көптеген қақтығыстарға әкелді. Патша үкіметінің шенеуніктерінің есептерінде шекара аймақтарына қауіп төндірген қарулы қақтығыстар мен шапқыншылықтар тіркелді. Жағдайдың шиеленісуі Санкт-Петербургте үлкен алаңдаушылық тудырды. 1725 жылғы желтоқсанда императрица Екатеринаның төрағалығымен өткен Жоғарғы құпия кеңестің отырысында бұл мәселе талқыланды. 

1723–1725 жылдардағы жорық кезінде Ресей Қазақстаның және Орталық Азияның істеріне араласпай, оның орнына өз бақылауындағы калмықтар мен башкирлердің жерлеріне қазақтар мен қарақалпақтардың ықтимал шапқыншылықтарын болдырмауға басымдық берді. Осылайша, 1723 жылғы 12 желтоқсанда Еділ қалмақтарының ханы Айукеге хат жолданды, оған шабуылға тойтарыс беруде жергілікті билікке көмектесуді бұйырды, себебі «қырғыз-қайсақтар мен қарақалпақтар қырық мың адам болып жиналып, біздің императорлық ұлылығымыздың қалаларына және сіздің ұлыстарыңызға соғыс ашып, ауылдар мен шағын елді мекендерді жоюға бет алған».

А. И. Тевкелев осы кезеңде қазақтардың «жеңілген, шашыраңқы және күйреген» екенін жазды. Алайда алғашқы жеңілістерден кейін қазақтар өз күштерін жинай бастады. 1726 жылдың басында батырлар[34] бөлек-бөлек жасақтары үйлестірілмей[35] әрекет етті.

1726 жылы қазақтар Жоңғар хандығына қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсете бастады. Сол жылы қазақ руларының өкілдері Түркістан маңындағы Орда-Бас (Ордабасы) аймағында жиналып, халықтық милиция құруға шешім қабылдады. Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан милицияның бастығы және басшысы етіп сайланды. 1727 жылы үш жүзден келген қазақ милициясы бір қолбасшылыққа біріктірілді. Қазақ тарихи дәстүрінде, 20-шы ғасырдың басында А. А. Диваев жазып алғандай, [40][41], Сырдария өзенінің батысында, Бұлақты мен Белеут өзендерінің бойында, Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Қара-Шыр аймағында жоңғар әскері мен қазақ милициясы арасында үлкен шайқас болғаны айтылады, онда қазақ милициясы жеңіске жеткен. Кейін бұл орын «Калмак кырылган» — «Джунгалардың өлімі болған жер» деп аталды. Бұл шайқас туралы жазбаша деректер болмаса да, қазіргі заманғы тарихшылар (Кадыбаев А. Ш., Моисеев В. А.) бұл шайқастың шынайы болғанына еш күмән келтірмейді. Қазақтардың жеңісіне сондай-ақ 1727 жылы билеуші Цаван-Рабданның өлімінен кейін басталған және оның мұрагерлері арасындағы тақ үшін күрес салдарынан Дунганстандағы ішкі саяси тұрақсыздық та ықпал етті.

Қазақтар Жоңғар хандығының әскерлеріне қарсы алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізгенімен, елдің оңтүстігі мен шығысындағы қазақ жерлерін азат ету міндеті күн тәртібінде қалды. 1728 жылғы 6 қарашада Орта жүз ханы Семеке батыс артының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қазақтарға барлық күштерін Жоңғар хандығы әскерлеріне қарсы шоғырландыруға мүмкіндік беру мақсатында Волга қалмақтарына бейбіт келіссөздер жүргізу үшін елшілік жіберді.

Қадырбаевтың бағалауы бойынша 1728 жылдан кейін өткен құрылтайда Кіші жүз ханы Әбілқайыр біріктірілген қазақ милициясының бас қолбасшысы етіп сайланды. Қазақ милициясы мен Жұңғар хандығы әскерлері арасындағы соңғы ірі шайқас Балқаш көлінен 120 шақырым қашықтықта, Аңракай аймағында өтті. Моисеевтің бағалауы бойынша Анграка шайқасы 1729 жылы өтсе, Қадыржановтың айтуынша ол 1729 жылы немесе 1730 жылдың көктемінде болған.

Тынышпаевтың айтуынша, осы шабуыл кезінде қазақ атты әскерлері жау күштеріне бірнеше рет соққы берді. Үлкен шайқас бөлімшелерін Абұлмәмбет, Барак, Әбілқайыр, Бөкейір және басқа да Шыңғыс ұрпақтары – сұлтандар басқарды. Олармен бірге Кіші жүздің Жетіру ұрпағынан  батырлар Богенбай мен Есет сияқты «қара сүйек» өкілдері дшыққане қатысты, Канжығалы руынан Богенбай мен Орта Жүздегі Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан атымен бірдей Богенбай, сондай-ақ батырлар Қабанбай, Жәнібек, Отанбай, Тәлік, Саурық, Малайсары және тағы басқалары.

Қазақстандық тарихшы И. В. Ерофееваның айтуынша, Жоңғар хандығына қарсы соғыста қазақ милициясының алғашқы ірі жеңістеріне қарамастан, Хан Абулхаир мен басқа қазақ қолбасшылары келесі жылы оңтүстік-шығыс майданда кең ауқымды шабуыл ұйымдастыра алмады, себебі Беляуты өзені маңындағы шайқастан кейін олар Орталық Азия істеріне терең араласты. 1731 жылғы 6 қазанда Иргиз өзеніндегі жазғы штабында қазақтардың сыртқы жауларына қарсы жүргізген соңғы күресін еске ала отырып, хан Абылай А. И. Тевкелевке: «Контайшамен көп жылғы соғыстан қанағаттанбай, Бұхараға қарсы соғыс аштым...» деді. ...Алайда, біз қазір Бұхара мен Хиуамен бейбітшілік орнаттық». 1920–1930 жылдардағы құжаттық тарихи материалдарда Қазақ ханның Орталық Азиядағы әскери әрекеттері туралы нақты мәліметтер дерлік жоқ, сондықтан аталған оқиғалардың шамамен ғана бейнесін қалпына келтіруге болады.

1729 жылы М. Этигеров Хунтайжидің штабына келді. Галдан-Церен Сібір әкімшілігінің талаптарына қызықпады, керісінше табанды түрде: «Сіздің жағындағы казактарға шабуыл жасамай ма?» деп сұрады, бұл қазақтарға қарсы бірлескен науқанға дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алайда Сібір әкімшілігі бұл идеяны қатаң түрде қабылдамады. Қазақ шапқыншылықтарына жауап ретінде жоңғар әскерлері қазақ көшпенділеріне шапқыншылық жасады.

Қазақ әскерлерінің қысымы салдарынан орыс елшілігі Семейде қалуға мәжбүр болды. 1731 жылдың қысында қазақ әскерлері жоңғар сауда керуенін жеңіп, орыс конвойын қолға түсірді. Орыс-жоңғар қатынастарын білген қазақ батырлары орыстарды босатты, ал ұйғыр саудагерлерін тұтқынға алды. Қиын қарым-қатынасқа қарамастан, қазақтар мен жоңғарылар арасындағы тұтқындар мәселесі адамгершілік тұрғыда шешілді.

Қазақтар дербеттерге ауыр соққы берді. 1730 жылдың жазында ойраттар Л. Угрымовқа шамамен мың дербет үйі тәркіленіп, мал-мүліктің ұрланғаны туралы хабарлады. 1731 жылдың күзінде қазақтар Жунғарияға терең рейд жасады. Құлдықтан қашып шыққан халха моңғолдары қазақтардың «көптеген адамдарды, әйелдер мен балаларды, мыңнан астам малы бар үйлер мен мүліктерін» тұтқынға алғанын хабарлады. 

Сол жылы Орта жүз қазақтары Жұңғарияға қарсы ірі көлемді жорық бастауды жоспарлады. Оған жауап ретінде 1732 жылдың жазында 7000 жұңғар Орта жүз қазақтарының ұлыстарына шабуыл жасады, бірақ шегінуге мәжбүр болды.

1732 жылы ойраттар Ресей елшісі А. И. Тевкелевтің қазақ даласына келгені және қазақ феодалдық ақсүйерлері арасындағы адалдық мәселесіне байланысты шиеленіс туралы естіп білді. 1 маусымда, – деп жазды Л. Угримов өзінің күнделігінде, – біз Ургада казактардың өз ханы Абылай ханға қарсы көтерілгені, ол Ресейден елші талап еткені (қазір ол олардың қасында), елшіні жібермей, үлкен қысым көрсетіп жатқаны туралы хабар алдық... Бұл ақпаратты қазақтардың Ресейге қарсы айқын жаулық әрекеті деп қабылдаған Галдан-Церен Л. Угримовқа қазақтарға қарсы әскери одақ құру мүмкіндігін талқылауды ұсынды.

1733 жылдың мамыр айында ойрат ханзадасы Цаган Семейге келіп, жергілікті әскери билік өкілдеріне мынадай мәліметтерді жеткізді: «Мен мырзадан біздің бар достығымызға сүйене отырып, жергілікті бекіністерде келісім орнату және осы бекіністерден казактардың жасағын жоюға бара алатын орыс әскерін жіберу туралы бұйрық алдым, оны сіз қазір есеп беруіңіз керек». Оған жауап ретінде Қазақстандағы және Жұнгариядағы шекарада шынында да көптеген орыс әскері бар екені, бірақ жоғарыдан бұйрық болмаса, оларды сізбен бірге жіберу немесе көмек көрсету мүмкін еместігі, әсіресе қазақтармен қақтығыстар жоқ екені айтылды.

1732 жылы ойраттардың Орта Жүзге қарсы жүргізген жорығы сәтсіз аяқталды. Л. Угримовтың айтуынша, жоңғар әскерлері «үлкен шығынмен» оралды, тіпті олардың дерлік барлығы сол жерде қалды. Осы шапқыншылық салдарынан Орта Жүздің дәстүрлі аристократиясының жиналысы өтпеді.

Сол уақытта Кіші жүз қазақтары Жунғарияға шапқыншылықтарға тек кейде ғана қатысып, әдетте Волга қалмақтарына немесе башкирлерге шабуыл жасайтын.

Ұлы Жүздегі жағдай мүлдем басқаша болды. Кеңестік және революцияға дейінгі тарихи әдебиеттерде Ұлы Жүздің феодалдық ханзадаларының қай уақытта және қандай жағдайда Жоңғарияға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болғаны туралы сұрақ сирек қойылған. Н.Г. Аполова және бірқатар басқа кеңес тарихшылары 1723–1725 жылдардағы ойрат шапқыншылығынан кейін Ұлы Жүздің Жунгарияға тәуелділігін мойындағанына сенеді. 

== Ойрат-қазақ соғысы (1739–1742) ==
XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қауырт саяси оқиғалар, әсіресе &quot;[[Ақтабан шұбырынды]]&quot; оқиғасы ел басқару ісімен, оның ішкі және сыртқы қатынас мәселелерімен арнайы кәсіби деңгейде айналысатын топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған жоқ, оның арасында қара сүйектен шыққан би мен батырлар да, бай мен ақын-жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан [[Төле би]] Әлібекұлын (1663—1756 жылдары), [[Қазыбек би]] Келдібекұлын (1667—1763 жылдары) және [[Әйтеке би]] Бәйбекұлын (1644—1700 жылдары) атауға болады. Қоғам өмірінде [[Бұқар жырау]] сияқты қайраткер-ойшылдардың, Жәнібек тархан, Сартай батыр Байжанұлы, Жылқыайдар батыр, Жылқыаман батыр, Итемген-Сүтемген батырлардың және т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты болғаны даусыз.

Сақталған деректік материалдардан қазақ басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына міндет етіп қойғанын аңғаруға болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа аудару және жалпыұлттық мүддеге бет бұру еді.

XVIII ғасырдың 50-жылдарының алғашқы жартысында [[Түркістан (қала)|Түркістан]]дағы Төле биге [[Көкшетау]]дан Абылай сұлтан бастаған өкілдік келеді. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің &quot;Шeжipeciндe, және Абылай туралы тарихи жырда: &quot;Сапарға келушілердің мақсаты — &quot;Қазақ хандығының тұрағын анықтау&quot; болды деп көрсетеді. Бұл кезде [[Ұлы жүз]]дің соңғы ханы [[Жолбарыс хан]] қаза тауып (1740 жылы), билік Төле бидің қолында еді. Бидің 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле бидің үш жүз алдында бірдей беделді Абылай сұлтанмен арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз бен Ұлы жүздің тең билеушісі ретінде мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде хандық билікке сайланғанға (1771 жылы) шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен [[Қоқан хандығы]]на әскери жорықтар жасауы (1766 жылы, 1770 жылы) соның айғағы.

&quot;Ақтабан шұбырынды&quot; оқиғасы көшпелі мал шаруашылығына сүйенген экономиканың әлсіз жақтарын көрсетіп, оны реформалау қажеттігі туралы мәселе қойды. Төле би алқалы кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: &quot;...Дұрыс жолға түс, жер емшегін ем, орнықты болсаң, карның тойынар, киімің бүтінделер! Аяқты малға сенбе, мал — бір жұттық... төрт түлік жиған малыңнан күндердің күні келгенде бір үзім нан артық!&quot; — деген үндеумен қайырады. Бидің түсінігі бойынша, егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп Көпеев [[Төле би]] заманында 22 наурызды Жаңа жылдың басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік қамына кірісудің қазақ арасында дәстүрге айналғандығын жазады.

Тура осы мазмұндағы пікірді [[Абылай хан]] да ұсынады. Ол Қалдан Серенмен болған әңгімеде: &quot;Қазақ орнықпай жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып, отырықшы өмірге кіргізіп өлсем, армансыз болар едім&quot; деген ойын білдіреді.

Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас көтерген қоғамдық өмір мен ойдағы бұл үдерістер бұдан былайғы уақытта өзінің табиғи жалғасын таба алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасуы соңына жетпей үзілді, енді ғана басталған қоғамның белгілі бөлігінің отырықшы тұрмысқа өтуі тоқтап қалды, коғамдық санада рулық- жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу аяқталмады.

Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз шешімін таппады? Көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономика және өмір салты тұрақты басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына қолайлы жағдай туғыза алған жоқ. Сонымен бірге экстенсивті көшпелі мал шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес халыққа интенсивті экономикалық жүйеге көшуге аса қолайлы фактор емес-тін. Сондай-ақ елде білім беру саласының мүлдем жоқтығы, сауаттылықтың өте төмен деңгейі шаруашылық пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне кешуде негізгі кедергілердің біріне айналды.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4&lt;/ref&gt;

==Әдебиет==

* {{кітап
 |авторы         = Ерофеева И. В.
 |бөлімі         = События и люди Казахской степи (эпоха позднего средневековья и нового времени) как объект исторической ремистификации
 |тақырыбы         = Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Дайк-Пресс
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Дайк-Пресс
 |жыл         = 2007
 |томы        = 
 |беттері     = 296
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Erofeeva
}}

* {{кітап
 |авторы         = Ерофеева И. В.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Дайк-Пресс
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Дайк-Пресс
 |жыл         = 2007
 |томы        = 
 |беттері     = 456
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 9965-798-64-8
 |тиражы       = 
 |ref=Erofeeva
}}

* {{кітап
 |авторы         = Кадырбаев А. Ш.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв.
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Вестник Калмыцкого университета
 |орны        = 
 |баспасы     = 
 |жыл         = 2023
 |томы        = 
 |беттері     = 6-16
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Кадырбаев
}}

* {{кітап
 |авторы         = Кушкумбаев А. К.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Военное дело казахов в XVII—XVIII веках
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Дайк-Пресс
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Дайк-Пресс
 |жыл         = 2001
 |томы        = 
 |беттері     = 182
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 9965-441-44-8
 |тиражы       = 
 |ref=Kushkumbayev
}}

* {{кітап
 |авторы         = Моисеев В. А.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Джунгаро-казахские отношения в XVII-XVIII веках и политика России
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Вестник Евразии
 |орны        = 
 |баспасы     = 
 |жыл         = 2000
 |томы        = 
 |беттері     = 22-43
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Moiseev
}}

* {{кітап
 |авторы         = Моисеев В. А.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.)
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Гылым
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР
 |жыл         = 1991
 |томы        = 
 |беттері     = 238
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Моисеев
}}

*{{кітап
 |авторы         = Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы         = Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая)
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = Наука
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР
 |жыл         = 1988
 |томы        = 
 |беттері     = 144
 |барлық беті    = 
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
 |ref=Сулейменов, Моисеев
}}

==Дереккөздер==
{{reflist}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>lidmdy80f5lkzxtzo6uhxban86i8f36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аносов атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106913</id>
    <revision>
      <id>3627986</id>
      <parentid>2154678</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3627986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1726" sha1="b557xv1uzsuywfks8d7vmbcwaza4hmd" xml:space="preserve">Көшеге орыстың ғалым-металлургі, жоғары сапалы құрыш балқыту тәсілін жасаған [[Павел Петрович Аносов]]тың есімі ([[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 14.11. 1956 №28 шешімі) берілген. Аносов Павел Петрович (1799-1851) [[Сібір]]де дүниеге келген. Сібірдегі «Алтай» зауытына басшылық еткен.

Көше [[Алмалы ауданы]]нда орналасқан. Көше [[Райымбек атындағы даңғыл (Алматы)|Райымбек даңғылынан]] басталып, Есенжанов көшесіне жейін созылып жатыр. [[Шәкәрім көшесі (Алматы)|Шәкәрім]], [[Құлымбетов атындағы көше (Алматы)|Құлымбетов]], [[Қарасай батыр атындағы көше (Алматы)|Қарасай батыр]], [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]], Артем, [[Дүйсенов Есен атындағы көше (Алматы)|Дүйсенов]] көшелерімен қилысады. Бұрынғы атауы-Жаңа 1-ші көше. Көшенің ұзындығы - 1900
метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Аносов атындағы көше (Алматы).jpg|нобай]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>b557xv1uzsuywfks8d7vmbcwaza4hmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627987</id>
      <parentid>3627986</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3627987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1691" sha1="l7j0jmsk8yjd5g02qmddwaq2n02yj02" xml:space="preserve">Көшеге орыстың ғалым-металлургі, жоғары сапалы құрыш балқыту тәсілін жасаған [[Павел Петрович Аносов]]тың есімі ([[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 14.11. 1956 №28 шешімі) берілген. Аносов Павел Петрович (1799-1851) [[Сібір]]де дүниеге келген. Сібірдегі «Алтай» зауытына басшылық еткен.

Көше [[Алмалы ауданы]]нда орналасқан. Көше [[Райымбек атындағы даңғыл (Алматы)|Райымбек даңғылынан]] басталып, Есенжанов көшесіне жейін созылып жатыр. [[Шәкәрім көшесі (Алматы)|Шәкәрім]], [[Құлымбетов атындағы көше (Алматы)|Құлымбетов]], [[Қарасай батыр атындағы көше (Алматы)|Қарасай батыр]], [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]], Артем, [[Дүйсенов Есен атындағы көше (Алматы)|Дүйсенов]] көшелерімен қилысады. Бұрынғы атауы-Жаңа 1-ші көше. Көшенің ұзындығы - 1900
метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Аносов атындағы көше (Алматы).jpg|нобай]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>l7j0jmsk8yjd5g02qmddwaq2n02yj02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарасай батыр атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107456</id>
    <revision>
      <id>3627988</id>
      <parentid>3385034</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3627988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="stu7i7a13ov30mmwgwh4pp78cfaedk7" xml:space="preserve"> Көшеге [[Ұлы жүз]]дің Шапырашты руынан шыққан батыр, Жетісу жерін жоңғарлардан қорғаған жолбасшы Қарасай батырдың есімі (Алматы қаласы әкімінің 30.12.[[1997]] № 803 шешімі) берілген. - Қарасай батыр ([[1664]]-[[1727]]) [[Алматы облысы]] Қаскелен ауданында дүниеге келген.
Көшенің Достық және Сейфуллин даңғылдарымен шектелген аралығында бульвар жасалған. Көше бойында әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дің химия факультеті, Қазақ мемлекеттік жобалау ғылыми-зерттеу институты, Маз балалар музыка мектебі, Мемлекеттік ұйғыр музыкалық комедия театры, Мемлекеттік корей музыкалық комедия театры орналасқан. Көше [[Медеу ауданы|Медеу]], [[Алмалы ауданы|Алмалы]], [[Әуезов ауданы|Әуезов]] аудандарында орналасқан. [[Абдуллиндер атындағы көше (Алматы)|Абдуллиндер көшесінен]] бастарын, [[Варламов атындағы көше (Алматы)|Варламов]] көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атаулары: а) Сельская; ә) Виноградов - көшелері. Көшенін ұзындығы - 7300 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Қарасай батыр атындағы көше (Алматы).jpg|нобай]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>stu7i7a13ov30mmwgwh4pp78cfaedk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рахманинов атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107880</id>
    <revision>
      <id>3627943</id>
      <parentid>2753938</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3627943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1188" sha1="ecsw0o5zd93df5iqfgnhuktynkt4qdt" xml:space="preserve">'''Рахманинов атындағы көше (Алматы)''' Орыс композиторы, пианист, дирижер [[Сергей Васильевич Рахманинов]] (1873-1943) есімі [[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 12.12.1956 №31 шешімі) берілген. Көше Бостандық, Алмалы аудандарын қиып өтеді. [[Васницов атындағы көше (Алматы)|Васницов көшесінен]] басталып, [[Есенжанов атындағы көше (Алматы)|Есенжанов көшесіне]] дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атаулары: 2-ші көше; Фрунзе көшелері. Көшенің ұзындығы - 2600 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Рахманинов атындағы көше (Алматы).jpg|нобай]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>ecsw0o5zd93df5iqfgnhuktynkt4qdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шевченко көшесі (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108187</id>
    <revision>
      <id>3627940</id>
      <parentid>3553262</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3627940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2353" sha1="1zra3m5ltrtprcbmxhortpwe8jxgbjh" xml:space="preserve">Көшеге әйгілі украин ақыны, суретшісі [[Тарас Григорьевич Шевченко]]ның есімі (1957 жылы) берілген. Шевченко Тарас Григорьевич (1814-1861) [[Киев губерниясы]] Звенигород уезі Соринцы селосында дүниеге келген. Ол - «Кобзарь» (1840), «Гайдамактар» (1842) туындысының авторы.

Көше Медеу, Алмалы аудандарында орналасқан. Көше [[Кіші Алматы]] өзенінен басталып, [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев көшесіне]] дейінгі аралықта созылып жатыр. Айманов, Жароков, Әуезов, Манас, Д.Қонаев көшесінен С. Мұқанов көшесіне дейінгі аралықта трамвай жолы салынған. Бұрынғы атауы - Лагерь көшесі. Көшенің ұзындығы - '''5850 метр'''.

[[File:ALA Vostok calendar.JPG|left|thumb|Шығыс календарі фонтан]]

Көше қаланың орталық көшелерінің бірі болғандықтан, оның бойында ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының ғимараты, ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің емханасы мен ауруханасы, [[Қазақ көлік және коммуникация академиясы|Қазақ Көлік және Коммуникация академиясы]], «Динамо» ерікті спорт кешені, «Динамо» стадионы, «Восход» киім дүкені, т.б. орналасқан. Кешенін [[Уәлиханов көшесі (Алматы)|Ш.Уәлиханов көшесімен]] қиылысқан жерінде Ш.Уәлихановтың ескерткіші орнатылған.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Шевченко көшесі (Алматы).jpg|нобай]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>1zra3m5ltrtprcbmxhortpwe8jxgbjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627941</id>
      <parentid>3627940</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3627941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2363" sha1="r3m5mtbbvzqr7lrmz1musemxbxu9egk" xml:space="preserve">Көшеге әйгілі украин ақыны, суретшісі [[Тарас Григорьевич Шевченко]]ның есімі (1957 жылы) берілген. Шевченко Тарас Григорьевич (1814-1861) [[Киев губерниясы]] Звенигород уезі Соринцы селосында дүниеге келген. Ол - «Кобзарь» (1840), «Гайдамактар» (1842) туындысының авторы.

Көше Медеу, Алмалы аудандарында орналасқан. Көше [[Кіші Алматы]] өзенінен басталып, [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев көшесіне]] дейінгі аралықта созылып жатыр. Айманов, Жароков, Әуезов, Манас, Д.Қонаев көшесінен С. Мұқанов көшесіне дейінгі аралықта трамвай жолы салынған. Бұрынғы атауы - Лагерь көшесі. Көшенің ұзындығы - '''5850 метр'''.

Көше қаланың орталық көшелерінің бірі болғандықтан, оның бойында ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының ғимараты, ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің емханасы мен ауруханасы, [[Қазақ көлік және коммуникация академиясы|Қазақ Көлік және Коммуникация академиясы]], «Динамо» ерікті спорт кешені, «Динамо» стадионы, «Восход» киім дүкені, т.б. орналасқан. Кешенін [[Уәлиханов көшесі (Алматы)|Ш.Уәлиханов көшесімен]] қиылысқан жерінде Ш.Уәлихановтың ескерткіші орнатылған.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Шевченко көшесі (Алматы).jpg|нобай]]&lt;gallery&gt;
Сурет:ALA Vostok calendar.JPG|Шығыс календарі фонтан
&lt;/gallery&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>r3m5mtbbvzqr7lrmz1musemxbxu9egk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рианна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122992</id>
    <revision>
      <id>3628275</id>
      <parentid>3608295</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3628275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29135" sha1="lx9lcftm7mudos3j0maz0erq6fd21wb" xml:space="preserve">{{Cleanup}}
{{Музыкант
 |Есімі              = Рианна
 |Атауы          = Rihanna
 |Сурет             = Rihanna 2012 (Cropped).jpg
 |Сурет ені      = 250px
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туған кездегі есімі = Робин Рианна Фенти
 |Толық аты       = 
 |Туған күні    = 20.02.1988
 |Туған жері   = Барбадос
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 2005 — осы уақытқа шейін
 |Мемлекет           = {{USA}}
 |Мамандықтары        = {{әнші|АҚШ}}, әннің авторы, продюсер, филантроп, {{актриса|АҚШ}}
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспаптары      = 
 |Жанрлары            = [[Заманауи ритм-н-блюз]], [[Дэнсхолл]], [[Регги]]
 |Лақап аты       = Rihanna
 |Ұжымдары       = 
 |Қызметтес болған   = [[Бритни Спирс]], [[Jay-Z]], [[Шон Пол]], [[Fabolous]], [[Ne-Yo]], [[Maroon 5]], [[Джастин Тимберлейк]], [[Тимбалэнд]], [[T.I.]], [[Дрейк]], [[Ники Минаж]], [[Дэвид Гетта]], [[Канье Уэст]], [[Эминем]], [[Coldplay]]
 |Лейблдері           = [[Def Jam Recordings|Def Jam]], SRP, [[Roc Nation]]
 |Марапаттары          = 
 |Сайты             = {{URL|1=rihannanow.com|2=Ресми сайты}}&lt;br /&gt;[[Сурет:Rihanna-signature.png|100px]]&lt;br /&gt;Рианнаның қолтаңбасы
}}
'''Рианна''' ({{lang-en|Rihanna}}; толық аты '''Робин Рианна Фенти''', {{lang-en|Robyn Rihanna Fenty}}; 20 ақпан 1988, [[Барбадос]]) — барбадос әншісі, музыкалық продюсер, актриса және сәнгер. Барбадостағы Сент-Майкл қаласында туылып, 16 жасында [[АҚШ|АҚШ-қа]] әнші мансабын бастау үшін көшіп келген. Біраздан соң Def Jam Recordings-пен келісімшарттқа қол қойды.

2005 жылы Рианна ''[[Billboard 200]]'' альбомдарының ондығына енген ''[[Music of the Sun]]'' дебюттік жұмысын шығарды және «Pon de Replay» синглы Billboard Hot 100-де сәттілікке ие болды. Бір жылдан аз уақыт өткен соң әншінің жарыққа шыққан оның екінші студиялық альбомы, ''A Girl like Me'' (2006), Billboard альбомдар чартында алғашқы бестікке кірді. Ал «SOS» композициясы, Рианнаның Hot 100-де жетекші болған алғашқы жасаған синглы болды. ''Good Girl Gone Bad'' (2007)  үшінші студиялық альбомы, төрт хит-синглді «[[Umbrella]]», «[[Take a Bow]]», «[[Disturbia]]», «[[Don't Stop the Music]]», тоғыз «[[Грэмми]]» номинациясын иеленіп, рэпер [[Jay-Z]] -дің қатысуымен «Umbrella» әні үшін «Үздік қойылым» аталымында жеңіске жетті. Оның төртінші студиялық альбомы ''Rated R'', 2009 жылдың қараша айында жарыққа шықты; альбомдағы бірнеше ән синглдердің ондығына кірді, атап айтқанда «Russian Roulette», «Hard» және «Rude Boy», Billboard Hot 100-дегі бірінші орынға шықты. ''Loud'' (2010) бесінші студиялық альбомына үш деңгейлі синглдер кірді: «[[Only Girl (In the World)]]», «[[What’s My Name?]]» және «[[S&amp;M]]». ''Talk That Talk'' алтыншы студиялық альбомы, 2011 жылы 18 қарашада жарық көрді және хит синглы «We Found Love», Рианнаның Hot 100-де №1 болып, 10 апта бойы үздіктер қатарында қалды. Жетінші ''Unapologetic'' альбомы, 2012 жылдың 19 қарашасында жарық көрді, оның шығуына «Diamonds» синглы себеп болды.

Рианна - 20 миллионнан астам альбом көшірмесі мен 60 миллион синглы сатылған барлық уақыттағы ең көп сатылған әртістердің бірі. Ол Billboard тарихындағы [[Billboard]] Hot 100 чартында он төрт рет бірінші орындарға шыққан ең жас әнші. 2010 жылдың наурызындағы жағдай бойынша, Рианна тек Америка Құрама Штаттарында 7,3 миллион альбом және 33,7 миллионнан астам сингл сатты. 2015 жылдың шілдесіндегі жағдай бойынша әншінің синглы 100 миллионнан астам данасы сатылды, бұл Рианна тарихта осындай көрсеткішке қол жеткізген алғашқы әртіс болды. Рианна Billboard журналы «2000 жылдардың сандық дәуірінің әртісі» атанды және 2000 жылдардың әртістері арасында 17-ші орынға ие болды. Әнші көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде 2007 жылы ''Ең Көп Сатылған Эстрада Әншісі'' және ''Жыл Әртісі'' номинациясы бойынша [[World Music Awards]], сонымен қатар BRIT Awards ''Ең Үздік Халықаралық Әйелдер Әртісі'' категориясында. Рианна сегіз Грэмми сыйлығын, алты American Music Awards және Icon Award, он сегіз Billboard Music Awards-ын жеңіп алды. 2018 жылдың 20 қыркүйегінде [[Барбадос]]тың [[АҚШ]]-тағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болды. 2018 жылдың соңында Рианна [[Forbes]] журналы құрған әлемдегі ең көп жалақы алатын әншілердің [[Рейтинг|рейтингінде]] жетінші орынға ие болды. Оның 2018 жылғы табысы 37,5 миллион долларды құрады.

== Өмірбаяны ==
==='''1988-2004: Балалық шағы және мансабының бастауы'''===
Рианна 1988 жылы 20 ақпанда Барбадостың Сент-Майкл округінде дүниеге келген. Ол – бухгалтер болып жұмыс істеген Моника Брэйтуэйт ({{lang-en|Monica Braithwaite}}) пен киім фабрикасындағы қойма инспекторы Рональд Фентидің ({{lang-en|Ronald Fenty}}) тұңғыш қызы&lt;ref name=&quot;People&quot;&gt;{{cite web|title=Rihanna: Biography – Part 1 &amp; 2|url=http://www.people.com/people/rihanna/biography|work=People|access-date=2008-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/68AILmWWx?url=http://www.people.com/people/rihanna/biography#|archive-date=2012-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Анасы Гайана тумасы болса, әкесі барбадостық және ирландиялық түбірге ие&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Spivey|first=Lisa|title=Rihanna, The New Cover Girl|newspaper=[[Los Angeles Sentinel]]|volume=72|issue=23|date=2007-01|page=B.5|issn=0890-4340}}&lt;/ref&gt;. Рианнаның Рорри мен Раджад Фенти есімді екі інісі бар&lt;ref name=&quot;ew&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20043393,00.html|title=Caribbean Queen: Rihanna|last=Watson|first=Margeaux|date=2007-06-22|magazine=Entertainment Weekly|accessdate=2008-11-27|archivedate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141021171420/http://www.ew.com/ew/article/0,,20043393,00.html}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, әкесінің бұрынғы қарым-қатынастарынан туған екі әпкесі мен бір ағасы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/3530429/Rihannas-secret-family-Amazing-story-of-singers-hidden-half-siblings.html|title=Rihanna's secret family|last=Leigh|first=David|date=2011-04-16|work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]]|accessdate=2011-07-21|archivedate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709181324/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/3530429/Rihannas-secret-family-Amazing-story-of-singers-hidden-half-siblings.html}}&lt;/ref&gt;. Балалық шағында ол регги музыкасының әсерінде өсіп, жеті жасынан бастап ән айта бастады&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;. Әкесі [[нашақорлық]]қа жақын болған соң Рианнаның балалық шағы қиындықтарға толы болды. Оның ата-анасы Рианна 14 жасқа толғанда ажырасып кетті&lt;ref name=&quot;People&quot;/&gt;. Рианна Бриджтаундағы үш бөлмелі қарапайым үйде өсіп, әкесімен бірге базарда киім сатып жүрді&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/3363542/Rihannas-father-reveals-the-singers-early-life-in-Barbados.html |last=Samson |first=Pete |title=Rihanna's father reveals the singer's early life in Barbados |work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]] |date=2011-01-21 |access-date=2011-07-13 |archive-date=2015-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218181124/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/3363542/Rihannas-father-reveals-the-singers-early-life-in-Barbados.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ол ''Charles F. Broome Memorial School'' бастауыш мектебінде, кейін ''Combermere School'' орта мектебінде білім алды&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;. Мектеп кезінде Рианна достарымен бірге музыкалық трио құрды. Ол сондай-ақ Барбадос әскери дайындығы бағдарламасына қатысып, болашақ әнші Шонтельден әскери жаттығулар алған&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7880732.stm|title=Talking Shop: Shontelle|date=2009-03-05|work=BBC News|accessdate=2009-03-05|archivedate=2018-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181023040550/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7880732.stm}}&lt;/ref&gt;. Алайда, ол музыкаға толықтай көңіл бөлу үшін мектепті тастауға шешім қабылдады&lt;ref&gt;{{cite news|last=DePaulo|first=Lisa|url=https://www.gq.com/women/photos/201001/rihanna-video-photos?currentPage=2|title=Good Girl Gone Badass|work=[[GQ]]|date=2010-01|accessdate=2011-07-27|archivedate=2011-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111123063012/http://www.gq.com/women/photos/201001/rihanna-video-photos?currentPage=2}}&lt;/ref&gt;.

2003 жылдың желтоқсанында Рианна америкалық продюсер [[Эван Роджерспен]] (Evan Rogers) танысты. Роджерс демалыс күндерін Барбадоста өткізбек болып, өзімен бірге жұбайын ертіп келген. Жергілікті таныстары арқылы оның әйелі Рианнамен жолығып, жас талантты Эван Роджерспен кездестіруге шешім қабылдады&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/home/you/article-492706/The-dark-secret-raunchy-pop-sensation-Rihannas-past.html|title=The dark secret in raunchy pop sensation Rihanna's past|last=Paton|first=Maureen|date=2007-11-21|work=[[Daily Mail]]|accessdate=2011-07-09|archivedate=2017-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305134555/http://www.dailymail.co.uk/home/you/article-492706/The-dark-secret-raunchy-pop-sensation-Rihannas-past.html}}&lt;/ref&gt;. Рианна екі құрбысымен бірге Роджерстің қонақүйінде өткен тыңдалымға қатысты. Ол кезде олар қыздар тобының құрамында өнер көрсетіп жүрген еді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2007/12/18/rihanna-i-grew-up-with-crack-addict-dad-115875-20259307/|last=Bryant|first=Tom|title=Rihanna: I grew up with crack addict dad|work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]]|date=2007-12-18|access-date=2011-07-13|archive-url=https://www.webcitation.org/68AIO1Fxo?url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/rihanna-i-grew-up-with-crack-addict-529191#|archive-date=2012-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек Роджерс: «Рианна бөлмеге кірген сәтте-ақ, басқа екі қыз жай ғана жоқ болып кеткендей болды», – деп еске алды. Тыңдалым кезінде Рианна Destiny’s Child тобының «[[Emotion (песня)|Emotion]]» әнін орындады&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;. Роджерс жас әншіге тәнті болып, оны Нью-Йоркке шақырып, серіктесі [[Карл Старкен|Карл Старкенмен]] бірнеше ән жазуды ұсынды. Сонымен қатар, ол Рианнаның анасымен кездескісі келетінін айтады&lt;ref name=&quot;PattersonRain&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2007/aug/26/popandrock|title=Singing in the rain|last=Patterson|first=Sylvia|date=2007-08-26|work=The Guardian|access-date=2009-02-08|archive-url=https://www.webcitation.org/68AIPDlAA?url=http://www.guardian.co.uk/music/2007/aug/26/popandrock#|archive-date=2012-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

16 жасында ол Мэрайя Кэридің ''&quot;Hero&quot;'' әнін шырқап, мектептегі ''Miss Combermere'' сұлулық байқауында және шығармашылық байқауда жеңіске жеткен.&lt;ref name=&quot;RihannaRstones&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=3|title=Rihanna, Queen of Pain: Rolling Stone's 2011 Cover Story|last=Eells|first=Josh|date=2011-06-06|work=Rolling Stones|accessdate=2011-07-20|archivedate=2016-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124103853/http://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=3}}&lt;/ref&gt; Келесі жылы Рианна анасымен бірге Роджерске Коннектикут штатының Стамфорд қаласына барып жүрді. Старкеннің көмегімен ол &quot;Last Time&quot; балладасын, Уитни Хьюстонның &quot;For the Love of You&quot; әнінің мұқабалық нұсқасын және оның алғашқы хиті болған &quot;Pon de Replay&quot; композициясын қамтитын төрт әннен тұратын демонстрация жазды.&lt;ref name=&quot;usathesun&quot;&gt;{{Cite news |last=Jones |first=Steve |title=Rihanna has her day in the sun |url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2005-08-01-otv-rihanna_x.htm |work=USA Today |date=2005-08-01 |accessdate=2009-05-23 |archivedate=2011-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111018082345/http://www.usatoday.com/life/music/news/2005-08-01-otv-rihanna_x.htm }}&lt;/ref&gt; Оқуына байланысты Рианна студияда тек жазғы және Рождество мерекелерінде пайда болды, сондықтан демо жазбаларды жасау үшін бір жыл қажет болды.&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;
[[Сурет:RihannaJingle Ball.jpg|нобай]]
2005 жылы Эван Роджерс Рианнаның демо-жазбасын әртүрлі [[музыка]] лейблдеріне жібере бастады&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;. Көшірмелерінің бірі [[Def Jam Recordings]] студиясына жетті.[[A&amp;R]]-менеджері Джей Браун демо-жазбаны тыңдап, оны сол кездегі компания президенті [[Jay-Z]]-ге көрсетті&lt;ref name=&quot;Jay-ZPicks&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.mtv.com/news/yhif/jayz_picks/ |title=Jay-Z's Picks: Teairra Mari, Rihanna, Ne-Yo |last=Reid |first=Shaheem |publisher=MTV |accessdate=2009-02-08 |archivedate=2013-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103093214/http://www.mtv.com/news/yhif/jayz_picks/ }}&lt;/ref&gt;. Jay-Z «Pon de Replay» әнін алғаш естіген кезде күдікпен қарады, өйткені оның ойынша, ән өте күшті болғанымен, орындаушының есінде қалуы екіталай еді. Ол: «Тыңдармандар әнді ғана есте сақтап, орындаушыны ұмытып кетуі мүмкін. Мен әндермен емес, әртістермен келісімшартқа отырамын», – деп мәлімдеді&lt;ref name=&quot;Jay-ZPicks&quot; /&gt;. Def Jam – Рианнаға бірінші болып жауап берген лейбл болды. Оны тыңдалымға шақырды, онда ол «For the Love of You» әнін орындап, Jay-Z мен [[Антонио Л. Рид]] (Island Def Jam Music Group) алдында өнер көрсетті&lt;ref name=&quot;RihannaRstones&quot; /&gt;. Тыңдалымнан кейін сол күні-ақ келісімшартқа қол қойды және басқа лейблдермен кездесулерін тоқтатты&lt;ref name=&quot;usathesun&quot; /&gt;. 2005 жылдың ақпанында Def Jam-пен келісімшартқа отырғаннан кейін, Рианна АҚШ-қа қоныс аударды және Роджерс пен оның жұбайының үйінде тұрды. Ол өзінің сахналық аты ретінде Рианна есімін таңдады, өйткені бұл атау оның мансабында 2005 жылы студияда пайда болған қарапайым лақап ат қана еді&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=5|title=Rihanna, Queen of Pain: Rolling Stone's 2011 Cover Story|last=Eells|first=Josh|date=2011-06-06|work=Rolling Stones|accessdate=2011-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111014184549/http://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=5|archivedate=2011-10-14}}&lt;/ref&gt;.

=== 2005—2006: ''Music of the Sun'' және ''A Girl like Me'' альбомдары ===
[[Сурет:Rihanna-brisbane-cropped2.jpg|нобай]]
[[Def Jam Recordings]] лейблімен келісім-шартқа отырғаннан кейін Рианна келесі 3 айды студияда дебюттық альбомын жаза отырып өткізді.&lt;ref name=&quot;Jay-ZPicks&quot;/&gt; Рианнаның алғашқы студиялық альбомын жасауға [[Эван Роджерс]], [[Карл Старкен]], [[Stargate (продюсерлік топ)|Stargate]] және Poke &amp; Tone секілді продюсерлер қатысты.&lt;ref name=&quot;SlantMag1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.slantmagazine.com/music/review/rihanna-music-of-the-sun/619 |title=Rihanna: Music Of The Sun {{!}} Music Review |last=Cinquemani |first=Sal |date=2005-08-31 |work=[[Slant Magazine]] |accessdate=2009-05-29 |archivedate=2010-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101112194905/http://www.slantmagazine.com/music/review/rihanna-music-of-the-sun/619 }}&lt;/ref&gt; Ол алғаш рет рэпер [[Memphis Bleek]]-пен бірге жұмыс істеп, оның төртінші студиялық альбомы ''534'' үшін жазылған тректердің біріне қатысқан. Бұл альбом Рианнаның дебюттік жұмысынан бұрын жарық көрді. 2005 жылдың 22 тамызында Рианна өзінің алғашқы синглі «[[Pon de Replay]]» әнін шығарды. Ән [[Billboard Hot 100]] және [[UK Singles Chart]] чарттарында екінші орынға дейін көтерілді&lt;ref name=&quot;BillChartS&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080728075941/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archivedate=2008-07-28|title= Artist Chart History – Rihanna|magazine=Billboard|accessdate=2009-02-06}}&lt;/ref&gt;. Бұл әні дүниежүзілік хитке айналып, 15 елдің үздік ондығына енді. 2005 жылдың тамызында Рианнаның ''[[Music of the Sun]]'' атты алғашқы альбомы АҚШ аумағында шығарылды&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=658897&amp;aid=723346 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609193255/http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=658897&amp;aid=723346 |archivedate=2008-06-09 |title=Billboard.com  – Discography  – Rihanna  – Music of the Sun |accessdate=2009-05-27 |magazine=Billboard }}&lt;/ref&gt;. Лонгплей ''Billboard'' 200 чартында 10-орынға көтеріліп, алғашқы аптасында 69 000 дана сатылды.&lt;ref name=&quot;BillChartA&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&amp;model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413110406/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&amp;model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archivedate=2008-04-13|title= Artist Chart History – Rihanna|magazine=Billboard |accessdate=2009-02-06}}&lt;/ref&gt; Альбом әлем бойынша 2 миллион данамен сатылып, [[Америкалық дыбыс жазу өнеркәсібі қауымдастығы|RIAA]] ұйымының алтын сертификатын алды&lt;ref name=&quot;RIAA-albums&quot;&gt;{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;artist=Rihanna&amp;format=ALBUM&amp;perPage=25|title=RIAA – Gold &amp; Platinum|publisher=Recording Industry Association of America|access-date=2010-11-28|archive-url=https://www.webcitation.org/68AIQA4YG?url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1#|archive-date=2012-06-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Rihanna, LOUD Tour, Minneapolis 6.jpg|нобай]]
2009 жылы хип-хоп орындаушысы '''Крис Браун''' Рианнаға шабуыл жасап, кейін полицияға өзі берілді. Сот үкімімен Браунға қоғамдық жұмыстар мен бес жыл шартты жаза тағайындалды. Кейіннен ол бұл әрекеті үшін өкініш білдіріп, бұрынғы сүйіктісінен кешірім сұрады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Music/06/22/chris.brown.assault/ |title=Chris Brown pleads guilty to assaulting Rihanna |author=CNN |date=2009-06-22 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

Осы оқиғадан кейін Рианна бірнеше татуировка жасатты, олардың ішінде қабырғаларындағы шағын тапаншалар, мойнындағы ''«Never a failure, always a lesson»'' (''«Қателік емес, сабақ»'') жазуы, сондай-ақ әртүрлі символдар мен жазулар бар. 2014 жылы Жаңа Зеландияда сапарда болған кезінде соңғы татуировкасын – маори тайпасының өрнегін қолына салдырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/rihanna-debuts-maori-tribal-hand-tattoo-246395/ |title=Rihanna Debuts Maori Tribal Hand Tattoo |author=Rolling Stone |date=2013-10-09 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

Браунмен ажырасқаннан кейін Рианна '''Лос-Анджелес Доджерс''' клубының ойыншысы '''Мэтт Кемппен''', '''Джей Ар Смитпен''' және әнші '''Ашермен''' қарым-қатынаста болды. 2012 жылы ол Крис Браунмен қайта қосылып, 2013 жылы қайта ажырасты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/music-news/rihanna-chris-brown-breakup-2013-1559624/ |title=Rihanna &amp; Chris Brown Break Up Again |author=Billboard |date=2013-04-29 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

Кейінгі жылдары ол рэпер '''Дрейкпен''' кездескені туралы қауесеттер тарады. 2017 жылдың қаңтарында Рианнаның саудиялық миллиардер '''Хассан Джамильмен''' кездесіп жүргені белгілі болды. Алайда, 2020 жылдың қаңтарында олардың қарым-қатынасы аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.harpersbazaar.com/celebrity/latest/a30628651/rihanna-hassan-jameel-breakup-reason/ |title=Why Rihanna and Hassan Jameel Broke Up |author=Harper’s Bazaar |date=2020-01-22 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы рэпер '''A$AP Rocky''' Рианнамен кездесіп жүргенін растады. 2022 жылы 31 қаңтарда жұптың алғашқы сәбилерін күтіп отырғаны жарияланды. '''2022 жылы 19 мамырда''' олардың тұңғыш ұлы дүниеге келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tmz.com/2022/05/19/rihanna-asap-rocky-baby-boy-born/ |title=Rihanna and A$AP Rocky Welcome Baby Boy |author=TMZ |date=2022-05-19 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 12 ақпанында, '''Супербоул LVII''' финалындағы [[концерт]] барысында Рианна екінші рет жүкті екенін хабарлады. '''2023 жылы 1 тамызда''' олардың екінші ұлы '''Riot Rose Mayers''' (Рает Роуз Майерс) дүниеге келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/2023/08/rihanna-asap-rocky-baby-boy-riot-rose/ |title=Rihanna and A$AP Rocky Welcome Baby Boy Riot Rose |author=Vanity Fair |date=2023-08-22 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Дипломатиялық қызметі ==
Рианна 2018 жылдың 20 қыркүйегінде Барбадостың Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды.

== Дискография ==
* ''[[Music of the Sun]]'' (2005)
* ''A Girl like Me'' (2006)
* ''Good Girl Gone Bad'' (2007)
* ''Rated R'' (2009)
* ''Loud'' (2010)
* ''Talk That Talk'' (2011)
* ''Unapologetic'' (2012)
* ''Anti'' (2016)

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Қазақша атауы
!Түпнұсқа атауы
!Рөлі
|-
|2006
|Жетістікке қол жеткізу: Барлығы немесе ештеңе
|Bring It On 3: All or Nothing
|камео
|-
|2012
|Теңіз шайқасы
|Battleship
|Кора Рейкс
|-
|2012
|Кэти Перри: Менің бір бөлігім
|Katy Perry: Part of Me
|камео
|-
|2013
|Әлемнің соңы 2013: Голливудтағы апокалипсис
|The End of the World
|камео
|-
|2014
|Энни
|Annie
|Ай Құдайы
|-
|2015
|Үй
|Home
|Дар
|-
|2015
|Көршіңді жақсы көр
|Love Thy Neighbor
|Рианна
|-
|2016
|Дәрігер Кен
|Dr. Ken
|Лоррейн
|-
|2017
|Валериан және Мың Ғаламшар Қаласы
|Valérian and the City of a Thousand Planets
|Баббл
|-
|2017
|Бейтс Мотелі
|Bates Motel
|Мэрион Крэйн
|-
|2018
|Мұхиттың Сегізі
|Ocean's Eight
|Тоғызыншы
|-
|2019
|Гуава Аралы
|Guava Island
|Kofi Novia
|}

== Турлары ==
* Rihanna: Live in Concert Tour (2006)
* Good Girl Gone Bad Tour (2007—2009)
* Last Girl on Earth Tour (2010—2011)
* Loud Tour (2011)
* Diamonds World Tour (2013)
* The Monster Tour  ([[Эминем]]мен) (2014)
* Anti World Tour (2016)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>lx9lcftm7mudos3j0maz0erq6fd21wb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628344</id>
      <parentid>3628275</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3608295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29127" sha1="lbrynorqqlszxfjoe4ecs94wvpsq1sh" xml:space="preserve">{{Cleanup}}
{{Музыкант
 |Есімі              = Рианна
 |Атауы          = Rihanna
 |Сурет             = Rihanna 2012 (Cropped).jpg
 |Сурет ені      = 250px
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туған кездегі есімі = Робин Рианна Фенти
 |Толық аты       = 
 |Туған күні    = 20.02.1988
 |Туған жері   = Барбадос
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 2005 — осы уақытқа шейін
 |Мемлекет           = {{USA}}
 |Мамандықтары        = {{әнші|АҚШ}}, әннің авторы, продюсер, филантроп, {{актриса|АҚШ}}
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспаптары      = 
 |Жанрлары            = [[Заманауи ритм-н-блюз]], [[Дэнсхолл]], [[Регги]]
 |Лақап аты       = Rihanna
 |Ұжымдары       = 
 |Қызметтес болған   = [[Бритни Спирс]], [[Jay-Z]], [[Шон Пол]], [[Fabolous]], [[Ne-Yo]], [[Maroon 5]], [[Джастин Тимберлейк]], [[Тимбалэнд]], [[T.I.]], [[Дрейк]], [[Ники Минаж]], [[Дэвид Гетта]], [[Канье Уэст]], [[Эминем]], [[Coldplay]]
 |Лейблдері           = [[Def Jam Recordings|Def Jam]], SRP, [[Roc Nation]]
 |Марапаттары          = 
 |Сайты             = {{URL|1=rihannanow.com|2=Ресми сайты}}&lt;br /&gt;[[Сурет:Rihanna-signature.png|100px]]&lt;br /&gt;Рианнаның қолтаңбасы
}}
'''Рианна''' ({{lang-en|Rihanna}}; толық аты '''Робин Рианна Фенти''', {{lang-en|Robyn Rihanna Fenty}}; 20 ақпан 1988, [[Барбадос]]) — барбадос әншісі, музыкалық продюсер, актриса және сәнгер. Барбадостағы Сент-Майкл қаласында туылып, 16 жасында [[АҚШ|АҚШ-қа]] әнші мансабын бастау үшін көшіп келген. Біраздан соң Def Jam Recordings-пен келісімшарттқа қол қойды.

2005 жылы Рианна ''[[Billboard 200]]'' альбомдарының ондығына енген ''[[Music of the Sun]]'' дебюттік жұмысын шығарды және «Pon de Replay» синглы Billboard Hot 100-де сәттілікке ие болды. Бір жылдан аз уақыт өткен соң әншінің жарыққа шыққан оның екінші студиялық альбомы, ''A Girl like Me'' (2006), Billboard альбомдар чартында алғашқы бестікке кірді. Ал «SOS» композициясы, Рианнаның Hot 100-де жетекші болған алғашқы жасаған синглы болды. ''Good Girl Gone Bad'' (2007)  үшінші студиялық альбомы, төрт хит-синглді «[[Umbrella]]», «[[Take a Bow]]», «[[Disturbia]]», «[[Don't Stop the Music]]», тоғыз «[[Грэмми]]» номинациясын иеленіп, рэпер [[Jay-Z]] -дің қатысуымен «Umbrella» әні үшін «Үздік қойылым» аталымында жеңіске жетті. Оның төртінші студиялық альбомы ''Rated R'', 2009 жылдың қараша айында жарыққа шықты; альбомдағы бірнеше ән синглдердің ондығына кірді, атап айтқанда «Russian Roulette», «Hard» және «Rude Boy», Billboard Hot 100-дегі бірінші орынға шықты. ''Loud'' (2010) бесінші студиялық альбомына үш деңгейлі синглдер кірді: «[[Only Girl (In the World)]]», «[[What’s My Name?]]» және «[[S&amp;M]]». ''Talk That Talk'' алтыншы студиялық альбомы, 2011 жылы 18 қарашада жарық көрді және хит синглы «We Found Love», Рианнаның Hot 100-де №1 болып, 10 апта бойы үздіктер қатарында қалды. Жетінші ''Unapologetic'' альбомы, 2012 жылдың 19 қарашасында жарық көрді, оның шығуына «Diamonds» синглы себеп болды.

Рианна - 20 миллионнан астам альбом көшірмесі мен 60 миллион синглы сатылған барлық уақыттағы ең көп сатылған әртістердің бірі. Ол Billboard тарихындағы [[Billboard]] Hot 100 чартында он төрт рет бірінші орындарға шыққан ең жас әнші. 2010 жылдың наурызындағы жағдай бойынша, Рианна тек Америка Құрама Штаттарында 7,3 миллион альбом және 33,7 миллионнан астам сингл сатты. 2015 жылдың шілдесіндегі жағдай бойынша әншінің синглы 100 миллионнан астам данасы сатылды, бұл Рианна тарихта осындай көрсеткішке қол жеткізген алғашқы әртіс болды. Рианна Billboard журналы «2000 жылдардың сандық дәуірінің әртісі» атанды және 2000 жылдардың әртістері арасында 17-ші орынға ие болды. Әнші көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде 2007 жылы ''Ең Көп Сатылған Эстрада Әншісі'' және ''Жыл Әртісі'' номинациясы бойынша [[World Music Awards]], сонымен қатар BRIT Awards ''Ең Үздік Халықаралық Әйелдер Әртісі'' категориясында. Рианна сегіз Грэмми сыйлығын, алты American Music Awards және Icon Award, он сегіз Billboard Music Awards-ын жеңіп алды. 2018 жылдың 20 қыркүйегінде [[Барбадос]]тың [[АҚШ]]-тағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болды. 2018 жылдың соңында Рианна [[Forbes]] журналы құрған әлемдегі ең көп жалақы алатын әншілердің [[Рейтинг|рейтингінде]] жетінші орынға ие болды. Оның 2018 жылғы табысы 37,5 миллион долларды құрады.

== Өмірбаяны ==
==='''1988-2004: Балалық шағы және мансабының бастауы'''===
Рианна 1988 жылы 20 ақпанда Барбадостың Сент-Майкл округінде дүниеге келген. Ол – бухгалтер болып жұмыс істеген Моника Брэйтуэйт ({{lang-en|Monica Braithwaite}}) пен киім фабрикасындағы қойма инспекторы Рональд Фентидің ({{lang-en|Ronald Fenty}}) тұңғыш қызы&lt;ref name=&quot;People&quot;&gt;{{cite web|title=Rihanna: Biography – Part 1 &amp; 2|url=http://www.people.com/people/rihanna/biography|work=People|access-date=2008-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/68AILmWWx?url=http://www.people.com/people/rihanna/biography#|archive-date=2012-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Анасы Гайана тумасы болса, әкесі барбадостық және ирландиялық түбірге ие&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Spivey|first=Lisa|title=Rihanna, The New Cover Girl|newspaper=[[Los Angeles Sentinel]]|volume=72|issue=23|date=2007-01|page=B.5|issn=0890-4340}}&lt;/ref&gt;. Рианнаның Рорри мен Раджад Фенти есімді екі інісі бар&lt;ref name=&quot;ew&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20043393,00.html|title=Caribbean Queen: Rihanna|last=Watson|first=Margeaux|date=2007-06-22|magazine=Entertainment Weekly|accessdate=2008-11-27|archivedate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141021171420/http://www.ew.com/ew/article/0,,20043393,00.html}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, әкесінің бұрынғы қарым-қатынастарынан туған екі әпкесі мен бір ағасы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/3530429/Rihannas-secret-family-Amazing-story-of-singers-hidden-half-siblings.html|title=Rihanna's secret family|last=Leigh|first=David|date=2011-04-16|work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]]|accessdate=2011-07-21|archivedate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709181324/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/3530429/Rihannas-secret-family-Amazing-story-of-singers-hidden-half-siblings.html}}&lt;/ref&gt;. Балалық шағында ол регги музыкасының әсерінде өсіп, жеті жасынан бастап ән айта бастады&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;. Әкесі [[нашақорлық]]қа жақын болған соң Рианнаның балалық шағы қиындықтарға толы болды. Оның ата-анасы Рианна 14 жасқа толғанда ажырасып кетті&lt;ref name=&quot;People&quot;/&gt;. Рианна Бриджтаундағы үш бөлмелі қарапайым үйде өсіп, әкесімен бірге базарда киім сатып жүрді&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/3363542/Rihannas-father-reveals-the-singers-early-life-in-Barbados.html |last=Samson |first=Pete |title=Rihanna's father reveals the singer's early life in Barbados |work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]] |date=2011-01-21 |access-date=2011-07-13 |archive-date=2015-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218181124/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/3363542/Rihannas-father-reveals-the-singers-early-life-in-Barbados.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ол ''Charles F. Broome Memorial School'' бастауыш мектебінде, кейін ''Combermere School'' орта мектебінде білім алды&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;. Мектеп кезінде Рианна достарымен бірге музыкалық трио құрды. Ол сондай-ақ Барбадос әскери дайындығы бағдарламасына қатысып, болашақ әнші Шонтельден әскери жаттығулар алған&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7880732.stm|title=Talking Shop: Shontelle|date=2009-03-05|work=BBC News|accessdate=2009-03-05|archivedate=2018-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181023040550/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7880732.stm}}&lt;/ref&gt;. Алайда, ол музыкаға толықтай көңіл бөлу үшін мектепті тастауға шешім қабылдады&lt;ref&gt;{{cite news|last=DePaulo|first=Lisa|url=https://www.gq.com/women/photos/201001/rihanna-video-photos?currentPage=2|title=Good Girl Gone Badass|work=[[GQ]]|date=2010-01|accessdate=2011-07-27|archivedate=2011-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111123063012/http://www.gq.com/women/photos/201001/rihanna-video-photos?currentPage=2}}&lt;/ref&gt;.

2003 жылдың желтоқсанында Рианна америкалық продюсер [[Эван Роджерспен]] (Evan Rogers) танысты. Роджерс демалыс күндерін Барбадоста өткізбек болып, өзімен бірге жұбайын ертіп келген. Жергілікті таныстары арқылы оның әйелі Рианнамен жолығып, жас талантты Эван Роджерспен кездестіруге шешім қабылдады&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/home/you/article-492706/The-dark-secret-raunchy-pop-sensation-Rihannas-past.html|title=The dark secret in raunchy pop sensation Rihanna's past|last=Paton|first=Maureen|date=2007-11-21|work=[[Daily Mail]]|accessdate=2011-07-09|archivedate=2017-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305134555/http://www.dailymail.co.uk/home/you/article-492706/The-dark-secret-raunchy-pop-sensation-Rihannas-past.html}}&lt;/ref&gt;. Рианна екі құрбысымен бірге Роджерстің қонақүйінде өткен тыңдалымға қатысты. Ол кезде олар қыздар тобының құрамында өнер көрсетіп жүрген еді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2007/12/18/rihanna-i-grew-up-with-crack-addict-dad-115875-20259307/|last=Bryant|first=Tom|title=Rihanna: I grew up with crack addict dad|work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]]|date=2007-12-18|access-date=2011-07-13|archive-url=https://www.webcitation.org/68AIO1Fxo?url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/rihanna-i-grew-up-with-crack-addict-529191#|archive-date=2012-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек Роджерс: «Рианна бөлмеге кірген сәтте-ақ, басқа екі қыз жай ғана жоқ болып кеткендей болды», – деп еске алды. Тыңдалым кезінде Рианна Destiny’s Child тобының «[[Emotion (песня)|Emotion]]» әнін орындады&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;. Роджерс жас әншіге тәнті болып, оны Нью-Йоркке шақырып, серіктесі [[Карл Старкен|Карл Старкенмен]] бірнеше ән жазуды ұсынды. Сонымен қатар, ол Рианнаның анасымен кездескісі келетінін айтады&lt;ref name=&quot;PattersonRain&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2007/aug/26/popandrock|title=Singing in the rain|last=Patterson|first=Sylvia|date=2007-08-26|work=The Guardian|access-date=2009-02-08|archive-url=https://www.webcitation.org/68AIPDlAA?url=http://www.guardian.co.uk/music/2007/aug/26/popandrock#|archive-date=2012-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

16 жасында ол Мэрайя Кэридің ''&quot;Hero&quot;'' әнін шырқап, мектептегі ''Miss Combermere'' сұлулық байқауында және шығармашылық байқауда жеңіске жеткен.&lt;ref name=&quot;RihannaRstones&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=3|title=Rihanna, Queen of Pain: Rolling Stone's 2011 Cover Story|last=Eells|first=Josh|date=2011-06-06|work=Rolling Stones|accessdate=2011-07-20|archivedate=2016-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124103853/http://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=3}}&lt;/ref&gt; Келесі жылы Рианна анасымен бірге Роджерске Коннектикут штатының Стамфорд қаласына барып жүрді. Старкеннің көмегімен ол &quot;Last Time&quot; балладасын, Уитни Хьюстонның &quot;For the Love of You&quot; әнінің мұқабалық нұсқасын және оның алғашқы хиті болған &quot;Pon de Replay&quot; композициясын қамтитын төрт әннен тұратын демонстрация жазды.&lt;ref name=&quot;usathesun&quot;&gt;{{Cite news |last=Jones |first=Steve |title=Rihanna has her day in the sun |url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2005-08-01-otv-rihanna_x.htm |work=USA Today |date=2005-08-01 |accessdate=2009-05-23 |archivedate=2011-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111018082345/http://www.usatoday.com/life/music/news/2005-08-01-otv-rihanna_x.htm }}&lt;/ref&gt; Оқуына байланысты Рианна студияда тек жазғы және Рождество мерекелерінде пайда болды, сондықтан демо жазбаларды жасау үшін бір жыл қажет болды.&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;
[[Сурет:RihannaJingle Ball.jpg|нобай]]
2005 жылы Эван Роджерс Рианнаның демо-жазбасын әртүрлі музыка лейблдеріне жібере бастады&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;. Көшірмелерінің бірі [[Def Jam Recordings]] студиясына жетті.[[A&amp;R]]-менеджері Джей Браун демо-жазбаны тыңдап, оны сол кездегі компания президенті [[Jay-Z]]-ге көрсетті&lt;ref name=&quot;Jay-ZPicks&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.mtv.com/news/yhif/jayz_picks/ |title=Jay-Z's Picks: Teairra Mari, Rihanna, Ne-Yo |last=Reid |first=Shaheem |publisher=MTV |accessdate=2009-02-08 |archivedate=2013-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103093214/http://www.mtv.com/news/yhif/jayz_picks/ }}&lt;/ref&gt;. Jay-Z «Pon de Replay» әнін алғаш естіген кезде күдікпен қарады, өйткені оның ойынша, ән өте күшті болғанымен, орындаушының есінде қалуы екіталай еді. Ол: «Тыңдармандар әнді ғана есте сақтап, орындаушыны ұмытып кетуі мүмкін. Мен әндермен емес, әртістермен келісімшартқа отырамын», – деп мәлімдеді&lt;ref name=&quot;Jay-ZPicks&quot; /&gt;. Def Jam – Рианнаға бірінші болып жауап берген лейбл болды. Оны тыңдалымға шақырды, онда ол «For the Love of You» әнін орындап, Jay-Z мен [[Антонио Л. Рид]] (Island Def Jam Music Group) алдында өнер көрсетті&lt;ref name=&quot;RihannaRstones&quot; /&gt;. Тыңдалымнан кейін сол күні-ақ келісімшартқа қол қойды және басқа лейблдермен кездесулерін тоқтатты&lt;ref name=&quot;usathesun&quot; /&gt;. 2005 жылдың ақпанында Def Jam-пен келісімшартқа отырғаннан кейін, Рианна АҚШ-қа қоныс аударды және Роджерс пен оның жұбайының үйінде тұрды. Ол өзінің сахналық аты ретінде Рианна есімін таңдады, өйткені бұл атау оның мансабында 2005 жылы студияда пайда болған қарапайым лақап ат қана еді&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=5|title=Rihanna, Queen of Pain: Rolling Stone's 2011 Cover Story|last=Eells|first=Josh|date=2011-06-06|work=Rolling Stones|accessdate=2011-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111014184549/http://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=5|archivedate=2011-10-14}}&lt;/ref&gt;.

=== 2005—2006: ''Music of the Sun'' және ''A Girl like Me'' альбомдары ===
[[Сурет:Rihanna-brisbane-cropped2.jpg|нобай]]
[[Def Jam Recordings]] лейблімен келісім-шартқа отырғаннан кейін Рианна келесі 3 айды студияда дебюттық альбомын жаза отырып өткізді.&lt;ref name=&quot;Jay-ZPicks&quot;/&gt; Рианнаның алғашқы студиялық альбомын жасауға [[Эван Роджерс]], [[Карл Старкен]], [[Stargate (продюсерлік топ)|Stargate]] және Poke &amp; Tone секілді продюсерлер қатысты.&lt;ref name=&quot;SlantMag1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.slantmagazine.com/music/review/rihanna-music-of-the-sun/619 |title=Rihanna: Music Of The Sun {{!}} Music Review |last=Cinquemani |first=Sal |date=2005-08-31 |work=[[Slant Magazine]] |accessdate=2009-05-29 |archivedate=2010-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101112194905/http://www.slantmagazine.com/music/review/rihanna-music-of-the-sun/619 }}&lt;/ref&gt; Ол алғаш рет рэпер [[Memphis Bleek]]-пен бірге жұмыс істеп, оның төртінші студиялық альбомы ''534'' үшін жазылған тректердің біріне қатысқан. Бұл альбом Рианнаның дебюттік жұмысынан бұрын жарық көрді. 2005 жылдың 22 тамызында Рианна өзінің алғашқы синглі «[[Pon de Replay]]» әнін шығарды. Ән [[Billboard Hot 100]] және [[UK Singles Chart]] чарттарында екінші орынға дейін көтерілді&lt;ref name=&quot;BillChartS&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080728075941/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archivedate=2008-07-28|title= Artist Chart History – Rihanna|magazine=Billboard|accessdate=2009-02-06}}&lt;/ref&gt;. Бұл әні дүниежүзілік хитке айналып, 15 елдің үздік ондығына енді. 2005 жылдың тамызында Рианнаның ''[[Music of the Sun]]'' атты алғашқы альбомы АҚШ аумағында шығарылды&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=658897&amp;aid=723346 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609193255/http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=658897&amp;aid=723346 |archivedate=2008-06-09 |title=Billboard.com  – Discography  – Rihanna  – Music of the Sun |accessdate=2009-05-27 |magazine=Billboard }}&lt;/ref&gt;. Лонгплей ''Billboard'' 200 чартында 10-орынға көтеріліп, алғашқы аптасында 69 000 дана сатылды.&lt;ref name=&quot;BillChartA&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&amp;model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413110406/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&amp;model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archivedate=2008-04-13|title= Artist Chart History – Rihanna|magazine=Billboard |accessdate=2009-02-06}}&lt;/ref&gt; Альбом әлем бойынша 2 миллион данамен сатылып, [[Америкалық дыбыс жазу өнеркәсібі қауымдастығы|RIAA]] ұйымының алтын сертификатын алды&lt;ref name=&quot;RIAA-albums&quot;&gt;{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;artist=Rihanna&amp;format=ALBUM&amp;perPage=25|title=RIAA – Gold &amp; Platinum|publisher=Recording Industry Association of America|access-date=2010-11-28|archive-url=https://www.webcitation.org/68AIQA4YG?url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1#|archive-date=2012-06-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Rihanna, LOUD Tour, Minneapolis 6.jpg|нобай]]
2009 жылы хип-хоп орындаушысы '''Крис Браун''' Рианнаға шабуыл жасап, кейін полицияға өзі берілді. Сот үкімімен Браунға қоғамдық жұмыстар мен бес жыл шартты жаза тағайындалды. Кейіннен ол бұл әрекеті үшін өкініш білдіріп, бұрынғы сүйіктісінен кешірім сұрады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Music/06/22/chris.brown.assault/ |title=Chris Brown pleads guilty to assaulting Rihanna |author=CNN |date=2009-06-22 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

Осы оқиғадан кейін Рианна бірнеше татуировка жасатты, олардың ішінде қабырғаларындағы шағын тапаншалар, мойнындағы ''«Never a failure, always a lesson»'' (''«Қателік емес, сабақ»'') жазуы, сондай-ақ әртүрлі символдар мен жазулар бар. 2014 жылы Жаңа Зеландияда сапарда болған кезінде соңғы татуировкасын – маори тайпасының өрнегін қолына салдырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/rihanna-debuts-maori-tribal-hand-tattoo-246395/ |title=Rihanna Debuts Maori Tribal Hand Tattoo |author=Rolling Stone |date=2013-10-09 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

Браунмен ажырасқаннан кейін Рианна '''Лос-Анджелес Доджерс''' клубының ойыншысы '''Мэтт Кемппен''', '''Джей Ар Смитпен''' және әнші '''Ашермен''' қарым-қатынаста болды. 2012 жылы ол Крис Браунмен қайта қосылып, 2013 жылы қайта ажырасты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/music-news/rihanna-chris-brown-breakup-2013-1559624/ |title=Rihanna &amp; Chris Brown Break Up Again |author=Billboard |date=2013-04-29 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

Кейінгі жылдары ол рэпер '''Дрейкпен''' кездескені туралы қауесеттер тарады. 2017 жылдың қаңтарында Рианнаның саудиялық миллиардер '''Хассан Джамильмен''' кездесіп жүргені белгілі болды. Алайда, 2020 жылдың қаңтарында олардың қарым-қатынасы аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.harpersbazaar.com/celebrity/latest/a30628651/rihanna-hassan-jameel-breakup-reason/ |title=Why Rihanna and Hassan Jameel Broke Up |author=Harper’s Bazaar |date=2020-01-22 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы рэпер '''A$AP Rocky''' Рианнамен кездесіп жүргенін растады. 2022 жылы 31 қаңтарда жұптың алғашқы сәбилерін күтіп отырғаны жарияланды. '''2022 жылы 19 мамырда''' олардың тұңғыш ұлы дүниеге келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tmz.com/2022/05/19/rihanna-asap-rocky-baby-boy-born/ |title=Rihanna and A$AP Rocky Welcome Baby Boy |author=TMZ |date=2022-05-19 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 12 ақпанында, '''Супербоул LVII''' финалындағы концерт барысында Рианна екінші рет жүкті екенін хабарлады. '''2023 жылы 1 тамызда''' олардың екінші ұлы '''Riot Rose Mayers''' (Рает Роуз Майерс) дүниеге келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/2023/08/rihanna-asap-rocky-baby-boy-riot-rose/ |title=Rihanna and A$AP Rocky Welcome Baby Boy Riot Rose |author=Vanity Fair |date=2023-08-22 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Дипломатиялық қызметі ==
Рианна 2018 жылдың 20 қыркүйегінде Барбадостың Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды.

== Дискография ==
* ''[[Music of the Sun]]'' (2005)
* ''A Girl like Me'' (2006)
* ''Good Girl Gone Bad'' (2007)
* ''Rated R'' (2009)
* ''Loud'' (2010)
* ''Talk That Talk'' (2011)
* ''Unapologetic'' (2012)
* ''Anti'' (2016)

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Қазақша атауы
!Түпнұсқа атауы
!Рөлі
|-
|2006
|Жетістікке қол жеткізу: Барлығы немесе ештеңе
|Bring It On 3: All or Nothing
|камео
|-
|2012
|Теңіз шайқасы
|Battleship
|Кора Рейкс
|-
|2012
|Кэти Перри: Менің бір бөлігім
|Katy Perry: Part of Me
|камео
|-
|2013
|Әлемнің соңы 2013: Голливудтағы апокалипсис
|The End of the World
|камео
|-
|2014
|Энни
|Annie
|Ай Құдайы
|-
|2015
|Үй
|Home
|Дар
|-
|2015
|Көршіңді жақсы көр
|Love Thy Neighbor
|Рианна
|-
|2016
|Дәрігер Кен
|Dr. Ken
|Лоррейн
|-
|2017
|Валериан және Мың Ғаламшар Қаласы
|Valérian and the City of a Thousand Planets
|Баббл
|-
|2017
|Бейтс Мотелі
|Bates Motel
|Мэрион Крэйн
|-
|2018
|Мұхиттың Сегізі
|Ocean's Eight
|Тоғызыншы
|-
|2019
|Гуава Аралы
|Guava Island
|Kofi Novia
|}

== Турлары ==
* Rihanna: Live in Concert Tour (2006)
* Good Girl Gone Bad Tour (2007—2009)
* Last Girl on Earth Tour (2010—2011)
* Loud Tour (2011)
* Diamonds World Tour (2013)
* The Monster Tour  ([[Эминем]]мен) (2014)
* Anti World Tour (2016)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>lbrynorqqlszxfjoe4ecs94wvpsq1sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1990 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124534</id>
    <revision>
      <id>3628297</id>
      <parentid>3445405</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қаңтар */</comment>
      <origin>3628297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5325" sha1="njmnv6qadl0fi6l2f4bhnpn4x2tew3o" xml:space="preserve">{{alsonumber|1990}}
{{Жыл үшін навигация|1990}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1990}}
{{Жыл туралы|1990}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:US Parachutists during Operation Just Cause.jpg|нобай|Америкалық десантшылар Панамада.]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-1990-0116-013, Berlin, Stürmung Stasi-Zentrale.jpg|нобай|Халық наразылық білдіріп, Берлиндегі Штази ғимаратына кірді.]]
* [[3 қаңтар]] – АҚШ [[Панама|Панамаға]] басып кірген соң Генерал [[Мануэль Норьега]] Панама басшысы қызметінен шеттетіліп, [[АҚШ әскері|АҚШ күштеріне]] берілді.&lt;ref&gt;Roos, Dave (January 6, 2026). &quot;[https://www.history.com/articles/us-invasion-of-panama-noriega How the US Captured Manuel Noriega in 1989]&quot;. ''HISTORY''.&lt;/ref&gt;
* [[7 қаңтар]] — [[Пиза мұнарасы]] қауіпсіздік мақсатында туристер үшін жабылды.
* [[15 қаңтар]] - Мыңдаған адам  [[Берлин|Берлинде]] «Штази» штаб-пәтеріне басып кіріп, үкіметтік құжаттарға қол жеткізуге тырысты.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.ddr-museum.de/en/blog/2016/storming-the-stasi-memories-of-15-January-1990 Sturm auf die Stasi am 15.1.1990г]&quot;&lt;/ref&gt;
* [[18 қаңтар]] - Армян КСР-і [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]]-іне соғыс жариялады.
* [[20 қаңтар]] - Кеңес әскерлері [[Баку|Бакуды]] басып алды.
* [[22 қаңтар]] – [[Роберт Тэппэн Моррис]] «Моррис құртын» таратқаны үшін кінәлі деп танылды.

* [[27 қаңтар]]:
** [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова КСР]]-інің құрамындағы [[Тирасполь]] қаласы қысқа уақытқа тәуелсіздігін жариялайды. [[Беларус тілі]] [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|БССР]]-де мемлекеттік тіл деп жарияланды.
*[[31 қаңтар]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы алғашқы [[McDonald's]] ашылды.&lt;ref&gt;Weston, Shaun (August 19, 2010). &quot;[http://www.foodbev.com/news/mcdonalds-announces-bond-to-support-growth-in-china#.UPciMCfBGSp McDonald's announces bond to support growth in China]&quot;. ''FoodBev''.&lt;/ref&gt;

=== Ақпан ===

* [[7 ақпан]] - КСРО-да коммунистердің саяси билікке монополиясы жойылды.

=== Наурыз ===

* [[11 наурыз]] - [[Литва]] тәуелсіздігін қалпына келтіру туралы жариялады.

* [[15 наурыз]] - КСРО Президентінін лауазымы енгізілді.

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[16 шілде]] - [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]] егемендігін жариялады.
* [[27 шілде]] - [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларусь КСР]] егемендігін жариялады.

=== Тамыз ===

* [[2 тамыз]] - Ирак Кувейтке басып кiрдi.
* [[22 тамыз]] -  [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]] егемендігін жариялады.
* [[23 тамыз]] - Армян КСР өзінің тәуелсіздігін жариялады.

=== Қыркүйек ===

* [[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымынан]] шықты.

=== Қазан ===

* [[3 қазан]] - Батыс және [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс Германияны]] біртұтас [[Германия|Германия Федеративтік Республикасына]] біріктіруі.
* [[22 қазан]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] егемендігін жариялады. 

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1990}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1990}}

[[Санат:1990 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>njmnv6qadl0fi6l2f4bhnpn4x2tew3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628300</id>
      <parentid>3628297</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ақпан */</comment>
      <origin>3628300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7548" sha1="636vnz01iqaiob19h685k2nbasrnxfz" xml:space="preserve">{{alsonumber|1990}}
{{Жыл үшін навигация|1990}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1990}}
{{Жыл туралы|1990}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:US Parachutists during Operation Just Cause.jpg|нобай|Америкалық десантшылар Панамада.]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-1990-0116-013, Berlin, Stürmung Stasi-Zentrale.jpg|нобай|Халық наразылық білдіріп, Берлиндегі Штази ғимаратына кірді.]]
* [[3 қаңтар]] – АҚШ [[Панама|Панамаға]] басып кірген соң Генерал [[Мануэль Норьега]] Панама басшысы қызметінен шеттетіліп, [[АҚШ әскері|АҚШ күштеріне]] берілді.&lt;ref&gt;Roos, Dave (January 6, 2026). &quot;[https://www.history.com/articles/us-invasion-of-panama-noriega How the US Captured Manuel Noriega in 1989]&quot;. ''HISTORY''.&lt;/ref&gt;
* [[7 қаңтар]] — [[Пиза мұнарасы]] қауіпсіздік мақсатында туристер үшін жабылды.
* [[15 қаңтар]] - Мыңдаған адам  [[Берлин|Берлинде]] «Штази» штаб-пәтеріне басып кіріп, үкіметтік құжаттарға қол жеткізуге тырысты.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.ddr-museum.de/en/blog/2016/storming-the-stasi-memories-of-15-January-1990 Sturm auf die Stasi am 15.1.1990г]&quot;&lt;/ref&gt;
* [[18 қаңтар]] - Армян КСР-і [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]]-іне соғыс жариялады.
* [[20 қаңтар]] - Кеңес әскерлері [[Баку|Бакуды]] басып алды.
* [[22 қаңтар]] – [[Роберт Тэппэн Моррис]] «Моррис құртын» таратқаны үшін кінәлі деп танылды.

* [[27 қаңтар]]:
** [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова КСР]]-інің құрамындағы [[Тирасполь]] қаласы қысқа уақытқа тәуелсіздігін жариялайды. [[Беларус тілі]] [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|БССР]]-де мемлекеттік тіл деп жарияланды.
*[[31 қаңтар]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы алғашқы [[McDonald's]] ашылды.&lt;ref&gt;Weston, Shaun (August 19, 2010). &quot;[http://www.foodbev.com/news/mcdonalds-announces-bond-to-support-growth-in-china#.UPciMCfBGSp McDonald's announces bond to support growth in China]&quot;. ''FoodBev''.&lt;/ref&gt;

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] - [[Югославия]] үкіметі [[албандар]] мен [[сербтер]] арасындағы ұлтаралық қақтығысқа байланысты [[Косово]] автономиялық аймағына әскер жіберді.
* [[7 ақпан]]:
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да коммунистердің саяси билікке монополиясы жойылды.
** [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]-інде армян босқындарын сол жерге қоныстандыруға байланысты тәртіпсіздіктер орын алды.
* [[12 ақпан]] – [[НАТО]] мен [[Варшава]] келісімшартының өкілдері [[Оттава|Оттавада]] «Ашық аспан» конференциясында кездесті. Конференция Еуропадағы [[жоғарғы державалар]] әскерлерінің саны және [[Германия|Германияны]] қайта біріктіру туралы келісімдермен аяқталды.&lt;ref&gt;&quot;[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early NATO Expansion: What Gorbachev Heard | National Security Archive]&quot;. ''nsarchive.gwu.edu''.&lt;/ref&gt;
* [[13 ақпан]] - Германияны біріктіру жөніндегі екі кезеңдік жоспар бойынша келісімге қол жеткізілді.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.britannica.com/topic/German-reunification German reunification | Date, Definition, Chancellor, Treaty, &amp; Problems | Britannica]&quot;. ''Encyclopedia Britannica''.&lt;/ref&gt;
* [[26 ақпан]] – [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] [[1991 жыл|1991]] жылдың шілдесіне дейін [[Чехословакия|Чехословакиядан]] барлық 73 500 әскери қызметшісін шығаруға келісті.&lt;ref&gt;Archives, L. A. Times (February 26, 1990). &quot;[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-02-26-mn-1254-story.html Soviet Tanks Withdraw From Czechoslovakia]&quot;. ''Los Angeles Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[11 наурыз]] - [[Литва]] тәуелсіздігін қалпына келтіру туралы жариялады.

* [[15 наурыз]] - КСРО Президентінін лауазымы енгізілді.

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[16 шілде]] - [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]] егемендігін жариялады.
* [[27 шілде]] - [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларусь КСР]] егемендігін жариялады.

=== Тамыз ===

* [[2 тамыз]] - Ирак Кувейтке басып кiрдi.
* [[22 тамыз]] -  [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]] егемендігін жариялады.
* [[23 тамыз]] - Армян КСР өзінің тәуелсіздігін жариялады.

=== Қыркүйек ===

* [[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымынан]] шықты.

=== Қазан ===

* [[3 қазан]] - Батыс және [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс Германияны]] біртұтас [[Германия|Германия Федеративтік Республикасына]] біріктіруі.
* [[22 қазан]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] егемендігін жариялады. 

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1990}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1990}}

[[Санат:1990 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>636vnz01iqaiob19h685k2nbasrnxfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628322</id>
      <parentid>3628300</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наурыз */</comment>
      <origin>3628322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9124" sha1="rhphb7sltkvznjkv9uk260kg9wrddj8" xml:space="preserve">{{alsonumber|1990}}
{{Жыл үшін навигация|1990}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1990}}
{{Жыл туралы|1990}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:US Parachutists during Operation Just Cause.jpg|нобай|Америкалық десантшылар Панамада.]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-1990-0116-013, Berlin, Stürmung Stasi-Zentrale.jpg|нобай|Халық наразылық білдіріп, Берлиндегі Штази ғимаратына кірді.]]
* [[3 қаңтар]] – АҚШ [[Панама|Панамаға]] басып кірген соң Генерал [[Мануэль Норьега]] Панама басшысы қызметінен шеттетіліп, [[АҚШ әскері|АҚШ күштеріне]] берілді.&lt;ref&gt;Roos, Dave (January 6, 2026). &quot;[https://www.history.com/articles/us-invasion-of-panama-noriega How the US Captured Manuel Noriega in 1989]&quot;. ''HISTORY''.&lt;/ref&gt;
* [[7 қаңтар]] — [[Пиза мұнарасы]] қауіпсіздік мақсатында туристер үшін жабылды.
* [[15 қаңтар]] - Мыңдаған адам  [[Берлин|Берлинде]] «Штази» штаб-пәтеріне басып кіріп, үкіметтік құжаттарға қол жеткізуге тырысты.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.ddr-museum.de/en/blog/2016/storming-the-stasi-memories-of-15-January-1990 Sturm auf die Stasi am 15.1.1990г]&quot;&lt;/ref&gt;
* [[18 қаңтар]] - Армян КСР-і [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]]-іне соғыс жариялады.
* [[20 қаңтар]] - Кеңес әскерлері [[Баку|Бакуды]] басып алды.
* [[22 қаңтар]] – [[Роберт Тэппэн Моррис]] «Моррис құртын» таратқаны үшін кінәлі деп танылды.

* [[27 қаңтар]]:
** [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова КСР]]-інің құрамындағы [[Тирасполь]] қаласы қысқа уақытқа тәуелсіздігін жариялайды. [[Беларус тілі]] [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|БССР]]-де мемлекеттік тіл деп жарияланды.
*[[31 қаңтар]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы алғашқы [[McDonald's]] ашылды.&lt;ref&gt;Weston, Shaun (August 19, 2010). &quot;[http://www.foodbev.com/news/mcdonalds-announces-bond-to-support-growth-in-china#.UPciMCfBGSp McDonald's announces bond to support growth in China]&quot;. ''FoodBev''.&lt;/ref&gt;

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] - [[Югославия]] үкіметі [[албандар]] мен [[сербтер]] арасындағы ұлтаралық қақтығысқа байланысты [[Косово]] автономиялық аймағына әскер жіберді.
* [[7 ақпан]]:
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да коммунистердің саяси билікке монополиясы жойылды.
** [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]-інде армян босқындарын сол жерге қоныстандыруға байланысты тәртіпсіздіктер орын алды.
* [[12 ақпан]] – [[НАТО]] мен [[Варшава]] келісімшартының өкілдері [[Оттава|Оттавада]] «Ашық аспан» конференциясында кездесті. Конференция Еуропадағы [[жоғарғы державалар]] әскерлерінің саны және [[Германия|Германияны]] қайта біріктіру туралы келісімдермен аяқталды.&lt;ref&gt;&quot;[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early NATO Expansion: What Gorbachev Heard | National Security Archive]&quot;. ''nsarchive.gwu.edu''.&lt;/ref&gt;
* [[13 ақпан]] - Германияны біріктіру жөніндегі екі кезеңдік жоспар бойынша келісімге қол жеткізілді.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.britannica.com/topic/German-reunification German reunification | Date, Definition, Chancellor, Treaty, &amp; Problems | Britannica]&quot;. ''Encyclopedia Britannica''.&lt;/ref&gt;
* [[26 ақпан]] – [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] [[1991 жыл|1991]] жылдың шілдесіне дейін [[Чехословакия|Чехословакиядан]] барлық 73 500 әскери қызметшісін шығаруға келісті.&lt;ref&gt;Archives, L. A. Times (February 26, 1990). &quot;[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-02-26-mn-1254-story.html Soviet Tanks Withdraw From Czechoslovakia]&quot;. ''Los Angeles Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[6 наурыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да меншік туралы заң қабылданды.
* [[11 наурыз]]:
** [[Литва]] тәуелсіздігін қалпына келтіру туралы жариялады.&lt;ref&gt;«[https://www.lrs.lt/sip/portal.show Летувос Републикос Сейм]» . ''www.lrs.lt'' &lt;/ref&gt;
** [[Мажарстан|Мажарстаннан]] кеңестік әскерлерді шығару басталды.

* [[15 наурыз]] - КСРО Президентінін лауазымы енгізілді.
* [[21 наурыз]] - [[Намибия]] [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африканың]] басқаруында 75 жыл болғаннан кейін тәуелсіздік алды.&lt;ref&gt;«[https://www.sahistory.org.za/dated-event/namibia-gains-independence Намибия тәуелсіздік алды | South African History Online]» . www.sahistory.org.za&lt;/ref&gt;
* [[24 наурыз]] - [[Үндістан]] [[Шри-Ланка|Шри-Ланкадан]] өз әскерлерін шығарды.
* [[29 наурыз]] — Чехословакия Социалистік Республикасы Чехословакия Федеративтік Республикасына айналдырылды.
* [[30 наурыз]] – [[Эстония]] [[1940 жыл|1940]] жылдан бері Кеңес өкіметін заңсыз деп жариялады және толық тәуелсіздікке қарай өтпелі кезең жариялады.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.csce.gov/publications/supreme-soviet-elections-estonia/ Эстония Жоғарғы Кеңесіне сайлау.]&quot; ЕҚЫҚ.&lt;/ref&gt;

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[16 шілде]] - [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]] егемендігін жариялады.
* [[27 шілде]] - [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларусь КСР]] егемендігін жариялады.

=== Тамыз ===

* [[2 тамыз]] - Ирак Кувейтке басып кiрдi.
* [[22 тамыз]] -  [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]] егемендігін жариялады.
* [[23 тамыз]] - Армян КСР өзінің тәуелсіздігін жариялады.

=== Қыркүйек ===

* [[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымынан]] шықты.

=== Қазан ===

* [[3 қазан]] - Батыс және [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс Германияны]] біртұтас [[Германия|Германия Федеративтік Республикасына]] біріктіруі.
* [[22 қазан]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] егемендігін жариялады. 

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1990}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1990}}

[[Санат:1990 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>rhphb7sltkvznjkv9uk260kg9wrddj8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628328</id>
      <parentid>3628322</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3628328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10852" sha1="lop2ikkfxqk5q404sef23undud11hcv" xml:space="preserve">{{alsonumber|1990}}
{{Жыл үшін навигация|1990}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1990}}
{{Жыл туралы|1990}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:US Parachutists during Operation Just Cause.jpg|нобай|Америкалық десантшылар Панамада.]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-1990-0116-013, Berlin, Stürmung Stasi-Zentrale.jpg|нобай|Халық наразылық білдіріп, Берлиндегі Штази ғимаратына кірді.]]
* [[3 қаңтар]] – АҚШ [[Панама|Панамаға]] басып кірген соң Генерал [[Мануэль Норьега]] Панама басшысы қызметінен шеттетіліп, [[АҚШ әскері|АҚШ күштеріне]] берілді.&lt;ref&gt;Roos, Dave (January 6, 2026). &quot;[https://www.history.com/articles/us-invasion-of-panama-noriega How the US Captured Manuel Noriega in 1989]&quot;. ''HISTORY''.&lt;/ref&gt;
* [[7 қаңтар]] — [[Пиза мұнарасы]] қауіпсіздік мақсатында туристер үшін жабылды.
* [[15 қаңтар]] - Мыңдаған адам  [[Берлин|Берлинде]] «Штази» штаб-пәтеріне басып кіріп, үкіметтік құжаттарға қол жеткізуге тырысты.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.ddr-museum.de/en/blog/2016/storming-the-stasi-memories-of-15-January-1990 Sturm auf die Stasi am 15.1.1990г]&quot;&lt;/ref&gt;
* [[18 қаңтар]] - Армян КСР-і [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]]-іне соғыс жариялады.
* [[20 қаңтар]] - Кеңес әскерлері [[Баку|Бакуды]] басып алды.
* [[22 қаңтар]] – [[Роберт Тэппэн Моррис]] «Моррис құртын» таратқаны үшін кінәлі деп танылды.

* [[27 қаңтар]]:
** [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова КСР]]-інің құрамындағы [[Тирасполь]] қаласы қысқа уақытқа тәуелсіздігін жариялайды. [[Беларус тілі]] [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|БССР]]-де мемлекеттік тіл деп жарияланды.
*[[31 қаңтар]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы алғашқы [[McDonald's]] ашылды.&lt;ref&gt;Weston, Shaun (August 19, 2010). &quot;[http://www.foodbev.com/news/mcdonalds-announces-bond-to-support-growth-in-china#.UPciMCfBGSp McDonald's announces bond to support growth in China]&quot;. ''FoodBev''.&lt;/ref&gt;

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] - [[Югославия]] үкіметі [[албандар]] мен [[сербтер]] арасындағы ұлтаралық қақтығысқа байланысты [[Косово]] автономиялық аймағына әскер жіберді.
* [[7 ақпан]]:
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да коммунистердің саяси билікке монополиясы жойылды.
** [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]-інде армян босқындарын сол жерге қоныстандыруға байланысты тәртіпсіздіктер орын алды.
* [[12 ақпан]] – [[НАТО]] мен [[Варшава]] келісімшартының өкілдері [[Оттава|Оттавада]] «Ашық аспан» конференциясында кездесті. Конференция Еуропадағы [[жоғарғы державалар]] әскерлерінің саны және [[Германия|Германияны]] қайта біріктіру туралы келісімдермен аяқталды.&lt;ref&gt;&quot;[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early NATO Expansion: What Gorbachev Heard | National Security Archive]&quot;. ''nsarchive.gwu.edu''.&lt;/ref&gt;
* [[13 ақпан]] - Германияны біріктіру жөніндегі екі кезеңдік жоспар бойынша келісімге қол жеткізілді.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.britannica.com/topic/German-reunification German reunification | Date, Definition, Chancellor, Treaty, &amp; Problems | Britannica]&quot;. ''Encyclopedia Britannica''.&lt;/ref&gt;
* [[26 ақпан]] – [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] [[1991 жыл|1991]] жылдың шілдесіне дейін [[Чехословакия|Чехословакиядан]] барлық 73 500 әскери қызметшісін шығаруға келісті.&lt;ref&gt;Archives, L. A. Times (February 26, 1990). &quot;[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-02-26-mn-1254-story.html Soviet Tanks Withdraw From Czechoslovakia]&quot;. ''Los Angeles Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[6 наурыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да меншік туралы заң қабылданды.
* [[11 наурыз]]:
** [[Литва]] тәуелсіздігін қалпына келтіру туралы жариялады.&lt;ref&gt;«[https://www.lrs.lt/sip/portal.show Летувос Републикос Сейм]» . ''www.lrs.lt'' &lt;/ref&gt;
** [[Мажарстан|Мажарстаннан]] кеңестік әскерлерді шығару басталды.

* [[15 наурыз]] - КСРО Президентінін лауазымы енгізілді.
* [[21 наурыз]] - [[Намибия]] [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африканың]] басқаруында 75 жыл болғаннан кейін тәуелсіздік алды.&lt;ref&gt;«[https://www.sahistory.org.za/dated-event/namibia-gains-independence Намибия тәуелсіздік алды | South African History Online]» . www.sahistory.org.za&lt;/ref&gt;
* [[24 наурыз]] - [[Үндістан]] [[Шри-Ланка|Шри-Ланкадан]] өз әскерлерін шығарды.
* [[29 наурыз]] — Чехословакия Социалистік Республикасы Чехословакия Федеративтік Республикасына айналдырылды.
* [[30 наурыз]] – [[Эстония]] [[1940 жыл|1940]] жылдан бері Кеңес өкіметін заңсыз деп жариялады және толық тәуелсіздікке қарай өтпелі кезең жариялады.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.csce.gov/publications/supreme-soviet-elections-estonia/ Эстония Жоғарғы Кеңесіне сайлау.]&quot; ЕҚЫҚ.&lt;/ref&gt;

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[16 шілде]] - [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]] егемендігін жариялады.
* [[27 шілде]] - [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларусь КСР]] егемендігін жариялады.

=== Тамыз ===

* [[2 тамыз]] - Ирак Кувейтке басып кiрдi.
* [[22 тамыз]] -  [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]] егемендігін жариялады.
* [[23 тамыз]] - Армян КСР өзінің тәуелсіздігін жариялады.

=== Қыркүйек ===

* [[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымынан]] шықты.

=== Қазан ===

* [[3 қазан]] - Батыс және [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс Германияны]] біртұтас [[Германия|Германия Федеративтік Республикасына]] біріктіруі.
* [[22 қазан]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] егемендігін жариялады. 

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===

* [[24 сәуір]] - [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің]] сессиясында Республика Президенті лауазымы белгіленіп, оған [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] сайланды.
* [[14 маусым]] - [[Шығыс Қазақстан|Шығыс Қазақстандағы]] [[Зайсан ауданы|Зайсан ауданында]] түрлі дереккөздер бойынша магнитудасы 7–8-ге дейін жеткен жойқын жер сілкінісі болды. Шамамен 9 000 үй толығымен қирады немесе қатты зақымданды. Қайта салынған ауылдардың біріне кейіннен апат кезінде қаза тапқан жалғыз баланың құрметіне «[[Біржан (Шығыс Қазақстан облысы)|Біржан]]&lt;nowiki/&gt;» деген атау берілді.
* [[12 қыркүйек]] - [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Үлбі металлургиялық зауыты|Үлбі металлургия зауытының]] бериллий өндіру цехында қуатты жарылыс пен өрт болды. [[Атмосфера|Атмосфераға]] улы [[бериллий]] шаңының бұлты таралып, салдарынан қалада [[төтенше жағдай]] жарияланды.
* [[25 қазан]] - [[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация|Мемлекеттік егемендік туралы декларациясы қабылданды]].

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1990}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1990}}

[[Санат:1990 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>lop2ikkfxqk5q404sef23undud11hcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628377</id>
      <parentid>3628328</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәуір */</comment>
      <origin>3628377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12079" sha1="qb9i00domt8p4l1u9glouy4x7el9ynd" xml:space="preserve">{{alsonumber|1990}}
{{Жыл үшін навигация|1990}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1990}}
{{Жыл туралы|1990}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:US Parachutists during Operation Just Cause.jpg|нобай|Америкалық десантшылар Панамада.]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-1990-0116-013, Berlin, Stürmung Stasi-Zentrale.jpg|нобай|Халық наразылық білдіріп, Берлиндегі Штази ғимаратына кірді.]]
* [[3 қаңтар]] – АҚШ [[Панама|Панамаға]] басып кірген соң Генерал [[Мануэль Норьега]] Панама басшысы қызметінен шеттетіліп, [[АҚШ әскері|АҚШ күштеріне]] берілді.&lt;ref&gt;Roos, Dave (January 6, 2026). &quot;[https://www.history.com/articles/us-invasion-of-panama-noriega How the US Captured Manuel Noriega in 1989]&quot;. ''HISTORY''.&lt;/ref&gt;
* [[7 қаңтар]] — [[Пиза мұнарасы]] қауіпсіздік мақсатында туристер үшін жабылды.
* [[15 қаңтар]] - Мыңдаған адам  [[Берлин|Берлинде]] «Штази» штаб-пәтеріне басып кіріп, үкіметтік құжаттарға қол жеткізуге тырысты.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.ddr-museum.de/en/blog/2016/storming-the-stasi-memories-of-15-January-1990 Sturm auf die Stasi am 15.1.1990г]&quot;&lt;/ref&gt;
* [[18 қаңтар]] - Армян КСР-і [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]]-іне соғыс жариялады.
* [[20 қаңтар]] - Кеңес әскерлері [[Баку|Бакуды]] басып алды.
* [[22 қаңтар]] – [[Роберт Тэппэн Моррис]] «Моррис құртын» таратқаны үшін кінәлі деп танылды.

* [[27 қаңтар]]:
** [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова КСР]]-інің құрамындағы [[Тирасполь]] қаласы қысқа уақытқа тәуелсіздігін жариялайды. [[Беларус тілі]] [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|БССР]]-де мемлекеттік тіл деп жарияланды.
*[[31 қаңтар]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы алғашқы [[McDonald's]] ашылды.&lt;ref&gt;Weston, Shaun (August 19, 2010). &quot;[http://www.foodbev.com/news/mcdonalds-announces-bond-to-support-growth-in-china#.UPciMCfBGSp McDonald's announces bond to support growth in China]&quot;. ''FoodBev''.&lt;/ref&gt;

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] - [[Югославия]] үкіметі [[албандар]] мен [[сербтер]] арасындағы ұлтаралық қақтығысқа байланысты [[Косово]] автономиялық аймағына әскер жіберді.
* [[7 ақпан]]:
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да коммунистердің саяси билікке монополиясы жойылды.
** [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]-інде армян босқындарын сол жерге қоныстандыруға байланысты тәртіпсіздіктер орын алды.
* [[12 ақпан]] – [[НАТО]] мен [[Варшава]] келісімшартының өкілдері [[Оттава|Оттавада]] «Ашық аспан» конференциясында кездесті. Конференция Еуропадағы [[жоғарғы державалар]] әскерлерінің саны және [[Германия|Германияны]] қайта біріктіру туралы келісімдермен аяқталды.&lt;ref&gt;&quot;[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early NATO Expansion: What Gorbachev Heard | National Security Archive]&quot;. ''nsarchive.gwu.edu''.&lt;/ref&gt;
* [[13 ақпан]] - Германияны біріктіру жөніндегі екі кезеңдік жоспар бойынша келісімге қол жеткізілді.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.britannica.com/topic/German-reunification German reunification | Date, Definition, Chancellor, Treaty, &amp; Problems | Britannica]&quot;. ''Encyclopedia Britannica''.&lt;/ref&gt;
* [[26 ақпан]] – [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] [[1991 жыл|1991]] жылдың шілдесіне дейін [[Чехословакия|Чехословакиядан]] барлық 73 500 әскери қызметшісін шығаруға келісті.&lt;ref&gt;Archives, L. A. Times (February 26, 1990). &quot;[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-02-26-mn-1254-story.html Soviet Tanks Withdraw From Czechoslovakia]&quot;. ''Los Angeles Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[6 наурыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да меншік туралы заң қабылданды.
* [[11 наурыз]]:
** [[Литва]] тәуелсіздігін қалпына келтіру туралы жариялады.&lt;ref&gt;«[https://www.lrs.lt/sip/portal.show Летувос Републикос Сейм]» . ''www.lrs.lt'' &lt;/ref&gt;
** [[Мажарстан|Мажарстаннан]] кеңестік әскерлерді шығару басталды.

* [[15 наурыз]] - КСРО Президентінін лауазымы енгізілді.
* [[21 наурыз]] - [[Намибия]] [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африканың]] басқаруында 75 жыл болғаннан кейін тәуелсіздік алды.&lt;ref&gt;«[https://www.sahistory.org.za/dated-event/namibia-gains-independence Намибия тәуелсіздік алды | South African History Online]» . www.sahistory.org.za&lt;/ref&gt;
* [[24 наурыз]] - [[Үндістан]] [[Шри-Ланка|Шри-Ланкадан]] өз әскерлерін шығарды.
* [[29 наурыз]] — Чехословакия Социалистік Республикасы Чехословакия Федеративтік Республикасына айналдырылды.
* [[30 наурыз]] – [[Эстония]] [[1940 жыл|1940]] жылдан бері Кеңес өкіметін заңсыз деп жариялады және толық тәуелсіздікке қарай өтпелі кезең жариялады.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.csce.gov/publications/supreme-soviet-elections-estonia/ Эстония Жоғарғы Кеңесіне сайлау.]&quot; ЕҚЫҚ.&lt;/ref&gt;

=== Сәуір ===

* [[2 сәуір]] — [[Қытай Республикасы|Тайваньда]] [[Asus]] компаниясы құрылды.
* [[13 сәуір]] – Кеңес Одағы Катынь қырғыны үшін ресми кешірім сұрады.&lt;ref&gt;«[https://www.upi.com/Archives/1990/04/13/Soviets-admit-apologize-for-Katyn-massacre/9889639979200/ Советтер Катынь қырғынын мойындап, кешірім сұрады — UPI мұрағаты]». UPI.&lt;/ref&gt;
* [[20 сәуір]] — [[Чехословакия]] конфедерацияға яғни [[Чехия|Чех]] және [[Словакия|Словак]] Федеративтік Республикасына айналды.
* [[23 сәуір]] - [[Намибия]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның 160-шы және [[Ұлттар достастығы|Ұлттар Достастығының]] 50-ші мүшесі болды.
* [[24 сәуір]] - [[Германия|Батыс]] және [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс]] Германия 1 шілдеде өз валюталары мен экономикаларын біріктіруге келісті.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

* [[16 шілде]] - [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]] егемендігін жариялады.
* [[27 шілде]] - [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларусь КСР]] егемендігін жариялады.

=== Тамыз ===

* [[2 тамыз]] - Ирак Кувейтке басып кiрдi.
* [[22 тамыз]] -  [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]] егемендігін жариялады.
* [[23 тамыз]] - Армян КСР өзінің тәуелсіздігін жариялады.

=== Қыркүйек ===

* [[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымынан]] шықты.

=== Қазан ===

* [[3 қазан]] - Батыс және [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс Германияны]] біртұтас [[Германия|Германия Федеративтік Республикасына]] біріктіруі.
* [[22 қазан]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] егемендігін жариялады. 

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===

* [[24 сәуір]] - [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің]] сессиясында Республика Президенті лауазымы белгіленіп, оған [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] сайланды.
* [[14 маусым]] - [[Шығыс Қазақстан|Шығыс Қазақстандағы]] [[Зайсан ауданы|Зайсан ауданында]] түрлі дереккөздер бойынша магнитудасы 7–8-ге дейін жеткен жойқын жер сілкінісі болды. Шамамен 9 000 үй толығымен қирады немесе қатты зақымданды. Қайта салынған ауылдардың біріне кейіннен апат кезінде қаза тапқан жалғыз баланың құрметіне «[[Біржан (Шығыс Қазақстан облысы)|Біржан]]&lt;nowiki/&gt;» деген атау берілді.
* [[12 қыркүйек]] - [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Үлбі металлургиялық зауыты|Үлбі металлургия зауытының]] бериллий өндіру цехында қуатты жарылыс пен өрт болды. [[Атмосфера|Атмосфераға]] улы [[бериллий]] шаңының бұлты таралып, салдарынан қалада [[төтенше жағдай]] жарияланды.
* [[25 қазан]] - [[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация|Мемлекеттік егемендік туралы декларациясы қабылданды]].

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1990}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1990}}

[[Санат:1990 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>qb9i00domt8p4l1u9glouy4x7el9ynd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Поль Мари Верлен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137746</id>
    <revision>
      <id>3628131</id>
      <parentid>2307147</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T23:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kapakkatoveri</username>
        <id>183328</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>3628131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1564" sha1="eg9s9chp88jn7kqeauy2wvzpc30p0j0" xml:space="preserve">[[File:Frédéric Bazille - Paul Verlaine.jpg|thumb|Paul Verlaine (1867)]]

'''Поль Мари Верлен''' ({{lang-fr|Paul Marie Verlaine}}, 1844-1896 жылдар) – француз ақыны, әдебиеттегі импрессионизм мен символизмнің негізін салушылардың бірі &lt;ref&gt;http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD,_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C&lt;/ref&gt;.

[[1865 жыл]]ы ''«Искусство»'' журналына бірнеше өлеңін жариялайды. 1866 жылы «Қазіргі Парнас» атты тұңғыш альманах және «Сатурн өлеңдері» атты өлеңдер жинағы басылып шығады. [[1899 жыл]]ы барлық шығармалары 5 том болып жарыққа шығады. [[1911 жыл]]ы Люксембург саябағында оған арнап ескерткіш тұрғызылады.

==Шығармалары==
*Горький М., Поль Верлен және декаденттер, Шығармалар жинағы., т. 23, Мәскеу, 1953. 
*Пастернак Б. Поль-Мари Верлен [1944]// Шығармалар жинағы. 5 томдық. Т.4.Мәскеу: 1991, б.395-399. 
*Птифис П. Верлен. Мәскеу, 2002 (ЖЗЛ) 
*Француз әдебиетінің тарихы, т. 3, Мәскеу, 1959.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]</text>
      <sha1>eg9s9chp88jn7kqeauy2wvzpc30p0j0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628187</id>
      <parentid>3628131</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="00jsfyiyifj06x7jo6s8r9fjhi341hi" xml:space="preserve">[[File:Frédéric Bazille - Paul Verlaine.jpg|thumb|Paul Verlaine (1867)]]

'''Поль Мари Верлен''' ({{lang-fr|Paul Marie Verlaine}}, 1844-1896 жылдар) – француз ақыны, әдебиеттегі импрессионизм мен символизмнің негізін салушылардың бірі &lt;ref&gt;http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD,_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C&lt;/ref&gt;.

[[1865 жыл]]ы ''«Искусство»'' журналына бірнеше өлеңін жариялайды. 1866 жылы «Қазіргі Парнас» атты тұңғыш альманах және «Сатурн өлеңдері» атты өлеңдер жинағы басылып шығады. [[1899 жыл]]ы барлық шығармалары 5 том болып жарыққа шығады. [[1911 жыл]]ы Люксембург саябағында оған арнап ескерткіш тұрғызылады.

==Шығармалары==
*Горький М., Поль Верлен және декаденттер, Шығармалар жинағы., т. 23, Мәскеу, 1953. 
*Пастернак Б. Поль-Мари Верлен [1944]// Шығармалар жинағы. 5 томдық. Т.4.Мәскеу: 1991, б.395-399. 
*Птифис П. Верлен. Мәскеу, 2002 (ЖЗЛ) 
*Француз әдебиетінің тарихы, т. 3, Мәскеу, 1959.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]</text>
      <sha1>00jsfyiyifj06x7jo6s8r9fjhi341hi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628189</id>
      <parentid>3628187</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1473" sha1="sp759hlfzu09iehsuaxby9e16k02neb" xml:space="preserve">[[File:Frédéric Bazille - Paul Verlaine.jpg|thumb|Paul Verlaine (1867)]]
'''Поль Мари Верлен''' ({{lang-fr|Paul Marie Verlaine}}, 1844-1896 жылдар) — француз ақыны, әдебиеттегі импрессионизм мен символизмнің негізін салушылардың бірі.

[[1865 жыл]]ы ''«Искусство»'' журналына бірнеше өлеңін жариялайды. 1866 жылы «Қазіргі Парнас» атты тұңғыш альманах және «Сатурн өлеңдері» атты өлеңдер жинағы басылып шығады. [[1899 жыл]]ы барлық шығармалары 5 том болып жарыққа шығады. [[1911 жыл]]ы Люксембург саябағында оған арнап ескерткіш тұрғызылады.

==Шығармалары==
*Горький М., Поль Верлен және декаденттер, Шығармалар жинағы., т. 23, Мәскеу, 1953. 
*Пастернак Б. Поль-Мари Верлен [1944]// Шығармалар жинағы. 5 томдық. Т.4.Мәскеу: 1991, б.395-399. 
*Птифис П. Верлен. Мәскеу, 2002 (ЖЗЛ) 
*Француз әдебиетінің тарихы, т. 3, Мәскеу, 1959.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]</text>
      <sha1>sp759hlfzu09iehsuaxby9e16k02neb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628191</id>
      <parentid>3628189</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1481" sha1="2guibcox0tn0pdgu28a5dhr24ilb61n" xml:space="preserve">[[File:Frédéric Bazille - Paul Verlaine.jpg|thumb|Поль Верлен (1867)]]
'''Поль Мари Верлен''' ({{lang-fr|Paul Marie Verlaine}}, 1844-1896 жылдар) — француз ақыны, әдебиеттегі импрессионизм мен символизмнің негізін салушылардың бірі.

[[1865 жыл]]ы ''«Искусство»'' журналына бірнеше өлеңін жариялайды. 1866 жылы «Қазіргі Парнас» атты тұңғыш альманах және «Сатурн өлеңдері» атты өлеңдер жинағы басылып шығады. [[1899 жыл]]ы барлық шығармалары 5 том болып жарыққа шығады. [[1911 жыл]]ы Люксембург саябағында оған арнап ескерткіш тұрғызылады.

==Шығармалары==
*Горький М., Поль Верлен және декаденттер, Шығармалар жинағы., т. 23, Мәскеу, 1953. 
*Пастернак Б. Поль-Мари Верлен [1944]// Шығармалар жинағы. 5 томдық. Т.4.Мәскеу: 1991, б.395-399. 
*Птифис П. Верлен. Мәскеу, 2002 (ЖЗЛ) 
*Француз әдебиетінің тарихы, т. 3, Мәскеу, 1959.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]</text>
      <sha1>2guibcox0tn0pdgu28a5dhr24ilb61n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628192</id>
      <parentid>3628191</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1487" sha1="lcqtnz9wk4s9qmcbkx2oe8jtzbund6l" xml:space="preserve">[[Сурет:Frédéric Bazille - Paul Verlaine.jpg|thumb|Поль Верлен (1867)]]
'''Поль Мари Верлен''' ({{lang-fr|Paul Marie Verlaine}}, 1844-1896 жылдар) — француз ақыны, әдебиеттегі импрессионизм мен символизмнің негізін салушылардың бірі.

[[1865 жыл]]ы ''«Искусство»'' журналына бірнеше өлеңін жариялайды. 1866 жылы «Қазіргі Парнас» атты тұңғыш альманах және «Сатурн өлеңдері» атты өлеңдер жинағы басылып шығады. [[1899 жыл]]ы барлық шығармалары 5 том болып жарыққа шығады. [[1911 жыл]]ы Люксембург саябағында оған арнап ескерткіш тұрғызылады.

==Шығармалары==
*Горький М., Поль Верлен және декаденттер, Шығармалар жинағы., т. 23, Мәскеу, 1953. 
*Пастернак Б. Поль-Мари Верлен [1944]// Шығармалар жинағы. 5 томдық. Т.4.Мәскеу: 1991, б.395-399. 
*Птифис П. Верлен. Мәскеу, 2002 (ЖЗЛ) 
*Француз әдебиетінің тарихы, т. 3, Мәскеу, 1959.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]</text>
      <sha1>lcqtnz9wk4s9qmcbkx2oe8jtzbund6l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628193</id>
      <parentid>3628192</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1535" sha1="110b005cne4w2a1d6t09qpy0pxf70a5" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
[[Сурет:Frédéric Bazille - Paul Verlaine.jpg|thumb|Поль Верлен (1867)]]
'''Поль Мари Верлен''' ({{lang-fr|Paul Marie Verlaine}}, 1844-1896 жылдар) — француз ақыны, әдебиеттегі импрессионизм мен символизмнің негізін салушылардың бірі.

[[1865 жыл]]ы ''«Искусство»'' журналына бірнеше өлеңін жариялайды. 1866 жылы «Қазіргі Парнас» атты тұңғыш альманах және «Сатурн өлеңдері» атты өлеңдер жинағы басылып шығады. [[1899 жыл]]ы барлық шығармалары 5 том болып жарыққа шығады. [[1911 жыл]]ы Люксембург саябағында оған арнап ескерткіш тұрғызылады.

==Шығармалары==
*Горький М., Поль Верлен және декаденттер, Шығармалар жинағы., т. 23, Мәскеу, 1953. 
*Пастернак Б. Поль-Мари Верлен [1944]// Шығармалар жинағы. 5 томдық. Т.4.Мәскеу: 1991, б.395-399. 
*Птифис П. Верлен. Мәскеу, 2002 (ЖЗЛ) 
*Француз әдебиетінің тарихы, т. 3, Мәскеу, 1959.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]</text>
      <sha1>110b005cne4w2a1d6t09qpy0pxf70a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артур Элбакян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138919</id>
    <revision>
      <id>3628179</id>
      <parentid>3510406</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2064" sha1="pkxex435hofhrjje38s6yvy9kamc4sz" xml:space="preserve">'''Артур Элбакян''' (1961 жылы 10 ақпанда [[Ереван]]да дүниеге келген) – актер, театр- және кинорежиссері, тележүргізуші, продюссер. &lt;ref&gt;http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D1%82%D1%83%D1%80_%D0%AD{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://www.hraparak.am/2011/02/18/arthur-elbakyan-dardzav-50-tarekan/
http://www.armtown.com/news/am/arv/20110216/89662/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022114612/http://www.armtown.com/news/am/arv/20110216/89662/ |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;.
Артур мектепте оқып жүрген кезінде футбол ойынына ден қойып, онымен шындап айналысады. 1980-1982 жылдары [[Г. Сундукян атындағы Мемлекеттік Театр Академиясы]]нда актерлік қызмет атқарады. [[1982 жыл]]дан 1984 жылға дейін [[Ереван экспериментальді жастар театры]]нда актер болып жұмыс істеді. [[1985 жыл]]ы ВЛКСМ сыйлығының лауреаты атанды. 1985-1990 жылдарда Элбакян әртүрлі телевизиялық қойылымдарға қатысады. 1985-1991 жылдары [[Ереван Көркем-театр институты]]ның режиссерлік факультетінде оқиды. 1990-1993 жылдары Артур Элбакян өзі жеке «13» театрының негізін қалап, сол жерде бас режиссер мен директорлық қызмет атқарады&lt;ref&gt;[http://www.broadwayworld.com/article/Photo-Flash-Arthur-Elbakyans-New-Paintings-to-Be-Featured-in-MY-INSANE-SHAKESPEARE-20151023 Photo Flash: Arthur Elbakyan's New Paintings to Be Featured in MY INSANE SHAKESPEARE]&lt;/ref&gt;. 

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Актёрлер]]</text>
      <sha1>pkxex435hofhrjje38s6yvy9kamc4sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ ұлттық педагогикалық университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140861</id>
    <revision>
      <id>3628202</id>
      <parentid>3504484</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maktakyz</username>
        <id>51067</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16484" sha1="mgybiiwcbt1yngz8stgvhmn23d2sdrp" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
 |Қысқартылған аты      = ҚазҰПУ
 |Эмблемасы             = 
 |Сурет                 = [[Сурет:ҚазҰПУ .jpg|ҚазҰПУ|250px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = Abai University
 |Бұрынғы атауы         = ҚазПИ, АМУ
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1928 жыл|1928]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Ұлттық университет
 |Басшының лауазымы     = Ректор
 |Фио лауазымы          = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = [[Болат Әнапияұлы Тілепов]]
 |Студенттер            = 25,000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 16,000
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 4,000
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = қалалық
 |Мекенжайы             = [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық даңғылы]], 13 үй
 |Сайты                 = {{URL|https://abaiuniversity.edu.kz/kz abaiuniversity.edu.kz}}
 |Марапаттары           = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09
  |lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36
  |CoordScale          = 
  |CoordAddon          = type:city(1226000)_region:KZ
  |edu_region          = KZ
}}
'''Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті (ҚазҰПУ)''' — Қазақстандағы және [[Орталық Азия|Орталық Азиядағы]] тұңғыш жоғары оқу орындарының бірі. Бұл университет Қазақстан Республикасының білім беру жүйесіндегі [[Педагогика|педагогикалық кадрларды]] даярлаудың негізгі орталығы.  
[[Сурет:Kaznpu1.jpg|right|thumb|250px|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің кампусы]]

==Тарихы==

=== Негізгі кезеңдер ===
Университет [[1928 жыл|1928 жылы]] Ғылыми-педагогикалық техникум ретінде құрылып, сол жылы '''Қазақ мемлекеттік университеті''' болып қайта құрылды. Бұл Қазақстандағы тұңғыш [[университет]] болаты&lt;ref&gt;Қазақ телевизиясы. Энциоклопедия. – Алматы: ''Қазақпарат'', 2009, 1-T. ISBN 978-601-03-0070-5.&lt;/ref&gt;

1930 жылы '''Қазақ педагогикалық институты''' болып аталды.

1935 жылы Қазақ әдебиетінің классигі, ақын және ағартушы '''[[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]]''' есімі берілді.

1990 жылы '''Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті''' мәртебесін алды.

1992 жылы '''Абай атындағы Алматы мемлекеттік педагогикалық университеті''' болып өзгертілді.

1998 жылы оған '''[[Ұлттық университет|ұлттық]]''' жоғары оқу орны мәртебесі беріліп, '''Абай атындағы Алматы мемлекеттік педагогикалық университеті''' деп аталды.

2003 жылдың 26 желтоқсанында [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] Жарлығымен '''Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті''' болып қайта аталды.

=== Алғашқы жылдар ===
Онда бір ғана педагогика факультеті болады, ол үш бөлімнен тұрды: физика-математика; [[жаратылыстану]]; лингвистика-педагогика. Үш факультетті жаңадан қалыптастыру жоспарланды: педагогика, ауыл шаруашылығы, медицина. Олар өз қызметін 1932-33 оқу жылында бастауға міндетті еді. Халыққа білім беруді қарқынды дамыту үшін қайта ашылған [[ЖОО]] жеке педагогикалық институт ретінде жетілдіру қажет болды.

[[1930 жыл]]ы университет қазақ мемлекеттік педагогикалық институты (ҚазПИ) болып аталды, ал 1935 жылы оған ұлы [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың есімі берілді. ҚазПИ бұрынғы [[Верный әйелдер гимназиясы]]ның бір қабатты ғимаратында орналасқан. Оқуға түсушілерге арнайы 5 айлық курстар жұмыс істей бастады, сонымен қатар педагогика техникум, педогогикалық училище және жұмысшыларға арналған факультет ашылды.

Республиканың халық ағарту ісінің оқу орындарын аймақтық бөлу [[1928 жыл]]ы өтті. Институтқа қабылдау екі бөліктен тұрды: қыркүйек және қазан айларында. Нәтижесінде 124 адам қабылданды, оның 28-і әйел адам. Студенттер құрамы көпұлтты болды. Олардың ішінде қазақтар саны 76, орыстар саны 42, басқа ұлттар өкілдерінің саны 6 болды. 75%-ға жуық студенттер шәкіртақымен қамтамасыз етілді.

Институттың қалыптасуы мен дамуына туыс республикалардың көптеген оқу орындары, атап айтсақ, [[Мәскеу]] мен [[Ленинград]]тың ЖОО үлкен үлесін қосты. Олар өз кітапханалары және кабинеттерге арналған құралдарымен бөлісті. Сол жылдары ҚазПИ-ге жұмыс істеуге атақты ғалымдар, мысалы: әдебиеттанушы Н.Фатов, математик Б.Кругляк, физик В. Литвинов, биолог С.Логинов, эмбриолог А.Захваткин және т.б. келген. Институтта қазақ халқының көрнекті өкілдері [[Ораз Жандосов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Баймен Алманов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Халел Досмүхамедов]], [[Ілияс Қабылов]], [[Темірбек Жүргенов]] және т.б. жұмыс істеді.

[[1935 жыл]]ы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына ұлы қазақ ағартушысы Абайдың есімі берілді. 

=== 1940 – 1960 жылдар ===
Соғыс жылдарына дейінгі уақыт ЖОО үшін қызметтің қалыптасуы мен дамуындағы ең маңызды кезең болды. Бұл жылдары Қазақстан тарихының дамуы мен қазақ тілі және әдебиетінің мәселелері қарастырылды, жаратылыстану ғылымдары саласында алғашқы зерттеу жұмыстары басталды.

Алматыға көшірілген КСРО-ның әртүрлі қалаларынан шақыртылған ғалымдар академиктер И.Мещанинов, В.Чернышев, В.Фесенко, профессорлар А.Глаголов, М.Рубинштейн, И.Палунск, Р.Фридман сабақ берді. 

Соғыс жылдары еңбектегі ерліктері үшін институттың онға жуық оқытушысы, қызметкерлері, студенттері Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды: [[Мәлік Ғабдуллин]], [[Лесбек Жолдасов]], [[Қанаш Камзин|Қанаш Қамзин]], [[Рахымжан Тоқтаев]], Ахмедияр Хұсайынов, Саду Шакирим.

1946 жылы 1 курстың күндізгі бөліміне 362 студент қабылданса, ал [[1956 жыл]]ы оның саны 567-ге өсті. 

=== 1990 – 2000 жылдар ===
1990 жылы Абай атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық институты Абай атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық университеті болып өзгертілді.

1992 жылы 24 қарашасында ҚР Министрлер Кабинетінің Қаулысымен Абай атындағы ҚазМПУ Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті болып өзгертілді. 

1993 жылы екі кезеңдік білім беру &quot;4+2&quot; моделі бойынша кадрларды дайындау үшін университет көп деңгейлі жүйеге өтті.

1993/94 оқу жылынан бастап кадрларды дайындау үшін көп деңгейлі жүйеге, сондай-ак, екі кезеңдік білім берудің &quot;4+2&quot; моделі бойынша өтеді. 1 кезең бакалаврлық атаққа иелік ету үшін 4 жыл дайындық, 2 кезең болашақта аспирантураға түсу мақсатымен магистр атағына ие болу 2 жыл дайындықты қажет етеді. Сонымен қатар мамандарды дайындау құрылымы қайта қаралады. Соңғы жылдары &quot;Банк ісі&quot;, &quot;Салық салу&quot;, &quot;Маркетинг және сауда&quot;, &quot;Шығыстану&quot;, &quot;Араб тілі&quot;, &quot;Мүсін&quot;, &quot;Информатика және ағылшын тілі&quot;, &quot;Биология психология&quot;, &quot;Халықаралық туризм&quot;, &quot;Халықаралық кұқық&quot;, &quot;Психология&quot; сияқты жаңа мамандықтар ашылды. Факультеттер мен кафедралар да құрылымдық өзгерістерге ұшырады.

Екі факультет құрылды: халықаралық қатынастар және қаржы-экономика. Оқу процесін қамтамасыз ету үшін жаңа мамандықтар бойынша қажетті кафедралар құрылды.

1996 жылы &quot;ТАСИС&quot; бағыты бойынша оқу және ғылым қызметінің халықаралық аудитін Қазақстанда сәтті жүзеге асырғандардың бірі Абай атындағы АлМУ. 

1998 жылы орнатылған кесте бойынша Абай атындағы АлМУ қызметі мемлекеттік аттестациялаудан сәтті өтті.

=== 2000 – 2010 жылдар ===
2000 жылы тамыз айында КР Үкіметінің Қаулысымен Абай атындағы АлМУ &quot;Абай атындағы Алматы университеті&quot; ЖАҚ болып өзгертілді. 

2001 жылы мемлекеттік аккредитациядан, 2003 жылы мемлекеттік аттестациядан сәтті өтті. 

2003 жылы желтоқсан айында ҚР Үкіметінің Қаулысымен ЖАҚ &quot;Абай атындағы Алматы университеті&quot; Білім және ғылым министірлігінің шаруашылықты жүргізу құқығы бойынша &quot;Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті&quot; Республикадағы мемлекеттік кәсіпорны болып өзгертілді.

2005 жылы МС ИСО 9001:2000 сапа саласындағы халықаралық стандарттарға университеттің сапа менеджмент жүйесінің сәйкестігін (СМЖ) сыртқы сертификациялық аудит анықтайды. 

2006 жылы ҚР БҒМ өткізген оқытудың несие жүйесі бойынша Абай атындағы ҚазҰПУ эксперимент базасы болып саналады. 

=== 2010 – 2020 жылдар ===

=== 2020 – 2025 жылдар ===

==Ректорлар ==
*1928 - 1931 жж. [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] 
*1931 - 1934 жж. [[Баймен Алманов]] 
*1934 - 1935 жж. Шәміл Сақаев 
*1935 - 1937 жж. Шайхислам  Бекжанов 
*1937 - 1941 жж. [[Серғали Еспембетұлы Толыбеков]] (экономика)
*1941 - 1942 жж. [[Әділгереев Халел Мұхамеджанұлы]] (тарих)
*1942 - 1946 жж. [[Ахмеди Ысқақұлы Ысқақов]] (қазақ филологиясы)
*1946 - 1950 жж. [[Серғали Еспембетұлы Толыбеков]] (экономика)
*1950 - 1953 жж. [[Асқар Закарин]] (математика)
*1953 - 1963 жж. [[Мәлік Ғабдуллин]] (қазақ филологиясы)
*1963 - 1974 жж. [[Серғали Еспембетұлы Толыбеков]] (экономика)
*1974 - 1980 жж. [[Жүнісбек Жұмабеков]] (тарих)
*1980 - 1987 жж. [[Құлжабай Әбдіхалықұлы Қасымов]] (математика)
*1987 - 2008 жж. [[Тоқмұхамед Сәлменұлы Садықов]] (тарих)
*2008 - 2021 жж. Такир Оспанұлы Балықбаев (педагогика)
*2021 - 2023 жж. Дархан Нұрланұлы Біләлов (педагогика)
*2023 жылдан бастап [[Болат Әнапияұлы Тілепов]] (саясат)

==Факультеттер==
* Математика, физика және информатика факультеті
* [[Психология және педагогика факультеті (ҚазҰПУ)|Педагогика және психология факультеті]]
* Филология факультеті
* Жаратылыстану және география факультеті
* Өнер факультеті
* [[Тарих факультеті (ҚазҰПУ)|Тарих және құқық факультеті]]
* Дене шынықтыру және алғашқы әскери дайындық факультеті
* Foundation факультеті
* Сорбонна-Қазақстан институты
* Әскери кафедра
* Әлем тілдері факультеті

==Сыртқы сілтеме==
https://abai.university/

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Ұлттық университеттер}}

[[Санат:Алматы университеттері]]
[[Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Алматы сәулеті]]</text>
      <sha1>mgybiiwcbt1yngz8stgvhmn23d2sdrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алеппо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163071</id>
    <revision>
      <id>3627942</id>
      <parentid>3557272</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3627942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76987" sha1="8prognzxxzp2ecranj6euls1b0zsx5n" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Алеппо
 |шынайы атауы            = {{lang-ar|حلب}}
 |сурет                  = Aleppo new mix.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Сирия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 12|lat_sec = 00
  |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 9|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2100000)_region:SY
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Сирияның әкімшілік бөлінісі{{!}}Мухафаза
 |аймағы                   = Алеппо (мухафаза){{!}}Алеппо
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 2500 жыл б. э. б.
 |бұрынғы атаулары        = Халман, Беройя
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 190 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 390
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = араб тілі
  |тұрғыны                = 2&amp;nbsp;301&amp;nbsp;570
  |санақ жылы             = 2005
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 2&amp;nbsp;490&amp;nbsp;751
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +963 21
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Aleppo
 |сайты                   = http://www.aleppo-city.gov.sy/
 |сайт тілі               = 
}}
'''Але́ппо''' ({{lang-ar|حَلَبُ}} ''Халаб'', {{lang-el|Αλέππο, Βέροια}}, {{lang-la|Beroea}}) — [[Сирия]]ның ірі қалаларының бірі &lt;ref name=&quot;UNDATA&quot;&gt;[http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Syrian%20Arab%20Republic UN Data, Syrian Arab republic]&lt;/ref&gt; және провинция орталығы. Халық саны 2,301,570 адам (2005).  Алеппо Леванттың,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2007/notestab08.pdf|title=UN Demographic Yearbook 2009|accessdate=2010-04-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/61KZA8BTY|archivedate=2011-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Expatify.com [http://www.expatify.com/syria/navigating-the-major-cities-of-syria-aleppo-and-damascus.html Navigating the Major Cities of Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710212219/http://www.expatify.com/syria/navigating-the-major-cities-of-syria-aleppo-and-damascus.html |date=2011-07-10 }}&lt;/ref&gt; көптеген жылдар бойы Ұлы Сирияның үлкен қалаларының бірі және [[Осман империясы|Осман империясының]] [[Ыстанбұл|Константинополь]] мен [[Каир]]ден кейінгі үшінші қаласы болды.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&amp;pg=PA30&amp;lpg=PA30&amp;dq=Aleppo+third+largest+Ottoman+Empire&amp;source=bl&amp;ots=Pc1aMdCNu7&amp;sig=Gz0APza0iRfEgNZY9UACCvkF7Ps&amp;hl=en&amp;ei=SHjJTOfXH5HSuwOnpu0V&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CCEQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=Aleppo%20third%20largest%20Ottoman%20Empire&amp;f=false Encyclopedia of the Ottoman Empire]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russell, Alexander (1794) The natural history of Aleppo&quot;&gt;Russell, Alexander (1794), [http://books.google.com/books?id=7PfaAAAAMAAJ&amp;ots=IZU99uoBId&amp;dq=the%20natural%20history%20of%20aleppo&amp;pg=PA1#v=onepage&amp;q&amp;f=true The natural history of Aleppo], 2nd Edition, Vol. I, pp. 1-2&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gaskin, James J. 1846 Geography and sacred history of Syria p.33&quot;&gt;Gaskin, James J. (1846), [http://books.google.com/books?id=9SoEAAAAQAAJ&amp;dq=Gaskin%2C%20James%20J.%201846%20Geography%20and%20sacred%20history%20of%20Syria&amp;pg=PA33#v=onepage&amp;q&amp;f=true Geography and sacred history of Syria], pp. 33-34&lt;/ref&gt;

==Этимологиясы==
Алеппоның ежелгі атауы ''Халпе'' немесе ''Халибон'' болған &lt;ref&gt;[http://www.worldheritagesite.org/sites/aleppo.html World Heritage Site: Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304011949/http://www.worldheritagesite.org/sites/aleppo.html |date=2012-03-04 }}&lt;/ref&gt;, ал гректер мен римдіктер оны ''Ве́рия'' (Βέροια) деп атаған. [[Крест жорықтары]], кейінгі француз мандаты кезеңінде Халеб (Халаб) қаласын [[италиян тілі]]нде ''Алеппо''  деп атап кеткен. Алеппо сөзінің шығу тегі жайында нақты тұжырым жоқ. Дегенмен кейбіреулер «Халеб» сөзі «темір» немесе «мыс» деген мағына береді, ал қалада аталмыш металдарды өндіру ісі ежелден-ақ жолға қойылған, қала атауы осыған байланысты қалыптасқан деген пікір айтады. Енді бірі «Халаба» сөзі арамей тілінде «ақ» деген ұғымды білдіреді. Бұл ел ақ түсті [[Мәрмәр|мәрмәрдың]] көптігімен атағы шыққан, атау осыған байланысты шыққан болса керек дейді. Тағы бір болжам ретінде айтылатын ой Халеб сөзінің этимологиясына сілтейді. Халеб сөзі «жаңа сауылған сүт» деген мағына береді. Ежелгі заманда [[Ибраһим]] пайғамбар жолаушыларға сүт береді екен&lt;ref&gt;[http://www.teachittome.com/seforim2/seforim/travels_of_rabbi_pesachia_of_regensburg.pdf Travels of Rabbi Pesachia of Regensburg]. teachittome.com (p.&amp;nbsp;53).&lt;/ref&gt;. Адамдар  «''Халаб Ибраһим''», яғни «''Ибраһим (Авраам) сүт сауды ма?''» деп сұрайтын болыпты. Ал оның сиырының түсі сарғыш-ақшыл ([[Араб тілі|араб.]] shaheb) болған, осы себепті қала «''Халеб аш-Шахба''» деп аталған&lt;ref&gt;[http://books.google.de/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA23&amp;lpg=PA23&amp;dq=Halab+ash-Shahba&amp;source=bl&amp;ots=8r0L87Rd1u&amp;sig=5z9jrZit7vC_bxxECF0VzDzcDeU&amp;hl=de&amp;ei=G9xgTY2wHc3EswblsZG2CA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CDkQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=Halab%20ash-Shahba&amp;f=false Michael Dumper,Bruce E. Stanley: Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia]&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
Алеппо&amp;nbsp;— әлемнің ежелгі қалаларының бірі болып есептеледі, қаланың іргесі б.з. б. VI мыңжылдықта қалана бастаған&lt;ref&gt;&quot;Columbia Encyclopedia 2010&quot;&lt;/ref&gt;. Қаланың оңтүстігінде орналасқан Тәлл ас-Сауда және Тәлл әл-Ансари қырларындағы тарихи қазба жұмыстары  б.з. д. 3 мыңжылдықтың жартысында адамдардың осы арада тіршілік кешкендігін көрсетеді.&lt;ref&gt;&quot;Near East 1997&quot;&lt;/ref&gt;. [[Хетт патшалығы|Хетт]], Мари және Евфрат жазбаларында, орталық Анатолия, Эбла қласында табылған қазба жәдігерлерде Алеппоның үлкен сауда орталығы болғандығы және онда әскери өнердің жете дамығандығы жазылған.&lt;ref&gt;&quot;Britannica Concise Encyclopedia 2010&quot;&lt;/ref&gt;

===Қола ғасыры===
Тарихи жазбаларда Алеппоның [[Дамаск]] қаласынан бұрын пайда болып, алғаш б.з. д. 3 ғасырда Эбла патшалығының астанасы болғандығы айтылады. Қала Эблада ''Арми'' және ''Арман'' деген атпен атақты болған. [[Аккад империясы|Аккадта]] Арман деп келген. Аккадтың патшасы. [[Нарам-Син]] (немесе оның атасы) ежелгі [[Эбла]] мен Арманды б.з.д. XXIII ғаысрда жойған.&lt;ref&gt;Pettinato, Giovanni (Johns Hopkins University Press, 1991) ''Ebla, a new look at history'' p.135&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hawkins, John David 2000 p.388&quot;&gt;Hawkins, John David (2000) ''Inscriptions of the iron age'' p.388&lt;/ref&gt;

Кейін [[вавилон]]дық дәуірде Алеппо Халаб (Халба) деген есіммен алғаш кездеседі.&lt;ref name=&quot;Hawkins, John David 2000 p.388&quot;/&gt; Қала [[Амореи патшалығы]]ның немесе [[Ямхад]]тың орталығы болған. Ямхад патшалығы (араб. &lt;big&gt;يمحاض&lt;/big&gt;) (Б.з.д. 1800—1600&amp;nbsp;ж.ж.) сондай-ақ «Халеб жері» деген атпен де әйгілі болған.&lt;ref&gt;Kuhrt, Amélie (1998) ''The ancient Near East'' p.100&lt;/ref&gt;

Ямхадты  хеттамдық [[Мурсили I]] б.з.д. XVI ғасырда қиратты. Дегенмен, Алеппо қайта жанданып, Сирия тарихында өз орнына ие болды.&lt;ref name=&quot;Hawkins, John David 2000 p.388&quot;/&gt;

=== Темір дәуірі ===
[[Хетт патшалығы]] б.з.д. XII ғасырда құлдыраған уақытта Алеппо [[арамейлер|арамейлік]] Арпад Сиро-хеттік патшалықтың құрамында, кейінірек Арамей Сиро-хеттік патшалықтың Хатарикка-Лухутидің астанасы болды. IX ғасырда Алеппо Жаңаассирияның, соңынан [[Ахемен әулеті|Ахменидтер]] империясының құрамында болды.

===Антикалық заман===
[[Ескендір Зұлқарнайын]] қаланы б.з. дейінгі 333 ж. жаулап алды. [[Селевк Никатор]] мұнда грек елді-мекендерін құрып (шамамен б.з.д. 301—286 жылдар) оны [[Македония империя]]сындағы [[Верия]] қаласының құрметіне — ''Верия'' деп атады. Верия [[Селевки әулеті|Селевкидтер]] қол астында 300 жыл шамасында болды.

[[Рим империясы]] 3 ғасыр Сирияның солтүстігінде үкім етті. Римдіктердің тұсында сириялықтар көбейді. Сондай-ақ V ғасырда [[Шығыс Рим империясы|Византия империясы]] тұсында да Сирия халқы анағұрлым ұлғая түсті. Антикалық заманда Верия көлемі жағынан [[Антиохия]]дан кейінгі екінші қала, Сирияның астанасы; Рим империясында көлемі жағынан үшінші қала болды. Археологиялық қазбалар Антиохия мен Верияның арасында б.з. VI ғасырында халықтың тығыз орналсқанын растайды. Бұл орында қазіргі күндері қазба жұмыстары жүріп жатыр. Қазба жұмыстарының нәтижесінде үйлер, шіркеулер табылып жатыр. Мысалы [[әулие Симеон]] шіркеуі. Әулие Марон осында туған және мазары Алеппоның батысында Брэдте орналасқан деген жорамал бар.&lt;ref&gt;&quot;Phenix, Robert R. 2008&quot;&lt;/ref&gt;

===Орта ғасыр===
[[Сурет:Souk Al Zirb Aleppo.jpg|thumb|220px|left|әл-Зирб базары, мамлүк кезеңі]]
[[Сурет:Bab Qinnasrin2010.jpg|thumb|220px|right|Алеппоның ескі дуалдары және [[1256 жыл]]ы Ан-Насир Юсуфтың қолымен жасалған Баб Кыннасрин қақпасы]]
[[Сурет:Aleppo Citadel 17 - Theatre.jpg|thumb|right|Амфитеатр]]
[[Сасани әулеті|Сасандықтар]] империясы Сирияға VII ғасырда кіріп келді. Кейін Алеппоны [[637 жыл]]ы [[Халид ибн Уалид]]тің басшылығымен арабтар басып алды. [[944 жыл]]ы әкімі [[Сайфуд Даула]] болған [[Хамданидтер]] әміршілігінің резиденциясы болды. Қала өркендеп, болашақ [[Әбу Таийб әл-Мутанабби|әл-Мутанабби]], [[Әбу Насыр Әл-Фараби|Әл-Фараби]] секілді философтардың мектебіне айналды. [[962 жыл]]ы қалаға [[Шығыс Рим империясы|Византиялықтар]] баса көктеп кіріп, [[974 жыл|974]]-[[987 жыл]]дар аралығында [[Византия империясы]] қоластында болды. Алеппо екі мәрте [[1098 жыл|1098]] және [[1124 жыл|1124]] жылдары [[Крест жорықтары|Крест жорығы]] кезінде қоршауда болды, бірақ берілген жоқ. 
[[1138 жыл]]ы [[9 тамыз]]да [[зілзала]] болып қала қирап қалды. Тарихи деректер бойынша 230 000 адам қайтыс болды.

Халаб алдымен [[Салахаддин]]нің, кейін [[1183 жыл]]ы [[Айюб әулеті|Айюб әулетінің]] қоластында болды.

[[1260 жыл]]ы 24 қаңтарда &lt;ref&gt;{{cite journal|author=Jackson, Peter |title=The Crisis in the Holy Land in 1260 |journal=[[The English Historical Review]] |volume=95 |date=шілде 1980 |pages=481–513 |issue=376}}&lt;/ref&gt; Алеппоны [[Құлағу хан|Құлағу ханның]] [[Моңғол шапқыншылығы|моңғол]] әскері және оған тәуелді Антиохия князі [[Боэмунд VI]]-нің франк рыцарлері мен оның қайын атасы [[Армения]] басшысы [[Хетум]] 1 бірігіп жаулап алды.&lt;ref&gt;«Histoire des Croisades», René Grousset, p. 581, ISBN 226202569X.&lt;/ref&gt; Қала Тұраншахпен әлсіз қорғалған болатын. Қала дуалы 6 күндік шайқастан кейін, [[цитадель]] 4 күннен соң берілді. Көптеген [[мұсылман]]дар мен [[иудей]]лер жан берді.&lt;ref name=&quot;Shelemay1998&quot;&gt;{{cite book|author=Kay Kaufman Shelemay|title=Let jasmine rain down: song and remembrance among Syrian Jews|url=http://books.google.com/books?id=pgoFDZeHhF4C&amp;pg=PA70|accessdate=24 November 2010|year=1998|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226752112|page=70}}&lt;/ref&gt; Тұраншахты өлтірмеді, қала бұрынғы басшысы Хомстың қолына өтті. Қалада моңғол [[гарнизон]]ы орналастырылды. Халабтан соң моңғолдар Дамаскіге бет алды. Дамаск 1 наурыз 1260 жылы берілді.
[[1260 жыл]]ы [[қыркүйек]]те [[мамлүктер]] Аккалық франктармен келіссөз жүргізіп, Крестшілерден өтіп, моңғолдармен соғысатындығын айтты (қараңыз [[Айн-Жалут шайқасы]]). 3 қыркүйек 1260 ж. Мамлүктер моңғолдарды жеңіп моңғол әскербасы Китбуканы өлтірді, 5 күнде Дамаскіні қайта алды. Мұсылмандар 1 ай ішінде Алеппоны қайта алып, онда өз адамдарын губернатор етіп тағайындады. Моңғолдар [[Китбука]] үшін кек алу мақсатында көптеген мұсылмандарды өлтірді. Бірақ қайта соғысып жеңе алмасына көзі жетіп, кері шегінді.&lt;ref&gt;Runciman, p. 314.&lt;/ref&gt;

[[1271 жыл]]ы моңғолдар қаланы қорғап отырған түркімен әскерін жеңіп қалаға қайта кірді. [[Мамлүк гарнизоны]] [[Хама]] қаласына қашты. Дегенмен [[Сұлтан Бейбарыс]] қайта оралып Алеппоны босатады.&lt;ref&gt;Runciman, pp. 336—337.&lt;/ref&gt;[[1280 жыл]]ы [[20 қазан]]да моңғолдар қалаға тағы кіріп келгенімен, бұл кезі мамлүктердің басшысы әл-Мансур Қалаун әскерімен келіп моңғолдарды [[Евфрат]] арқылы қашыртады.

[[1400 жыл]]ы қала [[Әмір Темір]]дің қолына өтті.&lt;ref&gt;Runciman, p. 463.&lt;/ref&gt; Әмір Темір кезінде қала бұрынғыдан да көркейе түсті.&lt;ref&gt;[http://everything2.com/index.pl?node=Battle%20of%20Aleppo Battle of Aleppo@Everything2.com&lt;!-- Bot generated title --&gt;].&lt;/ref&gt;

===Қазіргі заман===
[[Image:Aleppo Codex (Deut).jpg|left|220px|thumb|Алеппо кодексінің беті]]
[[Сурет:Alepp0fashion.jpg|220px|thumb|left|Иудей әйел мен бәдәуи Алеппо, 1873 жыл]]
19 ғасырда [[еврейлер]] екі бүлікке тап болды. 1947 жылы [[Израиль]] мемлекетінің құрылуымен Алеппо қаласында үлкен бүлік болды. Нәтижесінде еврейлер топ-тобымен Израильге көше бастады.

===1947 жылғы Алеппо бүлігі===
'''1947 жылғы Алеппо бүлігі''' — [[Еврейлер|Еврейлерге]] жасалған шабуыл. Халаб (Алеппо), [[Сирия]] желтоқсан [[1947&amp;nbsp;жыл]]ы БҰҰ-ның Палестина жерін бөліп, Израильді мемлекет ретінде тануының нәтижесінде болған бүлік.

==== Алеппо бүлігінің қысқаша тарихы ====
19 ғасырда Алеппо [[1853 жыл|1853]] және [[1875 жыл|1875]] жылдары екі үлкен бүліктің куәсі болды.&lt;ref name=&quot;Patterson2010&quot;&gt;{{cite book|author=David Patterson|title=A Genealogy of Evil: Anti-Semitism from Nazism to Islamic Jihad|url=http://books.google.com/books?id=lMLmK-fmf8kC&amp;pg=PA56|accessdate=18 October 2010|date=31 October 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521132619|page=56}}&lt;/ref&gt;
БҰҰ 1947 жылғы 29қарашада Палестинаны бөлу туралы қарарынан соң, Алеппоның арабтары қаланың еврейлеріне қарсы шықты,&lt;ref name=&quot;TawilSchneider2009&quot;&gt;{{cite book|author1=Hayim Tawil|author2=Bernard Schneider|title=Crown of Aleppo: The Mystery of the Oldest Hebrew Bible Codex|url=http://books.google.com/books?id=Rkjl28v4ZdAC&amp;pg=PA163|accessdate=18 October 2010|date=желтоқсан 2009|publisher=Jewish Publication Society|isbn=9780827608955|page=163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leṿin2001&quot;&gt;{{cite book|author=Itamar Leṿin|title=Locked doors: the seizure of Jewish property in Arab countries|url=http://books.google.com/books?id=pxgonnuybEgC&amp;pg=PA167|accessdate=18 October 2010|year=2001|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275971342|page=167}}&lt;/ref&gt; ол уақытта олардың саны 10 000 адам болатын.

Қанша адамның қаза болғаны жайлы нақты мәлімет жоқ. 8 бен 75 арасында адам өлімі болды, жүзден аса жараланды деген мәлімет бар.&lt;ref name=&quot;TawilSchneider2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Freid1962&quot;&gt;{{cite book|author=Jacob Freid|title=Jews in the modern world|url=http://books.google.com/books?id=k2kKAQAAIAAJ|accessdate=18 October 2010|year=1962|publisher=Twayne Publishers|page=68}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pipes&quot;&gt;Daniel Pipes, [http://books.google.co.uk/books?id=J3PsAb1uV94C&amp;dq=Greater+Syria:+The+History+of+an+Ambition++aleppo&amp;hl=en&amp;ei=_m-8TMy0Gs2VOsuT9L8I&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA Greater Syria: The History of an Ambition], (New York: Oxford University Press, 1990) p. 57, records 75 victims of the Aleppo massacre.&lt;/ref&gt; 10 [[Синагога]], 5 мектеп, жастар клубы, 150 жуық еврейлердің үйлері мен дүкендері қиратылды.&lt;ref name=&quot;Morris2008&quot;&gt;{{cite book|author=Benny Morris|title=1948: a history of the first Arab-Israeli war|url=http://books.google.com/books?id=J5jtAAAAMAAJ|accessdate=18 October 2010|year=2008|publisher=Yale University Press|page=412}}&lt;/ref&gt; Сол уақыттың ақша құны бойынша оқиғаның зардабынан 2,5 миллион доллар шығын болған.&lt;ref name=&quot;Bostom2008&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew G. Bostom|title=The legacy of Islamic antisemitism: from sacred texts to solemn history|url=http://books.google.com/books?id=yIkQAQAAIAAJ|accessdate=18 October 2010|year=2008|publisher=Prometheus Books|page=159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Veenhoven1977&quot;&gt;{{cite book|author=W. A. Veenhoven|title=Case Studies on Human Rights And Fundamental Freedoms|url=http://books.google.com/books?id=AN6dSGr3kWcC&amp;pg=PA90|accessdate=18 October 2010|date=February 1977|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=9789024719570|page=90}}&lt;/ref&gt; Бүлік кезінде [[:en:Aleppo Codex|Алеппо кодексінің]] көптеген беттері жойылды.&lt;ref name=&quot;TawilSchneider2009&quot;/&gt;
Нәтижесінде еврейлер Израильге қарай қашты. Сол жылдары еврейлер кварталындағы еврейлер 2 есеге азайып кетті.&lt;ref name=&quot;Shindler2008&quot;&gt;{{cite book|author=Colin Shindler|title=A history of modern Israel|url=http://books.google.com/books?id=u0sD-8r7I5QC&amp;pg=PA63|accessdate=18 October 2010|year=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521615389|page=63}}&lt;/ref&gt;

==Географиясы==
[[File:Pinus halepensis Rovinj.jpg|right|thumb|Алеппо қарағайы]]
Алеппо [[Жерорта теңізі]]нен 120 км қашықтықта, теңіз деңгейінен 380 м биіктікте, [[Сирия]]-[[Түркия]] шекарасының шығысында 45&amp;nbsp;км-де орналасқан. Қала негізінен солтүстігі мен батысында ауыл-шаруашылығы, егіншілікпен айналысады. Атақты Сирия зәйтүндерін өмірумен айналасыды.Алеппо шығысында [[Сирия шөлі]] орналасқан.
Жаңа қала ескіл қаладан бірнеше км ұзақтықта Куәйкә өзенінің оң жақ жағалакында орын тепкен; қаланың ескі бөлігі өзеннің сол жағында орналасқан. Ескі қала радиусы 10 км болатын 8 үлкен қырмен қоршалған, орталығында үлкені қыр болған. Осы қырдың үстіне Б.д. дейінгі 2 ғасырда қамал тұрғызылған. Аталмыш қырлардың есімдері: Тәл ас-Сауда, Тәл Айша, Тәл ас-С&quot;тт, Тәлл әл-Ясмин, Тәл әл-Ансари (Ярукиййя), Ан ат-Тәл, әл-Жаллүм және Бахсита &lt;ref name=&quot;Duden6&quot;&gt;{{cite book | editor = Alexander Russell | title = The Natural History of Aleppo | edition = 1st | year = 1856 | publisher = Unknown | location = London | isbn = | page = 266}}&lt;/ref&gt;. Қаланың ескі бөлігі тоғыз қақпадан тұратын ескі дуалдармен қоршалған.&lt;ref name=&quot;Duden6&quot;/&gt;

Ауданы 190 км² Алеппо [[Қиыр Шығыс|Таяу Шығыс]]тағы тез өсіп келе жатқан қалалардың бірі. 2001 жылы Алеппоның ауданын [[2015&amp;nbsp;жыл]]ға 420 км² дейін ұзарту жайлы жоба жасалды.&lt;ref&gt;&quot;Syria News [http://www.syria-news.com/readnews.php?sy_seq=99523 statement by Syrian Minister of Local Administration, Syria (Arabic, тамыз 2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009233648/http://syria-news.com/readnews.php?sy_seq=99523 |date=2017-10-09 }}&lt;/ref&gt;

==Мәдени ошақтары==
[[File:Antioch gate in Aleppo walls.jpg|left|thumb|Антиохия қақпасы]]
===Ескі қала===
[[Сурет:Aleppo Ctadel2.JPG|thumb|[[Алеппо қамалы]]]]
Жаңа Алеппо мен ескі қаланы бөлініп тұрады. Ескі қала ескі дуалдармен қоршалған. Ұзындығы 5 км, 9 қақпасы бар. Ортағасырлық қамал-сарайы бар. 
Тарих беттерінде Алеппо көптеген оқиғаларға куә болған, қаланы әр заманда әр түрлі басшы басқарған, қанша рет соғыстың куәсі болған. Осы себепті қала халқы кварталдарға бөлініп, мысалы, мұсылман, христиан, еврей кварталдары болған. Олар бір бірінен мұқтаж болмастан өмір сүрген.
Ескі қаланың жалпы аумағы 3,5 км². 120 мың адам өмір сүреді.&lt;ref&gt;[http://www.historische-aleppo-seife.de/engl_history.html Alepposeife: Aleppo history]&lt;/ref&gt;

===Базарлары===
[[Сурет:Aleppo narrow Armenian quarter.jpg|left|thumb|''Бауабәт әл-Ясмин'']]
[[Сурет:Aleppo-suq-Alp.JPG|thumb|Алеппоның ескі базары]]
[[Сурет:Aleppo Khan Shuneh.jpg|thumb|Хан әл-Шунә]]
Бұл қаланың стратегиялық орналасуы жергідікті халықтың саудамен айналысуына демеу болды. Себебі Алепподан Ұлы Жібек жолы өтетінеді. Әлемдегі ең үлкен жабық базар жалпы аумақ ұзынды 13 км Алеппода орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.esyria.sy/ealeppo/index.php?p=stories&amp;category=round&amp;filename=201010291220021 eAleppo: The old Suqs of Aleppo (in Arabic)]&lt;/ref&gt;
Базар ''Медина'' деп аталады. Бұл сауда орталығы. Мұнда жібектің әр түрін, Үнді шай мен кофесін Дамас кофесін таба аласыз. Базарда сонымен бірге хандар яғни керуен сарай ''[[Караван-сарай]]'' (араб. '''كاروانسرا''') орналасқан.

Қаланың атақты керуен сарайлары:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aleppo.us: Old suqs of Aleppo (in Arabic)|url=http://www.aleppo.us/news/47.html|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Al-Hakawati (in Arabic)|url=http://www.al-hakawati.net/arabic/civilizations/syriashamal2.asp|archiveurl=http://www.webcitation.org/61KZAXpoj|archivedate=2011-08-30}}&lt;/ref&gt;

====Алеппо базарлары====
[[File:Hammam Al-Nahhasseen Aleppo.jpg|left|220px|thumb|Әл-Наххасин хаммамы]]

* ''Суқ әс-Сабун'', немесе ''сабын ханы'', XVI ғасырда салынған, сабын дүкенінің жанында орналасқан.
* ''Суқ Хан ан-Наххасин'', немесе ''бал базары''. 1539 жылы салынған. Өзінің ұлттық, жаңа аяқкиімдерімен атақты, 84 дүкені бар.
* ''Суқ Хан әл-Харир'', немесе ''жібек ханы базары''. 16 ғасырдың екінші жартысында салынған, 43 дүкені бар.
* ''Суқ Хан әл-Жүмрук'', или ''шекара ханы бзары'', 55 магазині бар текстиль орталығы . 1574 жылы салынған.
* ''Суқ Хан әл-Уазир'', 1682 жылы салынған.
* ''Суқ әл-Аттарин''.
* ''Суқ әз-Зирб'', немесе ''Суқ әл-Зарб''. Мұнда мамлүктер заманында теңгелер басылған. Қазіргі кезде базардың 71 дүкені бар.
* ''Суқ әл-Бахрамия'' Бахрамия мешітінң жанында, 52 азық-түлік дүкені бар.
* ''Суқ әл-Хаддадин''&amp;nbsp;— ескі темір ұсталары қатары, 37 дүкеннен құралған.
* ''Суқ әл-Атиқ'', или ''ескі базар'', тері атумен айналысады, 48 дүкені бар.
* ''Суқ әл-Сиййяғ'', немесе ''алтын-күміс базары'', 99 дүкеннен құралған.
* ''Суқ ән-Нисуан'', әйелдер базары— әйелдерге арналған заттар, жас келіннің жасаулары т.б.
* ''Әл-Сууәйқа'', немесе ''Суәйқат Али'' (''suweiqa'' араб тілінде «кішкентай базар» деген мағына береді),— үй жиһаздары мен ас үйге арналған заттарды сататын үлкен базар.

====Алеппо хандары====
* ''Хан әл-Қади'', 1450 жылы салынған Алеппоның ежелгі керуен-сарайларынан
* ''Хан әл-Бүргүл'', 1472 жылы салынған.
* ''Хан әл-Шунә'' 1546 жылы салынған.
* ''Венециан ханы'' Венеции кунсулының және венециан саудагерлерінің үйі болған..

Бұдан басқа хандар мен базарлар &quot;Жәйдә&quot; христиан кварталында бар:

* ''Суқ әл-Хоқадун'' немесе ''«Хан әл-Қудс»''. ''Хоқадун'' армян тілінде «рухани үй» дегенді білдіреді, ол Иерусалимге бара жатқан христяиандарға қонақ үй ретінде салынған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aleppo.us: Khans of Aleppo (in Arabic)|url=http://www.aleppo.us/news/22.html|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;
* ''Әс-Салибә'', ескі христиан соборларының орталығы.
* ''Суқ әс-Суф'' немесе ''жүн базары''.
* ''Бауабәт әл-Қасаб'', ағаш заттары қатары

=== Тарихи ғимараттары ===
[[Сурет:Al-Shibani Alp08.jpg|thumb|әл-Шибани мектеп-шіркеуі]]
[[Сурет:Dar Basile alley of Jdayde Historic district, Aleppo, 2010.jpg|left|220pz|thumb|Дар Бәзил, Ждәйдә ауданы, XVIII ғасыр]]
[[Сурет:Aleppo Night by Charles Hajj.jpg|thumb|Баб әл-Фараж мұнарасы]]

* Алеппо қамалы, қаладан 50 метр биіктіктер орналасқан цмтадель. Б.д.д. 1 мыңжылдық,&lt;ref&gt;http://www.dp-news.com/pages/detail.aspx?articleid=80968&amp;l=2 DP-news:Aleppo…Cultural Landmark, Trade Hub by the Chinese News Agency (Xinhua)&lt;/ref&gt; кейбір ғимараттары XIII ғасырда салынған. 1822 жылғы зілзалада біршама зардап шекті.
* ''Халауия медресесі'', 1124 жылы әулине Елена соборының орнына салынған. Константинның анасы әулие Елена ол жерге византия соборын салдырған болатын. Крест жорығы кезінде қала қиратылған болатын, осы уақытта қаланың қазысы соборды мешітке айналдырды. XII ғасырда Нуред-Дин бұл жерге діни мектеп, медресе салдырды.
* ''әл-Матбах әл-Әжәми'', XII ғасырда әмір Мажд әд-Дин бин әд-Дайя салдырған. 15 ғасырда қайта жөнделді. 1967—1975 жылдары мұнда Ұлттық музей орналасты.
* ''Әл-Шибани'' мәдени орталығы. XII ғасыр. Фрак миссионері Марияның ежелгі шіркеу-мектебі.
* ''Медресе Муқаддамия'', 1168 жылыс алынған.
* ''Медресе Захирия''. 1217 жылы салынған.
* ''Медресе Султания'', Алеппо губернаторы Аз-Захир Ғазидың бастауымен салынып, 1223—1225 жылдары ұлы Малик әл-Азиз Мұхаммед бітірді.
* ''Медресе әл-Фирдаус'' — Алеппоның ең әдемі мешіті.&lt;ref&gt;&quot;Burns 1999 35&quot;&lt;/ref&gt; Алеппо әмірі Аз-Захир Ғази в 1234—1237 жылдары салдырған.
* ''Алеппо ұлттық кітапханасы''. Өткен ғасырдың 30-шы жылдары салынып, 1945 жылы қолданысқа берілген.&lt;ref&gt;Aleppo Culture [http://www.aleppo-cult.org/vb/showthread.php?t=1 National Library of Aleppo (in Arabic)]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Grand Seray d’Alep'' — губернатордың бұрынғы резиденциясы; 1920 жылы салынып, 1933 жылы ашылған.
* '' Ханка әл-Фарафира'', сопылардың мекені, 1237 жылы салынған.
* ''Бимаристан Арғун әл-Камили''.
* ''Дар Ражаб Паша'' — сарайы.
* ''Бәйт Жонблат'' — ескі қамал, XVI ғасырда Алеппоның күрт әмірі Хусейн Паша Ян Полат салдырған.
* ''Медресе әл-Утмания'', ислами мектеп. Осман пашасы әл-Дурақи 1730 жылыс алдырған.
* ''Бәйт Марраш''. XVIII ғасырда Марраш отбасы салдырған.
* ''Баб әл-Фараж'' мұнарасы. 1898—1899 жылдары австрия архитекторы Картье салған.&lt;ref&gt;eAleppo [http://www.esyria.sy/ealeppo/index.php?p=stories&amp;category=places&amp;filename=200808080930013 Bab Al-Faraj tower (in Arabic)]&lt;/ref&gt;

'''христиан кварталы Жәйдәда''' көптеген тарихи ғимараттар бар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ministry of Tourism, Syria: Aleppine House (in Arabic)|url=http://www.syriatourism.org/index.php?module=subjects&amp;func=viewpage&amp;pageid=2081|archiveurl=http://www.webcitation.org/61KZBRt4a|archivedate=2011-08-30}}&lt;/ref&gt;

* ''Бәйт Ажықбаш'' ([http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ajikbash_House Beit Achiqbash]), 1757 жылыс алынған. 
* ''Бәйт Ғазалә''.
* ''Бәйт Даллал''.
* ''Бәйт Уәкил''.
* ''Дар Бәзил''. XVIII ғасыр үйі, 2001 жылы бизнес-мектепке айналдырылды.
* ''Дар Замария'', XVII  ғасыр соңында салынған.

===Мұражайлары===
* [[Алеппо мұражайы]]
* «Алеппо үйі» Бейт Ашыкбаш, Ждәйдә - әдет-ғұрып мұражайы 
* Алеппо цитаделі мұражайы
* Бимаристандағы Аргун әл-Камили медицина және ғылым мұражайы
* Бәйт-Ғазала, Ждәйдә - Алеппо мұражайы
* Армян Апостолы шіркеуінің ескі армян Әулие Богородица шіркеуіндегі мұражайы, Ждәйдә

===Қақпалары===

* Баб әл-Хадид ([[:en:Bab al-Hadid]]) ''(باب الحديد)'' (Темір қақпа).
* Баб әл-Макам ([[:en:Bab al-Maqam]]) ''(باب المقام)'' (әл-Мақам қақпасы).
* Баб Антакия ([[:en:Bab Antakeya]]) ''(باب انطاكية)'' (Антиохия қақпасы).
* Баб әл-Наср ([[:en:Bab al-Nasr]]) ''(باب النصر)'' (Жеңіс қақпасы).
* Баб әл-Фараж ([[:en:Bab al-Faraj]]) ''(باب الفرج)'' (Босату қақпасы).
* Баб Кыннасрин ([[:en:Bab Qinnasrin]]) ''(باب قنسرين)'' (Киннасрин қақпасы).
* Баб Жнен '' ([[:en:Bab Jnen]])(باب الجنان)'' (Бақтар қақпасы).
* Баб әл-Ахмар ''([[:en:Bab al-Ahmar]])(باب الأحمر)'' (Қызыл қақпа).

===Қазіргі Алеппо===

{{Panorama
|image=File:Pano Alep 2.jpg
|fullwidth=25551
|fullheight=3000
|caption=Алеппо панорамасы.
|alt=
|height=175
}}

=== Діни ғимараттар ===
[[Сурет:Forty Martyrs Cathedral of Aleppo, the belfry.jpg|220px|thumb|''Қырық азапкер соборы'']]
[[Сурет:Khusruwiyah Mosque, Aleppo.jpg|left|220px|thumb|''Хусрууия мешіті'']]
* Алеппо ұлы мешіті (Жамиғ әл-Кабир) ([[:ru:Великая мечеть Алеппо]]) немесе Умауилер мешіті, 715 жылы Уалидом I салдырған, құрылысты ізбасары Сулеймен бітірген. Мешіт маңғол шапқыншылы заманында 1260 жылы қатты қирады. Кейін қайта жөнделді.
* Хусрууия мешіті ([[:en:Khusruwiyah Mosque]]), 1547&amp;nbsp;жылы біткен, Атақты осман архитекторы [[Мимар Синан]]ның проектісімен салынған.
* Әл-Нуқта мешіті ([[:en:Al-Nuqtah Mosque]]) шиғалар мешіті. Бұл жерде алдын монастырь болған, 944 жылы мешітке айналдырылған.
* Әл-Адалия мешіті, 1555 жылы Алеппо әкімі Мұхаммед Паша салдырған.
* Әл-Саффахия мешіті, 1425 жылыс алынған, сегізбұрышты минареттері бар.
* Әл-Қайқан мешіті.
* Алтын-Боға мешіті (1318).
* Әл-Тауаши мешіті (14 ғ., 1537 жылы қайта жөнделген).
* Қырық азапкер соборы ([[:en:Cathedral of the Forty Martyrs]]) — армян шіркеуі, Ждәйдә (XVI ғ.).
* Алеппо орталық синагогасы ([[:en:Central Synagogue of Aleppo]]) — шам. 1200 жылы еврей қаумы салған.
* Марониттік, Сирия православ, католик шіркеулері Ждәйдә кварталында орналасқан.

===Жойылған-өлі қалалар===

[[Сурет:Mushabbak Basilica Aleppo5.jpg|thumb|Базилика Мушаббак]]
[[File:Kharab Shams Basilica, Dead Cities region, NW Syria.jpg|left|thumb|Хараб Шамс базиликасы]]
[[Сурет:SYRIE 291.jpg|thumb|Айн Дара]]
Алеппода көптеген жойлып кеткен қалаларлың қалдықтары бар. Олар Сирияның солтүстігінде шамамен 700-дей. Б.д.д. V ғасырға жататын бұл ғимараттар византия архитектурасының ақалдықтарының элементтері.

Ең негізгілері Жәбәл Сәмған (Самаан тауы)нда орналасқан:

* '''Қалота қамалы''', Алепподан солтүсиік-батыста 20 км қашықтықта орналасқан. Рим храммы ретінде б.д. 2 ғасырында тұрғызылған. 5 ғасырда христина дәуірінде храм базиликаға айналдырған. Хамданиттер мен византиялықтардың соғысы нәтижесінде шірккеу қамалға айналдырылды.
* '''Базилика Хараб Шамс''', Алеппоның солтүстік-батысында 21 км., қашықтықты.
* '''Фафертин шіркеуі''', Б.д.д. 372 жыл, Алеппо тарихшысы Абдулла Хажар бұл базиликаны әлемдегі ежелгі шіркеу дейді.
* '''Сурқания''' елдімекені.
* '''Кафр Қира''' — Бурж Ғайдардағы ежелгі ауыл.
* '''Синхар''' немесе '''Симхар''' тарихи ауылы.
* Базилика '''Мушаббак'''.
* '''Баржака''' немесе '''Бурж Сулеймен''' — ауылы, тарихи елдімекен, Алепподан солтүстік-батыста 26&amp;nbsp;км қашықтықта.
* '''Шейх Сулеймен''' ежелгі шіркеуі, Алепподан солтүстік-батыста 28&amp;nbsp;км қашықтықта.
* '''Кафр-Набу''', Алепподан батыста 29 км қашықтықта орналасқан.
* '''Брәд''' қаласы, Алепподан батыста 32 км қашықтықта орналасқан. Ішінде марониттік әулие Иулиан Аназарвтың (б.д. 399—402 ж.ж.)  монастыры сақталған.
* '''Қимар''' елді мекені. Алепподан солтүстік-батыста 35 км қашықтықта.
* '''Әулие Симеон Храмы (Дәйр Сәмаан)'''.
* '''Суғанә''' елдімекені.
* '''Айн Дара''', сиро-хеттік храм, темір ғасыры.
* '''Баб әл-Хауа''' ауылы, Алепподан 50 км ұзақтықта, батыста Туркия шекарасында.
* '''Кирос''' (басқа аты: Хурус ([[Араб тілі|араб.]] حوروس) немесе Айюполис) — ежелгі қала.

==Алеппо әміршілері==
{{Col-begin}}
{{Col-3}}
===Хамданидтер заманы===
* [[945 жыл]] — [[967 жыл]]	Сәйфуд-Дәулә Али I
* [[967 жыл]] — [[991 жыл]]	Саид әд-Даула Шәриф I
* [[991 жыл]] — [[1002 жыл]]	Саид әд-Даула Саид
* [[1002 жыл]] — [[1004 жыл]]	Абул Хасан Али II
* [[1004 жыл]]	— Абул Мәйли Шәриф II
* [[1004 жыл]] — [[1023 жыл]] Египттің құрамында&lt;ref name=&quot;Алеппо әміршілері&quot;&gt;[http://www.alexhistory.narod.ru/World/Hronology/Titles/Emir_of_Aleppo   Алеппо әміршілері] htm&lt;/ref&gt;
{{Col-3}}
===Мирдасидтер заманы===
* 1023 - 1029	Салих ибн Мирдас
* 1029 - 1037	Шиблуад Дәула Насир
* 1037 - 1042 Египттің құрамында
* 1042 - 1057	Муғизз әд-Дәула Тәмәл
* 1057 - 1060 Египттің құрамында
* 1060 - 1061	Рашид әд-Дәула Махмұт
* 1061 - 1062	Муғизз әд-Дәула Тәмәл
* 1062	Абу Дуйәблә Атийә
* 1062 - 1075	Рашид әд-Дәула Махмұт
* 1075 - 1079 Селжұқтар
* 1075 - 1076	Жәлал әд-Дәула Насир
* 1076 - 1079	Абул Фадайыл Сабиқ&lt;ref name=&quot;Алеппо әміршілері&quot;/&gt;
{{Col-3}}
===Селжұқтар заманы===
* 1095 - 1113	Радуан
* 1113 - 1114	Алып Арслан әл-Ахрас
* 1114 - 1117	Сұлтан Шах
* 128 - 1146 Мосул әміршілігі құрамында&lt;ref name=&quot;Алеппо әміршілері&quot;/&gt;
===Зенгидтер заманы===
* 1146 - 1174	Махмұт Нуреддин
* 1174 - 1181	Исмаил ас-Салих
* 1181 - 1182 Мосул әміршілігі құрамында
* 1182 - 1183	Зәнгі II Имадуд Дин
* 1183 Алеппо Айюбилер сұлтандығына өтті&lt;ref name=&quot;Алеппо әміршілері&quot;/&gt;
{{Col-3}}
{{Col-end}}

==Алеппо кварталдары==
[[File:Al-Hatab Square 01.jpg|thumb|әл-Хатаб көшесі]]
[[File:Street called around the Citadel, Aleppo.jpg|thumb|Ұғлыбек кварталы]]
[[File:Dar Basile alley of Jdayde Historic district, Aleppo, 2010.jpg|thumb|Дәр Бәзил - Ждәйдә кварталы]]
===Ескі қала-цитадельдің ішіндегі кварталдар===
*әл-Ағжам - Al-A'ajam الأعجام
*Алтын Бұға - Altunbogha ألتونبوغا
*Ақаба - Aqabeh العقبة
*Бахсита - Bahsita بحسيتا
*Бандара - Bandara البندرة
*әл-Байада - Bayadah البياضة
*әл-Фарафира - Farafira الفرافرة
*әл-Жаллум - Jalloum الجلوم
*әл-Жибәйлә - Jbeileh الجبيلة
*әл-Мағазлә - Maghazleh المغازلة
*әл-Мустадмийә - Mustadmiyeh المستدمية
*Ұғлыбек - Oghlubek أوغلبك
*Қалғат әл-Шәриф - Qala'at al-Sharif قلعة الشريف
*әл-Қасилә - Al-Qasileh القصيلة
*әл-Сафахия - Saffahiyah السفاحية
*Сахат Бизза - Sahet Bizzeh ساحة بزة
*Суқ әл-Мәдинә - Suq al-Madina سوق المدينة
*Тәллә әл-Сәудә -  Tallet Alsauda تلة السودة

===Цитадельдің сыртындағы кварталдар===
*әл-Абраж - Abraj الأبراج
*Ақйол - Aghyol أقيول
*әл-Мажи - Almaji ألمجي
*әл-Баллат - Ballat البلاط
*әл-Бәсәтинә - Basatneh البساتنة
*Банқуса - Banqusa بانقوسا
*әл-Фирдаус - Fardos الفردوس
*әл-Һәзәзә (Сайид Али) - Hazzazeh (Sayed Ali) (الهزازة (السيد علي
*әл-Ждәйдә (Бәйт Махб) - Jdeydeh quarter (Beit Meheb) (الجديدة (بيت محب
*әл-Мағади - Ma'adi المعادي
*әл-Мағайир - Maghayer المغاير
*Қарлұқ - Qarleq قرلق
*Қастал әл-Харами - Qastal Harami قسطل الحرامي
*Сажылыхан - Sajlikhan صاجليخان
*әл-Шарағсус - Shara'sous الشرعسوس
*әл-Тәдрибә - Tadribeh التدريبة
*әл-Уәкилийә - Wakiliyeh الوكيلية

===Алеппоның осы заманғы аудандары===
{{Col-begin}}
{{Col-3}}
*әл-Ағзамия - A'zamaiyeh الأعظمية 
*әл-Андалус - Andalus الأندلس
*әл-Ансари - Ansari الأنصاري
*әл-Ашрафия - Ashrafiyeh الأشرفية
*Дахиятул Асад - Al-Assad neighborhood ضاحية الأسد 
*әл-Азизия - Aziziyeh العزيزية
*Бустан Гүл Аб - Bostan Kelab بستان كل آب
*әл-Фурқан - Furqan الفرقان
*Бағдад станциясы - Gare de Baghdad محطة بغداد
*әл-Хамдания - Hamdaniyeh الحمدانية
*әл-Хамидия - Hamidiyeh الحميدية
*Һанану қаласы - Hanano city مدينة هنانو
*әл-Харири - Hariri الحريري
{{Col-3}}
*әл-Жәмилийә - Jamiliyeh الجميلية
*әл-Кәлләсә - Kallaseh الكلاسة
*әл-Кәуәкиби (әл-Мәртини) - (Kawakibi (Martini) (الكواكبي (المارتيني
*әл-Халидийә - Khalidiyeh الخالدية 
*әл-Машариқа - Masharqa المشارقة
*әл-Мидан - Midan الميدان
*әл-Мухафаза - Muhafaza المحافظة
*Жаңа Алеппо - New Aleppo حلب الجديدة
*әл-Шәһбә әл-Жәдидә - New Shahba الشهباء الجديدة
*әл-Ғумран - Omran العمران 
*әл-Уруба - Ourubeh العروبة
*әл-Сәбил - As-Sabil السبيل
*Сәйфуд Дәулә - Saif al-Daulah سيف الدولة
{{Col-3}}
*әл-Сахур - Sakhur الصاخور
*Салахуддин - Salah ad-Din صلاح الدين
*әл-Салихин - Salheen الصالحين
*әл-Шиғар - Sha'ar الشعار
*әл-Шаһба (Могамбо) - Shahba (Mogambo) (الشهباء (موغامبو
*Нил көшесі - Share' an-Nil شارع النيل
*Шейх Мақсұт - Sheikh Maqsoud الشيخ مقصود
*әл-Шуһада - Shuhada الشهداء 
*әл-Сулеймания - Suleimaniyeh السليمانية
*әл-Сарийан - The Syriac quarter السريان
*Тариқ ибн Зияд - Tariq ibn Ziyad طارق بن زياد
*әл-Заһра - Az-Zahra الزهراء
*әл-Зуһур - Az-Zuhoor الزهور
{{Col-3}}
{{Col-end}}

==Алеппо жоғарғы оқу орындары==
===Мемлекеттік университеттер===
* [[:en:Aleppo University|Алеппо университеті]], студенттер саны 60 мыңнан асады. Университеттің 18 факультеті, 8 техникалық мамандықтар беретін колледжі бар. 
* [[:en:Al-Assad Military Engineering Academy|Асад әскери-инженерлік академиясы]] ({{lang-ar|أكاديمية الأسد للهندسة العسكرية}}).

===Жекеменшік университеттер===
2010 жылғы есеп бойынша қалада 4 жекеменшік университет бар:
* [[:en:Private University of Science and Arts|(PUSA), Білім және Өнер университеті]].
* [[:en:Gulf University|(GU), Шығанақ университеті]].
* [[:en:Mamoun University for Science and Technology|(MUST), Мамун атындағы ғылым және техника университеті]].
* Эбла жекеменшік университеті.

===Лицей-мектептер===
Қалада бірнеше христиан, армян қоғамының мектептері және [[:en:International School of Aleppo|Алеппо халықаралық мектебі]], [[:en:Lycée Français d'Alep|Алеппо француз мектебі]] бар.

==Алеппода орналасқан консулдықтар==
Хан әл-Жумрукте британ, голланд, француз консулдықтары болған. Хан әл-Наххасыинде венецияндық консул қоныстанған. Бельгия консулында осы ғимаратта болған. 
Италия (1548), Франция (1562), Британия (1583), Голландия (1607) ортағасырда Алеппода консулдықтарын ашқан.&lt;ref&gt;http://jamahir.alwehda.gov.sy/__archives.asp?FileName=31377659020110928232531 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428104428/http://jamahir.alwehda.gov.sy/__archives.asp?FileName=31377659020110928232531 |date=2015-04-28 }}&lt;/ref&gt;. 1908-1924 жылдары аралығында АҚШ-тың консулдығы болған.&lt;ref&gt;http://adana.usconsulate.gov/history.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101000100/http://adana.usconsulate.gov/history.html |date=2012-11-01 }}&lt;/ref&gt;

===Қазіргі консулдықтар===
* [[Армения]] консулдығы,
* [[Бельгия]] консулдығы
* [[Болгария]] консулдығы
* [[Нидерланд|Голландия]] консулдығы
* [[Үндістан]] консулдығы
* [[Ирландия]] консулдығы
* [[Канада]] консулдығы
* [[Мальта]] консулдығы
* [[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]] консулдығы
* [[Ресей]] консулдығы,
* [[Түркия]] консулдығы,
* [[Филиппин]] консулдығы
* [[Финляндия|Фин]] консулдығы
* [[Франция|Француз]] консулдығы,
* [[Чили]] консулдығы
* [[Чехия]] консулдығы
* [[Швейцария|Швед]] консулдығы &lt;ref&gt;http://embassy.goabroad.com/embassies-in/syria {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721220308/http://embassy.goabroad.com/embassies-in/syria |date=2012-07-21 }}&lt;/ref&gt;

==Спорт==
[[File:Aleppo International Stadium, day view, 2009 (2).jpg|thumb|220px|[[Алеппо халықаралық стадионы]]]]
Алеппода спорттың дамыған түр ол футбол. Алепподан көптеген футбол клубтары бар. Олардың ішінде &quot;әл-Иттихад Алеппо&quot; Сирия дивизиясында алдыңғы қатарда. Қалада 75 мың көрерменді сыйдыра алатын халықаралық стадион орналасқан.&lt;ref&gt;http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/syria.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316200947/http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/syria.shtml |date=2012-03-16 }}&lt;/ref&gt;

Қаладағы негізгі спорт клубтары:

{|style=&quot;margin:0 0 0 1em; background:#ffffff; border:1px #aaaaaa solid; border-collapse:collapse; text-align:center; font-size:95%;&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- style=&quot;background:#efefef; border-bottom:2px solid gray;&quot;
! Клуб
|-
|[[:en:Al-Ittihad Aleppo|әл-Иттихад Алеппо]] &lt;/tr&gt;
|[[:en:Al-Horriya|әл-Хуррия]] &lt;/tr&gt;
|[[:en:Jalaa Sporting Club|Жалға Спорт клубы]] &lt;/tr&gt;
|[[:en:Al-Yarmouk SC Aleppo|әл-Йармук спорт клубы]] &lt;/tr&gt;
|[[:en:Ourubeh Club|Оруба спорт клубы]] &lt;/tr&gt;
|}

Әл-Иттихад Сирияның атақты клубтарынан. Клубтың 15 мың көрерменге арналған жеке стадионы бар. Екінші орында Әл-Хуррия және Әл-Йармук клубтары.

Алеппо халқының қызығатын тағы бір спорт түрі ол баскетбол. Қалада 12 клуб бар. Бұдан бөлек теннис, гандбол, волейбол, үстел теннисі, жүзу клубтары бар.

== Алеппоның атақты адамдары ==

* Симеон Столпник
* Әулие Марон
* Әл-Бухтури
* Сайфд Даула
* Павел Алеппский, Алеппо архидиакон, саяхатшы (XVII век)
* Филлип Стамма&amp;nbsp;— шахматшы және жазушы, 1705 ж.т.
* Абдур Рахман әл-Кауакиби, ойшыл, діни реформатор.
* Мараа Маллах әл-Паша, Алеппо генерал-губернаторы 1924-26.
* Рисқулла Хассун, 1855 жылы тұңғыш сирия газетін шығарушы
* Кестаки әл-Хәмси, XIX ғасыр ақыны.
* Сати әл-Хусари, араб ұлтшлыдары лидері
* Омар Абу-Риш, осы заманғы ақын
* Мұхаммед Фарис, тұңғыш Сирия ғарышкері
* Мустафа Аккад, продюсер және режиссёр. [[:en:Mohammad, Messenger of God|&quot;Мұхаммед Алла елшісі&quot;]] (1976)  және [[:en:Lion of the Desert|Омар Мұхтар]] (1980),  фильмдерінің режиссеры. 
* Назим әл-Кудси, бұрынғы Сирия президенті.
* Амин әл-Хафиз, бұрынғы Сирия президенті.
* Уахби әл-Харири, суретші және архитектор
* Антраник Дзаругян&amp;nbsp;— армян жазушысы, ақын..
* Джордж Тутунджян, әнші.
* Карник Саргсян, әнші.
* Левон Тер-Петросян, Армения Республикасының экс-президенті (1991—1998).
* Вардан Осканян, Армения сыртқы істер министрі (1998—2008).
* Арам Караманукян, Сирия әскерінің 1940 - 1950 жылдардағы командирі.
* Фатих Мударрис, сириялық суретші, 1922 ж.т.
* Абдур Рахман, скульптор.
* [[Авраам Руссо]], әнші
* Мұхаммед Нажи әл-Отари, қазіргі Сирия премьер-министрі.
* Профессор Мамун Фанса, Адам және табиғат мемлекеттік мұражай директоры, Ольденбург&amp;nbsp;— Германия.
* Лоай Қаяли, сириялық суретші.
* Назир Фанса, журналист және Сирияның 1949 жылғы вице-президенті.

== Халқы ==
[[File:Tilel Street, Aleppo (4).jpg|thumb|Тиләл көшесі]]
[[File:Aleppo Jdeydeh.jpg|thumb|220px|Армян кварталы]]
Алеппоның тұрғындарының көпшілі — араб-мұсылмандар. Христиан [[Армяндар]], [[гректер]], [[Марониттік католик шіркеуі]], сириялық [[Католицизм|Католик]] және еврей, американ [[Протестант]]тық қоғамдары бар.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Халқы !! Өсуі, %±
|-
| '''1883''' || 99 179 || -
|-
| '''1901''' || 108 143|| 9.0 %
|-
| '''1922''' || 156 748|| 44.9&amp;nbsp;%
|-
| '''1925''' || 210 000|| 34.0&amp;nbsp;%
|-
| '''1934''' || 249 921|| 19.0&amp;nbsp;%
|-
| '''1944''' || 325 000|| 30.0&amp;nbsp;%
|-
| '''1950''' || 362 500 || 11.5&amp;nbsp;%
|-
| '''1960''' || 425 467|| 17.4&amp;nbsp;%
|-
| '''1965''' || 500 000 || 17.5&amp;nbsp;%
|-
| '''1983''' || 639 000|| 27.8&amp;nbsp;%
|-
| '''1990''' || 1 216 000 || 90.3&amp;nbsp;%
|-
| '''1995''' || 1 500 000|| 23.4&amp;nbsp;%
|-
| '''2000'''|| 1 937 858|| 29.2&amp;nbsp;%
|-
| '''2004''' || 2 181 061|| 12.6&amp;nbsp;%
|-
| '''2005''' || 2 301 570 || 5.5&amp;nbsp;%
|}

===Тарихы===
XIX ғасырдың басында Халебтің 200 мың тұрғыны болды. Қаланың сауда орындары, фабрикалары болды. Фабрикасынан шыққан жібек маталары, қағаз өнімдері, жүн, тері бүкіл Шығысты қамтамасыз етті. Бірақ зәлзала, оба, холера халықтың жағдайын нашарлатып, азайтып жіберді. Алеппо тарихшысы, шейх Камил әл-Газзи ([[1853 жыл|1853]]—[[1933 жыл|1933]]), [[1822 жыл]]ғы [[зілзала]]дан бұрын қала халқы 400 мың болатын дейді. Кейін [[холера]] мен [[оба]] ([[1823 жыл|1823]] және [[1827 жыл|1827]] ж.ж.) Халеб тұрғындарын 110 мыңға дейін азайтып жіберді.&lt;ref&gt;Saint Terezia Church Aleppo [http://www.terezia.org/section.php?id=1823 Christians in Aleppo at the end of the Ottoman Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009230825/http://www.terezia.org/section.php?id=1823 |date=2017-10-09 }}&lt;/ref&gt;. 1901 жылы Алеппо халқы 108 143 адам болды. Олардан  [[Ислам|мұсылмандар]]&amp;nbsp;— 76 329 (70,58&amp;nbsp;%), [[Католицизм|христиан-католиктер]]&amp;nbsp;— 24 508 (22,66&amp;nbsp;%); және [[Яһудилік|иудейлер]]&amp;nbsp;— 7 306 (6,76&amp;nbsp;%)&lt;ref&gt;Alepppo in One Hundred Years 1850—1950, vol.2 page 3, 1994 Aleppo. Authors: Mohammad Fuad Ayntabi and Najwa Othman&lt;/ref&gt;. 
Христиандар армян босқындары келгенде көбейді. [[Геноцид|1915 жылғы армян геноциді]]). Бірінші армян босқындары келгенде ([[1915]]—[[1922 жыл|1922]]) Алеппо халқы [[1922 жыл]]ы 156 748 адам болды, оның ішінде: [[Ислам|мұсылмандар]] 97 600 адам (62,26&amp;nbsp;%), [[Католицизм|христиан-католиктер]]&amp;nbsp;— 22 117 (14,11&amp;nbsp;%), [[Яһудилік|иудейлер]]&amp;nbsp;— 6 580 (4,20&amp;nbsp;%), [[Еуропа|еуропалықтар]] сол кезде 2 652 (1,70&amp;nbsp;%), [[Геноцид|армян босқындары]]&amp;nbsp;— 20 007 (12,76&amp;nbsp;%) және басқалары&amp;nbsp;— 7 792 (4,97&amp;nbsp;%)&lt;ref&gt;Alepppo in One Hundred Years 1850—1950, vol.3 page 26, 1994 Aleppo. Authors: Mohammad Fuad Ayntabi and Najwa Othman&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Golden River in the History of Aleppo, ({{lang-ar|نهر الذهب في تاريخ حلب}}), vol.1 (1922) page 256, published in 1991, Aleppo. Author: Sheikh Kamel Al-Ghazzi&lt;/ref&gt;.
Екінші армян босқындары 1923 жылы келді.&lt;ref&gt;The Golden River in the History of Aleppo ({{lang-ar|نهر الذهب في تاريخ حلب}}), vol.3 (1925) pages 449—450, published in 1991, Aleppo. Author: Sheikh Kamel Al-Ghazzi&lt;/ref&gt;. 
[[1923 жыл|1923]]—[[1925 жыл|1925]] жылдары қалаға 40 000 армян келді, Алеппо халқы 1925 жылдың соңына қарай 210 000 адамға көбейді. Олардың ішінде: [[армяндар]] 25&amp;nbsp;%&lt;ref&gt;{{cite book | last = Hovannisian | first = Richard G. | authorlink = Richard G. Hovannisian | title = The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century | publisher = Palgrave Macmillan | location = New York | year =2004 | isbn = 1-4039-6422-X | page =425}}&lt;/ref&gt;.
[[1944 жыл]]ы Алеппо тұрғыны 325 000 адам болды, олардың 112 110 (34,5&amp;nbsp;%) христиандар (армяндар&amp;nbsp;— 60 200).Алеппо христиандарының жартысы [[1947 жыл]]ға дейін армяндар болды. Дегенмен одан кейін армян репатриациясы уақытында армяндардың көпшілгі Советтік Арменияға көшті.([[1946 жыл|1946]]—[[1967 жыл|1967]]).

==Бауырлаc қалалары==
*{{Flagicon|Turkey}} [[Измир]], [[Түркия]] 5 мамыр 1993.&lt;ref&gt;{{cite web |title = Izmir sister cities |url = http://www.izmir-yerelgundem21.org.tr/kardes.htm|language=Turkish}}&lt;/ref&gt;
*{{Flagicon|France}} [[Лион]], Франция 18 қазан 2000.&lt;ref name=&quot;Lyon&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon'' |publisher=[[copyright|©]] 2008 Mairie de Lyon |accessdate=2009-07-17}}&lt;/ref&gt;
*{{Flagicon|Turkey}} [[Газиантеп]], [[Түркия]] 13 қараша 2005.&lt;ref&gt;{{cite web |title = Gaziantep cultural committee: Gaziantep sister cities, Aleppo-Syria (in Turkish) |url = http://www.gaziantepkultursanat.org/gaziantep/kardes_sehirleri/halep.htm}}&lt;/ref&gt;
*{{Flagicon|Belarus}} [[Brest, Belarus|Брест]], [[Беларусия]] 28 қаңтар 2010.&lt;ref&gt;{{cite web |title = Jamahir newspaper: 28 қаңтар 2010 (in Arabic)|url = http://jamahir.alwehda.gov.sy/_View_news2.asp?FileName=103164560320100127234904}}&lt;/ref&gt;

==Қазақстанмен байланысы==
[[2008 жыл]]ы [[20 маусым]] [[Астана|Астана қаласында]] С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің мәжіліс залында «Қуаң аймақтардың ауыл шаруашылығын зерттеу бойынша Халықаралық орталықтың» бас директоры Махмуд Мохаммед Башир Эл-Солхпен кездесу өтті. Орталықтың бас кеңсесі Алеппо қаласында орналасқан. Махмуд Эл-Солх Орталық Азия мен Кавказ жағалауындағы мемлекеттердің ауыл шаруашылығын тұрақты дамыту жөнінде және ICARDA аймақтың кеңсесін құрудың маңыздылығы туралы дәріс оқыған.&lt;ref&gt;http://ns1.inform.kz/kaz/article/1207170 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308002408/http://ns1.inform.kz/kaz/article/1207170 |date=2016-03-08 }}&lt;/ref&gt;

[[2011 жыл]]ы [[сәуір]]дің 16-25 фитосанитарлық қауіпсіздік зертханасының меңгерушісі Рсалиев Ш.С. Сирияның Алеппо қаласына (ИКАРДА) Құрғақ аймақтардың ауыл шаруашылығын зерттеу жөніндегі халықаралық орталықтың шақыруы бойынша дәнді дақылдар тоты бойынша халықаралық симпозия жұмысына қатысты, [[БҰҰ]] сауда және ауыл шаруашылық ұйымы - ФАО-ның қаржыландыруымен.

==Транспорт==
[[Сурет:Aleppo (2) cropped.jpg|thumb|left|250px|Алеппо аэропорты]]
[[Сурет:Baghdad Railway LOC 04665u.jpg|thumb|right|220px|Бағдад теміржолы, 1900-1910 жылдар]]
===Темір жолы===
1911 жылы Осман сұлтаны Бағдадта темір жолы салумен айналысқан уақытта, темір жол Алепподан өтті. Ос себепті Алепподағы вокзал &quot;Бағдад темір жолы&quot; ([[:en:Baghdad Railway]]) деп аталады. Алеппоны Анкарамен жалғастырды. Аталмыш темір жол қазірге дейін бар. 
Алеппо мен Дамаск арасында да темір жол салынған.

===Әуе жолы===
Алеппо халықаралық аэропорты ([[:en:Aleppo International Airport]]) бар. Жаңа аэропот 1999 жылы салынған.&lt;ref&gt;[http://www.terezia.org/section.php?id=1823 نبذة تاريخية عن مطار حلب الدولي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009230825/http://www.terezia.org/section.php?id=1823 |date=2017-10-09 }}&lt;/ref&gt;
Аэропот '''Сирия араб әуежолдарына''' қарасты ({{lang-ar|مؤسسة الطيران العربية السورية}}; [[Ағылшын тілі|ағыл]]. — ''Syrian Arab Airlines'' / ''Syrianair''). Syrianair — [[:en:AACO]] альянсының мүшесі ([[:en:Arab Air Carriers Organization]]).

== Қызықты фактілер ==
* Алеппода әзірбайжан ақыны [[:ru:Насими|Насимидің]] ([[1370 жыл|1370]] - [[1417 жыл|1417]]) мазары бар. Насими [[1417 жыл]]ы тұтқындалып, өлтірілген. Мазардың кілті Насимидің ұрпақтарында&lt;ref&gt;[http://ru.apa.az/print.php?id=155416 APA&amp;nbsp;— Посол Маир Алиев: «Соглашение между Анкарой и Дамаском о транзите газа создало благоприятную почву для транспортировки азербайджанского голубого топлива в Сирию»&amp;nbsp;— &amp;lt;font …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302061453/http://ru.apa.az/print.php?id=155416 |date=2010-03-02 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Армения]]ның бірінші президенті [[:ru:Тер-Петросян, Левон Акопович|Левон Тер-Петросян]] [[1945 жыл|1945]] жылы Алеппода туған.
* [[Әбу Насыр Әл-Фараби|Әбу Наср Мұхаммад ибн Тархан ибн Узлағ әл-Фараби]] ([[870 жыл|870]]-[[950 жыл|950]]) – қыпшақ даласынан шыққан ұлы энциклопедист ғалым, ойшыл, философ, математик, астролог, музыка теоретигі. Әскер басының отбасында дүниеге келген. Отырар медресесінде, Шаш, Самарқан, Бұхара, кейін Харран, Мысыр, Халеб (Алеппо), Бағдад шаһарларында білім алған.

===Галерея===
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140px&quot; perrow=5&gt;
File:Rahman mosque.jpg|ар-Рахман мешіті
File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|[[Алеппо ұлы мешіті]]
File:Saint Elijah Maronite Cathedral, Aleppo (4).jpg|Әулия Иоияның Маронит соборы
File:Tawhid and Saint George Alp.jpg|Таухид мешіті әулие Георгий шіркеуі
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Алеппо үшін шайқас (2024)]]

== Дереккөздер ==
{{reflist|2}}

== Тағы қараңыз ==
===Бүліктер===
* [[:ru:Алеппский погром 1947 года|1947 жылғы Алеппо бүлігі орыс тілінде]]
* [[:ru:Еврейский исход из исламских стран|Еврейлердің ислам елдерінен көшуі]]
* [[:ru:Багдадский погром 1941 года|1941 жылғы Бағдад бүлігі]]
* [[:ru:Погром в Триполи 1945 года|1945 жылғы Триполи бүлігі]]
* [[:ru:Каирский погром 1945 года|1945 жылғы каир бүлігі]]
* [[:ru:Аденский погром 1947 года|1947 жылғы Аден бүлігі]]
* [[:en:1947 Aleppo pogrom|Алеппо бүлігі ағылшын тілінде]]

===Алеппо кодексі===
{{commons category|Aleppo Codex}}
*[http://aleppocodex.org/ The Aleppo Codex Website] 
*[http://www.mechon-mamre.org/ Mechon Mamre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807031430/http://www.mechon-mamre.org/ |date=2011-08-07 }} - Electronic text of the [[Hebrew Bible]] based largely on the Aleppo Codex.
* [[:commons:Category:Aleppo Codex|Wikimedia Commons]] - full online digital images in several files.
* [http://www.seforimonline.org/seforimdb/index.php Seforim Online] - two online digital images, each in a single large file (the same images are found at the Wikimedia Commons in several smaller files):
**[http://www.seforimonline.org/seforimdb/index.php?table_name=seforim_database&amp;function=details&amp;where_field=id&amp;where_value=262 medium resolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110108220523/http://www.seforimonline.org/seforimdb/index.php?table_name=seforim_database&amp;function=details&amp;where_field=id&amp;where_value=262 |date=2011-01-08 }} (number 262 in the database)
**[http://www.seforimonline.org/seforimdb/index.php?table_name=seforim_database&amp;function=details&amp;where_field=id&amp;where_value=262 high resolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110108220523/http://www.seforimonline.org/seforimdb/index.php?table_name=seforim_database&amp;function=details&amp;where_field=id&amp;where_value=262 |date=2011-01-08 }} (number 263 in the database), contains most of the manuscript but missing parts of some books.
*[http://www.jerusalem-crown.co.il/website/files/images/4-eng25.pdf The History and Authority of the Aleppo Codex], by Yosef Ofer (pdf)
*[https://web.archive.org/web/20040413213903/http://www.imj.org.il/eng/shrine/aleppo.html Israel Museum shrine of the Book]
*[http://www.mechon-mamre.org/ Mechon Mamre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807031430/http://www.mechon-mamre.org/ |date=2011-08-07 }} - Electronic text of the [[Hebrew Bible]] based on the Aleppo Codex
*[http://www.bible-researcher.com/aleppo.html History of the Aleppo Codex]
*[http://www.ucalgary.ca/~elsegal/Shokel/000203_Keter.html Segal, The Crown of Aleppo]
*{{he icon}} [http://mikranet.cet.ac.il/pages/item.asp?item=3279 Copies of the Aleppo Codex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161343/http://mikranet.cet.ac.il/pages/item.asp?item=3279 |date=2011-07-21 }} 
* [http://www.jta.org/cgi-bin/iowa/news/article/2007120920071207aleppo.html Dina Kraft, From Maimonides to Brooklyn: The mystery of the Aleppo Codex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211215610/http://www.jta.org/cgi-bin/iowa/news/article/2007120920071207aleppo.html |date=2007-12-11 }}

== Сыртқы сілтемелер==
{{Commons category|Aleppo}}
{{Commons category|Aleppo citadel}}
* [http://www.aleppocitadelfriends.org www.aleppocitadelfriends.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190114074243/https://aleppocitadelfriends.org/ |date=2019-01-14 }}
* [http://www.allcastles.ru/syria/aleppo.html История и архитектура цитадели Алеппо]
* [http://www.aleppo-city.gov.sy/ Aleppo City official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707035543/http://www.aleppo-city.gov.sy/ |date=2012-07-07 }}
* [http://www.alp-city.org/ Aleppo City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129082815/http://www.alp-city.org// |date=2014-01-29 }}
* [http://www.aleppo-sy.com/ Aleppo Governorate]
* [http://www.udp-aleppo.org/?id=155 3-D Old Aleppo map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315104152/http://www.udp-aleppo.org/?id=155 |date=2012-03-15 }}
* [http://www.ovpm.org/en/syrian_arab_rep/aleppo/ Organization of World Heritage Cities]
* [http://www.esyria.sy/ealeppo/ Aleppo news and services (eAleppo)]
* [http://collections.si.edu/search/results.jsp?date.slider=&amp;date.slider=&amp;date.slider=&amp;q=ernst+herzfeld+&amp;view=grid&amp;fq=place:%22Aleppo+%28Syria%29%22 Ernst Herzfeld Papers, Series 5: Drawings and Maps, Records of Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008044851/http://collections.si.edu/search/results.jsp?date.slider=&amp;date.slider=&amp;date.slider=&amp;q=ernst+herzfeld+&amp;view=grid&amp;fq=place:%22Aleppo+(Syria)%22 |date=2011-10-08 }} Collections Search Center, S.I.R.I.S., Smithsonian Institution, Washington, D.C.
* [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198704/the.lure.of.aleppo.htm Lynn Teo Simarski, ''The Lure of Aleppo'', 1987, Saudi Aramco World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007211537/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198704/the.lure.of.aleppo.htm |date=2012-10-07 }}
* [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199903/restoring.old.aleppo.htm William Graves, ''Restoring Old Aleppo'', 1999, Saudi Aramco World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007211543/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199903/restoring.old.aleppo.htm |date=2012-10-07 }}
* [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200402/suq.4000.years.behind.the.counter.in.aleppo.htm, Louis Werner, ''4000 Years Behind the Counters in Aleppo'', 2004, Saudi Aramco World]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://syria-foto.com/thumbnails.php?album=2 Фотографии г. Халеб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126055922/http://www.syria-foto.com/thumbnails.php?album=2 |date=2013-01-26 }}
* {{cite web
 | url         = http://istoriya.info/comment/aleppo.shtml
 | title       = Алеппо حلب (Halab)
 | work        = Восток-Запад: Великое противостояние
 | accessdate  = 29 қазан 2009
 | description = Историко-географический комментарий к арабским источникам времён крестовых походов
}}

{{таңдаулы мақала}}

[[Санат:Сирия қалалары]]</text>
      <sha1>8prognzxxzp2ecranj6euls1b0zsx5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балқаш (айрық)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188874</id>
    <revision>
      <id>3628062</id>
      <parentid>3172173</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3628062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406" sha1="bfem1b2p9qqrp0p2hgpy3s75lw01rmw" xml:space="preserve">'''Балқаш''' сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* [[Балқаш]] — Қазақстанның ең ірі көлі
* [[Балқаш (қала)|Балқаш]] — Қазақстанның қаласы
* [[Балқаш-9]] — соғыс ауыл
* [[Балқаш әуежайы|Балқаш]] — Балқаш қаласынын әуежайы

{{айрық}}</text>
      <sha1>bfem1b2p9qqrp0p2hgpy3s75lw01rmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҚШ-Қазақстан қатынастары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199883</id>
    <revision>
      <id>3628361</id>
      <parentid>3522698</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70531" sha1="dbsp1dboe9apx9dobl45crleajrnq0s" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы=АҚШ-Қазақстан қатынастары
|Сурет=Kazakhstan USA Locator 2.svg
|Ел1=Қазақстан
|Ел2=АҚШ
|Түс1=green
|Түс2=orange
}}
'''АҚШ-Қазақстан қатынастары''' — Қазақстанның шет-елдермен қарым-қатынасындағы ең басты саяси одақтастарлың бірі. Бұл елде Қазақстанмен жұмыс жасайтын [[Шеврон]], Тексако, [[IBM]], [[Microsoft]] және басқа да алаупат компаниялар Қазақстанға өз ықпалын арттыруда. Әсіресе [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектің оқиғасынан]] кейін екі ел арасындағы қарым-қатынас ұлғая түсті.

[[Сурет:Посольство США в Астане.jpg|нобай|250x250 нүкте|Астанадағы АҚШ елшілігі]]
[[Америка Құрама Штаттары]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] 1991 жылы 16 желтоқсанда дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Америка Құрама Штаттары 1992 жылы қаңтарда [[Алматы|Алматыда]] өз елшілігін ашты, содан кейін 2006 жылы [[Астана|Астанаға]] көшті.&lt;ref name=&quot;U.S. Relations With Kazakhstan&quot;&gt;{{cite web|title=U.S. Relations With Kazakhstan|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5487.htm|website=state.gov}}&lt;/ref&gt;

Америка Құрама Штаттары 1991-1996 жылдар аралығында Нанна-Лугар қауіп-қатерді кешенді азайту бағдарламасы шеңберінде көмек көрсету арқылы Қазақстанға стратегиялық ядролық қару қорларын жоюға және ядролық қару инфрақұрылымын бөлшектеуге көмек көрсетуде шешуші рөл атқарды. 1992-2008 жылдар аралығында Қазақстанға жиынтық көмегі 341 миллион долларға жетті. 2012 жылғы наурызда өткен &quot;Сеул ядролық қауіпсіздік саммитінде&quot; Президенттер [[Барак Обама|Обама]] мен [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев]] ядролық қаруды таратпау саласындағы екіжақты ынтымақтастықты растады. Президент Обама әрі қарай: &quot;біздің екі ел арасындағы тығыз қарым-қатынас тек ядролық қауіпсіздік мәселесінен асып түседі, сондықтан бұл кездесу бізге соңғы бірнеше жылда Ауғанстанға қатысты жолға қойған ынтымақтастығымызды және біздің әскерлерімізді жеткізуде және [[Ауғанстан]] үкіметіне көмек көрсете алған көмегімізді талқылауға мүмкіндік береді&quot; деді. Ядролық қаруды таратпаудан басқа, АҚШ пен Қазақстан стратегиялық экономикалық және саяси қатынастарды қолдайды.  [[Chevron Corporation|Chevron]] мұнай компаниясы 1993 жылы &quot;[[Теңізшевройл]]&quot; бірлескен кәсіпорнын құра отырып, Қазақстандағы алғашқы ірі инвестор болды. &quot;[[Болашақ стипендиясы|Болашақ]]&quot; бағдарламасы аясында қазақстандық студенттер шетелде оқиды. Қазіргі уақытта &quot;Болашақ&quot; бағдарламасының 5 тақырыптың 2013 жылы 3000-нан астам стипендиаты бар. бүкіл әлем бойынша студенттер, олардың 800-і Америка Құрама Штаттарындағы 42 университетте оқиды.

[[Сурет:Embassy of Kazakhstan in Washington, D.C..jpg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстанның Вашингтондағы елшілігі]]
Ынтымақтастық 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін күшейе түсті, Америка Құрама Штаттары Ауғанстанға, кейінірек [[Ирак|Иракқа]] жақын стратегиялық серіктестер іздеді. Терроризмге қарсы күрес Қазақстанның бұрын-соңды болмаған жоғары деңгейде тұрған Америка Құрама Штаттарымен және Біріккен Корольдікпен қарым-қатынасында маңызды рөл атқарады. Қазақстан Жаңа үлкен ойында Ресей үшін де, Америка Құрама Штаттары үшін де Орталық Азиядағы таңдаулы серіктес ретінде Өзбекстанның орнын алды.&lt;ref&gt;Boris Shiryayev, Großmächte auf dem Weg zur neuen Konfrontation?. Das &quot;Great Game&quot; am Kaspischen Meer: eine Untersuchung der neuen Konfliktlage am Beispiel Kasachstan, Verlag Dr. Kovac: Hamburg 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FAVORITE&quot;&gt;[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/09/23b8c124-00f0-4ee5-b694-bcfb2772a5e9.html Five Years After 9/11: Crackdowns loom behind Central Asia's War On Terror] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611183140/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/09/23b8c124-00f0-4ee5-b694-bcfb2772a5e9.html |date=2008-06-11 }} RadioFreeEurope/RadioLiberty&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RUSSIALIKE&quot;&gt;[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/04/aa651cf6-07c8-455b-8d88-9d3aca3d960a.html Kazakhstan: President looks to build on alliance with Putin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723220139/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/04/AA651CF6-07C8-455B-8D88-9D3ACA3D960A.html |date=2008-07-23 }} RadioFreeEurope/RadioLiberty&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ORDWAY&quot;&gt;[http://www.signonsandiego.com/news/world/20061221-9999-1n21kazak.html U.S. envoy touts Kazakhstan's post-Soviet advances] SignOnSanDiego&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USGLED&quot;&gt;[http://www.cdi.org/russia/johnson/5448-11.cfm Running A Huge Risk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061227230314/http://www.cdi.org/russia/johnson/5448-11.cfm|date=2006-12-27}} Center for Defense Information&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GOODRELATIONS&quot;&gt;[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/09/20060929-1.html Joint Statement Between the United States of America and the Republic of Kazakhstan] The White House&lt;/ref&gt;

Екі ел энергетика саласында тығыз ынтымақтастықта. 2001 жылы Қазақстан мен Америка Құрама Штаттары Америка-Қазақстан энергетикалық серіктестігін құрды.&lt;ref name=&quot;U.S. Relations With Kazakhstan&quot; /&gt;

2016 жылы Қазақстан мен АҚШ Қазақстан-Америка қатынастарының 25 жылдығын атап өтті. Осы мақсатта екі елдің дипломатиялық өкілдіктері мерекелік іс-шаралар ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kazakhstan.usembassy.gov/pr-02-11-16.html|title=U.S. DIPLOMATIC MISSION LAUNCHES &quot;25 YEARS TOGETHER,&quot; A CAMPAIGN TO CELEBRATE 25 YEARS OF U.S.-KAZAKHSTAN RELATIONS {{!}} Astana, Kazakhstan - United States Diplomatic Mission|website=kazakhstan.usembassy.gov|access-date=2016-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522012910/http://kazakhstan.usembassy.gov/pr-02-11-16.html|archive-date=2016-05-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Нұрсұлтан Назарбаев [[Дональд Трамп|Дональд Трампты]] 2016 жылғы 30 қарашада телефон арқылы сөйлескен кезде президенттік сайлаудағы жеңісімен құттықтады. Екі көшбасшы да Қазақстан-Америка қарым-қатынасын жаңа деңгейге көтеруге бел буғанын айтты.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kazakhstan: Trump talked up leader's 'miracle' in call|url=http://thehill.com/policy/defense/308251-trump-praises-kazakhstan-miracle-in-call-with-president|website=thehill.com|date=December 2016}}&lt;/ref&gt;

== Ғылыми-техникалық ынтымақтастық ==
Қазақстан Премьер-Министрі [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] 2017 жылдың сәуір айында АҚШ-қа жұмыс сапарымен барды. Сапардың басты бағыттарының бірі IT-технологиялар және инжиниринг саласындағы ынтымақтастықты ілгерілету болды. Осы мақсатта Премьер-министр [[Силикон алқабы|Кремний алқабындағы]] [[Tesla, Inc.|Tesla Motors]] және [[Cisco Systems|Cisco]] сияқты компаниялармен кездесті. Сапар барысында Қазақстан Премьер-Министрі сондай-ақ технологиялар саласындағы ынтымақтастықты бастайды деп күтілетін американдық компаниялармен түрлі меморандумдарға қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://astanatimes.com/2017/04/kazakh-pm-promotes-it-cooperation-during-u-s-visit/|title=Kazakh PM promotes IT cooperation during U.S. visit - The Astana Times|date=2017-04-18|work=The Astana Times|access-date=2017-04-25|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Адам құқықтары ==
[[Сурет:Secretary Kerry Meets With Kazakhstan President Nazarbayev in Astana (22513577630).jpg|нобай|250x250 нүкте|Мемлекеттік хатшы Керри Астанада Қазақстан Президенті Назарбаевпен кездесті]]
Америка Құрама Штаттары мен Қазақстан адам құқықтары саласындағы өз жұмысын растады. 2013 жылы қазақстандық балалар құқығын қорғау комиссиясы мен Бас прокуратура АҚШ Мемлекеттік департаментінің балалар жөніндегі арнайы кеңесшісі Сюзан Джейкобспен кездесіп, жасырын онлайн бала асырап алу желісін талқылады және осы заңсыз бала асырап алу топтарымен күресу үшін комиссия құрды. АҚШ Қазақстанға осы желілер бойынша ақпарат береді және Америка Құрама Штаттарында асырап алынған қазақстандық балалардың өмір сүру жағдайларын түсінуге көмектеседі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://en.tengrinews.kz/people/Kazakhstan-and-US-State-Department-forming-commission-to-check-into-US-online-22806/|title=Kazakhstan and US State Department forming commission to check into US online children trade network|date=September 23, 2013}}&lt;/ref&gt;

Қазақстан мен USAID &quot;''қадір-қасиет және құқық''&quot; бағдарламасын 2020 жылдың қазан айында аяқтады. Бағдарламаны USAID халықаралық Адам саудасымен күресу және мигранттардың құқықтарын ынталандыру мақсатында қаржыландырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dignity And Rights Project Concludes In Kazakhstan, Helping Combat Trafficking In Persons|url=https://kz.usembassy.gov/dignity-and-rights-project-concludes-in-kazakhstan-helping-combat-trafficking-in-persons/|website=kz.usembassy.gov}}&lt;/ref&gt;

== Заңның үстемдігі ==
[[Сурет:Secretary Pompeo Meets With Kazakhstan Foreign Minister Tileuberdi (49476362606).jpg|нобай|250x250 нүкте|Мемлекеттік хатшы Помпео Қазақстанның Сыртқы істер министрі Тілеубердімен кездесті]]
Американдық заңгерлер қауымдастығының &quot;заң үстемдігі&quot; бастамасы Қазақстанда сот төрелігі секторының мамандарын даярлау жөніндегі бағдарламаларды жүзеге асырады. Қазақстанның Жоғарғы соты еліміздің құқықтық жүйесін жаңғырту және ашықтық пен қадағалауды арттыру жөніндегі қадамдар туралы жариялады. АҚШ-тың халықаралық даму агенттігінің қаржыландыруымен ABA-ның құқық үстемдігін қамтамасыз ету жөніндегі бастамасы 2012 жылғы сәуірде Қазақстанның сот жүйесінің тәуелсіздігі мен есептілігін нығайтуға бағытталған жаңа бағдарламаны іске асыруға кірісті.&lt;ref name=&quot;uskzcon&quot;&gt;{{cite web|title=US Kazakhstan Convention|url=http://uskzconvention.org/|publisher=US Kazakhstan Convention|access-date=November 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127102707/http://uskzconvention.org/|archive-date=November 27, 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2016 жылдың маусымында американдық заңгерлер қауымдастығының &quot;құқық үстемдігі&quot; бастамасы экстремизм мен терроризмге қатысты істер бойынша сот практикасына арналған дөңгелек үстел өткізді. Дөңгелек үстелге қатысушылар арасында Қазақстан Жоғарғы Сотының, Қазақстан Судьялар Одағының және АҚШ-тың халықаралық даму агенттігінің (USAID) өкілдері болды.

2020 жылдың 2 қазанында USAID Қазақстандағы құқықтық реформаларды қолдау үшін 7 миллион доллардан астам бес жылдық Заң Үстемдігі бағдарламасын іске қосты. Қазақстанның Жоғарғы Соты мен Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі осы бағдарлама шеңберінде USAID-пен ынтымақтасады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=astanatimes.com|url=http://astanatimes.com/2016/06/kazakh-and-american-judicial-experts-hold-round-table-talks-on-preventing-terrorism/|website=Kazakh and American Judicial Experts Hold Round Table Talks on Preventing Terrorism|date=June 25, 2016}}&lt;/ref&gt;

=== Сот төрелігі секторын институционалдық нығайту жөніндегі жоба ===
Қазақстандағы сот қызметтерін нығайтуға және негізгі құқықтық орта мен заң үстемдігін жақсартуға бағытталған әділет секторын институционалдық нығайту жобасы Дүниежүзілік банк тобынан 36 миллион доллар несие алады.&lt;ref name=&quot;WB&quot;&gt;{{cite web|title=Institutional Strengthening of the Justice Sector in Kazakhstan|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/03/19/institutional-strengthening-of-the-justice-sector-in-kazakhstan|publisher=The World Bank}}&lt;/ref&gt;

=== Қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек туралы шарт ===
2015 жылғы 20 ақпанда Бас прокурор көмекшісінің орынбасары және Әділет министрлігінің Халықаралық істер жөніндегі кеңесшісі Брюс Шварц пен Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры [[Асқат Қайзоллаұлы Дауылбаев|Асқат Дауылбаев]] Вашингтонда қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек туралы шартқа қол қойды. Шарт қылмыстық тергеуде, қылмыстық қудалауда және соған байланысты рәсімдерде құқық қорғау органдарына дәлелдемелер мен басқа да көмек түрлерін ұсынудың ресми үкіметаралық тетігін көздейді. 2015 жылғы шілдеде Қазақстан келісімді ратификациялады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kazakhstan ratifies mutual legal assistance agreement with U.S.|url=http://www.inform.kz/eng/article/2797516|website=inform.kz|date=July 16, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Әскери және қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық ==
[[Сурет:Defense.gov_News_Photo_971117-D-9880W-047.jpg|нобай|Қорғаныс министрі Уильям Коэн (сол жақта) және Президент Назарбаев (оң жақта) 3-ші жаяу әскер полкінің полковнигі Григорий Гарднердің (ортасында) сүйемелдеуімен 1997 жылы 17 қарашада [[Пентагон|Пентагонға]] Назарбаевтың келу рәсімі кезінде Біріккен күштердің құрметті қарауылын тексереді.|250x250 нүкте]]
АҚШ-тың үндеуіне жауап ретінде Қазақстанның заң шығарушы органы 2003 жылы мамырда Ирактағы коалиция операцияларына көмек көрсету үшін әскери инженерлерді жіберуді мақұлдады. 27 әскери қызметші ирактықтарды минадан тазартуға және суды тазартуға үйретті. Олар 2008 жылдың соңында Ирактан кетті. 2009 жылдан бастап Қазақстан Ауғанстандағы тұрақтандыру жөніндегі операцияларды қолдау үшін Солтүстік тарату желісі шеңберінде АҚШ пен НАТО әскерлері мен техникаларының әуе және жерүсті транзитіне рұқсат берді.

Он жылға жуық уақыт ішінде 15-тен астам елден келген мыңдаған әскери қызметшілер мен бейбіт тұрғындар &quot;дала бүркіті&quot;жаттығуларына қатысу үшін Қазақстан Республикасына келді. Алты елден 1000-нан астам қатысушы Кэмп-Иллискидегі (Қазақстанның ірі қаласы Алматы қаласынан тыс оқу орталығы) көпұлтты бітімгершілік оқу-жаттығуларына қатысуға шақырылды.

&quot;Дала бүркіті-2015&quot; бітімгершілік жаттығуларының екінші кезеңі 2015 жылдың 15 маусымында полигонда немесе Алматы маңында басталды. Бұл 13-ші жаттығу болды. Жыл сайын оқу-жаттығуларға 1500-ден астам адам, сондай-ақ шет мемлекеттердің әскери бақылаушылары, НАТО-ның әртүрлі штаб-пәтерлерінің және Қазақстанда аккредиттелген әскери-дипломатиялық корпустың сарапшылары қатысады.&lt;ref name=&quot;steppe1&quot;&gt;{{cite web|title=Second Stage of Steppe Eagle 2015 Drills Launch near Almaty|url=http://www.astanatimes.com/2015/06/second-state-of-steppe-eagle-2015-drills-launch-near-almaty/|website=astanatimes.com/|date=June 17, 2015}}&lt;/ref&gt;

Ирактағы екінші соғыс кезінде қазақстандық әскерлер 4 миллион мина мен басқа да жарылғыш заттарды залалсыздандырып, 5000-нан астам коалиция мүшелері мен бейбіт тұрғындарға медициналық көмек көрсетуге көмектесті және 718 текше метр суды тазартты.

1995 жылдан бастап Қазақстан [[Аризона]] штатымен қарым-қатынас орнатуға, озық тәжірибені зерделеуге, әскери және азаматтық байланыстарды нығайтуға бағытталған мемлекеттік әріптестік бағдарламасы шеңберінде ынтымақтасады.&lt;ref name=&quot;AZ&quot;&gt;{{cite web|title=Arizona National Guard Delegation in Kazakhstan for &quot;Partnership&quot; Talks|url=http://kazakhstan.usembassy.gov/pr-06-22-15.html|publisher=U.S. Embassy in Kazakhstan|access-date=June 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626165400/http://kazakhstan.usembassy.gov/pr-06-22-15.html|archive-date=June 26, 2015|url-status=dead|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

Қазақстандық Құрлық әскерлері Әскери институтының АҚШ-тағы Вест-Пойнт әскери академиясымен алмасу бағдарламасы бар. Жыл сайын қазақстандық әскери институттың студенттері курсанттардың күн тәртібімен танысу, жаңбырдан кейін оңалту курсынан және әскери дайындықтан өту үшін Вест-Пойнтқа барады. Вест-Пойнт курсанттары өз кезегінде қазақстандық Құрлық әскерлері Әскери институтына сол мақсаттармен барады.&lt;ref name=&quot;kazmi&quot;&gt;{{cite web|title=Kazakhstani military students on familiarization tour at West Point, USA|url=http://inform.kz/eng/article/2799630|website=inform.kz|date=July 23, 2015}}&lt;/ref&gt;

Қазақстандық әскери шенеуніктер АҚШ армиясынан Қазақстанның әскерге шақыру армиясынан толық еріктіге ауысуы туралы білуге тырысты.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite news|title=Kazakhstan Army Visits U.S. Army Central|url=http://www.army.mil/article/160578/?platform=hootsuite|publisher=U.S. Army}}&lt;/ref&gt;

&quot;Дала бүркіті-2016&quot; халықаралық бітімгершілік жаттығуларының екінші кезеңі [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] Стэнфорд полигонында өтті. Қатысушы елдер арасында Қазақстан, Ұлыбритания, АҚШ, [[Тәжікстан]] және [[Қырғызстан]] болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Second Stage of Steppe Eagle Int'l Peacekeeping Exercise Takes Place in UK|url=http://astanatimes.com/2016/07/second-stage-of-steppe-eagle-intl-peacekeeping-exercise-takes-place-in-uk/|website=astanatimes.com|date=July 25, 2016}}&lt;/ref&gt;

&quot;Дала бүркітінің-2017&quot; бірінші кезеңі 2017 жылдың 31 наурызы мен 11 сәуірі аралығында Иллиск оқу орталығында, Қазақстанда өтті. АҚШ пен Ұлыбританияның 50-ге жуық сарбазы және 500-ден астам қазақстандық әскери қызметшілер медициналық және байланыс операцияларына бағытталған бітімгершілік жаттығуларына қатысты.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Steppe Eagle 17 continues partnership for US, UK, Kazakhstan|url=https://www.army.mil/article/186565/steppe_eagle_17_continues_partnership_for_us_uk_kazakhstan|website=army.mil}}&lt;/ref&gt;

== Екіжақты кездесулер ==
[[Сурет:Bush_and_Nazarbayev.jpg|нобай|Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев АҚШ президенті Джордж Бушпен|315x315 нүкте]]

=== Нұрсұлтан Назарбаев және Джордж Буш әкімшілігі ===
2006 жылғы мамырда вице-президент Дик Чейни мұнай мен газ экспортының бағыттарын кеңейтуге жәрдемдесу үшін Президент Назарбаевпен кездесу үшін Қазақстанға барды. Бұл Чейни мен Назарбаев арасындағы үшінші кездесу болды, біріншісі Чейни Халлибуртонның бас директоры болған кезде, екіншісі Чейни вице-президент болғаннан кейін көп ұзамай болды. Кездесуден кейін Назарбаев қазақстандық жобаларды бірлесіп қаржыландыру бойынша өзара түсіністік туралы меморандумдарға қол қойылғанын және қорғаныс жобаларына 158 миллион доллар бөлінгенін жария түрде мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB114685954895645195|title=Cheney's Kazakhstan Trip Focuses On Future U.S. Oil Investments|last=McKinnon|first=John D.|work=WSJ|access-date=2018-11-16|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы= 2006. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Б. Қ. Байбек |орны= Астана |жыл= 2007 |беттері= 515-518|барлық беті= 750 | isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы 29 қыркүйекте Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Ақ үйде президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж в. Бушпен]] кездесті. Президент Буш өзінің көпшілік алдында сөйлеген сөзінде Назарбаевқа өз елінің Ауғанстандағы қолдауы үшін алғысын білдіріп, Қазақстанның ДСҰ-ға кіруін және &quot;бостандықтың өркендеуіне мүмкіндік беретін&quot;институттарға берілгендігін талқылағанын мәлімдеді. Президент Назарбаев энергетикалық қауіпсіздік, Буштың терроризмге қарсы соғысы және экономикалық келісімдер мәселелері бойынша ынтымақтастық нәтижесінде екі ел арасындағы екіжақты қатынастардың нығаюына назар аударды. Екі көшбасшы қол қойған бірлескен декларацияда бірқатар екіжақты және жаһандық мәселелер қамтылды; оларға Баку-Тбилиси-Джейхан жобасы шеңберінде қазақстандық мұнай және газ құбырларын кеңейтуді американдық қолдау, Қазақстанның әртараптандырылған және тұрақты экономика бағытындағы Ұлттық дамуы және Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі кірді. Бірлескен мәлімдемеге Қазақстанның &quot;өз азаматтарына&quot; инвестиция салу жөніндегі күш-жігеріне арналған компонент енгізілді.. тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары, жергілікті өзін-өзі басқару және халықаралық стандарттар бойынша еркін және әділ деп танылған сайлау&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PPP-2006-book2/pdf/PPP-2006-book2-doc-pg1730.pdf|title=Joint Statement by the United States of America and the Republic of Kazakhstan|last=Administration of George W. Bush|date=29 September 2006|website=gpo.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2001-2009.state.gov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/p/sca/rls/pr/2006/73384.htm|title=President Bush Welcomes President Nazarbayev of Kazakhstan to the White House|website=2001-2009.state.gov|access-date=2018-11-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы= 2006. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Б. Қ. Байбек |орны= Астана |жыл= 2007 |беттері= 350-370|барлық беті= 750 | isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}&lt;/ref&gt;

=== Ержан Ашықбаев Америка Құрама Штаттарында ===
Қазақстанның Сыртқы істер Вице-министрі Ержан Ашықбаев 2014 жылғы 10-12 маусымда Америка Құрама Штаттарында болып, [[Ақ Үй|Ақ үйдің]], Мемлекеттік департаменттің, Америка Құрама Штаттары Конгресінің, Қорғаныс министрлігінің, Энергетика министрлігінің басшылығымен, сондай-ақ американдық экспорттық және іскерлік қоғамдастықтың өкілдерімен кездесті.&lt;ref name=&quot;FININFO&quot;&gt;{{cite news|title=Kazakhstan and USA successfully develop strategic partnership|url=http://www.fininfo.kz/iris/news/499671;jsessionid=7633B5324ACE11B654E61C6BE1B9789D|publisher=FININFO}}&lt;/ref&gt;

=== Нұрсұлтан Назарбаевтың АҚШ конгрессмендерімен кездесуі ===
Президент Нұрсұлтан Назарбаев 2014 жылғы 5 қыркүйекте Қазақстан Астанасынан солтүстікке қарай 250 шақырым жерде орналасқан [[Бурабай ұлттық паркі|Бурабайда]] Америка Құрама Штаттары Конгресінің мүшелері Дана Рорабахер және Григорий Микспен кездесті. АҚШ конгрессмендері екі ел арасындағы өзара тиімді әріптестікті одан әрі нығайтуға үміт білдірді.&lt;ref name=&quot;AT1&quot;&gt;{{cite web|title=U.S. Congressmen Want Ties with Kazakhstan Strengthened|url=http://www.astanatimes.com/2014/09/u-s-congressmen-want-ties-kazakhstan-strengthened/|website=astanatimes.com|date=September 10, 2014}}&lt;/ref&gt;

Сондай-ақ, 5 қыркүйекте АҚШ конгрессмендері Қазақстанның Сыртқы істер министрі Эрлан Ыдырысовпен кездесу өткізді. Қазақстанның Вашингтондағы елшісі ретінде бес жыл өткізген [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ыдырысовпен]] олар Қазақстан мен Америка Құрама Штаттары арасындағы саяси, экономикалық және сауда салаларындағы ынтымақтастықтың қазіргі жағдайы мен перспективаларын талқылады.&lt;ref name=&quot;AT1&quot; /&gt;

Конгрессмендер американдық бизнеспен бірлесіп Қазақстан экономикасының мұнай емес секторларында бірлескен жобаларды ұсынуға дайындығын талқылады. Америкалық тарап Қазақстанның [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|ДСҰ]]-ға кіруін және елдің экономикалық даму стратегиясын да қолдады. Екі тарап жаһандық қауіпсіздік мәселелерінде, ең алдымен жаппай қырып-жою қаруын таратпау саласында, сондай-ақ Ауғанстандағы жағдайды қоса алғанда, өңірлік қауіпсіздік мәселелерінде өздерінің ынтымақтастығын атап өтті.&lt;ref name=&quot;AT1&quot; /&gt;

=== Нұрсұлтан Назарбаев және [[Барак Обама]] ===
АҚШ президенті Барак Обама экономикалық мәселелерге, адам құқықтары мен аймақтық қауіпсіздікке сілтеме жасай отырып, Қазақстан-Америка қатынастарының маңызды сипатын бірнеше рет атап өтті. 2012 жылы Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында өткен Ядролық қауіпсіздік саммиті кезінде Обама: &quot;біздің екі ел арасындағы тығыз қарым-қатынас тек ядролық қауіпсіздік мәселесінен асып түседі&quot;,-деп атап өтті.&lt;ref name=&quot;edge11&quot;&gt;{{cite web|title=Kazakhstan Remains Understated, Vital Partner to West|url=http://www.edgekz.com/kazakhstan-remains-understated-vital-partner-to-west/|website=edgekz.com/}}&lt;/ref&gt;

2015 жылғы 21 қаңтарда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев АҚШ президенті Барак Обамамен түнгі телефон арқылы сөйлесті. Әңгіменің басты тақырыбы Оңтүстік-Шығыс Украина болды. Обама Қазақстанның халықаралық қауіпсіздікті нығайту жөніндегі күш-жігерін жоғары бағалады және Қазақстан Президенті Украинадағы қақтығысты бейбіт жолмен шешуге белсенді түрде ықпал ететініне сенім білдірді.&lt;ref name=&quot;Obama&quot;&gt;{{cite web|title=Nazarbayev, Obama Discuss Ways to Advance Peaceful Solution for Ukraine Crisis|url=http://www.astanatimes.com/2015/01/nazarbayev-obama-discuss-ways-advance-peaceful-solution-ukraine-crisis/|website=astanatimes.com|date=January 22, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Obama&quot; /&gt;

Президент Назарбаев 2015 жылы Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы кезінде президент Обама екіжақты кездесулер өткізген төрт мемлекет басшысының бірі болды.&lt;ref name=&quot;unga70&quot;&gt;{{cite web|title=Why Diplomacy Matters – 70 Years of the United Nations|via=[[NARA|National Archives]]|work=[[whitehouse.gov]]|date=September 29, 2015|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/blog/2015/09/27/why-diplomacy-matters-follow-along-president-heads-70th-un-general-assembly}}&lt;/ref&gt;

=== Нұрсұлтан Назарбаев пен Дональд Трамп ===
Дональд Трамп пен Нұрсұлтан Назарбаев Трамп Америка Құрама Штаттарының президенті болып сайланғаннан кейін көп ұзамай алғашқы екіжақты телефон арқылы сөйлесті.&lt;ref name=&quot;trumpcall&quot;&gt;{{cite news|title=Kazakhstan: Trump praised &quot;miracle&quot; achieved under our president|url=http://www.cbsnews.com/news/donald-trump-kazakhstan-nursultan-nazarbayev-miracle/|agency=CBS}}&lt;/ref&gt;

Президенттер Дональд Трамп пен Нұрсұлтан Назарбаевтың алғашқы кездесуі [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясының]] [[Эр-Рияд]] қаласында өткен араб-ислам-Америка саммитінің аясында өтті. Екі елдің көшбасшылары өз елдері арасындағы екіжақты қатынастарды нығайту және &quot;сауда-экономикалық, саяси, мәдени және гуманитарлық салалардағы қатынастарды тереңдету&quot; перспективалары туралы пікір алмасты, деп хабарлайды Қазақстан елшілігінің сайты. Кейінгі мәлімдемелерінде Дональд Трамп бұл кездесуде екі көшбасшы &quot;тікелей қарым-қатынас орнатты&quot; деген пікірін білдірді.&lt;ref name=&quot;The White House&quot;&gt;{{Cite news|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/remarks-president-trump-president-nursultan-nazarbayev-kazakhstan-bilateral-meeting/|title=Remarks by President Trump and President Nursultan Nazarbayev of Kazakhstan Before Bilateral Meeting {{!}} The White House|access-date=2018-11-16|via=[[NARA|National Archives]]|work=[[whitehouse.gov]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kazakhembus.com/content/president-nazarbayev-meets-president-trump|title=StackPath|website=kazakhembus.com|access-date=2018-11-16|archive-date=July 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707001559/https://www.kazakhembus.com/content/president-nazarbayev-meets-president-trump|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2018 жылғы 16 қаңтарда Президент Дональд Трамп Президент Назарбаевпен Ақ үйде кездесті, бұл Қазақстан мемлекеті басшысының Вашингтонға 2006 жылы сол кездегі президент Джордж Бушпен кездесуден кейінгі алғашқы сапары болды. [[ҚазАқпарат]]-Қазақстан мемлекеттік ақпараттық агенттігі мен Қазақстандағы ең ірі бұқаралық ақпарат құралдарының бірі Ауғанстандағы, Сириядағы және Ресейдегі нақты жағдайларды қоса алғанда, кездесуде &quot;өңірлік және жаһандық қауіпсіздікті ілгерілетуге&quot;, сондай-ақ Қазақстанның АҚШ-пен ядролық қаруды таратпау саласындағы ынтымақтастығына басты назар аударылатынын мәлімдеді. Вашингтондағы көпшілік алдында сөйлеген сөзінде президент Трамп [[General Electric]] және [[Boeing]] компанияларымен, сондай-ақ Сауд Арабиясындағы қауіпсіздік саласындағы аймақтық ынтымақтастыққа сілтеме жасай отырып, елдер арасындағы экономикалық ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтті. Трамп Қазақстанды экономикалық мәмілелері мен Назарбаевтың президент ретіндегі &quot;тамаша, керемет жұмысы&quot; үшін мақтады. Президент Назарбаев Қазақстанның тәуелсіздігін американдық қолдау және өсіп келе жатқан экономикалық ынтымақтастық туралы оң пікір білдірді. Сондай-ақ, Назарбаев Президент Трамптың 2017 жылғы желтоқсанда салықты төмендету туралы Заңға қол қоюын жоғары бағалап, оны &quot;көрнекті шешім&quot; деп атады және Қазақстанда қабылданған осыған ұқсас заңнамаға сілтеме жасай отырып.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-kazakh-president-discuss-north-korea-nuclear-threat|title=Trump, Kazakh president discuss North Korea nuclear threat|website=PBS NewsHour|date=January 16, 2018|language=en-US|access-date=2018-11-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The White House&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/trump-meets-kazakh-leader-in-white-house-visit-1516140990|title=Trump Meets Kazakh Leader in White House Visit|last=Ballhaus|first=Rebecca|work=WSJ|access-date=2018-11-16|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/kaziss-expert-on-agenda-of-nazarbayev-trump-talks-at-the-white-house_a3120802|title=KazISS expert on agenda of Nazarbayev-Trump talks at the White House|last=INFORM.KZ|website=inform.kz|date=January 13, 2018|language=ru|access-date=2018-11-16}}&lt;/ref&gt;

=== Қасым-Жомарт Тоқаев және Мемлекеттік хатшының орынбасары ===
Қазақстан Президенті Тоқаев Мемлекеттік хатшының саяси мәселелер жөніндегі орынбасары Дэвид Хэвпен 2019 жылғы 21 тамызда Астанада кездесті. Кездесу маңызды болды, өйткені бұл Қазақстан Президентінің жаңа әкімшілігімен алғашқы ресми кездесулердің бірі болды. Бұл екі тарап үшін екіжақты қатынастардағы ортақ мақсаттарға адалдықтарын растау мүмкіндігі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Касым-Жомарт Токаев принял заместителя государственного секретаря США Дэвида Хэйла|url=http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_receptions/kasym-zhomart-tokaev-prinyal-zamestitelya-gosudarstvennogo-sekretarya-ssha-devida-heila#3|website=akorda.kz}}&lt;/ref&gt;

=== Қасым-Жомарт Тоқаев пен Дональд Трамп ===
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев президент Дональд Трамппен алғаш рет 2019 жылғы 25 қыркүйекте [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының]] 74-ші сессиясының алаңында кездесті. Президенттер саяси, сауда-экономикалық, гуманитарлық және қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты нығайтуға келісті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kassym-Jomart Tokayev, Donald Trump meet in New York|url=https://www.inform.kz/en/kassym-jomart-tokayev-donald-trump-meet-in-new-york_a3569320|website=inform.kz|date=September 25, 2019}}&lt;/ref&gt;

== C5+1 ==
{{Ұйым|атауы=С5+1|мүшелік=* {{Байрақ|АҚШ}}
* {{Байрақ|Қазақстан}}
* {{Байрақ|Қырғызстан}}
* {{Байрақ|Өзбекстан}}
* {{Байрақ|Тәжікстан}}
* {{Байрақ|Түрікменстан}}|тілдер=қазақ, ағылшын, өзбек, түрікмен, қырғыз, тәжік}}
[[Сурет:Secretary_Kerry_Meets_With_the_Five_Central_Asian_Foreign_Ministers_in_New_York_City_(21709680886).jpg|солға|нобай|250x250 нүкте|Джон Керри (сол жақта) 2015 жылдың 26 қыркүйегінде [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас Ассамблеясының]] 70-ші кезекті сессиясы кезінде [[Орталық Азия]] мемлекеттерінің Сыртқы істер министрлерімен.]]
[[С5+1]]-Америка Құрама Штаттары мен Орталық Азия елдерінің Сыртқы істер министрлері арасындағы диалог форматы. C5+1 алғашқы кездесуі 2015 жылдың қараша айында Өзбекстанның Самарқанд қаласында өтті. Екінші кездесу 2016 жылдың 3 тамызында Вашингтонда өтті. Сыртқы істер министрлері Орталық Азияның көліктік, логистикалық және энергетикалық әлеуетін дамытудың маңыздылығын атап өтті. Мемлекеттік хатшы Джон Керри АҚШ-тың Орталық Азия елдерінде терроризмге, сауда мен инвестицияларға, экономикалық дамуға және экологиялық таза энергетикаға қарсы бастамаларды ілгерілетуге дайын екендігін атап өтті. Алты министр АҚШ-тың 15 миллион долларға дейін қолдауды жоспарлап отырған осы мақсаттарға қатысты бес жобаны іске қосуға келісті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Washington C5+1 Ministerial Meeting Launches Five Projects Worth $15 Million|url=http://astanatimes.com/2016/08/washington-c51-ministerial-meeting-launches-five-projects-worth-15-million/|website=astanatimes.com|date=August 5, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Remarks at the Central Asia Ministerial|url=https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2016/08/260797.htm|website=state.gov}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы C5+1 кездесуі 21 тамызда Астанада, Қазақстанда өтті. АҚШ делегациясын Мемлекеттік хатшының саяси мәселелер жөніндегі орынбасары Дэвид Хейл басқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Диалог &quot;C5+1&quot; остается важным инструментом регионального сотрудничества Центральной Азии и США|url=http://mfa.gov.kz/ru/content-view/c51-dialogy-ortalyk-azia-men-aks-ty-irlik-yntymaktastygyny-mayzdy-kraly-bolyp-kala-beredi|website=mfa.gov.kz}}&lt;/ref&gt;

Келесі C5+1 кездесуі Нью-Йоркте 2019 жылдың 22 қыркүйегінде өтті. Қазақстандық делегацияны Қазақстанның жаңадан тағайындалған Сыртқы істер министрі Мұхтар Тілеуберді басқарды. АҚШ делегациясын АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпео басқарды. Тараптар сауда және инвестициялық байланыстарды кеңейту жолдарын, сондай-ақ интеграциялық процестерді талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timesca.com/index.php/news/21631-central-asia-countries-us-hold-c5-1-ministerial-meeting-in-new-york|title=Central Asia countries, US hold C5+1 ministerial meeting in New York|last=TCA|website=timesca.com|language=en-gb|access-date=2019-09-23}}&lt;/ref&gt;

== 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға реакция ==
{{main|2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері}}
[[Сурет:EAPC member states.svg|нобай|400x400 нүкте|Еуроатлантикалық әріптестік кеңесіне мүше елдер]]
2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев АҚШ президенті Джордж Бушқа Жолдау жолдады. &quot;Өркениетті қауымдастық бірігіп, халықаралық терроризмге қарсы тиімді шаралар қабылдауы керек. Бүкіл Қазақстан халқы Америка халқына қайғы-қасіретпен жанашыр және қайғыға батады.&quot;&lt;ref name=&quot;NATOSPEECH&quot;&gt;[http://www.nato.int/docu/speech/2001/s011219g.htm Statement by Colonel General M.K. Altynbayev, Minister of Defense of the Republic of Kazakhstan, at the Euro-Atlantic Partnership Council in Defence Ministers session] North Atlantic Treaty Organization&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDI&quot;&gt;[http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=1913&amp;StartRow=1&amp;ListRows=10&amp;appendURL=&amp;Orderby=D.DateLastUpdated&amp;ProgramID=39&amp;from_page=index.cfm Kazakhstan, U.S. Military Assistance Prior to Sept. 11, 2001] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031227141238/http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=1913&amp;StartRow=1&amp;ListRows=10&amp;appendURL=&amp;Orderby=D.DateLastUpdated&amp;ProgramID=39&amp;from_page=index.cfm|date=2003-12-27}} Center for Defense Information&lt;/ref&gt;

Қорғаныс ақпараты орталығының мәліметінше, Қазақстан үкіметі &quot;''АҚШ бастаған терроризмге қарсы соғысты өте қолдайды''&quot;. Үкімет &quot;бұзылмайтын Бостандық&quot;операциясын жүргізу үшін ірі әуежайды пайдалануды ұсынды. АҚШ-тың Қазақстан аумағынан 800-ден астам ұшуы мақұлданды және жалғасты. Қазақстан бойынша CDI шолуында қауіпсіздік күштері &quot;АҚШ-тың үкіметтік нысандары мен мұнай нысандарын АҚШ-тың жеке инвестициялары есебінен қорғауға күш салуда&quot; және &quot;АҚШ-тың Террористік активтерді қатыру тізімінде көрсетілген террористердің активтерін қатыруға&quot;міндеттенеді. АҚШ-ТА. Қазақстан Үкіметіне 2002 жылы 52,893 миллион АҚШ долларын, 2003 жылы 47 миллион АҚШ долларын және 2004 жылы 36,2 миллион АҚШ долларын ресми түрде бөлді. Сонымен қатар, 2003 жылы АҚШ үкіметтік мекемелері Қазақстанға көмек бағдарламаларына 92 миллион доллар жұмсады.&lt;ref name=&quot;ASSIST&quot;&gt;[https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/fs/29487.htm U.S. Assistance to Kazakhstan - Fiscal Year 2003] U.S. Department of State&lt;/ref&gt;

2001 жылғы 19 желтоқсанда [[Еуроатлантикалық серіктестік кеңесі|еуроатлантикалық әріптестік кеңесінде]] қорғаныс министрлерінің отырысы кезінде сөйлеген сөзінде Қазақстан Қорғаныс министрі және Қазақстан армиясының генералы [[Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев|Мұхтар Алтынбаев]] террористік актілер &quot;''халықаралық терроризмнің шекарасы жоқ екенін және бүкіл әлемдік қоғамдастыққа қауіп төндіретінін көрсетті''&quot; деп мәлімдеді. Ол Қазақстанның терроризммен күресуге деген ерік-жігерін және террористер мен олардың демеушілерін &quot;жазалау&quot; қажеттігін растады. [[НАТО]] сарапшылары көтерген қазақстандық әуеайлақтарды терроризмге қарсы операциялар үшін пайдалану мүмкіндігіне тоқтала отырып, ол &quot;''басқа да практикалық мәселелер қаралып жатқанын''&quot;, бірақ Қазақстан ауғандықтарға гуманитарлық көмек көрсету бойынша міндеттемелерді өзіне алатынын айтты.&lt;ref name=&quot;NATOSPEECH&quot; /&gt;

2006 жылдың 11 қыркүйегінде, шабуылдардың бес жылдығында Астанадағы Конгресс дін, қоғам және халықаралық қауіпсіздік туралы декларация жариялады, ол &quot;басқа діндер туралы алалаушылықпен, надандықпен және бұрмаланумен күресу және сайып келгенде оларды жою&quot;бойынша бірлескен жұмысты ынталандырды. Бұл жалпы көзқарастарға терроризмді айыптау жатады, өйткені әділеттілік ешқашан қорқыныш пен қантөгіс арқылы анықталмайды және мұндай құралдарды пайдалану адамның мейірімділігі мен диалогына шақыратын кез-келген сенімді бұзу және сатқындық болып табылады&quot;. Президент Назарбаев конференцияда: &quot;толеранттылық пен диалог идеологиясы терроризм идеологиясына қарсы тұруы керек. Конфессияаралық қайшылықтар мен діни диалогтың жаһандық сипаты [[БҰҰ]] келесі жылдардың бірін халықаралық діни және мәдени төзімділік жылы деп жариялайды деп ойлауға мүмкіндік береді. Біз терроризм идеологиясын жою және гуманизмнің материалдық құндылықтарын сақтау үшін бар күшімізді салуымыз керек.. Әлемде діннің әлеуетімен салыстыруға болатын нәрсе жоқ&quot;.&lt;ref name=&quot;IDEOLOGY&quot;&gt;[http://www.spacewar.com/reports/Use_Religion_To_Fight_Terrorism_Says_Kazakhstan_President_999.html Use Religion To Fight Terrorism Says Kazakhstan President] Space War&lt;/ref&gt;

== Гуантанамо түрмесіндегі тұтқындар ==
Семейде туылған Қазақстанның үш азаматы Якуб Абаханов, Абдулрахим Керімбақиев және Абдаллах Тоқтасынұлы Магрупов &quot;[[Талибан]]&quot; қозғалысына байланысты айып тағылып, Кубадағы [[Гуантанамо түрмесі|Гуантанамо]] шығанағында ұсталғандарға арналған американдық лагерде соттан тыс тәртіпте қамауда отыр. Сонымен қатар, Өзбекстан азаматы және Гуантанамо тұтқыны Ильхам Турдбявич Батаев Қазақстанның Абай қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;DoDList2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dod.mil/news/May2006/d20060515%20List.pdf|title=List of Individuals Detained by the Department of Defense at Guantanamo Bay, Cuba from January 2002 through May 15, 2006|author=OARDEC|publisher=[[United States Department of Defense]]|date=May 15, 2006|access-date=2007-09-29|author-link=OARDEC}}&lt;/ref&gt;

== Ыдырысов-Рушайло декларациясы ==
Сыртқы істер министрі Еран Ыдырысов Алматыда 2001 жылғы 18 қыркүйекте, Нью-Йорктегі 11 қыркүйектегі шабуылдардан жеті күн өткен соң, Қазақстан мен Ресей &quot;экстремизмге қарсы күресте Америка Құрама Штаттарымен тығыз ынтымақтастыққа дайын&quot;деп мәлімдеді. Мәлімдеме президент Назарбаев, Ресей Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы Владимир Рушайло мен Қазақстанның құқық қорғау органдарының басшылары қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық туралы келіссөздерді аяқтағаннан кейін жасалды. Мемлекеттік хатшы Рушайлоның Орталық Азиядағы кездесуі мен жалпы туры Нью-Йорктегі террористік актілерге және осы аймақтан шыққан халықаралық терроризм мен экстремизм қаупіне жауап болды.&lt;ref name=&quot;KR&amp;U&quot;&gt;[http://newsfromrussia.com/cis/2001/09/18/15542.html Kazakhstan, Russia ready for close cooperation with USA in combating extremism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929103204/http://newsfromrussia.com/cis/2001/09/18/15542.html|date=2007-09-29}} Pravda&lt;/ref&gt;

2001 жылдың қазан айында Америка Құрама Штаттарының сенаторлары Сэм Браунбек пен Мэри Ландриу Қазақстан &quot;Америка Құрама Штаттарының терроризм тақырыбын қабылдауға дайын екенін айтты.&quot;&lt;ref name=&quot;READY&quot;&gt;[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav100901a.shtml Kazakhstan tries to balance disparate interests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413185828/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav100901a.shtml|date=April 13, 2014}} Eurasia Net&lt;/ref&gt;

== Америка Құрама Штаттарының әуе базалары ==
[[Сурет:US Army 52136 Steppe Eagle exercise increases interoperability.jpg|нобай|250x250 нүкте|Генерал-майор Әділбек Алдаберпенов (сол жақта) АҚШ армиясының орталық штабының генерал-лейтенанты Уильям Гленн Вебстерді Қазбат штаб-пәтерінде қарсы алады, 1 қазан 2009 ж.]]
2002 жылы Қытай дипломаты Америка Құрама Штаттарының үкіметін бастапқыда Кеңес Одағы Шығыс Қазақстандағы Семей маңындағы Қытайға қарсы теориялық әскери операциялар үшін арнайы пайдаланған жұмыс істемейтін әуе базасын қамтамасыз етуге тырысты деп айыптады. Қазақстан Қорғаныс министрлігінің жоғары лауазымды өкілі АҚШ үкіметі өзінің Орталық Азиядағы терроризмге қарсы операциялары шеңберінде Тараз және Талдықорған қалаларында әскери базаларды пайдалануды сұрағанын айтты. &quot;Еркін Еуропа&quot; радиосының журналисі Ибрагим Әлібеков Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың &quot;терроризмге қарсы науқанды&quot; қолдауын сақтықпен және &quot;ынтымақтастықтың нақты шараларын іске асыруға қатысты шешімсіз&quot;деп сипаттады. Соған қарамастан, кеңестік еврейлерді қолдайтын ұлттық коалиция Қазақстанды &quot;АҚШ басшылығымен халықаралық терроризмге қарсы күресте маңызды рөл атқарғаны үшін&quot;құптайды. Президент Буш Қазақстанды &quot;Америка Құрама Штаттарының Орталық Азиядағы стратегиялық серіктесі&quot; деп атады және Америка Құрама Штаттары терроризмге қарсы ынтымақтастықты кеңейтуді қалайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;PRAISE&quot;&gt;[http://jamestown.org/edm/article.php?article_id=2370115 U.S. Reviewing Options in Central Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061121054012/http://jamestown.org/edm/article.php?article_id=2370115|date=2006-11-21}} Eurasia Daily Monitor&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BASE&quot;&gt;[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav021902a.shtml Kazakhstan Under Pressure To Choose One Strategic Partner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413161355/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav021902a.shtml|date=April 13, 2014}} EurasiaNet&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCSJ&quot;&gt;[http://www.ncsj.org/Kazakhstan.shtml Kazakhstan Country Page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120925011925/http://www.ncsj.org/Kazakhstan.shtml|date=2012-09-25}} National Conference on Soviet Jewry&lt;/ref&gt;

АҚШ-тың базаларды сатып алуға бағытталған әрекеттері сол кездегі Ресей Қорғаныс министрі Сергей Ивановтың сынына ұшырады, ол мұндай әрекеттердің негізсіз екенін және Ресей Мемлекеттік Думасының спикері Геннадий Селезневтің сынына ұшырады.&lt;ref name=&quot;BASE&quot; /&gt;

Қазақстан үкіметі іс жүзінде ірі әуежайды әскери операциялар үшін пайдалануды ұсынды, бірақ үш жылдан кейін АҚШ-тың Ауғанстандағы &quot;Талибан&quot; көтерілісшілеріне қарсы әскери операциялары жалғасқан кезде, АҚШ Орталық қолбасшылығының басшысы генерал Джон Абизайд 2005 жылдың 3 мамырында Америка Құрама Штаттары &quot;Қазақстанда әскери базаның ашылуын күтпейді, егер АҚШ-та әскери база ашылмаса&quot; деп мәлімдеді. өңірде Қазақстан үкіметі АҚШ Қарулы Күштерінен мұны істеуді сұрайтын шиеленісті жағдай туындамайды&quot;.&lt;ref name=&quot;NOEXPECT&quot;&gt;[http://www.mosnews.com/news/2005/11/03/uskazakh.shtml No U.S. Base in Kazakhstan– Central Command Chief] MOSNEWS&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDI&quot; /&gt;

== Мемлекеттік хатшының сапарлары ==
[[Сурет:Secretary_Kerry_Shakes_Hands_With_Kazakhstan_Prime_Minister_Massimov_in_Astana_(22697743995).jpg|нобай|Джон Керри мен Кәрім Мәсімов 2015 жылғы 1 қарашада Астанада|250x250 нүкте]]
Америка Құрама Штаттарының Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс Қазақстанға 2005 жылдың 12-13 қазанында келді. Мемлекеттік хатшы Райс Астанада Назарбаевпен, оппозиция төрағасы Жармахан Тұяқбаймен және оппозиция жетекшісі Әлихан Байменовпен кездесті. Назарбаев баспасөзге ол және Райс &quot; терроризмге қарсы күрестегі ынтымақтастығымызды қанағаттанушылықпен атап өтті. Әлем соншалықты нәзік болды, терроризм, нашақорлық және ЖИТС сияқты зұлымдықпен тек бірлескен күш-жігермен күресуге болады&quot;. Райс Назарбаевтың сыртқы саясатын құптап, Қазақстанды Орталық Азиядағы &quot;тұрақтылық аралы&quot; және &quot;АҚШ-тың негізгі серіктесі&quot;деп атады. тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайтуда&quot;. Ол сондай-ақ Президентке Иракқа басып кіруге қосқан үлесі үшін алғыс айтты, оны Райс &quot;қауіпсіздік пен терроризмге қарсы жоғары деңгейдегі ынтымақтастықтың&quot;дәлелі деп атады.

АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Керри Америка Құрама Штаттары мен Орталық Азия елдері арасындағы көпжақты байланыстарды нығайту үшін 2015 жылғы 1-2 қарашада Астанаға өзінің Орталық Азия туры аясында барды. Астанада Мемлекеттік хатшы Керри АҚШ пен Қазақстан арасындағы стратегиялық әріптестік туралы диалогқа қатысып, Сыртқы істер министрі Ыдырысов пен Президент Назарбаевпен кездесіп, Назарбаев университетінде сөз сөйледі.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kerry Arrives in Kazakhstan on 3rd Leg of Tour of Central Asia|url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2399140&amp;CategoryId=36641|access-date=2 November 2015|work=[[Latin American Herald Tribune]]|date=2 November 2015}}&lt;/ref&gt;

== Қазақстандық журналистердің Лос-Анджелеске сапары ==
Сабыр Қайырханов, &quot;[[Ақ Жайық (газет)|Ақ Жайық]]&quot; бас редакторы, &quot;жаңа буын&quot; халықаралық жаңалықтарының редакторы Ботагөз Ақжолқызы Сейдахметова және Қазақстандағы тәуекелдерге шолу жариялайтын үкіметтік емес ұйым Assessment Risks Group директоры Досым Сәтбаев 1 тамызда АҚШ-қа үш апталық тур аясында Калифорния университетіне барды терроризмге қарсы соғыс туралы. Олар саясаттану және экономика профессоры Майкл Интрилигатормен кездесті, ол делегацияға АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қарсы бағытталған террористік актілердің мүмкіндігі туралы айтты. Журналистер Қазақстанда университеттердің оқу бағдарламаларына терроризм бойынша жаңа курстар қосылғанын, сондай-ақ &quot;қалалық терроризм&quot; кітабы, негізінен Алматыдағы террористер туралы жарияланғанын атап өтті. Олар Шанхай ынтымақтастық ұйымын да талқылады. &lt;ref name=&quot;STATETERRORISM&quot;&gt;[http://www.isop.ucla.edu/print.asp?parentid=4637 Kazakhstan journalists gather information on war against terrorism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040124211345/http://www.isop.ucla.edu/print.asp?parentid=4637|date=2004-01-24}} UCLA International Institute&lt;/ref&gt;

Барлық келушілер &quot;[[Әл-Қағида|Әл-Қағиданы&quot;]] Қазақстандағы 8-ші ірі террористік қауіп деп бағалады. Профессор Интрилигатор &quot;Біз терроризмге қарсы соғыста жеңіске жеттік деп айту өте ерте. Біз қазір 11 қыркүйекке дейін болғанымыздан әлдеқайда қауіпсіз емеспіз&quot;. &lt;ref name=&quot;STATETERRORISM&quot; /&gt;

== Мэриленд штатындағы әскери-теңіз академиясы курсанттарының Вашингтондағы Қазақстан елшілігіне сапары ==
[[Мэриленд]] штатындағы АҚШ Әскери-теңіз академиясының 60-қа жуық орта буын теңізшілері 2014 жылдың қазан айының басында Вашингтондағы Қазақстанның Ашық есік күніндегі елшілігіне барды. Елшілік қызметкерлері Қазақстанның сыртқы, қорғаныс және экономикалық саясаты, сондай-ақ бай тарихи мұра туралы хабардар етті. Болашақ офицерлер ынтымақтастық мүмкіндіктері, [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағы]] және туристік нысандар туралы көбірек білуге қызығушылық танытты. 2014 жылы Академияда үш қазақстандық студент оқиды.&lt;ref name=&quot;24kz&quot;&gt;{{cite news|title=Американские курсанты посетили Посольство Казахстана в США|url=http://24.kz/ru/news/in-the-world/item/29372-amerikanskie-kursanty-posetili-posolstvo-kazakhstana-v-ssha|agency=24kz}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
* [[АҚШ-тағы қазақтар]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілттемелер ==
* [http://history.state.gov/countries/kazakhstan Қазақстан-АҚШ қатынастары]
{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:АҚШ-тың халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>dbsp1dboe9apx9dobl45crleajrnq0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:호고호</title>
    <ns>3</ns>
    <id>203919</id>
    <revision>
      <id>3628160</id>
      <parentid>3440812</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hamish</username>
        <id>95322</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hamish [[Қатысушы талқылауы:H2v5o68z]] бетін [[Қатысушы талқылауы:호고호]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/H2v5o68z|H2v5o68z]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/호고호|호고호]]&quot;</comment>
      <origin>2631799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="ej5nf0wj6i03nyc5z92r8s9o395vni5" xml:space="preserve">{{Welcome|--[[Қатысушы:BolatbekBot|BBot]] ([[Қатысушы талқылауы:BolatbekBot|talk]]) 19:33, 2012 ж. маусымның 24 (ALMT)}}</text>
      <sha1>ej5nf0wj6i03nyc5z92r8s9o395vni5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петерзаурах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205621</id>
    <revision>
      <id>3628258</id>
      <parentid>3426547</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen von Petersaurach.png]] → [[File:DEU Petersaurach COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>3628258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4863" sha1="s7wlbax3zepnahnzhq7rkcbvsqma8sy" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Петерзаурах 
 |шынайы атауы            = Petersaurach 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Petersaurach COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=17 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=45 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ансбах 
 |кестедегі аудан         = Ансбах (аудан){{!}}Ансбах 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 16 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Луц Эгерер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 41,80 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 442 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4964 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 098 72 
 |пошта индексі           = 91580 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 5 71 190 
 |ортаққордағы санаты     = Petersaurach 
 |сайты                   = http://www.petersaurach.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Петерзаурах''' ({{lang-de|Petersaurach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Орталық Франкония (округ)|Орталық Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ансбах (аудан)|Ансбах]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4964 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 41,80 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 5 71 190''. Муниципалитеттің басшысы — Луц Эгерер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 16 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.petersaurach.de/ Ресми сайты]

{{Бавария аудандары}}
{{Германия:Ансбах ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>s7wlbax3zepnahnzhq7rkcbvsqma8sy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аннабург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209334</id>
    <revision>
      <id>3628123</id>
      <parentid>3184755</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4446" sha1="ex0l2hqutbb839u2lc80nn88l2a7l99" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Аннабург 
 |шынайы атауы            = Annaburg 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  DE-ST 15-0-91-010 Annaburg COA.png
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=43 |lat_sec=58 
  |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=02 |lon_sec=44 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Саксония-Анхальт 
 |кестедегі аймақ         = Саксония-Анхальт 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Виттенберг 
 |кестедегі аудан         = Виттенберг (аудан){{!}}Виттенберг 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Эрих Шмидт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 120,61 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 75 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7457 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 035385 
 |пошта индексі           = 06925 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WB 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 15 0 91 010 
 |ортаққордағы санаты     = Annaburg 
 |сайты                   = http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Аннабург''' ({{lang-de|Annaburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Виттенберг (аудан)|Виттенберг]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7457 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010). Алып жатқан жер аумағы 120,61 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 91 010''. Муниципалитеттің басшысы — Эрих Шмидт.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ Ресми сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210140559/http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |date=2012-02-10 }}

{{Саксония-Анхальт аудандары}}
{{Германия:Виттенберг ауданы:Қалалар}}
{{SaxonyAnhalt-geo-stub}}

[[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]]</text>
      <sha1>ex0l2hqutbb839u2lc80nn88l2a7l99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерлан Тынымбайұлы Қарин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220793</id>
    <revision>
      <id>3628369</id>
      <parentid>3625007</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3628369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23229" sha1="e3d82tcutvvhmt5ezuwvipgdmquskhq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Ерлан Қарин
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           =Erlankarin.jpg
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Қарин, 2019 жыл

| Титулы             = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары
| Басқара бастады    = 30 маусым 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады  = 
| Ту                 = Flag of the President of Kazakhstan.svg
| Ту2                = Flag of Kazakhstan.svg
| Президент          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары            = 
| Ізбасары           = 

| Титулы_2              =[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] 
| Ту_2               =Emblem of Kazakhstan (3D).svg 
| Ту2_2              =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_2       = 14 маусым 2022 
| Басқаруын аяқтады_2        = 30 маусым 2026
|Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев
| Ізашары_2     = ''лауазым енгізілді'';&lt;br&gt;Мемлекеттік хатшы ретінде өзі 
| Ізбасары_2           = ''лауазым жойылды''

| Титулы_3              =[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]]
| Ту_3               =Emblem of Kazakhstan (3D).svg 
| Ту2_3              =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_3       =5 қаңтар 
| Басқаруын аяқтады_3        = 14 маусым 2022
|Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев
| Ізашары_3     =
[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] 
| Ізбасары_3           = ''лауазым жойылды'';&lt;br&gt;Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі

| Титулы_4            =[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] көмекшісі
| Ту_4             =Flag of the President of Kazakhstan.svg
| Ту2_4            =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_4     = 30 шілде 2020 
| Басқаруын аяқтады_4    = 5 қаңтар 2022 
|Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев

| Титулы_5            =[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі
| Ту_5             =Flag of the President of Kazakhstan.svg 
| Ту2_5            =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_5     = 5 сәуір 2019 
| Басқаруын аяқтады_5      =30 шілде 2020  
|Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев

| Титулы_6            = [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» телерадиокорпорациясының]] басқарма төрағасы
| Ту_6             = 
| Ту2_6            =Qazaqstan logo.svg
| Басқара бастады_6     = 9 ақпан 2017
| Басқаруын аяқтады_6      = 5 сәуір 2019
| Ізашары_6     = [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] 
| Ізбасары_6           = [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]]

| Титулы_7           = [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның директоры
| Ту_7            = 
| Ту2_7            = KISI Logo.jpg
| Басқара бастады_7     = 16 қазан 2014
| Басқаруын аяқтады_7      = 14 ақпан 2017
| Ізашары_7     = [[Болат Қылышбайұлы Сұлтанов|Болат Сұлтанов]] 
| Ізбасары_7           = [[Зарема Каукенқызы Шаукенова|Зарема Шаукенова]]
|Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]

| Титулы_8            =[[Аманат (партия)|Нұр Отан партиясының]] стратегиялық даму жөніндегі хатшысы 
| Ту_8             = 
| Ту2_8            = Nur_Otan_logo_(2019-).png
| Басқара бастады_8     = 6 қараша 2008 
| Басқаруын аяқтады_8      = 29 тамыз 2013
|Президент_8 = Нұрсұлтан Назарбаев
| Ізашары_8    = 
| Ізбасары_8           = [[Болат Талапұлы Берсебаев|Болат Берсебаев]] (м.а.)

| Титулы_9              = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі
| Ту_9              =Emblem of Kazakhstan (3D).svg 
| Ту2_9              =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_9       = 13 ақпан  
| Басқаруын аяқтады_9        = 6 қараша 2008
|Президент_9 = Нұрсұлтан Назарбаев
| Ізашары_9     = [[Ардақ Дүкенбайұлы Досжан|Ардақ Досжан]]
| Ізбасары_9           = [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]

| Туған күні      = 26.05.1976
| Туған жері     = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні        = 
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Әкесі               = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]]
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]] (2026 жылға дейін)&lt;br&gt;[[Әділет (партия)|Әділет]] (2026 жылдан бастап)
| Білімі        = 1. [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]&lt;br&gt;2. [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]]
| Мамандығы    = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы
| Қолтаңбасы           = 
| Commons            = 
| Марапаттары            ={{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}}}} {{Қатар | {{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}}} {{Қатар | {{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}}}}
| Сайты            =  
}}
'''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Сайрам ауданы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары. Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026). [[Ғылым кандидаты|Саясаттану ғылымдарының кандидаты]].

== Өмірбаяны  ==
Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt; Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]&lt;/ref&gt;

[[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»).

1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.&lt;ref name=&quot;far&quot;&gt;[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]&lt;/ref&gt;

1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды.

2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды.

2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында «Халықаралық шолу» бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған.
&lt;ref&gt;[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]&lt;/ref&gt;

2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды.

2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды.

2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды.

2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды.

2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды.

2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды.

2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]&lt;/ref&gt;

2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды.

Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин &quot;Жусан&quot; операциясы туралы кітап жазды]&lt;/ref&gt; 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді.

2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]&lt;/ref&gt; Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.&lt;ref&gt;[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]&lt;/ref&gt; 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]&lt;/ref&gt; 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]&lt;/ref&gt; [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының партиялық тізімі бойынша I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Үйленген, әйелі Зүлфия Дидахметқызы Қарина (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы.

6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған).

Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). 

Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер).

== Кітаптары ==
Төмендегі кітаптардың авторы:
* Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013)
* Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014)
* «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014)
* Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017)
* Операция «Жусан» (2020)
* Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023)
* От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024)

== Фильмдері ==
* Тар заман
* 16 дней декабря
* Тұзақ. История одной авантюры

== Марапаттары ==
«Құрмет» орденімен (2010 жылы), ІІ дәрежелі «Достық» орденімен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.&lt;ref name=&quot;far&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]]</text>
      <sha1>e3d82tcutvvhmt5ezuwvipgdmquskhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кандиличера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>223486</id>
    <revision>
      <id>3628064</id>
      <parentid>1832198</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4040" sha1="huvjuie0pgrsfhpegrp8asui2t53wwv" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Кандиличера 
 |шынайы атауы            = Candilichera 
 |сурет                   = Candilichera, Soria, España, 2017-05-26, DD 93.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Испания 
 |елтаңба                 = Escudo de Candilichera.svg
 |ту                      =  
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=42 |lat_sec=15 
  |lon_dir=W |lon_deg=2 |lon_min=18 |lon_sec=5 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі 
 |аймағы                  = Кастилия және Леон 
 |кестедегі аймақ         = Кастилия және Леон 
 |аудан түрі              = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Сория (провинция){{!}}Сория 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Комарка (Испания){{!}}Ауданы
 |қауым                   = Кампо-де-Гомара (комарка){{!}}Кампо-де-Гомара
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Агустин Постиго Эрреро. 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 44,83 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 991 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 155 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 4,13 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            =  
 |пошта индексі           =  
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Candilichera
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = es 
}} 
'''Кандиличера''' ({{lang-es|Candilichera}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Кастилия және Леон]] автономды бірлестігіне қарасты [[Сория (провинция)|Сория]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Кампо-де-Гомара (комарка)|Кампо-де-Гомара]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан.

[[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 155 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 44,83 км² шамасында.

== Сыртқы сілтемелер ==
* 

{{Кампо-де-Гомара ауданы муниципалитеттері}}
{{spain-geo-stub}}

[[Санат:Сория елді мекендері]]</text>
      <sha1>huvjuie0pgrsfhpegrp8asui2t53wwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232205</id>
    <revision>
      <id>3628135</id>
      <parentid>1835877</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3952" sha1="cj6kjznxrpbtxamqumzc2amz6jsive3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Арки 
 |шынайы атауы            = Archi 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 = Archi-Stemma.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=5 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=23 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Абруццо 
 |кестедегі аймақ         = Абруццо 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Кьети (провинция){{!}}Кьети 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 28,18 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 492 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2325 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 83 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = arches 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 0872 
 |пошта индексі           = 66040 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 069002 
 |ортаққордағы санаты     = Archi 
 |сайты                   = http://www.comunediarchi.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Арки''' ({{lang-it|Archi}}) — [[Италия]]дағы қала, [[Абруццо]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кьети (провинция)|Кьети]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2325 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 83 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 28,18 км² шамасында. Пошта индексі — 66040.

Елді мекеннің қамқоршысы — Николай Чудотворец.&amp;nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 9 мамыр.

== Демографиясы ==


== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comunediarchi.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119013319/http://www.comunediarchi.it/ |date=2015-01-19 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Кьети провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Абруццо елді мекендері]]</text>
      <sha1>cj6kjznxrpbtxamqumzc2amz6jsive3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арсита</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232460</id>
    <revision>
      <id>3628162</id>
      <parentid>1889774</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3918" sha1="5t27pr1ctdpinwt2smfhyi2rhlm8kjh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Арсита 
 |шынайы атауы            = Arsita 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=30 |lat_sec=8 
  |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=47 |lon_sec=4 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Абруццо 
 |кестедегі аймақ         = Абруццо 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Терамо (провинция){{!}}Терамо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Pierino Ridolfi 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 34 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 470 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 961 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 28 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 861 
 |пошта индексі           = 64031 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 067003 
 |ортаққордағы санаты     = Arsita 
 |сайты                   = http://tecuting.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Арсита''' ({{lang-it|Arsita}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Абруццо]] әкімшілік аймағына қарасты [[Терамо (провинция)|Терамо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 961 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 28 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 34 км² шамасында. Пошта индексі — 64031.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Nicola da Tolentino.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0861 995525

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://tecuting.it Ресми сайты]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Терамо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Абруццо елді мекендері]]</text>
      <sha1>5t27pr1ctdpinwt2smfhyi2rhlm8kjh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альбиццате</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238238</id>
    <revision>
      <id>3628002</id>
      <parentid>1841174</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T14:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3908" sha1="4nistge8yc6gev125w2lc1nx3d90zc5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Альбиццате 
 |шынайы атауы            = Albizzate 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=43 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=48 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Ломбардия 
 |кестедегі аймақ         = Ломбардия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Варезе (провинция){{!}}Варезе 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Sant Alessandro. 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 334 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4911 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 1637 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = albizzatesi 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 331 
 |пошта индексі           = 21041 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 12002 
 |ортаққордағы санаты     = Albizzate 
 |сайты                   = http://www.albizzate.com 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Альбиццате''' ({{lang-it|Albizzate}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Варезе (провинция)|Варезе]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4911 адамды құрайды. Халық тығыздығы 1637 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 3 км² шамасында. Пошта индексі — 21041.

Жыл сайынғы мерекесі — 26 тамыз.

== Демографиясы ==


== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.albizzate.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912001829/http://www.albizzate.com/ |date=2016-09-12 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Варезе провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Ломбардия елді мекендері]]</text>
      <sha1>4nistge8yc6gev125w2lc1nx3d90zc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альбуццано</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239100</id>
    <revision>
      <id>3628003</id>
      <parentid>1842419</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3796" sha1="qlmdhshlsqwe24spex9nwjtqo6cnr1x" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Альбуццано 
 |шынайы атауы            = Albuzzano 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=11 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=16 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Ломбардия 
 |кестедегі аймақ         = Ломбардия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Павия (провинция){{!}}Павия 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 15 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 76 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2256 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 150 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 385 
 |пошта индексі           = 27010 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 18004 
 |ортаққордағы санаты     = Albuzzano 
 |сайты                   = http://www.comune.albuzzano.pv.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Альбуццано''' ({{lang-it|Albuzzano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Павия (провинция)|Павия]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2256 адамды құрайды. Халық тығыздығы 150 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 15 км² шамасында. Пошта индексі — 27010.


== Демографиясы ==


== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.albuzzano.pv.it Ресми сайты]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Павия провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Ломбардия елді мекендері]]</text>
      <sha1>qlmdhshlsqwe24spex9nwjtqo6cnr1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302627</id>
    <revision>
      <id>3628133</id>
      <parentid>1855973</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4155" sha1="g6p2pog3kwbsmai6gfg93z6gk9f2s88" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Ардец 
 |шынайы атауы            = Ardez 
 |сурет                   = [[Сурет:Ardez Unterengadin.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = Ardez wappen.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=46 |lat_min=45 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=12 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Граубюнден 
 |кестедегі аймақ         = Граубюнден (кантон){{!}}Граубюнден  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Инн 
 |кестедегі аудан         = Инн (округ){{!}}Инн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 61.39 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 1467 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 430 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 7546 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = GR 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 3741 
 |ортаққордағы санаты     = Ardez 
 |сайты                   = http://www.ardez.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Ardez 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Ардец''' ({{lang-de|Ardez}}) — [[Швейцария]]ның [[Граубюнден (кантон)|Граубюнден]] кантонында орналасқан коммуна. [[Инн (округ)|Инн]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 430 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 61.39 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''3741'', [[пошта индексі]] — 7546.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.ardez.ch Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507004429/http://www.ardez.ch/ |date=2021-05-07 }}

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Инн округі:Қалалар}} 

[[Санат:Граубюнден елді мекендері]]</text>
      <sha1>g6p2pog3kwbsmai6gfg93z6gk9f2s88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эберзеккен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303043</id>
    <revision>
      <id>3628312</id>
      <parentid>1856233</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Pic Ebersecken.png]] → [[File:CHE Ebersecken COA.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]])</comment>
      <origin>3628312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4004" sha1="j0yh8ui4kq1afi3qkua47wp84nepymn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Эберзеккен 
 |шынайы атауы            = Ebersecken 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Ebersecken COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=10 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=55 |lon_sec=55 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Виллизау 
 |кестедегі аудан         = Виллизау (округ){{!}}Виллизау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8.57 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 548 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 423 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6245 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1126 
 |ортаққордағы санаты     = Ebersecken 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Ebersecken 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Эберзеккен''' ({{lang-de|Ebersecken}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Виллизау (округ)|Виллизау]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 423 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8.57 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1126'', [[пошта индексі]] — 6245.

== Сыртқы сілтемелер ==
* 

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Виллизау округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>j0yh8ui4kq1afi3qkua47wp84nepymn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628342</id>
      <parentid>3628312</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="e3py1iw29ndra4eir82z742naxj1h2k" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Эберзеккен 
 |шынайы атауы            = Ebersecken 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Ebersecken COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=10 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=55 |lon_sec=55 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Виллизау 
 |кестедегі аудан         = Виллизау (округ){{!}}Виллизау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8.57 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 548 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 423 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6245 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1126 
 |ортаққордағы санаты     = Ebersecken 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Ebersecken 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Эберзеккен''' ({{lang-de|Ebersecken}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Виллизау (округ)|Виллизау]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 423 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8.57 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1126'', [[пошта индексі]] — 6245.

{{Switzerland-geo-stub}}

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>e3py1iw29ndra4eir82z742naxj1h2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гросванген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303067</id>
    <revision>
      <id>3628310</id>
      <parentid>2768877</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:CHE Grosswangen COA.png]] → [[File:CHE Grosswangen COA.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]])</comment>
      <origin>3628310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4060" sha1="34skrzygvtc40puplytfvrfndtkf93b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Гросванген 
 |шынайы атауы            = Grosswangen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Grosswangen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=7 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=3 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Зурзее 
 |кестедегі аудан         = Зурзее (округ){{!}}Зурзее 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 19.70 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 585 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 2869 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6022 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1086 
 |ортаққордағы санаты     = Grosswangen 
 |сайты                   = http://www.grosswangen.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Grosswangen 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Гросванген''' ({{lang-de|Grosswangen}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Зурзее (округ)|Зурзее]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2869 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 19.70 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1086'', [[пошта индексі]] — 6022.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.grosswangen.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Зурзее округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>34skrzygvtc40puplytfvrfndtkf93b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628352</id>
      <parentid>3628310</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3995" sha1="8kr8rposlst9nyaejnxy85qgb4y3boj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Гросванген 
 |шынайы атауы            = Grosswangen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Grosswangen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=7 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=3 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Зурзее 
 |кестедегі аудан         = Зурзее (округ){{!}}Зурзее 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 19.70 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 585 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 2869 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6022 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1086 
 |ортаққордағы санаты     = Grosswangen 
 |сайты                   = http://www.grosswangen.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Grosswangen 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Гросванген''' ({{lang-de|Grosswangen}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Зурзее (округ)|Зурзее]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2869 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 19.70 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1086'', [[пошта индексі]] — 6022.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.grosswangen.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>8kr8rposlst9nyaejnxy85qgb4y3boj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лютерн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303083</id>
    <revision>
      <id>3628318</id>
      <parentid>2768863</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:CHE Luthern COA.png]] → [[File:CHE Luthern COA.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]])</comment>
      <origin>3628318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4092" sha1="imt2pffrkd3wdov4tlsyd14zuz34s6z" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Лютерн 
 |шынайы атауы            = Luthern 
 |сурет                   = [[Сурет:Luthern vilaghocentro 267.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Luthern COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=3 |lat_sec=30 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=54 |lon_sec=57 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Виллизау 
 |кестедегі аудан         = Виллизау (округ){{!}}Виллизау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 37.80 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 775 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 1433 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6156 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1135 
 |ортаққордағы санаты     = Luthern 
 |сайты                   = http://www.luthern.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Luthern 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Лютерн''' ({{lang-de|Luthern}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Виллизау (округ)|Виллизау]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1433 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 37.80 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1135'', [[пошта индексі]] — 6156.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.luthern.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Виллизау округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>imt2pffrkd3wdov4tlsyd14zuz34s6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628355</id>
      <parentid>3628318</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4023" sha1="tkm7jyjhm2wfa1ddp9luzg4beoa6893" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Лютерн 
 |шынайы атауы            = Luthern 
 |сурет                   = [[Сурет:Luthern vilaghocentro 267.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Luthern COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=3 |lat_sec=30 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=54 |lon_sec=57 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Виллизау 
 |кестедегі аудан         = Виллизау (округ){{!}}Виллизау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 37.80 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 775 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 1433 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6156 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1135 
 |ортаққордағы санаты     = Luthern 
 |сайты                   = http://www.luthern.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Luthern 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Лютерн''' ({{lang-de|Luthern}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Виллизау (округ)|Виллизау]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1433 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 37.80 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1135'', [[пошта индексі]] — 6156.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.luthern.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>tkm7jyjhm2wfa1ddp9luzg4beoa6893</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628356</id>
      <parentid>3628355</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4001" sha1="irwih076hscuqymz1bw06vnayy43aj6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Лютерн 
 |шынайы атауы            = Luthern 
 |сурет                   = Luthern vilaghocentro 267.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Luthern COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=3 |lat_sec=30 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=54 |lon_sec=57 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Виллизау 
 |кестедегі аудан         = Виллизау (округ){{!}}Виллизау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 37.80 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 775 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 1433 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6156 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1135 
 |ортаққордағы санаты     = Luthern 
 |сайты                   = http://www.luthern.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Luthern 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Лютерн''' ({{lang-de|Luthern}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Виллизау (округ)|Виллизау]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1433 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 37.80 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1135'', [[пошта индексі]] — 6156.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.luthern.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>irwih076hscuqymz1bw06vnayy43aj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тринген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303113</id>
    <revision>
      <id>3628309</id>
      <parentid>1856361</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Pic Triengen.png]] → [[File:CHE Triengen COA.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]])</comment>
      <origin>3628309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4093" sha1="cej8gf5jwzc29nvxv1t2v1leh9b9nei" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Тринген 
 |шынайы атауы            = Triengen 
 |сурет                   = [[Сурет:Switzerland triengen aerial photo centre.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Triengen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=14 |lat_sec=9 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=4 |lon_sec=33 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Зурзее 
 |кестедегі аудан         = Зурзее (округ){{!}}Зурзее 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 12.51 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 517 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 3535 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6234 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1104 
 |ортаққордағы санаты     = Triengen 
 |сайты                   = http://www.triengen.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Triengen 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Тринген''' ({{lang-de|Triengen}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Зурзее (округ)|Зурзее]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3535 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12.51 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1104'', [[пошта индексі]] — 6234.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.triengen.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Зурзее округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>cej8gf5jwzc29nvxv1t2v1leh9b9nei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628353</id>
      <parentid>3628309</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4028" sha1="ncnof3yk8vwq6w98ae37uw90r8odknz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Тринген 
 |шынайы атауы            = Triengen 
 |сурет                   = [[Сурет:Switzerland triengen aerial photo centre.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Triengen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=14 |lat_sec=9 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=4 |lon_sec=33 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Зурзее 
 |кестедегі аудан         = Зурзее (округ){{!}}Зурзее 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 12.51 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 517 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 3535 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6234 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1104 
 |ортаққордағы санаты     = Triengen 
 |сайты                   = http://www.triengen.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Triengen 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Тринген''' ({{lang-de|Triengen}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Зурзее (округ)|Зурзее]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3535 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12.51 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1104'', [[пошта индексі]] — 6234.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.triengen.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>ncnof3yk8vwq6w98ae37uw90r8odknz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628354</id>
      <parentid>3628353</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4006" sha1="7el0t3mjap68xvyqvn7dxikeoz8lp8l" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Тринген 
 |шынайы атауы            = Triengen 
 |сурет                   = Switzerland triengen aerial photo centre.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Triengen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=14 |lat_sec=9 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=4 |lon_sec=33 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Зурзее 
 |кестедегі аудан         = Зурзее (округ){{!}}Зурзее 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 12.51 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 517 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 3535 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6234 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1104 
 |ортаққордағы санаты     = Triengen 
 |сайты                   = http://www.triengen.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Triengen 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Тринген''' ({{lang-de|Triengen}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Зурзее (округ)|Зурзее]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3535 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12.51 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1104'', [[пошта индексі]] — 6234.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.triengen.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>7el0t3mjap68xvyqvn7dxikeoz8lp8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Батыр хан</title>
    <ns>1</ns>
    <id>338136</id>
    <revision>
      <id>3628014</id>
      <parentid>3315325</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Талқылау:Батыр (Баһадүр) хан]] бетін [[Талқылау:Батыр хан]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>1284388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="7b4a4gnp600p6hvugjf7l8p5ds53yku" xml:space="preserve">{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}</text>
      <sha1>7b4a4gnp600p6hvugjf7l8p5ds53yku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ле-Крезо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>430756</id>
    <revision>
      <id>3628073</id>
      <parentid>2961192</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6201" sha1="mp1l02lvpdk4i86yi4w4hjsaf5eibkx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Ле-Крезо
 |шынайы атауы            = Le Creusot
 |сурет                   = Le Creusot widok 1.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Le Creusot (Saône-et-Loire).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=46.8014 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=4.4411 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(22840)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бургундия
 |кестедегі аймақ         = Бургундия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Сона және Луара
 |кестедегі аудан         = Сона және Луара (департамент){{!}}Сона және Луара
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Отен (округ){{!}}Отен
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Крезот-Ест (кантон)|Крезот-Ест]], [[Крезот-Уест (кантон)|Крезот-Уест]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = André Billardon ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 18,11
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 316—516
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 22840
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 1261,18
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 71200
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 71153
 |ортаққордағы санаты     = Le Creusot
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Ле-Крезо''' ({{lang-fr|Le Creusot}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Сона және Луара (департамент)|Сона және Луара]] департаментінде орналасқан. [[Отен (округ)|Отен]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 18,11 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''71153'', [[пошта индексі]] — ''71200''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 22840 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 1261,18 адам/км².

{{Демография/FRA/Le Creusot}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=938 | барлығы=23803
 | е0=552 | ә0=551
 | е5=535 | ә5=538
 | е10=488 | ә10=450
 | е15=791 | ә15=632
 | е20=759 | ә20=693
 | е25=704 | ә25=559
 | е30=615 | ә30=622
 | е35=624 | ә35=576
 | е40=621 | ә40=696
 | е45=677 | ә45=917
 | е50=854 | ә50=825
 | е55=805 | ә55=797
 | е60=628 | ә60=673
 | е65=579 | ә65=715
 | е70=539 | ә70=862
 | е75=529 | ә75=938
 | е80=471 | ә80=887
 | е85=308 | ә85=793
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Сона және Луара департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Le Creusot|Ле-Крезо}}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=71153-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012055241/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=71153-COM |date=2012-10-12 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=46.8014,4.4411&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{Сона және Луара департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Сона және Луара департаментінің коммуналары]]


{{France-geo-stub}}</text>
      <sha1>mp1l02lvpdk4i86yi4w4hjsaf5eibkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анзен (Франция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>432765</id>
    <revision>
      <id>3628121</id>
      <parentid>2931361</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6102" sha1="liso36hate8u8nx5iql375fzifnuc7o" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Анзен
 |шынайы атауы            = Anzin
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason Anzin.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.37222222 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.505 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(13646)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Нор
 |кестедегі аудан         = Нор (департамент){{!}}Нор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Валансьенн (округ){{!}}Валансьенн
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Анзен (кантон)|Анзен]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Pierre-Michel Bernard ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,64
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 18—60
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 13646
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 3748,9
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 59410
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 59014
 |ортаққордағы санаты     = Anzin
 |сайты                   = http://www.ville-anzin.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Анзен''' ({{lang-fr|Anzin}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Нор (департамент)|Нор]] департаментінде орналасқан. [[Валансьенн (округ)|Валансьенн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,64 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''59014'', [[пошта индексі]] — ''59410''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 13646 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 3748,9 адам/км².

{{Демография/FRA/Anzin}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=576 | барлығы=14050
 | е0=573 | ә0=517
 | е5=492 | ә5=435
 | е10=510 | ә10=492
 | е15=576 | ә15=550
 | е20=520 | ә20=572
 | е25=433 | ә25=438
 | е30=455 | ә30=435
 | е35=432 | ә35=385
 | е40=447 | ә40=521
 | е45=432 | ә45=533
 | е50=409 | ә50=514
 | е55=434 | ә55=420
 | е60=216 | ә60=297
 | е65=234 | ә65=310
 | е70=218 | ә70=286
 | е75=162 | ә75=268
 | е80=91 | ә80=251
 | е85=53 | ә85=139
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Нор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Anzin|Анзен}}
* [http://www.ville-anzin.fr Ресми сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527165205/http://www.ville-anzin.fr/ |date=2016-05-27 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59014-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026065109/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59014-COM |date=2012-10-26 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.37222222,3.505&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Нор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Нор департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>liso36hate8u8nx5iql375fzifnuc7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3628315</id>
      <parentid>3627860</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3628315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17100" sha1="8741m6dlfdkdo73nsw8t0p7eiozks09" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35435]||623||26||18||263||28||3||34290||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2793]||271||7||6||352||8||15||2120||0||4||10||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1178]||37||0||0||11||17||0||1102||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 435]||15||0||7||31||6||1||359||0||0||16||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>8741m6dlfdkdo73nsw8t0p7eiozks09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3627933</id>
      <parentid>3627607</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3627933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8279" sha1="i0294w0759sloc4nfy87j90t7didnwz" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2583}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2365}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1386}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:704}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:215}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 6 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 7 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:151}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 8 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:145}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 9 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:145}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 10 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:135}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 11 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:129}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 12 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}}
|-
| 13 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 14 || [[User:Жайсанкүл|Жайсанкүл]] || [[Special:Contributions/Жайсанкүл|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Жайсанкүл}}
|-
| 15 || [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] || [[Special:Contributions/Тілдер бөлімі|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Тілдер бөлімі}}
|-
| 16 || [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] || [[Special:Contributions/Туғанай Сламгазина|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Туғанай Сламгазина}}
|-
| 17 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:95}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 18 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 19 || [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] || [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Көперхан Анаргүл}}
|-
| 20 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}}
|-
| 21 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 22 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 23 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 24 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 25 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}}
|-
| 26 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Uzsport}}
|-
| 27 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 28 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}}
|-
| 29 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}}
|-
| 30 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}}
|-
| 31 || [[User:Арай Дүйсекенова|Арай Дүйсекенова]] || [[Special:Contributions/Арай Дүйсекенова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Арай Дүйсекенова}}
|-
| 32 || [[User:NaziraBimakova|NaziraBimakova]] || [[Special:Contributions/NaziraBimakova|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|NaziraBimakova}}
|-
| 33 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}}
|-
| 34 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}}
|-
| 35 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Kas77777}}
|-
| 36 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 37 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 38 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 39 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}}
|-
| 40 || [[User:Balaburgem|Balaburgem]] || [[Special:Contributions/Balaburgem|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Balaburgem}}
|-
| 41 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}}
|-
| 42 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}}
|-
| 43 || [[User:Nos9877|Nos9877]] || [[Special:Contributions/Nos9877|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Nos9877}}
|-
| 44 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}}
|-
| 45 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}}
|-
| 46 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 47 || [[User:Aidyn93|Aidyn93]] || [[Special:Contributions/Aidyn93|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aidyn93}}
|-
| 48 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 49 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 50 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 51 || [[User:Малика Назарова|Малика Назарова]] || [[Special:Contributions/Малика Назарова|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Малика Назарова}}
|-
| 52 || [[User:~2026-33897-00|~2026-33897-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33897-00|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-33897-00}}
{{/end}}</text>
      <sha1>i0294w0759sloc4nfy87j90t7didnwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтүстік Америка тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>507594</id>
    <revision>
      <id>3628269</id>
      <parentid>3215613</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19653" sha1="73jo8ynqnwd3bnq3di4bsv4okipvhk4" xml:space="preserve">Алғашқы адамдар '''[[Солтүстік Америка]]ға''' шамамен 17 мың жыл бұрын ғана өтті.&lt;ref&gt;&quot;Atlas of the Human Journey – The Genographic Project&quot;. [[National Geographic Society]]. 1996–2008.&lt;/ref&gt;

Орта ғасырларда [[нормандар]] [[Ньюфаундленд]] аралын, [[Лабрадор түбегі]]н және [[Баффин теңізі]]н ашты.&lt;ref&gt;Қазақ совет энциклопедиясы, 10-том. ''Солтүстік Америка''.&lt;/ref&gt;

Алайда осы құрлыққа өркениеттің кіруі [[Ұлы географиялық ашылулар]] кезеңімен, яғни [[Христофор Колумб]]тың 1492 жылы [[Жаңа Дүние]]ні ашуымен байланыстырылады.

== Колумбтың Американы ашуы және оны еуропалық державалардың игеруі ==
[[Сурет:Viajes_de_colon_en.svg|нобай|330px|Христофор Колумбтың саяхаттары]]{{Толық мақала|Американың ашылуы}}
Жаңа Әлемде Батыс өркениетінің таралуына жол ашты. XVII ғасырда кең қанат жайған британдық отарлау жүйесі Солтүстік Американың тағдырында маңызды рөл атқарды: қоныстанушы отарлар пайда болды. [[Испания|Испандық]] Американың қазына байлықтары британдық кәсіпкерлерге маза бермеді. Оларды Солтүстік Американың [[Франция]] иелене бастаған, дегенмен әлі де болса, испандықтар мен [[Португалия|португалдықтар]] иелене қоймаған атланттық жағалаулар қызықтырды. Бұл жердегі басты байлық әлі қауымдық қүрылыс дәрежесінде өмір сүріп жатқан санаулы үндіс тайпаларының мекені саналатын құнарлы жерлер болатын. Алғашқы (ағылшындық) ерікті эмиграция бастамасы кейінгілерімен жалғасып жатты: немістер, голландтар, швейцариялықтар, француздық гугеноттер де қоныс аударып, отарларды ауқымды “этникалық қазанға” айналдырды.
Солтүстік Америкадағы ағылшындардың алғашқы мекені — болашақ отар Виргиния жерінде, 1607 жылы мамырда [[Джеймстоун (Колорадо)|Джеймстаун]] форты құрылған еді. 1625 жылы таққа отырған ағылшын королі I Карл Виргинияны корольдық отар деп жариялап, онда өзінің губернаторын тағайындады.

Виргиниядағы саяси билік, қоғамдық құрылым мен әлеуметтік қатынастар басқа отарлар үшін үлгі боларлықтай еді. Толық құқылы азаматтарға (фримендер) губернатор басқарған отарлық әкімшілік мүшелері және орта тап — джентрилер, компания акционерлері мен ауқатты тұрғындар жатты. Төменгі топты жеті жылға келісімшартқа қол қойған адамдар — сервенттер (лат. зегиапі — құл) құрады.
Отарлар үш түрге бөлінді: корольдық, жеке және қауымдық (корпоративтік) меншік. Виргиния (1607) және [[Нью-Йорк]] (1664) корольдық отарларға жатқызылды. Отарлар жоғары меншік иелеріне — корольға немесе лордқа белгілі мөлшерде салық төлеп тұрды.
# Король жерді тек компанияларға емес, сонымен бірге Англияның ірі феодал ақсүйектеріне де таратты. Отарлардың меншік иелері бөлінген жерге толық қоныстануға және үндістермен бейбіт қатынас жасауға тікелей мүдделі болды. Онда құлдардың еңбегі кең пайдаланылды. 
# Жекеменшіктік отарларға [[Мэрилэнд (Мэриленд)|Мэрилэнд]] (1632), [[Нью-Джерси]] (1664), [[Солтүстік Каролина|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Каролина]] (1670), [[Пенсильвания]] (1681), [[Дэлавер]] (1702), Джорджия (1732) жатты.
# Американың солтүстік-шығыс бөлігіндегі жерге отарлардың қоныстандырылуы үшінші — қауымдық меншік түріне жатты. Иелік отарларды Америкаға қоныс аударған діни қауым мүшелері қоныстанды. Олар Жаңа Англиядағы меншік иелеріне тиесілі емес бос жерлерге қоныс тепті.
[[Массачусетс]] (1629) Жаңа Англияға қоныс аударушылардың алғашқы тұрағы болды. Оның негізінде Род-Айленд (1635), [[Коннектикут]] (1636), [[Нью-Гемпшир]] (1680) отарлары қалыптасты.
==Отарлардың әлеуметтік-экономикалық дамуы== 
Жаңа Англияның әлеуметтік-экономикалық жағынан біршама дамыған отарларында алғашқы банктер, сауда орындары ашылып, фермерлік шаруашылықтар қарқын ала кеңінен қанат жайды. XVII ғасырдың бірінші жартысында солтүстік отарларда қалалар бой түзеді. 40-жылдары алғашқы мануфактуралар пайда болып, кеме жасау дамыды. Алғашқы кезде солтүстікамерикалық отарлар тұрғындардың 9/10 айналысқан ауыл шаруашылығының есебінен күнелтті. Ағылшын корольдары феодалдық қатынас орнатқысы келді: жақындарына жер үлесін таратты. Алайда отарлардың дамуы өзгеше, прогрессивті жолмен ілгеріледі. Солтүстікте фермерлік, яғни ауыл шаруашылығының капиталистік жолы бекіп дамыды. Оған ауқымды игерілмеген жер кеңістігі ықпал етті. Батысқа кету жалға алушылар мен жер иеленушілердің арасындағы шешім әрекеті болатын: аса ауқатты емес отарлаушылар бос жатқан жерлерді басып алып тәуелсіз жер иесі атанды.

Феодализм Солтүстік Америкада берік тамыр жая алған жоқ. Өйткені мұнда феодализмнің өмір сүруінің басты шарты болып табылатын — феодалдардың жерге толық құқығы болмады.

Плантациялық шаруашылықтың даму болашағы зор болғанымен, ол сервенттер мен қара құлдардың еңбегіңе тәуелді еді. Құл саудасы мен контрабаңда өріс алып, жерді алып-сату дамыды.

Елдің ңегізгі бөлігін (80%) фермерлер құрады. Қиыр шеттегі фермерлер патриархаттық шаруашылық жүргізді. Массачусетстегі жер иеленушілер XVII ғасырдың өзіңде жекеменшік иелері болды, себебі олар квитрента (корольға ңемесе лордқа салық) төлемеді. Жаңа Аңглиядаң оңтүстікке қарай орңаласқан меншіктік отар фермерлері қиын жағдайда болды, ал ұсақ жалға алушылар (жалгерлер) оларға тікелей тәуелді болды. Сонымең қатар Америкада скваттерлік — қоныс аударушылардың жыртылмаған жерлерді өз еркімен иелену тәсілі дамыды. Бұл жағдай жерге деген толық құқықты бұзды.

Америкада басқарудың олигархиялық түрі орнықты. Биліктің заң шығарушы жәңе атқарушы болып бөлінуі қалыптасты. Еркін қоңыс аударушылардың өмір сүру деңгейі орта дәрежедегі еуропалықтан жоғары болды. Еуропа соғыстан көз ашпады, ал қоныс аударушылар тыныш өмір сүрді. Олар Англия және басқа да еуропалық елдердегі сияқты әскерді, король отбасын және ақсүйектерді қаржыландыруға жұмсалатын салықтарды төлеуден босатылды. XVII ғасыр мең XVIII ғасырдың бірінші жартысыңда метрополия тұрғыңдарына қарағаңда қоныс аударушылардың артықшылықтары болды. Метрополия отарлардың қорғаңыс шығындарын да өзі ала бастады.
Америка қоғамының алғашқы даму сатысының маңызды ерекшелігі — адам өзінің жеке еңбегі мен кәсіпкерлігінің жемісін пайдаланды. Американы отарлау құл саудасы және үндістерді тонаумен қатар жүргізілсе де, америкалықтардың ңегізгі бөлігі меншікке өздерінің табанды еңбектерінің арқасыңда қол жеткізді. Сөйтіп, олардан орта тап қалыптасты.

Еркін қоныс аударушыларды метрополия билігіне бағындыру қиын болды. Бостандық пең құқыққа қысым жасаушыларға төзімсіз қатынас қалыптасты. Экономикалық, саяси және діни бостандықтарды иелене отырып, америкалықтар олардың кеңейтілуіне және нығайтылуына мүдделі болды.
== АҚШ тәуелсіздігі ==
{{Толық мақала|АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс}}
XVIII ғасырдың ортасына қарай отарлар экономикалық жағынан өсті. Ендігі жерде олар метрополиядан жабдықталуына тәуелді болмады, өйткені оларда жекеменшік флот, ормандар және құнарлы жерлер көп болды. [[АҚШ халқы|Халықтың]] саны өсті. Егер 1688 жылы онда 200 мың адам тұрса, 1775 жылы адамның саны 2,7 млн-ға жетті. Отарлар Англияның иелігінде болғанымен, мұнда Еуропаның барлық мемлекеттерінен эмигранттар ағылды. Олардың әлеуметтік-экономикалық дамуының көрсеткіші портты қалалардың — [[Бостон]], Нью-Йорк, [[Филадельфия]], [[Балтимор]] — өсуі болды. Отарлық колледждер негізінде белгілі америка университеттері — [[Гарвард университеті|Гарвард]], [[Принстон университеті|Принстон]], [[Колумбия университеті|Колумбия]], т.б. ашылды.

Отарлар тәуелсіздік жолындағы күрес үшін пісіп-жетілді. Бірақ [[Ұлыбритания]] 1756—1763 жылдардағы [[Жеті жылдық соғыс|Жеті-жылдық соғыс]]та Францияны жеңгеннен кейін, өз ішкі жағдайын тұрақтандырып, Солтүстік Американың толық билік етуші қожайыны болғысы келді. Метрополияның отарларда кәсіпкерлік еркіндігін шектеп, оларды өз мүдделеріне бағындыру саясаты тәуелсіздік үшін соғыстың экономикалық алғышарттарын тудырды.

Соғыс 1775 жылы сәуірдің 19-ында бірден басталып кетті. Америкадағы ағылшындардың бас қолбасшысы генерал Гейдж қару-жарақ қоймасын басып алу жөнінде бұйрық бергеннен кейін, қаруланған фермерлер оның жіберген полкіне қарсы соғыс ашты. Тәуелсіздік жолындағы соғыстың алғашқы шайқасы патриоттық күштер үшін сәтті болды.

1775 жылы мамырда жиналған Екінші құрлықтық конгресс америка өкіметіне айналды. Америка тұрақты армиясын виргиниялық ірі плантатор әрі тәжірибелі әскери адам [[Джордж Уошингтон]] басқарды.

1776 жылы шілденің 4-інде [[Томас Джефферсон]] (америкалық ағартушы, демократиялық бағыт идеологі, кейін АҚШ-тың үшінші президенті болып сайланған) құрастырған “Тәуелсіздік декларациясы” қабылданды. Тарихта тұңғыш рет мемлекеттік құжат мемлекеттік құрылыстың негізі ретінде халық егемендігі принципін жариялады. Декларация ағылшын королі мең парламентін озбырлық әрекеттері мең адам құқығын бұзғаңдығы үшін айыптап, бұдан былай отарлар “соғыс жариялауға, бітім жасауға, одаққа енуге, сауда жасауға жәңе кез келген актілер мен әрекеттерді жүзеге асыруға толық құқықты” екеңдігін мәлімдеді.

1778 жылы бұрынғы отарлар жағында соғысқа [[Франция]] араласты. Келесі жылдары [[Испания]] және [[Голландия]] да қосылды. Англияның халықаралық оқшаулануға ұшырауы америкалықтардың жеңіске деген үмітін арттырды. [[Ресей]] мен [[Аустрия|Австрия]] бейбіт келісім жасау үшін делдалдық қызмет етуді ұсынды. 1780 жылы Ресейдің ұсынысымен құрылған әскери-теңіз бейтараптығы жүйесі Англияның теңіздегі басымдығына қарсы бағытталды. Американың тәуелсіздігі үшін шайқасушы еріктілердің қатарында [[Жильбер Лафайет|маркиз де Лафайет]], поляк патриоты [[Тадеуш Костюшко]], орыс дворяны Г.Х.Веттер фон Розенталь, т.б. болды.

АҚШ пен Англия алдын ала келісімшартқа 1782 жылы Парижде, ал қорытынды келісімшартқа 1783 жылы қыркүйектің 3-інде қол қойды. Бұл келісімшарттың басты нәтижесі — Америка Құрама Штаттарының тәуелсіз мемлекет ретінде ресми танылуы болды. Испания [[Флорида]]ны алды, [[Канада]] Англияның иелігінде қалды.

АҚШ мемлекеті революциялық жолмен құрылған жаңа замандағы тұңғыш демократиялық республика болды. Оңың құрылысы ағартушылардың саяси идеяларын іске асырды. XVII ғасырдағы ағылшын және XVIII ғасырдың соңыңдағы фраңцуз революцияларына қарағанда, америка революциясының артықшылығы — террордың болмағандығы еді. Отарлардың тәуелсіздік үшін күресі жәңе республиканың жариялануы өркениетті еуропалықтарда қорқыныш сезімін тудырған жоқ. Жаңа тәуелсіз республиканың пайда болуы сол кездегі феодалдық-монархиялық Еуропаға ешқандай революциялық күйзеліс қаупін төңдірмеді. Монархияның республикамен алмасуын қуаттай отырып, америкалық мемлекет қайраткерлері өздерінің сыртқы саясатында идеологиялық емес, прагматикалық ұғымды басшылыққа алды. Өзінің мақсаты жағынан америка революциясы XVI ғасырдағы Нидерланд революциясын көбірек еске салатын еді.

Жас республиканың басшылары елде үлкенді-кішілі өзгертулер енгізді. Бұрынғы отарлар билік бөлінісі және республикалық басқару формасы бар штаттарға айналды. 1787 жылдың жазында барлық штаттардың өкілдері қатысқан жартылай ресми съезд өтті. Осында федералдық конституция қабылданды. Бұл құжат күні бүгінге дейін өрекет етеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Америка]]</text>
      <sha1>73jo8ynqnwd3bnq3di4bsv4okipvhk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628348</id>
      <parentid>3628269</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3215613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19626" sha1="d2wx7a2l6x4skwww3rdpliks961xf87" xml:space="preserve">Алғашқы адамдар '''[[Солтүстік Америка]]ға''' шамамен 17 мың жыл бұрын ғана өтті.&lt;ref&gt;&quot;Atlas of the Human Journey – The Genographic Project&quot;. [[National Geographic Society]]. 1996–2008.&lt;/ref&gt;

Орта ғасырларда [[нормандар]] [[Ньюфаундленд]] аралын, [[Лабрадор түбегі]]н және [[Баффин теңізі]]н ашты.&lt;ref&gt;Қазақ совет энциклопедиясы, 10-том. ''Солтүстік Америка''.&lt;/ref&gt;

Алайда осы құрлыққа өркениеттің кіруі [[Ұлы географиялық ашылулар]] кезеңімен, яғни [[Христофор Колумб]]тың 1492 жылы [[Жаңа Дүние]]ні ашуымен байланыстырылады.

== Колумбтың Американы ашуы және оны еуропалық державалардың игеруі ==
[[Сурет:Viajes_de_colon_en.svg|нобай|330px|Христофор Колумбтың саяхаттары]]{{Толық мақала|Американың ашылуы}}
Жаңа Әлемде Батыс өркениетінің таралуына жол ашты. XVII ғасырда кең қанат жайған британдық отарлау жүйесі Солтүстік Американың тағдырында маңызды рөл атқарды: қоныстанушы отарлар пайда болды. [[Испания|Испандық]] Американың қазына байлықтары британдық кәсіпкерлерге маза бермеді. Оларды Солтүстік Американың [[Франция]] иелене бастаған, дегенмен әлі де болса, испандықтар мен [[Португалия|португалдықтар]] иелене қоймаған атланттық жағалаулар қызықтырды. Бұл жердегі басты байлық әлі қауымдық қүрылыс дәрежесінде өмір сүріп жатқан санаулы үндіс тайпаларының мекені саналатын құнарлы жерлер болатын. Алғашқы (ағылшындық) ерікті эмиграция бастамасы кейінгілерімен жалғасып жатты: немістер, голландтар, швейцариялықтар, француздық гугеноттер де қоныс аударып, отарларды ауқымды “этникалық қазанға” айналдырды.
Солтүстік Америкадағы ағылшындардың алғашқы мекені — болашақ отар Виргиния жерінде, 1607 жылы мамырда [[Джеймстоун (Колорадо)|Джеймстаун]] форты құрылған еді. 1625 жылы таққа отырған ағылшын королі I Карл Виргинияны корольдық отар деп жариялап, онда өзінің губернаторын тағайындады.

Виргиниядағы саяси билік, қоғамдық құрылым мен әлеуметтік қатынастар басқа отарлар үшін үлгі боларлықтай еді. Толық құқылы азаматтарға (фримендер) губернатор басқарған отарлық әкімшілік мүшелері және орта тап — джентрилер, компания акционерлері мен ауқатты тұрғындар жатты. Төменгі топты жеті жылға келісімшартқа қол қойған адамдар — сервенттер (лат. зегиапі — құл) құрады.
Отарлар үш түрге бөлінді: корольдық, жеке және қауымдық (корпоративтік) меншік. Виргиния (1607) және [[Нью-Йорк]] (1664) корольдық отарларға жатқызылды. Отарлар жоғары меншік иелеріне — корольға немесе лордқа белгілі мөлшерде салық төлеп тұрды.
# Король жерді тек компанияларға емес, сонымен бірге Англияның ірі феодал ақсүйектеріне де таратты. Отарлардың меншік иелері бөлінген жерге толық қоныстануға және үндістермен бейбіт қатынас жасауға тікелей мүдделі болды. Онда құлдардың еңбегі кең пайдаланылды. 
# Жекеменшіктік отарларға [[Мэрилэнд (Мэриленд)|Мэрилэнд]] (1632), [[Нью-Джерси]] (1664), [[Солтүстік Каролина|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Каролина]] (1670), [[Пенсильвания]] (1681), [[Дэлавер]] (1702), Джорджия (1732) жатты.
# Американың солтүстік-шығыс бөлігіндегі жерге отарлардың қоныстандырылуы үшінші — қауымдық меншік түріне жатты. Иелік отарларды Америкаға қоныс аударған діни қауым мүшелері қоныстанды. Олар Жаңа Англиядағы меншік иелеріне тиесілі емес бос жерлерге қоныс тепті.
[[Массачусетс]] (1629) Жаңа Англияға қоныс аударушылардың алғашқы тұрағы болды. Оның негізінде Род-Айленд (1635), [[Коннектикут]] (1636), [[Нью-Гемпшир]] (1680) отарлары қалыптасты.
==Отарлардың әлеуметтік-экономикалық дамуы== 
Жаңа Англияның әлеуметтік-экономикалық жағынан біршама дамыған отарларында алғашқы банктер, сауда орындары ашылып, фермерлік шаруашылықтар қарқын ала кеңінен қанат жайды. XVII ғасырдың бірінші жартысында солтүстік отарларда қалалар бой түзеді. 40-жылдары алғашқы мануфактуралар пайда болып, кеме жасау дамыды. Алғашқы кезде солтүстікамерикалық отарлар тұрғындардың 9/10 айналысқан ауыл шаруашылығының есебінен күнелтті. Ағылшын корольдары феодалдық қатынас орнатқысы келді: жақындарына жер үлесін таратты. Алайда отарлардың дамуы өзгеше, прогрессивті жолмен ілгеріледі. Солтүстікте фермерлік, яғни ауыл шаруашылығының капиталистік жолы бекіп дамыды. Оған ауқымды игерілмеген жер кеңістігі ықпал етті. Батысқа кету жалға алушылар мен жер иеленушілердің арасындағы шешім әрекеті болатын: аса ауқатты емес отарлаушылар бос жатқан жерлерді басып алып тәуелсіз жер иесі атанды.

Феодализм Солтүстік Америкада берік тамыр жая алған жоқ. Өйткені мұнда феодализмнің өмір сүруінің басты шарты болып табылатын — феодалдардың жерге толық құқығы болмады.

Плантациялық шаруашылықтың даму болашағы зор болғанымен, ол сервенттер мен қара құлдардың еңбегіңе тәуелді еді. Құл саудасы мен контрабаңда өріс алып, жерді алып-сату дамыды.

Елдің ңегізгі бөлігін (80%) фермерлер құрады. Қиыр шеттегі фермерлер патриархаттық шаруашылық жүргізді. Массачусетстегі жер иеленушілер XVII ғасырдың өзіңде жекеменшік иелері болды, себебі олар квитрента (корольға ңемесе лордқа салық) төлемеді. Жаңа Аңглиядаң оңтүстікке қарай орңаласқан меншіктік отар фермерлері қиын жағдайда болды, ал ұсақ жалға алушылар (жалгерлер) оларға тікелей тәуелді болды. Сонымең қатар Америкада скваттерлік — қоныс аударушылардың жыртылмаған жерлерді өз еркімен иелену тәсілі дамыды. Бұл жағдай жерге деген толық құқықты бұзды.

Америкада басқарудың олигархиялық түрі орнықты. Биліктің заң шығарушы жәңе атқарушы болып бөлінуі қалыптасты. Еркін қоңыс аударушылардың өмір сүру деңгейі орта дәрежедегі еуропалықтан жоғары болды. Еуропа соғыстан көз ашпады, ал қоныс аударушылар тыныш өмір сүрді. Олар Англия және басқа да еуропалық елдердегі сияқты әскерді, король отбасын және ақсүйектерді қаржыландыруға жұмсалатын салықтарды төлеуден босатылды. XVII ғасыр мең XVIII ғасырдың бірінші жартысыңда метрополия тұрғыңдарына қарағаңда қоныс аударушылардың артықшылықтары болды. Метрополия отарлардың қорғаңыс шығындарын да өзі ала бастады.
Америка қоғамының алғашқы даму сатысының маңызды ерекшелігі — адам өзінің жеке еңбегі мен кәсіпкерлігінің жемісін пайдаланды. Американы отарлау құл саудасы және үндістерді тонаумен қатар жүргізілсе де, америкалықтардың ңегізгі бөлігі меншікке өздерінің табанды еңбектерінің арқасыңда қол жеткізді. Сөйтіп, олардан орта тап қалыптасты.

Еркін қоныс аударушыларды метрополия билігіне бағындыру қиын болды. Бостандық пең құқыққа қысым жасаушыларға төзімсіз қатынас қалыптасты. Экономикалық, саяси және діни бостандықтарды иелене отырып, америкалықтар олардың кеңейтілуіне және нығайтылуына мүдделі болды.
== АҚШ тәуелсіздігі ==
{{Толық мақала|АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс}}
XVIII ғасырдың ортасына қарай отарлар экономикалық жағынан өсті. Ендігі жерде олар метрополиядан жабдықталуына тәуелді болмады, өйткені оларда жекеменшік флот, ормандар және құнарлы жерлер көп болды. [[АҚШ халқы|Халықтың]] саны өсті. Егер 1688 жылы онда 200 мың адам тұрса, 1775 жылы адамның саны 2,7 млн-ға жетті. Отарлар Англияның иелігінде болғанымен, мұнда Еуропаның барлық мемлекеттерінен эмигранттар ағылды. Олардың әлеуметтік-экономикалық дамуының көрсеткіші портты қалалардың — [[Бостон]], Нью-Йорк, [[Филадельфия]], [[Балтимор]] — өсуі болды. Отарлық колледждер негізінде белгілі америка университеттері — [[Гарвард университеті|Гарвард]], [[Принстон университеті|Принстон]], [[Колумбия университеті|Колумбия]], т.б. ашылды.

Отарлар тәуелсіздік жолындағы күрес үшін пісіп-жетілді. Бірақ Ұлыбритания 1756—1763 жылдардағы [[Жеті жылдық соғыс|Жеті-жылдық соғыс]]та Францияны жеңгеннен кейін, өз ішкі жағдайын тұрақтандырып, Солтүстік Американың толық билік етуші қожайыны болғысы келді. Метрополияның отарларда кәсіпкерлік еркіндігін шектеп, оларды өз мүдделеріне бағындыру саясаты тәуелсіздік үшін соғыстың экономикалық алғышарттарын тудырды.

Соғыс 1775 жылы сәуірдің 19-ында бірден басталып кетті. Америкадағы ағылшындардың бас қолбасшысы генерал Гейдж қару-жарақ қоймасын басып алу жөнінде бұйрық бергеннен кейін, қаруланған фермерлер оның жіберген полкіне қарсы соғыс ашты. Тәуелсіздік жолындағы соғыстың алғашқы шайқасы патриоттық күштер үшін сәтті болды.

1775 жылы мамырда жиналған Екінші құрлықтық конгресс америка өкіметіне айналды. Америка тұрақты армиясын виргиниялық ірі плантатор әрі тәжірибелі әскери адам [[Джордж Уошингтон]] басқарды.

1776 жылы шілденің 4-інде [[Томас Джефферсон]] (америкалық ағартушы, демократиялық бағыт идеологі, кейін АҚШ-тың үшінші президенті болып сайланған) құрастырған “Тәуелсіздік декларациясы” қабылданды. Тарихта тұңғыш рет мемлекеттік құжат мемлекеттік құрылыстың негізі ретінде халық егемендігі принципін жариялады. Декларация ағылшын королі мең парламентін озбырлық әрекеттері мең адам құқығын бұзғаңдығы үшін айыптап, бұдан былай отарлар “соғыс жариялауға, бітім жасауға, одаққа енуге, сауда жасауға жәңе кез келген актілер мен әрекеттерді жүзеге асыруға толық құқықты” екеңдігін мәлімдеді.

1778 жылы бұрынғы отарлар жағында соғысқа [[Франция]] араласты. Келесі жылдары [[Испания]] және [[Голландия]] да қосылды. Англияның халықаралық оқшаулануға ұшырауы америкалықтардың жеңіске деген үмітін арттырды. Ресей мен Австрия бейбіт келісім жасау үшін делдалдық қызмет етуді ұсынды. 1780 жылы Ресейдің ұсынысымен құрылған әскери-теңіз бейтараптығы жүйесі Англияның теңіздегі басымдығына қарсы бағытталды. Американың тәуелсіздігі үшін шайқасушы еріктілердің қатарында [[Жильбер Лафайет|маркиз де Лафайет]], поляк патриоты [[Тадеуш Костюшко]], орыс дворяны Г.Х.Веттер фон Розенталь, т.б. болды.

АҚШ пен Англия алдын ала келісімшартқа 1782 жылы Парижде, ал қорытынды келісімшартқа 1783 жылы қыркүйектің 3-інде қол қойды. Бұл келісімшарттың басты нәтижесі — Америка Құрама Штаттарының тәуелсіз мемлекет ретінде ресми танылуы болды. Испания [[Флорида]]ны алды, [[Канада]] Англияның иелігінде қалды.

АҚШ мемлекеті революциялық жолмен құрылған жаңа замандағы тұңғыш демократиялық республика болды. Оңың құрылысы ағартушылардың саяси идеяларын іске асырды. XVII ғасырдағы ағылшын және XVIII ғасырдың соңыңдағы фраңцуз революцияларына қарағанда, америка революциясының артықшылығы — террордың болмағандығы еді. Отарлардың тәуелсіздік үшін күресі жәңе республиканың жариялануы өркениетті еуропалықтарда қорқыныш сезімін тудырған жоқ. Жаңа тәуелсіз республиканың пайда болуы сол кездегі феодалдық-монархиялық Еуропаға ешқандай революциялық күйзеліс қаупін төңдірмеді. Монархияның республикамен алмасуын қуаттай отырып, америкалық мемлекет қайраткерлері өздерінің сыртқы саясатында идеологиялық емес, прагматикалық ұғымды басшылыққа алды. Өзінің мақсаты жағынан америка революциясы XVI ғасырдағы Нидерланд революциясын көбірек еске салатын еді.

Жас республиканың басшылары елде үлкенді-кішілі өзгертулер енгізді. Бұрынғы отарлар билік бөлінісі және республикалық басқару формасы бар штаттарға айналды. 1787 жылдың жазында барлық штаттардың өкілдері қатысқан жартылай ресми съезд өтті. Осында федералдық конституция қабылданды. Бұл құжат күні бүгінге дейін өрекет етеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Америка]]</text>
      <sha1>d2wx7a2l6x4skwww3rdpliks961xf87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зиг-заг машина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>513519</id>
    <revision>
      <id>3628230</id>
      <parentid>3627314</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3628230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1756" sha1="pxkyeeelm0qsj7cc97iq7t711tticig" xml:space="preserve">[[Сурет:Зиг-Заг тігін машинасы.jpg|нобай]]
'''Зиг-заг машина''' – тігіс кезінде қисық сызықты жолақты тудыратын, қабулары бір-біріне бұрыш жасай орналасқан. Мұндай машинамен жасалған тігіс өте әдемі шығады. жіптері тізбектеле өріліп, тігістері ер-ер түсетін  [[тігін машинасы]]. Шілтер тоқу, [[тұс киіз]] жасау және тігін өндірісімен голантерия т.б. өнеркәсіп салаларында материалдар шетін ұштастырып қабу және сыру үшін қолданылады. Сондай-ақ [[аяқ киім]], әсіресе мәсі тігуде кең өріс алған. Соңғы кездерде бұл машина [[Алматы]] тоқыма фирмасы мен «тұс киіз» фабрикасында қолданылып отыр. Мұның астыңғы, үстінгі тігісі біркелкі түседі. Зиг-заг машинасы кәдімгі тігін машинасы тәрізді, тек көлденең және тік орналасқан инелермен жабдықталған. Машинаның жылдамдығы 1 минутына 5000 қабу. Ені 10мм-ге дейін. Иненің  реті мен горизанталь бағыттардың өзгеруі әсерінен және матаның орын өзгеруінен зигзаг образды жолақтар алуға болады.

== Әдебиет ==
* Қазақ совет энциклопедиясы (?)</text>
      <sha1>pxkyeeelm0qsj7cc97iq7t711tticig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628238</id>
      <parentid>3628230</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3627314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1748" sha1="tp9y106ibfc1qrj0pb3ijyw4vwhub16" xml:space="preserve">[[Сурет:Зиг-Заг тігін машинасы.jpg|нобай]]
'''Зиг-заг машина''' – тігіс кезінде қисық сызықты жолақты тудыратын, қабулары бір-біріне бұрыш жасай орналасқан. Мұндай машинамен жасалған тігіс өте әдемі шығады. жіптері тізбектеле өріліп, тігістері ер-ер түсетін  [[тігін машинасы]]. Шілтер тоқу, тұс киіз жасау және тігін өндірісімен голантерия т.б. өнеркәсіп салаларында материалдар шетін ұштастырып қабу және сыру үшін қолданылады. Сондай-ақ аяқ киім, әсіресе мәсі тігуде кең өріс алған. Соңғы кездерде бұл машина [[Алматы]] тоқыма фирмасы мен «тұс киіз» фабрикасында қолданылып отыр. Мұның астыңғы, үстінгі тігісі біркелкі түседі. Зиг-заг машинасы кәдімгі тігін машинасы тәрізді, тек көлденең және тік орналасқан инелермен жабдықталған. Машинаның жылдамдығы 1 минутына 5000 қабу. Ені 10мм-ге дейін. Иненің  реті мен горизанталь бағыттардың өзгеруі әсерінен және матаның орын өзгеруінен зигзаг образды жолақтар алуға болады.

== Әдебиет ==
* Қазақ совет энциклопедиясы (?)</text>
      <sha1>tp9y106ibfc1qrj0pb3ijyw4vwhub16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйелдердің Халықаралық Демократиялық Федерациясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>515397</id>
    <revision>
      <id>3628273</id>
      <parentid>3522878</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3628273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4585" sha1="3cnxt5by4hlt2jcwfc9t489yhpx88gr" xml:space="preserve">'''Әйелдердің Халықаралық Демократиялық Федерациясы (ӘХДФ)''' ({{lang-fr|Fédération démocratique internationale des femmes, FIDF}}) —- әйелдердің халықаралық ұйымы. [[1945 жыл]]ы [[1 желтоқсан]]да [[Париж]]де құрылды. [[Дүние жүзі]] бойынша 88 елден 97 ұйымды (1969) қамтиды. ӘХДФ-ның жоғарғы мүшесі - конгресс. Конгресс 4 жылда бір шақырылады, оның аралығында ӘХДФ-ның жұмысын Совет, Бюро басқарады. ӘХДФ-ның тұрақты қызмет істейтін мүшесі - секретариат ([[Берлин]]де). Федерацияның президенті - [[Хертта Куусинен|Х.Куусинен]] ([[Финляндия]]). Федерацияның негізгі мақсаты - әйелдердің ерлермен тең құқығы үшін, тұрмыстың молшылығы, бейбітшілік, демократия және халықтардың тәуелсіздігі үшін күресу, ана мен бала құқығын қорғау. Әйелдердің толық және шын мәніндегі құқығы үшін күрес федерацияның жұмысында басты орын алады. Федерация 1948 жылы [[БҰҰ]]-ның экономикалық және әлеуметтік жиынында әйелдерге ерлермен бірдей еңбек-ақы төлеу принципін енгізу туралы ұсыныс жасады. 1953 жылы Копенгагенде әйелдердің дүние жүзілік конгресі әйелдер құқығының деклерациясын қабылдады. Федерацияның инициативасы бойынша 1949 жылдан бастап жыл сайын 1 маусымда барлық елдерде Балаларды қорғаудың халықаралық күнін өткізу туралы шешім қабылданды. 

== Жетістіктері ==
ӘХДФ 1967 жылы Вьетнаммен халықаралық ынтымақ комитетін құрды. Автралия мен Жаңа Зеландияда ӘХДФ-ның басшылығымен «Ұлдарымызды құтқарыңдар!» деген аналар қозғалысы кең өріс алды. АҚШ-та 1968 жылы наурызда әйелдердің бейбітшілік үшін күрес қозғалысы Вьетнамдағы соғысқа қарсы марш ұйымдастырып, 8 мың әйел атынан үкіметке «қайғыру петициясын» тапсырда. ӘХДФ- ның бюросы (1968 жылы маусым) 200 млн әйел атынан Израиль агрессиясын айыптады. Араб елдерінің әйелдеріне ынтымақ ниетін білдірумен қатар, БҰҰ Бас Ассамблеясының төтенше сессиясын шақыру туралы КСРО-ның ұсынысын қуаттады. ӘХДФ және оның ұлттық ұйымдары түрлі реакциялық күштердің бас көтеруіне қарсы күреседі. Еуропаның қауіпсіздігі мен бейбітшілігі конференциясына қатысқан Еуропаның әйелдер ұйымдары ГФР-дегі неонацизмге, бундесвердің ядролық қарулануына қарсы бірлесіп күресу, Еуропа қауіпсіздігінің жүйесін құру туралы шешім қабылдады. ӘХДФ-ның инициативасымен 1969 жылы маусымда дүние жүзі әйелдерінің 6-конгресі шақырылды. ӘХДФ-ның ресми тілі-ағылшын, орыс, испан, неміс,француз тілдері. Федерацияның мүшесі «Дүние жүзінің әйелдері» журналы 5 тілде шығады және 4 тілде ақпараттық бюллетень шығып тұрады.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 27-бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Халықаралық ұйымдар]]
[[Санат:Адам құқығы]]</text>
      <sha1>3cnxt5by4hlt2jcwfc9t489yhpx88gr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628346</id>
      <parentid>3628273</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3522878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4577" sha1="3ynsgydkmf0dznff4gybmcn2230g35b" xml:space="preserve">'''Әйелдердің Халықаралық Демократиялық Федерациясы (ӘХДФ)''' ({{lang-fr|Fédération démocratique internationale des femmes, FIDF}}) —- әйелдердің халықаралық ұйымы. [[1945 жыл]]ы [[1 желтоқсан]]да [[Париж]]де құрылды. Дүние жүзі бойынша 88 елден 97 ұйымды (1969) қамтиды. ӘХДФ-ның жоғарғы мүшесі - конгресс. Конгресс 4 жылда бір шақырылады, оның аралығында ӘХДФ-ның жұмысын Совет, Бюро басқарады. ӘХДФ-ның тұрақты қызмет істейтін мүшесі - секретариат ([[Берлин]]де). Федерацияның президенті - [[Хертта Куусинен|Х.Куусинен]] (Финляндия). Федерацияның негізгі мақсаты - әйелдердің ерлермен тең құқығы үшін, тұрмыстың молшылығы, бейбітшілік, демократия және халықтардың тәуелсіздігі үшін күресу, ана мен бала құқығын қорғау. Әйелдердің толық және шын мәніндегі құқығы үшін күрес федерацияның жұмысында басты орын алады. Федерация 1948 жылы [[БҰҰ]]-ның экономикалық және әлеуметтік жиынында әйелдерге ерлермен бірдей еңбек-ақы төлеу принципін енгізу туралы ұсыныс жасады. 1953 жылы Копенгагенде әйелдердің дүние жүзілік конгресі әйелдер құқығының деклерациясын қабылдады. Федерацияның инициативасы бойынша 1949 жылдан бастап жыл сайын 1 маусымда барлық елдерде Балаларды қорғаудың халықаралық күнін өткізу туралы шешім қабылданды. 

== Жетістіктері ==
ӘХДФ 1967 жылы Вьетнаммен халықаралық ынтымақ комитетін құрды. Автралия мен Жаңа Зеландияда ӘХДФ-ның басшылығымен «Ұлдарымызды құтқарыңдар!» деген аналар қозғалысы кең өріс алды. АҚШ-та 1968 жылы наурызда әйелдердің бейбітшілік үшін күрес қозғалысы Вьетнамдағы соғысқа қарсы марш ұйымдастырып, 8 мың әйел атынан үкіметке «қайғыру петициясын» тапсырда. ӘХДФ- ның бюросы (1968 жылы маусым) 200 млн әйел атынан Израиль агрессиясын айыптады. Араб елдерінің әйелдеріне ынтымақ ниетін білдірумен қатар, БҰҰ Бас Ассамблеясының төтенше сессиясын шақыру туралы КСРО-ның ұсынысын қуаттады. ӘХДФ және оның ұлттық ұйымдары түрлі реакциялық күштердің бас көтеруіне қарсы күреседі. Еуропаның қауіпсіздігі мен бейбітшілігі конференциясына қатысқан Еуропаның әйелдер ұйымдары ГФР-дегі неонацизмге, бундесвердің ядролық қарулануына қарсы бірлесіп күресу, Еуропа қауіпсіздігінің жүйесін құру туралы шешім қабылдады. ӘХДФ-ның инициативасымен 1969 жылы маусымда дүние жүзі әйелдерінің 6-конгресі шақырылды. ӘХДФ-ның ресми тілі-ағылшын, орыс, испан, неміс,француз тілдері. Федерацияның мүшесі «Дүние жүзінің әйелдері» журналы 5 тілде шығады және 4 тілде ақпараттық бюллетень шығып тұрады.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 27-бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Халықаралық ұйымдар]]
[[Санат:Адам құқығы]]</text>
      <sha1>3ynsgydkmf0dznff4gybmcn2230g35b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пальмитин қышқылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>520914</id>
    <revision>
      <id>3628155</id>
      <parentid>3215845</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1367" sha1="gyz38b3d0kcztzvv6ak77tkjvzld8gq" xml:space="preserve">[[Сурет:Palmitic acid.svg|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Palmitinsäure-3D-bälle.png|thumb|right|200px|]]
'''Пальмитин қышқылы''', СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;-(СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;-СООН — бір негізді қаныққан карбон қышқылы. Пальмитин қышқылы түссіз кристалл, 63,1° С-та балқиды, 351,5° С-та қайнайды. Суда ерімейді, спирт, бензол, ацетонда жақсы ериді.Пальмитин қышқылы  барлық табиғи май құрамында кездеседі. Пальма майының құрамында 32—40%, шошқа майында 30%, сиыр майында 25%, соя майында 6,5% Пальмитин қышқылы болады. Пальмитин қышқылының күрделі эфирі мен жоғары молекулалы спирт балауыз түзеді. Мысалы, Пальмитин қышқылының цетил эфирінен спермацет, мирицилден ара балауызы түзіледі. Пальмитин қышқылының эфирі мен тұзынан сабын, косметикалық препараттар жасалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Пальмитиндер]]</text>
      <sha1>gyz38b3d0kcztzvv6ak77tkjvzld8gq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3628184</id>
      <parentid>3627779</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3628184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61053" sha1="2z685yci5mr1of8popxerxm4sblfsjn" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;96265&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 265]
| data-sort-value=&quot;1099&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1099]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;84931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 84 931]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84039&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55561&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 561]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48729&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 729]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;30276&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 30 276]
| data-sort-value=&quot;49&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 49]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;22652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 652]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;20465&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 20 465]
| data-sort-value=&quot;143&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 143]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;19357&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 357]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17192&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 192]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16072&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13765&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11279&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 279]
| data-sort-value=&quot;59&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10140&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 140]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8336&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8156]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7949&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7949]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7488&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7420&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4505]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4425&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4425]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3205&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3205]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2894&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2894]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2466&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2466]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2100&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2100]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2009&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1606&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1606]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1539&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1539]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1218&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1155&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1155]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1067&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1067]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;793&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 793]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 726]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;619&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;580&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 580]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>2z685yci5mr1of8popxerxm4sblfsjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ балеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546917</id>
    <revision>
      <id>3628235</id>
      <parentid>3613191</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9933" sha1="dd8rrydb5fw80cbdqmmtt9epncnhwdm" xml:space="preserve">'''Қазақ балеті'''- ұлттық [[сахна өнері]]нің бір түрі.

Мазмұны музыкалық [[хореография]]лық образдар арқылы ашылады. [[Қазақстан]]дағы кәсіби [[балет]] өнері 20 ғасырдың 30-жылдары қалыптаса бастады. 1933 жылы [[Қазақ академиялық драма театры]] жанында музыкалық студия құрылды. Осы студия классикалық би өнерін игеру мақсатында М.Арцибашеваның жетекшілігімен балет труппасы қалыптастырылды (1934). Би тілінде көркем бейнеленген қазақ өмірінің, құсбегіліктің көріністерін (&quot;[[Қара жорға]]&quot;, &quot;Келіншек&quot;, &quot;Бүркіт - қоян&quot;) көрермендер тұңғыш рет М.Әуезовтің пьесесын негізге алып, Әли Ардобус қойған &quot;Айман - Шолпан&quot; музыкалық спектаклінде тамашалады. Осы жылы студия негізінде [[Қазақ музыка театры]] (қазіргі академия опера және балет театры) қайта құрылып, оның жанынан балет бөлімшесі (1935) ашылды. Театрдың &quot;Шұға&quot;, &quot;[[Қыз Жібек]]&quot; спектакльдеріне аралаған балетмейстер А.Александров балет студиясының оқу бағдарламасына классикалық би сабақтарын енгізіл, ұлттык қазақ хореографиялық өнерінің алғашқы кәсіби мамандарын тәрбиеледі (Ш.Жиенқұлова, Н.Тапалова, Қ.Қарабалинова, Х.Байзақов, т.б.).

30-жылдардың аяғында Қазақ балеті жеке [[жанр]] болып қалыптасты. Тұңғыш ұлттық туынды &quot;Қалқаман - Мамыр&quot; балетінің (24.6.1938) тұсау-кесер қойылымы Қазақ балеті үшін тарихи күн болды (либреттосын жазған М.Әуезов, комп. В.Великанов, балетмейстері Л.Жуков, суретшісі О.Таңсықбаев). 1937 жылы 17 қаңтарда музыкалық театр негізінде [[Қазақ опера және балет театры]] құралды.

40-жылдардан бастап Қазақстанның жас хореографиясы балет классикаларын игере бастады (&quot;Аққу көлі&quot;, &quot;Коппеллня&quot;, &quot;Шопениано&quot;, &quot;Жизель&quot;). Республика балет өнерінің дамуына Куйбышев көшпелі опера және балет театры 2-дүниежүз. соғыс жылдары [[Алматы]]ға КСРО-ның еуропа бөлігіндегі қалаларынан көшіп келген хореографиялық өнерінің артистері игі ықпал етті. Балет мектебінің жаңа жетекшісі А.Селезневтің ұсынысымен оқу бағдарламасына [[Санкт-Петербург|Ленинград]] хореографиялық училищесінің 9 жылдық оқу мерзімі негіз етіп алынды. 1950 жылы балет труппасының жетекшісі М.Моисеев В.Великановпен бірге &quot;Қамбар - Назым&quot; балетін сахнаға шығарды.

50- жылдардың соңында тұңғыш кәсіби қазақ балетмейстері Д.Әбіровтің келуімен Қазақ балетін дамытудың жаңа кезеңі басталды. Ол классикалық орыс балеті дәстүрлерін сактай отырып, &quot;Қамбар - Назым&quot;, &quot;Қозы Көрпеш - Баян сұлу&quot; секілді эпостық, фольклор мұралардан бастау алатын ұлттық тақырыптардың сахналық шешімін табудың жаңа әдістерін игерді. 1958 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің он күндігіне [[үлкен театр]] сахнасында &quot;Достық жолымен&quot; балеті (балетмейстер Әбіров, Р.Захаров) қойылып, астана өнер қайраткерлерінің жоғары бағасын алды. Бұл онжылдықта Қазақ биі сахнасында Р.Тәжиева, А.Бекбосынов, Л.Таганов, И.Манская, [[Райбаев Зәуірбек|З.Райбаев]], [[Сара Ыдырысқызы Көшербаева|С.Көшербаева]], А.Асылмұратов, т.б. бишілер өз өнерлерімен көзге түсті.

60-жылдары &quot;Шопениана&quot;, &quot;Болеро&quot;, &quot;Франческа да Римини&quot; бір актілі балеттерін қойған Райбаев балетмейстер ретінде жемісті еңбек етті. 1974 жылы .Хачатурянның &quot;Спартак&quot; балетінің қойылуы Қазақ балеті өнерінің дамуында үлкен белес еді. Спартак партиясын орындаушы Р.Бапов және қоюшы Райбаев Қазақстан мемлекеттік сыйлығын алды. 70 - 80-жылдары балет сахнасы балетмейстер мен композиторлардың жаңа көркемдік ізденістерінің алаңына айналды. Т.Мыңбаевтың Райбаев қойған &quot;Фрески&quot; балеті (1981) Қазақстан музыкалық-хореографиялық өнері жетістігі болды. Қазақ би өнерінің бай дәстүрлерін қайта жаңғырту, халықтың фольклорлық мұрарасын соны көзқараспен игеру үлгісі комп. М.Тілеубаев қойған А.Серкебаевтың &quot;Ақсақ құлан&quot; балетінде (1975) көрінді. 1978 ж. [[Жанат Күреңбайұлы Байдаралин|Ж.Байдаралин]] қойған [[Сағатов Мансұр|М.Сағатовтың]] &quot;Әлия&quot; балетінде [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Ә.Молдағұлованың]] ерлігін бейнелеумен қатар, қазақ қызының бейнесін, тұлға ретінде қалыптасу жолын көркем айшықтауға назар аударды.

80 - 90-жылдары Қазақ балеті үшін тың ізденістерімен сипатталды. Тілеубаев ритм-опера-балет түрінде мүлдем жаңа жанрды игерді. Еліміз тәуелсіздік алған жылдары ішінде жақын алыс шет елдерден шақырумен келген балетмейстерлер ұлттық сахнада бірқатар балеттер қойды (&quot;Мадам Баттерфляй&quot;, 1996, балетмейстерлері Асами Маки мен Киози Меиани; &quot;Корсар&quot;, &quot;Ұйқыдағы ару&quot;, 1991, В.Владимиров).

1991 - 2000 жылдары аралығында Д.Адамова, Д.Фадеева-Нақыпова, Г.[[Гүлнар Юсупқызы Саитова|Саитова]], апалы-сіңілілі Ғаббасовалар, т.б. Қазақ балетінің дарынды мамандары шықты. Елімізде Д.Нақыпов ұйымдастырған хореографтар одағының дәстүрлі халықар. &quot;Дәстүр сыйлығы&quot; балет фестивалі, 'Талша Уланова сыйлығы&quot;, &quot;Қазақстандықтар - әлем балетінің жұлдыздары&quot; атты байқау дар өтті.

21 ғасырдағыдың басы модерн балет және неоклассицизм бағытындағы ізденістерімен белгілі.[[Болат Ғазизұлы Аюханов|Б.Аюханов]] жетекшілік ететін Классик, би ансамблі республикалары балет өміріне 60- жылдары &quot;Алматының жас балеті&quot; би ансамблі атауымен енді. Ұлттық эпос пен фольклорды игеру мақсатында құрылды. Ұжым - камералық, аспаптық және симфониялық музыканы пайдаланады. Көрермендер назарына классикалық әдеби мұраларға негізделген бірнеше қойылым ұсынылды (&quot;[[Гамлет]]&quot;, музыкалық [[Исакова Аида Петровна|А.Исакова]], &quot;Қылмыс пен жаза&quot;, музыкалық [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д.Шостакович]], т.б.). Аюханов ұлттық жаңа спектакльдерді сахналауға көп үлес қосты.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан өнері]]
[[Санат:Балет]]</text>
      <sha1>dd8rrydb5fw80cbdqmmtt9epncnhwdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628236</id>
      <parentid>3628235</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2689676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9891" sha1="r0vc1flvugfr3z4ncyap2wutympl45r" xml:space="preserve">'''Қазақ балеті'''- ұлттық [[сахна өнері]]нің бір түрі.

Мазмұны музыкалық [[хореография]]лық образдар арқылы ашылады. [[Қазақстан]]дағы кәсіби [[балет]] өнері 20 ғасырдың 30-жылдары қалыптаса бастады. 1933 жылы [[Қазақ академиялық драма театры]] жанында музыкалық студия құрылды. Осы студия классикалық би өнерін игеру мақсатында М.Арцибашеваның жетекшілігімен балет труппасы қалыптастырылды (1934). Би тілінде көркем бейнеленген қазақ өмірінің, құсбегіліктің көріністерін (&quot;[[Қара жорға]]&quot;, &quot;Келіншек&quot;, &quot;Бүркіт - қоян&quot;) көрермендер тұңғыш рет М.Әуезовтің пьесесын негізге алып, Әли Ардобус қойған &quot;Айман - Шолпан&quot; музыкалық спектаклінде тамашалады. Осы жылы студия негізінде [[Қазақ музыка театры]] (қазіргі академия опера және балет театры) қайта құрылып, оның жанынан балет бөлімшесі (1935) ашылды. Театрдың &quot;Шұға&quot;, &quot;[[Қыз Жібек]]&quot; спектакльдеріне аралаған балетмейстер А.Александров балет студиясының оқу бағдарламасына классикалық би сабақтарын енгізіл, ұлттык қазақ хореографиялық өнерінің алғашқы кәсіби мамандарын тәрбиеледі (Ш.Жиенқұлова, Н.Тапалова, Қ.Қарабалинова, Х.Байзақов, т.б.).

30-жылдардың аяғында Қазақ балеті жеке жанр болып қалыптасты. Тұңғыш ұлттық туынды &quot;Қалқаман - Мамыр&quot; балетінің (24.6.1938) тұсау-кесер қойылымы Қазақ балеті үшін тарихи күн болды (либреттосын жазған М.Әуезов, комп. В.Великанов, балетмейстері Л.Жуков, суретшісі О.Таңсықбаев). 1937 жылы 17 қаңтарда музыкалық театр негізінде [[Қазақ опера және балет театры]] құралды.

40-жылдардан бастап Қазақстанның жас хореографиясы балет классикаларын игере бастады (&quot;Аққу көлі&quot;, &quot;Коппеллня&quot;, &quot;Шопениано&quot;, &quot;Жизель&quot;). Республика балет өнерінің дамуына Куйбышев көшпелі опера және балет театры 2-дүниежүз. соғыс жылдары [[Алматы]]ға КСРО-ның еуропа бөлігіндегі қалаларынан көшіп келген хореографиялық өнерінің артистері игі ықпал етті. Балет мектебінің жаңа жетекшісі А.Селезневтің ұсынысымен оқу бағдарламасына Ленинград хореографиялық училищесінің 9 жылдық оқу мерзімі негіз етіп алынды. 1950 жылы балет труппасының жетекшісі М.Моисеев В.Великановпен бірге &quot;Қамбар - Назым&quot; балетін сахнаға шығарды.

50- жылдардың соңында тұңғыш кәсіби қазақ балетмейстері Д.Әбіровтің келуімен Қазақ балетін дамытудың жаңа кезеңі басталды. Ол классикалық орыс балеті дәстүрлерін сактай отырып, &quot;Қамбар - Назым&quot;, &quot;Қозы Көрпеш - Баян сұлу&quot; секілді эпостық, фольклор мұралардан бастау алатын ұлттық тақырыптардың сахналық шешімін табудың жаңа әдістерін игерді. 1958 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің он күндігіне үлкен театр сахнасында &quot;Достық жолымен&quot; балеті (балетмейстер Әбіров, Р.Захаров) қойылып, астана өнер қайраткерлерінің жоғары бағасын алды. Бұл онжылдықта Қазақ биі сахнасында Р.Тәжиева, А.Бекбосынов, Л.Таганов, И.Манская, [[Райбаев Зәуірбек|З.Райбаев]], [[Сара Ыдырысқызы Көшербаева|С.Көшербаева]], А.Асылмұратов, т.б. бишілер өз өнерлерімен көзге түсті.

60-жылдары &quot;Шопениана&quot;, &quot;Болеро&quot;, &quot;Франческа да Римини&quot; бір актілі балеттерін қойған Райбаев балетмейстер ретінде жемісті еңбек етті. 1974 жылы .Хачатурянның &quot;Спартак&quot; балетінің қойылуы Қазақ балеті өнерінің дамуында үлкен белес еді. Спартак партиясын орындаушы Р.Бапов және қоюшы Райбаев Қазақстан мемлекеттік сыйлығын алды. 70 - 80-жылдары балет сахнасы балетмейстер мен композиторлардың жаңа көркемдік ізденістерінің алаңына айналды. Т.Мыңбаевтың Райбаев қойған &quot;Фрески&quot; балеті (1981) Қазақстан музыкалық-хореографиялық өнері жетістігі болды. Қазақ би өнерінің бай дәстүрлерін қайта жаңғырту, халықтың фольклорлық мұрарасын соны көзқараспен игеру үлгісі комп. М.Тілеубаев қойған А.Серкебаевтың &quot;Ақсақ құлан&quot; балетінде (1975) көрінді. 1978 ж. [[Жанат Күреңбайұлы Байдаралин|Ж.Байдаралин]] қойған [[Сағатов Мансұр|М.Сағатовтың]] &quot;Әлия&quot; балетінде [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Ә.Молдағұлованың]] ерлігін бейнелеумен қатар, қазақ қызының бейнесін, тұлға ретінде қалыптасу жолын көркем айшықтауға назар аударды.

80 - 90-жылдары Қазақ балеті үшін тың ізденістерімен сипатталды. Тілеубаев ритм-опера-балет түрінде мүлдем жаңа жанрды игерді. Еліміз тәуелсіздік алған жылдары ішінде жақын алыс шет елдерден шақырумен келген балетмейстерлер ұлттық сахнада бірқатар балеттер қойды (&quot;Мадам Баттерфляй&quot;, 1996, балетмейстерлері Асами Маки мен Киози Меиани; &quot;Корсар&quot;, &quot;Ұйқыдағы ару&quot;, 1991, В.Владимиров).

1991 - 2000 жылдары аралығында Д.Адамова, Д.Фадеева-Нақыпова, Г.[[Гүлнар Юсупқызы Саитова|Саитова]], апалы-сіңілілі Ғаббасовалар, т.б. Қазақ балетінің дарынды мамандары шықты. Елімізде Д.Нақыпов ұйымдастырған хореографтар одағының дәстүрлі халықар. &quot;Дәстүр сыйлығы&quot; балет фестивалі, 'Талша Уланова сыйлығы&quot;, &quot;Қазақстандықтар - әлем балетінің жұлдыздары&quot; атты байқау дар өтті.

21 ғасырдағыдың басы модерн балет және неоклассицизм бағытындағы ізденістерімен белгілі.[[Болат Ғазизұлы Аюханов|Б.Аюханов]] жетекшілік ететін Классик, би ансамблі республикалары балет өміріне 60- жылдары &quot;Алматының жас балеті&quot; би ансамблі атауымен енді. Ұлттық эпос пен фольклорды игеру мақсатында құрылды. Ұжым - камералық, аспаптық және симфониялық музыканы пайдаланады. Көрермендер назарына классикалық әдеби мұраларға негізделген бірнеше қойылым ұсынылды (&quot;[[Гамлет]]&quot;, музыкалық [[Исакова Аида Петровна|А.Исакова]], &quot;Қылмыс пен жаза&quot;, музыкалық [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д.Шостакович]], т.б.). Аюханов ұлттық жаңа спектакльдерді сахналауға көп үлес қосты.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан өнері]]
[[Санат:Балет]]</text>
      <sha1>r0vc1flvugfr3z4ncyap2wutympl45r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628243</id>
      <parentid>3628236</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9890" sha1="0lunvaa0qv4bp3fkzsi6mbcwf8vroel" xml:space="preserve">'''Қазақ балеті'''- ұлттық [[сахна өнері]]нің бір түрі.

Мазмұны музыкалық [[хореография]]лық образдар арқылы ашылады. [[Қазақстан]]дағы кәсіби [[балет]] өнері 20 ғасырдың 30-жылдары қалыптаса бастады. 1933 жылы [[Қазақ академиялық драма театры]] жанында музыкалық студия құрылды. Осы студия классикалық би өнерін игеру мақсатында М.Арцибашеваның жетекшілігімен балет труппасы қалыптастырылды (1934). Би тілінде көркем бейнеленген қазақ өмірінің, құсбегіліктің көріністерін (&quot;[[Қара жорға]]&quot;, &quot;Келіншек&quot;, &quot;Бүркіт - қоян&quot;) көрермендер тұңғыш рет М.Әуезовтің пьесесын негізге алып, Әли Ардобус қойған &quot;Айман - Шолпан&quot; музыкалық спектаклінде тамашалады. Осы жылы студия негізінде [[Қазақ музыка театры]] (қазіргі академия опера және балет театры) қайта құрылып, оның жанынан балет бөлімшесі (1935) ашылды. Театрдың &quot;Шұға&quot;, &quot;[[Қыз Жібек]]&quot; спектакльдеріне аралаған балетмейстер А.Александров балет студиясының оқу бағдарламасына классикалық би сабақтарын енгізіл, ұлттык қазақ хореографиялық өнерінің алғашқы кәсіби мамандарын тәрбиеледі (Ш.Жиенқұлова, Н.Тапалова, Қ.Қарабалинова, Х.Байзақов, т.б.).

30-жылдардың аяғында Қазақ балеті жеке жанр болып қалыптасты. Тұңғыш ұлттық туынды &quot;Қалқаман - Мамыр&quot; балетінің (24.6.1938) тұсау-кесер қойылымы Қазақ балеті үшін тарихи күн болды (либреттосын жазған М.Әуезов, комп. В.Великанов, балетмейстері Л.Жуков, суретшісі О.Таңсықбаев). 1937 жылы 17 қаңтарда музыкалық театр негізінде [[Қазақ опера және балет театры]] құралды.

40-жылдардан бастап Қазақстанның жас хореографиясы балет классикаларын игере бастады (&quot;Аққу көлі&quot;, &quot;Коппеллня&quot;, &quot;Шопениано&quot;, &quot;Жизель&quot;). Республика балет өнерінің дамуына Куйбышев көшпелі опера және балет театры 2-дүниежүз. соғыс жылдары [[Алматы]]ға КСРО-ның еуропа бөлігіндегі қалаларынан көшіп келген хореографиялық өнерінің артистері игі ықпал етті. Балет мектебінің жаңа жетекшісі А.Селезневтің ұсынысымен оқу бағдарламасына Ленинград хореографиялық училищесінің 9 жылдық оқу мерзімі негіз етіп алынды. 1950 жылы балет труппасының жетекшісі М.Моисеев В.Великановпен бірге &quot;Қамбар - Назым&quot; балетін сахнаға шығарды.

50- жылдардың соңында тұңғыш кәсіби қазақ балетмейстері Д.Әбіровтің келуімен Қазақ балетін дамытудың жаңа кезеңі басталды. Ол классикалық орыс балеті дәстүрлерін сактай отырып, &quot;Қамбар - Назым&quot;, &quot;Қозы Көрпеш - Баян сұлу&quot; секілді эпостық, фольклор мұралардан бастау алатын ұлттық тақырыптардың сахналық шешімін табудың жаңа әдістерін игерді. 1958 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің он күндігіне үлкен театр сахнасында &quot;Достық жолымен&quot; балеті (балетмейстер Әбіров, Р.Захаров) қойылып, астана өнер қайраткерлерінің жоғары бағасын алды. Бұл онжылдықта Қазақ биі сахнасында Р.Тәжиева, А.Бекбосынов, Л.Таганов, И.Манская, [[Райбаев Зәуірбек|З.Райбаев]], [[Сара Ыдырысқызы Көшербаева|С.Көшербаева]], А.Асылмұратов, т.б. бишілер өз өнерлерімен көзге түсті.

60-жылдары &quot;Шопениана&quot;, &quot;Болеро&quot;, &quot;Франческа да Римини&quot; бір актілі балеттерін қойған Райбаев балетмейстер ретінде жемісті еңбек етті. 1974 жылы .Хачатурянның &quot;Спартак&quot; балетінің қойылуы Қазақ балеті өнерінің дамуында үлкен белес еді. Спартак партиясын орындаушы Р.Бапов және қоюшы Райбаев Қазақстан мемлекеттік сыйлығын алды. 70 - 80-жылдары балет сахнасы балетмейстер мен композиторлардың жаңа көркемдік ізденістерінің алаңына айналды. Т.Мыңбаевтың Райбаев қойған &quot;Фрески&quot; балеті (1981) Қазақстан музыкалық-хореографиялық өнері жетістігі болды. Қазақ би өнерінің бай дәстүрлерін қайта жаңғырту, халықтың фольклорлық мұрарасын соны көзқараспен игеру үлгісі комп. М.Тілеубаев қойған А.Серкебаевтың &quot;Ақсақ құлан&quot; балетінде (1975) көрінді. 1978 ж. [[Жанат Күреңбайұлы Байдаралин|Ж.Байдаралин]] қойған [[Сағатов Мансұр|М.Сағатовтың]] &quot;Әлия&quot; балетінде [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Ә.Молдағұлованың]] ерлігін бейнелеумен қатар, қазақ қызының бейнесін, тұлға ретінде қалыптасу жолын көркем айшықтауға назар аударды.

80 - 90-жылдары Қазақ балеті үшін тың ізденістерімен сипатталды. Тілеубаев ритм-опера-балет түрінде мүлдем жаңа жанрды игерді. Еліміз тәуелсіздік алған жылдары ішінде жақын алыс шет елдерден шақырумен келген балетмейстерлер ұлттық сахнада бірқатар балеттер қойды (&quot;Мадам Баттерфляй&quot;, 1996, балетмейстерлері Асами Маки мен Киози Меиани; &quot;Корсар&quot;, &quot;Ұйқыдағы ару&quot;, 1991, В.Владимиров).

1991 - 2000 жылдары аралығында Д.Адамова, Д.Фадеева-Нақыпова, Г.[[Гүлнар Юсупқызы Саитова|Саитова]], апалы-сіңілілі Ғаббасовалар, т.б. Қазақ балетінің дарынды мамандары шықты. Елімізде Д.Нақыпов ұйымдастырған хореографтар одағының дәстүрлі халықар. &quot;Дәстүр сыйлығы&quot; балет фестивалі, 'Талша Уланова сыйлығы&quot;, &quot;Қазақстандықтар - әлем балетінің жұлдыздары&quot; атты байқау дар өтті.

21 ғасырдағыдың басы модерн балет және неоклассицизм бағытындағы ізденістерімен белгілі.[[Болат Ғазизұлы Аюханов|Б.Аюханов]] жетекшілік ететін Классик, би ансамблі республикалары балет өміріне 60- жылдары &quot;Алматының жас балеті&quot; би ансамблі атауымен енді. Ұлттық эпос пен фольклорды игеру мақсатында құрылды. Ұжым - камералық, аспаптық және симфониялық музыканы пайдаланады. Көрермендер назарына классикалық әдеби мұраларға негізделген бірнеше қойылым ұсынылды (&quot;[[Гамлет]]&quot;, музыкалық [[Исакова Аида Петровна|А.Исакова]], &quot;Қылмыс пен жаза&quot;, музыкалық [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д.Шостакович]], т.б.). Аюханов ұлттық жаңа спектакльдерді сахналауға көп үлес қосты.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан өнері]]
[[Санат:Балет]]</text>
      <sha1>0lunvaa0qv4bp3fkzsi6mbcwf8vroel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628244</id>
      <parentid>3628243</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9893" sha1="o7sgwdr00mu2qlapathcqg53po3r6wx" xml:space="preserve">'''Қазақ балеті''' — ұлттық [[сахна өнері]]нің бір түрі.

Мазмұны музыкалық [[хореография]]лық образдар арқылы ашылады. [[Қазақстан]]дағы кәсіби [[балет]] өнері 20 ғасырдың 30-жылдары қалыптаса бастады. 1933 жылы [[Қазақ академиялық драма театры]] жанында музыкалық студия құрылды. Осы студия классикалық би өнерін игеру мақсатында М.Арцибашеваның жетекшілігімен балет труппасы қалыптастырылды (1934). Би тілінде көркем бейнеленген қазақ өмірінің, құсбегіліктің көріністерін (&quot;[[Қара жорға]]&quot;, &quot;Келіншек&quot;, &quot;Бүркіт - қоян&quot;) көрермендер тұңғыш рет М.Әуезовтің пьесесын негізге алып, Әли Ардобус қойған &quot;Айман - Шолпан&quot; музыкалық спектаклінде тамашалады. Осы жылы студия негізінде [[Қазақ музыка театры]] (қазіргі академия опера және балет театры) қайта құрылып, оның жанынан балет бөлімшесі (1935) ашылды. Театрдың &quot;Шұға&quot;, &quot;[[Қыз Жібек]]&quot; спектакльдеріне аралаған балетмейстер А.Александров балет студиясының оқу бағдарламасына классикалық би сабақтарын енгізіл, ұлттык қазақ хореографиялық өнерінің алғашқы кәсіби мамандарын тәрбиеледі (Ш.Жиенқұлова, Н.Тапалова, Қ.Қарабалинова, Х.Байзақов, т.б.).

30-жылдардың аяғында Қазақ балеті жеке жанр болып қалыптасты. Тұңғыш ұлттық туынды &quot;Қалқаман - Мамыр&quot; балетінің (24.6.1938) тұсау-кесер қойылымы Қазақ балеті үшін тарихи күн болды (либреттосын жазған М.Әуезов, комп. В.Великанов, балетмейстері Л.Жуков, суретшісі О.Таңсықбаев). 1937 жылы 17 қаңтарда музыкалық театр негізінде [[Қазақ опера және балет театры]] құралды.

40-жылдардан бастап Қазақстанның жас хореографиясы балет классикаларын игере бастады (&quot;Аққу көлі&quot;, &quot;Коппеллня&quot;, &quot;Шопениано&quot;, &quot;Жизель&quot;). Республика балет өнерінің дамуына Куйбышев көшпелі опера және балет театры 2-дүниежүз. соғыс жылдары [[Алматы]]ға КСРО-ның еуропа бөлігіндегі қалаларынан көшіп келген хореографиялық өнерінің артистері игі ықпал етті. Балет мектебінің жаңа жетекшісі А.Селезневтің ұсынысымен оқу бағдарламасына Ленинград хореографиялық училищесінің 9 жылдық оқу мерзімі негіз етіп алынды. 1950 жылы балет труппасының жетекшісі М.Моисеев В.Великановпен бірге &quot;Қамбар - Назым&quot; балетін сахнаға шығарды.

50- жылдардың соңында тұңғыш кәсіби қазақ балетмейстері Д.Әбіровтің келуімен Қазақ балетін дамытудың жаңа кезеңі басталды. Ол классикалық орыс балеті дәстүрлерін сактай отырып, &quot;Қамбар - Назым&quot;, &quot;Қозы Көрпеш - Баян сұлу&quot; секілді эпостық, фольклор мұралардан бастау алатын ұлттық тақырыптардың сахналық шешімін табудың жаңа әдістерін игерді. 1958 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің он күндігіне үлкен театр сахнасында &quot;Достық жолымен&quot; балеті (балетмейстер Әбіров, Р.Захаров) қойылып, астана өнер қайраткерлерінің жоғары бағасын алды. Бұл онжылдықта Қазақ биі сахнасында Р.Тәжиева, А.Бекбосынов, Л.Таганов, И.Манская, [[Райбаев Зәуірбек|З.Райбаев]], [[Сара Ыдырысқызы Көшербаева|С.Көшербаева]], А.Асылмұратов, т.б. бишілер өз өнерлерімен көзге түсті.

60-жылдары &quot;Шопениана&quot;, &quot;Болеро&quot;, &quot;Франческа да Римини&quot; бір актілі балеттерін қойған Райбаев балетмейстер ретінде жемісті еңбек етті. 1974 жылы .Хачатурянның &quot;Спартак&quot; балетінің қойылуы Қазақ балеті өнерінің дамуында үлкен белес еді. Спартак партиясын орындаушы Р.Бапов және қоюшы Райбаев Қазақстан мемлекеттік сыйлығын алды. 70 - 80-жылдары балет сахнасы балетмейстер мен композиторлардың жаңа көркемдік ізденістерінің алаңына айналды. Т.Мыңбаевтың Райбаев қойған &quot;Фрески&quot; балеті (1981) Қазақстан музыкалық-хореографиялық өнері жетістігі болды. Қазақ би өнерінің бай дәстүрлерін қайта жаңғырту, халықтың фольклорлық мұрарасын соны көзқараспен игеру үлгісі комп. М.Тілеубаев қойған А.Серкебаевтың &quot;Ақсақ құлан&quot; балетінде (1975) көрінді. 1978 ж. [[Жанат Күреңбайұлы Байдаралин|Ж.Байдаралин]] қойған [[Сағатов Мансұр|М.Сағатовтың]] &quot;Әлия&quot; балетінде [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Ә.Молдағұлованың]] ерлігін бейнелеумен қатар, қазақ қызының бейнесін, тұлға ретінде қалыптасу жолын көркем айшықтауға назар аударды.

80 - 90-жылдары Қазақ балеті үшін тың ізденістерімен сипатталды. Тілеубаев ритм-опера-балет түрінде мүлдем жаңа жанрды игерді. Еліміз тәуелсіздік алған жылдары ішінде жақын алыс шет елдерден шақырумен келген балетмейстерлер ұлттық сахнада бірқатар балеттер қойды (&quot;Мадам Баттерфляй&quot;, 1996, балетмейстерлері Асами Маки мен Киози Меиани; &quot;Корсар&quot;, &quot;Ұйқыдағы ару&quot;, 1991, В.Владимиров).

1991 - 2000 жылдары аралығында Д.Адамова, Д.Фадеева-Нақыпова, Г.[[Гүлнар Юсупқызы Саитова|Саитова]], апалы-сіңілілі Ғаббасовалар, т.б. Қазақ балетінің дарынды мамандары шықты. Елімізде Д.Нақыпов ұйымдастырған хореографтар одағының дәстүрлі халықар. &quot;Дәстүр сыйлығы&quot; балет фестивалі, 'Талша Уланова сыйлығы&quot;, &quot;Қазақстандықтар - әлем балетінің жұлдыздары&quot; атты байқау дар өтті.

21 ғасырдағыдың басы модерн балет және неоклассицизм бағытындағы ізденістерімен белгілі.[[Болат Ғазизұлы Аюханов|Б.Аюханов]] жетекшілік ететін Классик, би ансамблі республикалары балет өміріне 60- жылдары &quot;Алматының жас балеті&quot; би ансамблі атауымен енді. Ұлттық эпос пен фольклорды игеру мақсатында құрылды. Ұжым - камералық, аспаптық және симфониялық музыканы пайдаланады. Көрермендер назарына классикалық әдеби мұраларға негізделген бірнеше қойылым ұсынылды (&quot;[[Гамлет]]&quot;, музыкалық [[Исакова Аида Петровна|А.Исакова]], &quot;Қылмыс пен жаза&quot;, музыкалық [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д.Шостакович]], т.б.). Аюханов ұлттық жаңа спектакльдерді сахналауға көп үлес қосты.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан өнері]]
[[Санат:Балет]]</text>
      <sha1>o7sgwdr00mu2qlapathcqg53po3r6wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Есугей баһадүр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>549465</id>
    <revision>
      <id>3628227</id>
      <parentid>3510100</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7304" sha1="l7vifkfbas85g3cga5e73da4o0g7rim" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Есугей баһадүр
 | Шынайы есімі         = {{lang-mn|Есүхэй баатар|ᠶᠢᠰᠦᠭᠡᠢ&lt;br&gt;ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
 | Суреті               = 也速該.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Хамаг-моңғолдарың билеушісі
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = —[[1171 жыл|1171]]
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[1134]]
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = [[1171 жыл|1171]]
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Бөржігін]]
 | Туған кездегі есімі      = Есугей
 | Әкесі                = [[Бартан баһадүр]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Есугей баһадүр''' ({{lang-mn|Есүхэй баатар}}) — моңғол тайпасының батыры және дүйім моңғолдың әйгілі билеушісі болған.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Fleischer C.|url=http://www.iranica.com/articles/bahador-a-turco-mongol-honorific-title-attached-to-a-personal-name-signifying-hero-valiant-warrior|title=Bahādor|work=[[Encyclopædia Iranica]]|datepublishing=1988-12-15|accessdate=2010-11-22|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/65oo7Zvx3|archivedate=2012-02-29}}&lt;/ref&gt; Есугей ресми түрде хан болып сайланбады. Тек оның ұлы Темучин ([[Шыңғыс хан]]) ғана Хотолдан кейінгі моңғолдардың төртінші ханы танылып, ресми түрде таққа отырды.

Қамбағай ханның қазасынан соң, Өгеленді жар етеді. Өзінің жаужүректілігімен көзге түскен Есугей ұлы темучин туар кезде, татардың Темучин және Қарабұқа деген батырлардың қолына түседі. Бір кезде маңғол ханы Әмбағанды қолға түсіріп, [[Қытай]] ханына берген осы екі батыр шыққан татар тайпалары болатын. Есугей татардың сондай атақты батыры Темучинің өзі тұтқын етіп әкелген сәтте туылғандықтан, әйелі Жошыгүл бегіммен ақылдасып, ұлына ырымдап Темучин деп ат қойып, темір бесікке бөлеген. 1170 жылы қидандармен болған шайқаста Есугейдің даңқы артып, керейт Тұғырыл қағанға көмегі үшін беделі өсе түсті.Енді жасы тоғызға келген Темучинге қалыңдық табуға көшеді. Өзара қыз алысу қалыпты дәстүрге айналған. Ол танысқан, біліскен [[Меркіт]] жұртына сапар шегеді. Жолай Дай-ноянға жолығып қалады. Сосын сонда қалып, Даян-ноян Есугейді қонақ болып, құдаласқан сапарынан қайтар жолда, Шекшердің Сары даласында тойлап жатқан татарлардың үстінен түсуі неғайбыл. Татар тайпасының ұйытқы мекені - Ұлы Даланың шығыс бөлігі. Есугейдің оң қатпалға қиыс бұрылуы мүмкін емес. Шөліркеуі де болмаған жайт, сылтау. Ол заманда кісінің сусын құйылған жан торсығы болған. Рәшид-әд-Дин татар шежіресінде Есугей өліміне татарлардың себепкер болғаны айтылмаған. Демек, Есугей батыр өз ажалымен дүние салған.&lt;ref&gt;Алтын орда. Қазақ хандығы. 1-бөлім (&quot;Қазақстан балалар энциклопедиясы&quot; топтамасы) ISBN 9965-26-042-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Моңғолдың Ұлы хандары]]</text>
      <sha1>l7vifkfbas85g3cga5e73da4o0g7rim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628231</id>
      <parentid>3628227</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3510100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7292" sha1="nsswcgn97uo3pelec1o819b4taqumed" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Есугей баһадүр
 | Шынайы есімі         = {{lang-mn|Есүхэй баатар|ᠶᠢᠰᠦᠭᠡᠢ&lt;br&gt;ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
 | Суреті               = 也速該.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Хамаг-моңғолдарың билеушісі
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = —[[1171 жыл|1171]]
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[1134]]
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = [[1171 жыл|1171]]
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Бөржігін]]
 | Туған кездегі есімі      = Есугей
 | Әкесі                = [[Бартан баһадүр]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Есугей баһадүр''' ({{lang-mn|Есүхэй баатар}}) — моңғол тайпасының батыры және дүйім моңғолдың әйгілі билеушісі болған.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Fleischer C.|url=http://www.iranica.com/articles/bahador-a-turco-mongol-honorific-title-attached-to-a-personal-name-signifying-hero-valiant-warrior|title=Bahādor|work=[[Encyclopædia Iranica]]|datepublishing=1988-12-15|accessdate=2010-11-22|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/65oo7Zvx3|archivedate=2012-02-29}}&lt;/ref&gt; Есугей ресми түрде хан болып сайланбады. Тек оның ұлы Темучин (Шыңғыс хан) ғана Хотолдан кейінгі моңғолдардың төртінші ханы танылып, ресми түрде таққа отырды.

Қамбағай ханның қазасынан соң, Өгеленді жар етеді. Өзінің жаужүректілігімен көзге түскен Есугей ұлы темучин туар кезде, татардың Темучин және Қарабұқа деген батырлардың қолына түседі. Бір кезде маңғол ханы Әмбағанды қолға түсіріп, Қытай ханына берген осы екі батыр шыққан татар тайпалары болатын. Есугей татардың сондай атақты батыры Темучинің өзі тұтқын етіп әкелген сәтте туылғандықтан, әйелі Жошыгүл бегіммен ақылдасып, ұлына ырымдап Темучин деп ат қойып, темір бесікке бөлеген. 1170 жылы қидандармен болған шайқаста Есугейдің даңқы артып, керейт Тұғырыл қағанға көмегі үшін беделі өсе түсті.Енді жасы тоғызға келген Темучинге қалыңдық табуға көшеді. Өзара қыз алысу қалыпты дәстүрге айналған. Ол танысқан, біліскен Меркіт жұртына сапар шегеді. Жолай Дай-ноянға жолығып қалады. Сосын сонда қалып, Даян-ноян Есугейді қонақ болып, құдаласқан сапарынан қайтар жолда, Шекшердің Сары даласында тойлап жатқан татарлардың үстінен түсуі неғайбыл. Татар тайпасының ұйытқы мекені - Ұлы Даланың шығыс бөлігі. Есугейдің оң қатпалға қиыс бұрылуы мүмкін емес. Шөліркеуі де болмаған жайт, сылтау. Ол заманда кісінің сусын құйылған жан торсығы болған. Рәшид-әд-Дин татар шежіресінде Есугей өліміне татарлардың себепкер болғаны айтылмаған. Демек, Есугей батыр өз ажалымен дүние салған.&lt;ref&gt;Алтын орда. Қазақ хандығы. 1-бөлім (&quot;Қазақстан балалар энциклопедиясы&quot; топтамасы) ISBN 9965-26-042-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Моңғолдың Ұлы хандары]]</text>
      <sha1>nsswcgn97uo3pelec1o819b4taqumed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628232</id>
      <parentid>3628231</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Моңғол империясы тұлғалары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3628232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7358" sha1="l75ha7am9nfzm5nf9d0x3fmprxi3nal" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Есугей баһадүр
 | Шынайы есімі         = {{lang-mn|Есүхэй баатар|ᠶᠢᠰᠦᠭᠡᠢ&lt;br&gt;ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
 | Суреті               = 也速該.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Хамаг-моңғолдарың билеушісі
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = —[[1171 жыл|1171]]
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[1134]]
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = [[1171 жыл|1171]]
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Бөржігін]]
 | Туған кездегі есімі      = Есугей
 | Әкесі                = [[Бартан баһадүр]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Есугей баһадүр''' ({{lang-mn|Есүхэй баатар}}) — моңғол тайпасының батыры және дүйім моңғолдың әйгілі билеушісі болған.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Fleischer C.|url=http://www.iranica.com/articles/bahador-a-turco-mongol-honorific-title-attached-to-a-personal-name-signifying-hero-valiant-warrior|title=Bahādor|work=[[Encyclopædia Iranica]]|datepublishing=1988-12-15|accessdate=2010-11-22|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/65oo7Zvx3|archivedate=2012-02-29}}&lt;/ref&gt; Есугей ресми түрде хан болып сайланбады. Тек оның ұлы Темучин (Шыңғыс хан) ғана Хотолдан кейінгі моңғолдардың төртінші ханы танылып, ресми түрде таққа отырды.

Қамбағай ханның қазасынан соң, Өгеленді жар етеді. Өзінің жаужүректілігімен көзге түскен Есугей ұлы темучин туар кезде, татардың Темучин және Қарабұқа деген батырлардың қолына түседі. Бір кезде маңғол ханы Әмбағанды қолға түсіріп, Қытай ханына берген осы екі батыр шыққан татар тайпалары болатын. Есугей татардың сондай атақты батыры Темучинің өзі тұтқын етіп әкелген сәтте туылғандықтан, әйелі Жошыгүл бегіммен ақылдасып, ұлына ырымдап Темучин деп ат қойып, темір бесікке бөлеген. 1170 жылы қидандармен болған шайқаста Есугейдің даңқы артып, керейт Тұғырыл қағанға көмегі үшін беделі өсе түсті.Енді жасы тоғызға келген Темучинге қалыңдық табуға көшеді. Өзара қыз алысу қалыпты дәстүрге айналған. Ол танысқан, біліскен Меркіт жұртына сапар шегеді. Жолай Дай-ноянға жолығып қалады. Сосын сонда қалып, Даян-ноян Есугейді қонақ болып, құдаласқан сапарынан қайтар жолда, Шекшердің Сары даласында тойлап жатқан татарлардың үстінен түсуі неғайбыл. Татар тайпасының ұйытқы мекені - Ұлы Даланың шығыс бөлігі. Есугейдің оң қатпалға қиыс бұрылуы мүмкін емес. Шөліркеуі де болмаған жайт, сылтау. Ол заманда кісінің сусын құйылған жан торсығы болған. Рәшид-әд-Дин татар шежіресінде Есугей өліміне татарлардың себепкер болғаны айтылмаған. Демек, Есугей батыр өз ажалымен дүние салған.&lt;ref&gt;Алтын орда. Қазақ хандығы. 1-бөлім (&quot;Қазақстан балалар энциклопедиясы&quot; топтамасы) ISBN 9965-26-042-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Моңғолдың Ұлы хандары]]
[[Санат:Моңғол империясы тұлғалары]]</text>
      <sha1>l75ha7am9nfzm5nf9d0x3fmprxi3nal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Юрьевич Александров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550094</id>
    <revision>
      <id>3628119</id>
      <parentid>3475596</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4622" sha1="hhfl54gj4jqim82g6eaj8flctd3ta3w" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Андрей Юрьевич Александров 
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 100 лучших студентов ЧГУ 2014 года.JPG
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = Ректор 100 үздік студенттерімен
 |Туған күні           = 21.05.1966
 |Туған жері           = [[Майкоп]], [[Краснодар өлкесі]]
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Ғылыми аясы            = [[экономика]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = Экономика ғылымдарының кандидаты
 |Ғылыми атағы           = [[доцент]]
 |Альма-матер            = Чуваш мемлекеттік университеті
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = Чуваш мемлекеттік университеті ректоры
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}
'''Андрей Юрьевич Александров''' ([[21 мамыр]], [[1966]] [[Майкоп]], [[Краснодар өлкесі]]) — Ресейлік экономика саласының ғалымы, тарихшы, заңгер. мемлекеттік қайраткер. Чуваш Республикасының мемлекеттік кеңесінің аппарат басшысы (2000), И.Н.Ульянов атындағы Чуваш мемлекеттік университетінің [[ректор]]ы және Чуваш Республикасының жоғарғы оқу орындарының ректорлар алқасының төрағасы ([[2014 жыл]]дан бастап).

== Марапаттамалары ==
* «Ресей кәсіподақтарына 100 жыл» медальі

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=9806:2014-01-09-08-52-59&amp;catid=220:---1-- Александров Андрей Юрьевич]
* [http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=83&amp;id=2310913 Александров Андрей Юрьевич] // gov.cap.ru
* [https://vk.com/id370441863 Андрей Александров в социальной сети ВКонтакте] (с 2016)
* [https://www.chuvsu.ru/rektor/ Ректор ЧГУ Андрей Юрьевич Александров] // www.chuvsu.ru
* [http://www.pandia.ru/text/77/303/469.php Александров Андрей Юрьевич]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // www.pandia.ru
* ''Головина Н. С.'' [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=5414 Александров Андрей Юрьевич] // enc.cap.ru
* ''Долгов В. Н.'' [http://mosentesh2.ucoz.ru/news/izbran_novyj_rektor_chgu/2013-12-11-2731 Избран новый ректор ЧГУ] // mosentesh2.ucoz.ru
* ''Миролюбов С.'' [http://времячувашии.рф/politika/rektorom-chuvgu-stal-istorik-aleksandrov/ Ректором ЧувГУ стал историк Александров]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // времячувашии.рф
* [http://cheb.ruc.su/news/detail.php?ID=20392 Новым ректором Чувашского госуниверситета имени И. Н. Ульянова избран проректор по учебной работе А. Ю. Александров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231111174553/https://cheb.ruc.su/news/detail.php?ID=20392 |date=2023-11-11 }} // cheb.ruc.su
* Видео: [http://serv.nktv.info/video_show/1388 Новым ректором Чувашского госуниверситета имени И. Н. Ульянова избран проректор по учебной работе А. Ю. Александров] // serv.nktv.info
* ''Рита Кириллова.'' [http://www.chuvsu.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=2748:к-нам-на-завтрак-едет-ректор&amp;Itemid=580 К нам на завтрак едет ректор] // Советская Чувашия. 2015, 9 сентября.
[[Санат:21 мамырда туғандар]]
[[Санат:Ресей экономистері]]</text>
      <sha1>hhfl54gj4jqim82g6eaj8flctd3ta3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Линн Бари</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556841</id>
    <revision>
      <id>3628292</id>
      <parentid>3625099</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <origin>3628292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5991" sha1="gdoshqownlvalzcwzy3lirr2106z1ub" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Линн 
 |Шынайы есімі          = Маргарет Шуйлер Фишер
 |Сурет                 =  Lynn Bari crop.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Линн Бари
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 18.12.1913
 |Туған жері          = Роанак 
 |Мансабы               = 
 |Азаматтығы            = АҚШ
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 20.11.1989
 |Қайтыс болған жері    = Санта- Моника, АҚШ
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Линн Барри'''  ({{lang-en|Lynn Bari}};[[18 желтоқсан]] 1913 – [[20 қараша]] 1989) — [[америка]]ндық актриса, [[1930 жыл]]дан бастап, жүзден астам «20th Century Fox» компаниясының фильмдерінде түсті, негізінен жауыздарды және адам өлтіретін адам рөлін ойнайтын.

== Өмірбаяны ==
Маргарет Шуйлер Фишер ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. Margaret Schuyler Fisher) шын аты, Раонак қаласында ([[Вирджиния|Виргиния штаты]]) туған. Ол  Кинодағы бірінші рөльдердің көбісінде хатшы - қыз және басқада рөлдерде [[1930 жыл]]дан бастап түсті. 
Әйгілі рөлдердің бірі ол, «[[Қасиетті Людовик каролінің көпірі]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінде, [[1944 жыл]]ы түсірілген.

[[1952 жыл]]ы ол өзінің меншікті, «[[Леди Босс]]&lt;nowiki/&gt;» сериалында Гвэн Аллен болып түсті.

Актриса 3 рет үйленген:

•Уолтер Кейн 1939-1943

•Сидни Луфт 1943-1950

•Натан Риклз 1955 – 1972

Линн Бари 75 жасында, өз үйінде Санта-Моникада инфарктан қайтыс болды.

== Жеке өмірі ==
Бари үш рет тұрмыс құрған. Оның алғашқы күйеуі агент Уолтер Кейн болды, олардың некесі 1939 жылдан 1943 жылға дейін созылды. Екінші күйеуі Сидни Лафт еді, бұл неке 1943 жылғы 28 қарашадан 1950 жылғы 26 желтоқсанға дейін жалғасты. Осы некеде олардың қызы 1945 жылғы 7 тамызда [[Калифорния|Калифорния штатының]] [[Санта-Моника]] қаласындағы Әулие Иоанн ауруханасында дүниеге келгенімен, келесі күні шетінеп кеткен. Екі жылдан кейін, 1948 жылы, олардың ұлы Джон Майкл Лафт дүниеге келді. Джон Майкл Лафт пен Бари арасындағы «қамқорлық үшін күрестің» нысаны болды. 1958 жылғы қарашада [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] судьясы шешімді Баридің пайдасына шығарды. Бұл шешім Лафттың тұрмыстық жағдайы «баланы тәрбиелеуге лайықты орын емес» деген негізде қабылданды. 1955 жылғы 30 тамызда ол психиатр Натан Раклзға тұрмысқа шықты, алайда бұл неке де 1972 жылы ажырасумен аяқталды.

Бари сенімді республикалық көзқарасты ұстанды. Ол консервативтік идеяларды белсенді қолдап, республикалық партиядан президенттікке ұсынылған саясаткерлерді — Гуверден бастап Рейганға дейін — қолдап үгіт жүргізді, сондай-ақ Республикалық партияның ұлттық съездерінің тұрақты қатысушысы болды.

== Фильмография ==
* 1933 —  [[Билеп жүрген леди]]
* 1946 - [[Шок]] — Элейн Джордан
* 1955 - [[Эбботт және Костелло, Кистоун полицейскиларын қарсы алуда]] — Леота ван Клиф
* 1952 - [[Біреу менің қызымды көрді ме?]] — Хэрриет Блейсдэлл
* 1952 - [[Мен Джинни туралы армандаймын|Мен Джинни туралы армандаймын — Миссис МакДауэлл]]
* [[Мен Джинни туралы армандаймын]]       [[Кливлендтан шыққан жігіт]] (1949) — Кэтрин Джексон
* [[Қасиетті Людовик каролінің көпірі]] (1944) — Микаэла Вильегас
* [[Оркестранттардың әйелдері]] (1942) — Джейни Стивенс
* [[Күн сәулесі алабының серенадасы]] (1941) — Вивьен Даун
* [[Кит Карсон]] (1940) — Долорес Марфи
* [[Лиллиан Расселл]] (1940) — Эдна МакКаули
* [[Чарли Чан Түнек қаласында]] (1939) — Мари Дубон
* [[Ребекка Саннибург фермасынан]] (1938) — Миртл</text>
      <sha1>gdoshqownlvalzcwzy3lirr2106z1ub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628293</id>
      <parentid>3628292</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Миокард инфарктінен қайтыс болғандар|Миокард инфарктінен қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6077" sha1="23741g9e887pw62aw82uof0qunq6y4j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Линн 
 |Шынайы есімі          = Маргарет Шуйлер Фишер
 |Сурет                 =  Lynn Bari crop.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Линн Бари
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 18.12.1913
 |Туған жері          = Роанак 
 |Мансабы               = 
 |Азаматтығы            = АҚШ
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 20.11.1989
 |Қайтыс болған жері    = Санта- Моника, АҚШ
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Линн Барри'''  ({{lang-en|Lynn Bari}};[[18 желтоқсан]] 1913 – [[20 қараша]] 1989) — [[америка]]ндық актриса, [[1930 жыл]]дан бастап, жүзден астам «20th Century Fox» компаниясының фильмдерінде түсті, негізінен жауыздарды және адам өлтіретін адам рөлін ойнайтын.

== Өмірбаяны ==
Маргарет Шуйлер Фишер ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. Margaret Schuyler Fisher) шын аты, Раонак қаласында ([[Вирджиния|Виргиния штаты]]) туған. Ол  Кинодағы бірінші рөльдердің көбісінде хатшы - қыз және басқада рөлдерде [[1930 жыл]]дан бастап түсті. 
Әйгілі рөлдердің бірі ол, «[[Қасиетті Людовик каролінің көпірі]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінде, [[1944 жыл]]ы түсірілген.

[[1952 жыл]]ы ол өзінің меншікті, «[[Леди Босс]]&lt;nowiki/&gt;» сериалында Гвэн Аллен болып түсті.

Актриса 3 рет үйленген:

•Уолтер Кейн 1939-1943

•Сидни Луфт 1943-1950

•Натан Риклз 1955 – 1972

Линн Бари 75 жасында, өз үйінде Санта-Моникада инфарктан қайтыс болды.

== Жеке өмірі ==
Бари үш рет тұрмыс құрған. Оның алғашқы күйеуі агент Уолтер Кейн болды, олардың некесі 1939 жылдан 1943 жылға дейін созылды. Екінші күйеуі Сидни Лафт еді, бұл неке 1943 жылғы 28 қарашадан 1950 жылғы 26 желтоқсанға дейін жалғасты. Осы некеде олардың қызы 1945 жылғы 7 тамызда [[Калифорния|Калифорния штатының]] [[Санта-Моника]] қаласындағы Әулие Иоанн ауруханасында дүниеге келгенімен, келесі күні шетінеп кеткен. Екі жылдан кейін, 1948 жылы, олардың ұлы Джон Майкл Лафт дүниеге келді. Джон Майкл Лафт пен Бари арасындағы «қамқорлық үшін күрестің» нысаны болды. 1958 жылғы қарашада [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] судьясы шешімді Баридің пайдасына шығарды. Бұл шешім Лафттың тұрмыстық жағдайы «баланы тәрбиелеуге лайықты орын емес» деген негізде қабылданды. 1955 жылғы 30 тамызда ол психиатр Натан Раклзға тұрмысқа шықты, алайда бұл неке де 1972 жылы ажырасумен аяқталды.

Бари сенімді республикалық көзқарасты ұстанды. Ол консервативтік идеяларды белсенді қолдап, республикалық партиядан президенттікке ұсынылған саясаткерлерді — Гуверден бастап Рейганға дейін — қолдап үгіт жүргізді, сондай-ақ Республикалық партияның ұлттық съездерінің тұрақты қатысушысы болды.

== Фильмография ==
* 1933 —  [[Билеп жүрген леди]]
* 1946 - [[Шок]] — Элейн Джордан
* 1955 - [[Эбботт және Костелло, Кистоун полицейскиларын қарсы алуда]] — Леота ван Клиф
* 1952 - [[Біреу менің қызымды көрді ме?]] — Хэрриет Блейсдэлл
* 1952 - [[Мен Джинни туралы армандаймын|Мен Джинни туралы армандаймын — Миссис МакДауэлл]]
* [[Мен Джинни туралы армандаймын]]       [[Кливлендтан шыққан жігіт]] (1949) — Кэтрин Джексон
* [[Қасиетті Людовик каролінің көпірі]] (1944) — Микаэла Вильегас
* [[Оркестранттардың әйелдері]] (1942) — Джейни Стивенс
* [[Күн сәулесі алабының серенадасы]] (1941) — Вивьен Даун
* [[Кит Карсон]] (1940) — Долорес Марфи
* [[Лиллиан Расселл]] (1940) — Эдна МакКаули
* [[Чарли Чан Түнек қаласында]] (1939) — Мари Дубон
* [[Ребекка Саннибург фермасынан]] (1938) — Миртл

[[Санат:Миокард инфарктінен қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>23741g9e887pw62aw82uof0qunq6y4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628294</id>
      <parentid>3628293</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Голливуд Даңқ аллеясы|Голливуд Даңқ аллеясы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6133" sha1="7scpk7khdv41fxnjdgm4zoftfjzafpn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Линн 
 |Шынайы есімі          = Маргарет Шуйлер Фишер
 |Сурет                 =  Lynn Bari crop.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Линн Бари
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 18.12.1913
 |Туған жері          = Роанак 
 |Мансабы               = 
 |Азаматтығы            = АҚШ
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 20.11.1989
 |Қайтыс болған жері    = Санта- Моника, АҚШ
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Линн Барри'''  ({{lang-en|Lynn Bari}};[[18 желтоқсан]] 1913 – [[20 қараша]] 1989) — [[америка]]ндық актриса, [[1930 жыл]]дан бастап, жүзден астам «20th Century Fox» компаниясының фильмдерінде түсті, негізінен жауыздарды және адам өлтіретін адам рөлін ойнайтын.

== Өмірбаяны ==
Маргарет Шуйлер Фишер ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. Margaret Schuyler Fisher) шын аты, Раонак қаласында ([[Вирджиния|Виргиния штаты]]) туған. Ол  Кинодағы бірінші рөльдердің көбісінде хатшы - қыз және басқада рөлдерде [[1930 жыл]]дан бастап түсті. 
Әйгілі рөлдердің бірі ол, «[[Қасиетті Людовик каролінің көпірі]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінде, [[1944 жыл]]ы түсірілген.

[[1952 жыл]]ы ол өзінің меншікті, «[[Леди Босс]]&lt;nowiki/&gt;» сериалында Гвэн Аллен болып түсті.

Актриса 3 рет үйленген:

•Уолтер Кейн 1939-1943

•Сидни Луфт 1943-1950

•Натан Риклз 1955 – 1972

Линн Бари 75 жасында, өз үйінде Санта-Моникада инфарктан қайтыс болды.

== Жеке өмірі ==
Бари үш рет тұрмыс құрған. Оның алғашқы күйеуі агент Уолтер Кейн болды, олардың некесі 1939 жылдан 1943 жылға дейін созылды. Екінші күйеуі Сидни Лафт еді, бұл неке 1943 жылғы 28 қарашадан 1950 жылғы 26 желтоқсанға дейін жалғасты. Осы некеде олардың қызы 1945 жылғы 7 тамызда [[Калифорния|Калифорния штатының]] [[Санта-Моника]] қаласындағы Әулие Иоанн ауруханасында дүниеге келгенімен, келесі күні шетінеп кеткен. Екі жылдан кейін, 1948 жылы, олардың ұлы Джон Майкл Лафт дүниеге келді. Джон Майкл Лафт пен Бари арасындағы «қамқорлық үшін күрестің» нысаны болды. 1958 жылғы қарашада [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] судьясы шешімді Баридің пайдасына шығарды. Бұл шешім Лафттың тұрмыстық жағдайы «баланы тәрбиелеуге лайықты орын емес» деген негізде қабылданды. 1955 жылғы 30 тамызда ол психиатр Натан Раклзға тұрмысқа шықты, алайда бұл неке де 1972 жылы ажырасумен аяқталды.

Бари сенімді республикалық көзқарасты ұстанды. Ол консервативтік идеяларды белсенді қолдап, республикалық партиядан президенттікке ұсынылған саясаткерлерді — Гуверден бастап Рейганға дейін — қолдап үгіт жүргізді, сондай-ақ Республикалық партияның ұлттық съездерінің тұрақты қатысушысы болды.

== Фильмография ==
* 1933 —  [[Билеп жүрген леди]]
* 1946 - [[Шок]] — Элейн Джордан
* 1955 - [[Эбботт және Костелло, Кистоун полицейскиларын қарсы алуда]] — Леота ван Клиф
* 1952 - [[Біреу менің қызымды көрді ме?]] — Хэрриет Блейсдэлл
* 1952 - [[Мен Джинни туралы армандаймын|Мен Джинни туралы армандаймын — Миссис МакДауэлл]]
* [[Мен Джинни туралы армандаймын]]       [[Кливлендтан шыққан жігіт]] (1949) — Кэтрин Джексон
* [[Қасиетті Людовик каролінің көпірі]] (1944) — Микаэла Вильегас
* [[Оркестранттардың әйелдері]] (1942) — Джейни Стивенс
* [[Күн сәулесі алабының серенадасы]] (1941) — Вивьен Даун
* [[Кит Карсон]] (1940) — Долорес Марфи
* [[Лиллиан Расселл]] (1940) — Эдна МакКаули
* [[Чарли Чан Түнек қаласында]] (1939) — Мари Дубон
* [[Ребекка Саннибург фермасынан]] (1938) — Миртл

[[Санат:Миокард инфарктінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:Голливуд Даңқ аллеясы]]</text>
      <sha1>7scpk7khdv41fxnjdgm4zoftfjzafpn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628295</id>
      <parentid>3628294</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:АҚШ кинематографы актрисалары|АҚШ кинематографы актрисалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6205" sha1="tlji672q4rfl7psb6qj40zzyhk75uwb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Линн 
 |Шынайы есімі          = Маргарет Шуйлер Фишер
 |Сурет                 =  Lynn Bari crop.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Линн Бари
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 18.12.1913
 |Туған жері          = Роанак 
 |Мансабы               = 
 |Азаматтығы            = АҚШ
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 20.11.1989
 |Қайтыс болған жері    = Санта- Моника, АҚШ
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Линн Барри'''  ({{lang-en|Lynn Bari}};[[18 желтоқсан]] 1913 – [[20 қараша]] 1989) — [[америка]]ндық актриса, [[1930 жыл]]дан бастап, жүзден астам «20th Century Fox» компаниясының фильмдерінде түсті, негізінен жауыздарды және адам өлтіретін адам рөлін ойнайтын.

== Өмірбаяны ==
Маргарет Шуйлер Фишер ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. Margaret Schuyler Fisher) шын аты, Раонак қаласында ([[Вирджиния|Виргиния штаты]]) туған. Ол  Кинодағы бірінші рөльдердің көбісінде хатшы - қыз және басқада рөлдерде [[1930 жыл]]дан бастап түсті. 
Әйгілі рөлдердің бірі ол, «[[Қасиетті Людовик каролінің көпірі]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінде, [[1944 жыл]]ы түсірілген.

[[1952 жыл]]ы ол өзінің меншікті, «[[Леди Босс]]&lt;nowiki/&gt;» сериалында Гвэн Аллен болып түсті.

Актриса 3 рет үйленген:

•Уолтер Кейн 1939-1943

•Сидни Луфт 1943-1950

•Натан Риклз 1955 – 1972

Линн Бари 75 жасында, өз үйінде Санта-Моникада инфарктан қайтыс болды.

== Жеке өмірі ==
Бари үш рет тұрмыс құрған. Оның алғашқы күйеуі агент Уолтер Кейн болды, олардың некесі 1939 жылдан 1943 жылға дейін созылды. Екінші күйеуі Сидни Лафт еді, бұл неке 1943 жылғы 28 қарашадан 1950 жылғы 26 желтоқсанға дейін жалғасты. Осы некеде олардың қызы 1945 жылғы 7 тамызда [[Калифорния|Калифорния штатының]] [[Санта-Моника]] қаласындағы Әулие Иоанн ауруханасында дүниеге келгенімен, келесі күні шетінеп кеткен. Екі жылдан кейін, 1948 жылы, олардың ұлы Джон Майкл Лафт дүниеге келді. Джон Майкл Лафт пен Бари арасындағы «қамқорлық үшін күрестің» нысаны болды. 1958 жылғы қарашада [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] судьясы шешімді Баридің пайдасына шығарды. Бұл шешім Лафттың тұрмыстық жағдайы «баланы тәрбиелеуге лайықты орын емес» деген негізде қабылданды. 1955 жылғы 30 тамызда ол психиатр Натан Раклзға тұрмысқа шықты, алайда бұл неке де 1972 жылы ажырасумен аяқталды.

Бари сенімді республикалық көзқарасты ұстанды. Ол консервативтік идеяларды белсенді қолдап, республикалық партиядан президенттікке ұсынылған саясаткерлерді — Гуверден бастап Рейганға дейін — қолдап үгіт жүргізді, сондай-ақ Республикалық партияның ұлттық съездерінің тұрақты қатысушысы болды.

== Фильмография ==
* 1933 —  [[Билеп жүрген леди]]
* 1946 - [[Шок]] — Элейн Джордан
* 1955 - [[Эбботт және Костелло, Кистоун полицейскиларын қарсы алуда]] — Леота ван Клиф
* 1952 - [[Біреу менің қызымды көрді ме?]] — Хэрриет Блейсдэлл
* 1952 - [[Мен Джинни туралы армандаймын|Мен Джинни туралы армандаймын — Миссис МакДауэлл]]
* [[Мен Джинни туралы армандаймын]]       [[Кливлендтан шыққан жігіт]] (1949) — Кэтрин Джексон
* [[Қасиетті Людовик каролінің көпірі]] (1944) — Микаэла Вильегас
* [[Оркестранттардың әйелдері]] (1942) — Джейни Стивенс
* [[Күн сәулесі алабының серенадасы]] (1941) — Вивьен Даун
* [[Кит Карсон]] (1940) — Долорес Марфи
* [[Лиллиан Расселл]] (1940) — Эдна МакКаули
* [[Чарли Чан Түнек қаласында]] (1939) — Мари Дубон
* [[Ребекка Саннибург фермасынан]] (1938) — Миртл

[[Санат:Миокард инфарктінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:Голливуд Даңқ аллеясы]]
[[Санат:АҚШ кинематографы актрисалары]]</text>
      <sha1>tlji672q4rfl7psb6qj40zzyhk75uwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолий Алексеевич Карацуба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558202</id>
    <revision>
      <id>3628096</id>
      <parentid>2530957</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T18:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2316" sha1="c8z8chjbzwv2nptdwrxhyv95lun73le" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Карацуба Анатолий Алексеевич
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = A.A.Karatsuba graduate.jpg
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 31.01.1937
 |Туған жері           = [[Грозный]]
 |Қайтыс болған күні     = 28.09.2008
 |Қайтыс болған жері     = [[Мәскеу]]
 |Азаматтығы             = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Ғылыми аясы            = математика
 |Жұмыс орны             = Мәскеу мемлекеттік университеті
 |Ғылыми дәрежесі        = Физика-математика ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = Мәскеу мемлекеттік университеті
 |Ғылыми жетекші         = Коробов Н. М.
 |Атақты шәкірттері      = Воронин С. М., Чубариков В. Н.
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = *[[1981]] - Чебышев сыйлығы
*[[1999]] - Еңбек сіңірген ғылым қайраткері
*[[2001]] - Виноградов сыйлығының
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

'''Карацуба Анатолий Алексеевич''' ([[31 қаңтар]], [[1937 жыл]], [[Грозный]] - [[28 қыркүйек]], [[2008]], [[Мәскеу]]) - кеңестік және ресейлік математик.

== Марапаттамалары ==
*[[1981]] - Чебышев сыйлығы
*[[1999]] - Еңбек сіңірген ғылым қайраткері
*[[2001]] - Виноградов сыйлығының

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://www.mi.ras.ru/~karatsuba/list.html Ғылыми еңбектер тізімі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228033329/http://www.mi.ras.ru/~karatsuba/list.html |date=2018-02-28 }}

[[Санат:31 қаңтарда туғандар]]

[[Санат:28 қыркүйекте қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>c8z8chjbzwv2nptdwrxhyv95lun73le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құмарлық анатомиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>566847</id>
    <revision>
      <id>3627957</id>
      <parentid>3575827</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>88032</id>
      </contributor>
      <origin>3627957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6250" sha1="aj7gspkfg3jmyvwmjaxt6otvp386cdl" xml:space="preserve">{{Телесериал|Қазақша атауы=Құмарлық анатомиясы|Шынайы атауы={{lang-en|Grey's Anatomy}}|жанры={{Plainlist |
* [[медициналық драма]]
* [[романтикалық драма]]
* [[қара әзіл|қара комедия]]
* [[сабын операсы]]
}}|авторы=[[Шонда Раймс]]|рөлдерде=[[Эллен Помпео]]&lt;br&gt;[[Сандра О]]&lt;br&gt;[[Кэтрин Хайгл]]&lt;br&gt;[[Джастин Чэмберс]]&lt;br&gt;[[Теодор Реймонд Найт|Т. Р. Найт]]&lt;br&gt;[[Чандра Уилсон]]&lt;br&gt;[[Джеймс Пикенс (кіші)]]&lt;br&gt;[[Патрик Демпси]]&lt;br&gt;[[Исайя Вашингтон]]&lt;br&gt;[[Кейт Уолш]]&lt;br&gt;[[Сара Рамирес]]&lt;br&gt;[[Эрик Дэйн]]&lt;br&gt;[[Кайлер Ли]]&lt;br&gt;[[Брук Смит]]&lt;br&gt;[[Кевин Маккидд]]&lt;br&gt;[[Джессика Кэпшоу]] &lt;br&gt;[[Ким Рейвер]]&lt;br&gt;[[Сара Дрю]]&lt;br&gt;[[Джесси Уильямс]]&lt;br&gt;[[Камилла Ладдингтон]]&lt;br&gt;[[Гай Чарльз]]&lt;br&gt;[[Джеррика Хинтон]]&lt;br&gt;[[Тесса Феррер]]&lt;br&gt;[[Катерина Скорсоне]]&lt;br&gt;[[Келли Маккрири]]&lt;br&gt;[[Джейсон Уинстон Джордж]]&lt;br&gt;[[Мартин Хендерсон]]&lt;br&gt;[[Джакомо Джианниотти]]|бет басы=«Cosy in the Rocket»|композиторы=Psapp|маусымдар=22|сериялар саны=466|атқарушы продюсері=[[Шонда Раймс]]&lt;br&gt;[[Бетси Бирс]]&lt;br&gt;[[Марк Гордон]]&lt;br&gt;[[Криста Вернофф]]&lt;br&gt;Роб Корн&lt;br&gt;Марк Вилдинг&lt;br&gt;Джоан Рэтер&lt;br&gt;Тони Фелан&lt;br&gt;Джеймс Д. Пэрриот|ұзақтығы=41-43 минут|студия=[[ShondaLand]]&lt;br&gt;The Mark Gordon Company&lt;br&gt;[[ABC Studios]]|телеарна=[[American Broadcasting Company|ABC]]|көрсете бастады=2005 жыл 27 наурыз|соңғы рет көрсетілді=қазіргі уақытта|бейне форматы=[[480i]]&lt;br&gt;[[1080i]] ([[16:9]] [[Айқындығы жоғары теледидар|HDTV]])|дыбысы=[[Стереофоникалық дыбыс жазу|Стерео]]|байланысы бар шоу=[[Уақытша тәжірибе]]&lt;br&gt;[[19 өрт сөндіру бекеті]]|imdb_id=0413573|сайт=https://abc.com/shows/greys-anatomy|түсірілім орны=[[Лос Анжелес]]|Тілі=[[ағылшын тілі]]|мемлекет={{USA}}}}

«'''Грей Анатомиясы'''» ([[Ағылшын тілі|ағыл]].&amp;nbsp;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Grey's Anatomy&lt;/span&gt;'') — Сиэттл Грей ауруханасының дәрігерлер, интерн және науқастардың күнделікті өмір туралы Шонда Раймс шығарған американдық телесериал. 2005 жылы наурыздың 27-ші жұлдызында [[American Broadcasting Company|ABC]] каналында алғаш тұсаукесері өтті, содан бері әлі де 12 маусымы көрсетілуде. Сонымен қатар 2016 жылдың 3 Наурызында бұл сериал 13 маусымға созылған болатын.

Басты сюжетте — көбіне «Сиэтл Грейс» («англ. Seattle Grace Hospital», «SGH») ауруханасындағы интерн, дәрігер және басқа да персонал өмірі жайлы. Іс жүзінде бұл сериалды Лос-Анджелестегі, Калифорния штатында түсіреді.

Сериалдың танымалдылығынан Эддисон Монтгомери персонаж туралы спин-офф жарық көрді, тұсаукесері 2007 жылы қырқүйектің 27 болған. Одан басқа өнімдерге 4 альбом өлеңімен, сонымен қатар видеоойын да кіреді. Барлық маусымы  DVD мен Blu-Ray-ге шыққан.

Коммерциялық табыстан да басқа бұл сериал сыншылардың көзқарасымен де ақталды. Сынамалы бөлімі бірден 16,25 миллион телекөрермен жинады. Ал бірінші маусым 22,22 миллион көрерменге ие болды. 2-ші мен 3-ші маусымы одан көп мадақтауларға ие болғанымен, одан кейін кішкене рейтингі төмендеді. Оған карамастан ол ең танымал және жоғарғы денгейдегі драма болып қала берді. Телесериал өте көп марапаттаулар мен ықыласқа бөленді. Марапаттаулардың бірі 2006 жылы [[Алтын глобус]] &quot;Ең үздік телевизиалық драма&quot; номинациясында ұтып алды, одан бөлек 2006-2007 жылдары «Үздік драмалық сериал» категориясында «Эмми» сыйлығына ұсынылған. Алайда, «Құмарлық анатомиясы» одан бөлек актерлік шеберлік, сценарийі, техникалық категориядан да көптеген мадақтама алған болатын. Жалпы айтқанда бұл телешоу 2010 жылы ең кірісті телефизиялық шоулардың ішінен ойып тұрып 4-ші орынды алды. Кіріс жарты сағат шоуға  $ 2,67 млн-ды құрады. 2013 жылы «Entertainment Weekly» журналының нұсқасы бойынша сериал «100 аса зор телешоу» тізіміне кірді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:American Broadcasting Company телебағдарламалары]]
[[Санат:1985 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Disney Television Studios]]
[[Санат:Disney Media Networks]]</text>
      <sha1>aj7gspkfg3jmyvwmjaxt6otvp386cdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борнхольм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569784</id>
    <revision>
      <id>3627980</id>
      <parentid>3627871</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3809" sha1="o9h7pm7a6hnv3eft6yxulwy6pt3trs4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:EKRN (Bornholm airport).jpg|нобай]]
'''Борнхольм аралы''' (Bornholm) — Балтық теңізінің оңтүстік-батыс бөлігіндегі арал. Данияның қармағында. Жері 588 км². Халқы -      41 802 адам (2011). Борнхольм аралының солтүстік бөлігі архейлік граниттен, оңтүстік бөлігі палеозой мен мезозойдың құм тасы, тақта тасы және әк тасынан түзілген. Жері морена және су мен мұздық шайып әкелген шөгінділерден құралған адырлы жазық, биіктігі 162 м. Оңтүстік-шығысы мен батыс жағасын бойлай қылқан жапырақты ағаш отырғызылған құм төбелер алып жатыр. Жерінің 17%-ке жуығы орман. Саз бен каолин бар. Гранит алынады. Басты қаласы және порты-Ренне.&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы»/Бас редакторы М.Қ. Қаратаев - Алматы, 1973, II том&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
Аралдың [[солтүстік]] бөлігінің басым бөлігін архей дәуірінің [[гранит|граниттері]] құрайды. [[Оңтүстік|Оңтүстігінде]] [[палеозой]] және [[мезозой]] дәуірлеріне жататын құмтастар, тақтатастар мен әктастар кең таралған.
Борнхольмдегі Фуронг ярусына (кейінгі кембрий кезеңі) жататын Алум тақтатастарының шөгінділері барлық алты суперзонаны қамтиды. Қазба қалдықтарының негізінде үш агностоид және он төрт трилобиттік аймақ анықталған. Осы қабаттан негізінен бөлшектенген склериттерден тұратын 8502 қазба үлгісі жиналған. Сипатталған туыстарға Ctenopyge, Eurycare, Leptoplastus, Olenus, Parabolina, Peltura, Protopeltura, Sphaerophthalmus, Lotagnostus және Triangulopyge жатады.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://2dgf.dk/xpdf/bull69-123-213.pdf|title=Furongian (upper Cambrian) trilobites and agnostoids
from the Alum Shale Formation of Bornholm, Denmark:revised taxonomy and biostratigraphy|author=|date=|website=2dgf.dk|publisher=|accessdate=2026-07-09|lang=eng}}&lt;/ref&gt;
Аралдың оңтүстік-шығысы мен [[батыс]] жағалауы бойында құмды төбелер (дюналар), ал солтүстігінде [[жартас|жартастар]] орналасқан. Жер бедері төбелі, мореналық және су-мұздық жазықтардан тұрады. Ең биік нүктесі — Рюттеркнегтен тауы (162 м). Өсімдік жамылғысында қылқанжапырақты ағаштар басым, ал жапырақты ормандар арал аумағының шамамен 17%-ын алып жатыр.
Аралдың солтүстік-шығысынан 18 км жерде шағын Эртхольмен архипелагы орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Дания аралдары]]
[[Санат:Алфавит бойынша аралдар]]</text>
      <sha1>o9h7pm7a6hnv3eft6yxulwy6pt3trs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэн Стивенс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578156</id>
    <revision>
      <id>3627944</id>
      <parentid>3627923</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:10 қазанда туғандар|10 қазанда туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3627944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18515" sha1="odenijt6nh0am8cob7k4n4kdm7q9x8a" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Дэ́ниел Джо́натан (Дэн) Сти́венс&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.filmdates.co.uk/people/6133-dan-stevens/|title=Dan Stevens profile|work=UK Cinema Release Dates|access-date=2013-10-25|archive-date=2016-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505225158/http://www.filmdates.co.uk/people/6133-dan-stevens|url-status=live}}&lt;/ref&gt;''' ({{lang-en|Daniel Jonathan &quot;Dan&quot; Stevens}}; [[10 қазан]] [[1982 жыл|1982]], Кройдон, Лондон&lt;ref name=&quot;data&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.talentedbritishactors.co.uk/dan.html|title=Dan Stevens @ Talented British Actors|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522110420/http://www.talentedbritishactors.co.uk/dan.html|archive-date=2009-05-22}}&lt;/ref&gt;) — британдық актёр. «Аббатство Даунтон» телесериалының Мэттью Кроули рөлімен танымал.

== Балалық шағы ==
Стивенс туылғаннан бері асырап алынған және Кройдонда,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tatler.com/the-tatler-list/s/dan-stevens |title=«Dan Stevens» (2013) The Tatler List, Condé Nast, UK |access-date=2013-10-25 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513053254/http://www.tatler.com/the-tatler-list/s/dan-stevens |url-status=live }}&lt;/ref&gt; мұғалімдер отбасында өскен. Оның інісі де асырап алынған.&lt;ref name=&quot;willow&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/8727046/Im-not-really-posh-says-Downton-Abbey-actor-Dan-Stevens.html |title=«I’m not really posh, says 'Downton Abbey' actor Dan Stevens» (27 August 2011) ''The Telegraph'', accessed 2 January 2012 |access-date=2013-10-25 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100924/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/8727046/Im-not-really-posh-says-Downton-Abbey-actor-Dan-Stevens.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Бүлікші жастық кезінен кейін&lt;ref name=dailymail&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-2032093/Downton-Abbeys-Dan-Stevens-went-rebellious-youth-heir-apparent.html|title='I spent most of my early years totally rebelling against anything I could': Dan Stevens on how he went from rebellious youth to Downton Abbey's heir apparent|date=2011-09-03|access-date=2011-10-03|work=[[Daily Mail]]|first=Louise|last=Gannon|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120200010/https://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-2032093/Downton-Abbeys-Dan-Stevens-went-rebellious-youth-heir-apparent.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Стивенс Тонбридж мектебіне (Кенттегі жекеше мектеп-интернат) түсті. Сол жерде ол театрмен қызыққан. &quot;Макбетте&quot; бас рөлге тыңдалымды өткен. Сол кезде оның мұғалімі жазушы Джонатан Смит болған.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The best teachers will always bowl you over|url=http://www.guardian.co.uk/books/2011/jun/19/jonathan-smith-following-game-robert-mccrum|publisher=[[The Guardian]]|date=2011-06-19|access-date=2013-10-25|archive-date=2011-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902225011/http://www.guardian.co.uk/books/2011/jun/19/jonathan-smith-following-game-robert-mccrum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens: My Best Teacher|url=http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=6111419|publisher=[[Times Educational Supplement]]|date=2011-09-23|access-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029205941/http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=6111419|archive-date=2013-10-29}}&lt;/ref&gt; Кембридждегі Эммануэль колледжінде ағылшын әдебиетін оқуды жалғастырған және курста үздік студент болған. Бітіруші курсында өз уақытының үлкен бөлігін театрға бөлген. Ол Кембридж университетінің&lt;ref&gt;{{cite web|title=Footlights Alumni 2000-2009|url=http://footlights.org/alumni-archive?name=2000-2009|publisher=[[Footlights]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015035210/http://footlights.org/alumni-archive?name=2000-2009|archive-date=2012-10-15}}&lt;/ref&gt; «Footlights» театралдық клубының және Марлоу қоғамының мүшесі болған және Ұлттық жастар театрінда актерлік тәжірбиені алған. Бірінше рет ол режиссер сэр Питер Холлдың көзіне &quot;Макбеттің&quot; өндірісінде түскен. Стивенс осы пьесада бас рөлді ойнаған, ал Холлдың қызы Ребекка леди Макбетті&lt;ref&gt;{{cite news|title=Macbeth|url=http://www.societies.cam.ac.uk/marlowe/showarchive/macbeth/press.htm|publisher=[[Marlowe Society]]|year=2002|archive-url=https://archive.today/20121223112051/http://www.societies.cam.ac.uk/marlowe/showarchive/macbeth/press.htm|archive-date=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rebecca Hall takes the lead|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8852878/Rebecca-Hall-takes-the-lead.html|publisher=[[Daily Telegraph]]|date=2011-10-29|access-date=2013-10-25|archive-date=2011-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20111029142805/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8852878/Rebecca-Hall-takes-the-lead.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens Interview: How Being 'Downton Abbey's Hero Has Changed His Life|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2011/11/04/downton-abbey-dan-stevens-interview_n_1075617.html|publisher=[[Huffington Post]]|date=2011-11-04|access-date=2013-10-25|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807192837/http://www.huffingtonpost.co.uk/2011/11/04/downton-abbey-dan-stevens-interview_n_1075617.html}}&lt;/ref&gt; ойнады.

Стивенс кәсіби актерлік мансабын 2004 жылы Холл оны Шекспирдің «сізге ұнайтындай» комедиясының қойылымында Орландо рөліне шақырған кезде бастады. Тур аясында қойылым Кингстондағы Темза Роуз театрында, Нью-Йорктегі Бруклин музыка академиясында, Сан-Францискодағы Карран театрында және Лос-Анджелестегі Ахмансон театрында көрсетілді. Дебют актерге Ұлыбритания мен АҚШ сыншыларының жақсы пікірлерін берді&lt;ref&gt;{{cite news |author=Charles Spencer |title=New dreams blossom in Hall's Indian summer |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3632960/New-dream-blossoms-in-Halls-Indian-summer.html |work=The Telegraph |date=2004-12-07 |access-date=2021-06-25 |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3632960/New-dream-blossoms-in-Halls-Indian-summer.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Ben Brantley |title= The Listings: DAN STEVENS |url= https://www.nytimes.com/2005/01/28/arts/movies/the-listings-dan-stevens.html |work= New York Times |date= 2005-01-28 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2021-06-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.nytimes.com/2005/01/28/arts/movies/the-listings-dan-stevens.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Joel Hirschhorn |title= Review: 'As You Like It' |url= https://variety.com/2005/legit/reviews/as-you-like-it-15-1200528107/ |work= Variety |date= 2006-02-08 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2021-06-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210625145245/https://variety.com/2005/legit/reviews/as-you-like-it-15-1200528107/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Diane Haithman |title= Taking the fast lane to success |url= https://articles.latimes.com/2005/feb/25/entertainment/et-stevens25 |work= Los Angeles Times |date= 2005-02-25 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2016-11-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161112090703/http://articles.latimes.com/2005/feb/25/entertainment/et-stevens25 }}&lt;/ref&gt;, сондай-ақ, Ян Чарлсон сыйлығының номинациясын алды.

2006 жылы Стивенс Алан Холлингхерсттің Букер сыйлығын алған «Сұлулық желісі»&lt;ref&gt;{{cite news|title=Close-up: Dan Stevens|url=https://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/closeup-dan-stevens-785259.html|newspaper=[[The Independent]]|date=2008-02-24|access-date=2021-06-25|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925032939/http://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/closeup-dan-stevens-785259.html}}&lt;/ref&gt; романының қойылымында Ник Гест рөлін сомдады. Сол жылы ол Питер Боулз және Джуди Денчпен бірге Лондондағы Хаймаркет театрында Ноэль Ковардтың «Шөп безгегінде» Саймон Блиссті ойнады; режиссері Питер Холл болды. Ол сондай-ақ Дракула  қойылымындағы Лорд Холмвудтың рөлін және Эмми сыйлығының лауреаты Максвелл фильміндегі Базил Брукстың рөлін сомдады. Сол жылы ол Screen International ертеңгі күннің жұлдызы деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.screendaily.com/festivals/cannes-news/screen-bfi-london-film-festival-team-for-stars-of-tomorrow/5088245.article|title=Screen, BFI London Film Festival team for Stars of Tomorrow|access-date=2021-06-25|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131605/https://www.screendaily.com/festivals/cannes-news/screen-bfi-london-film-festival-team-for-stars-of-tomorrow/5088245.article|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылы Стивенс Джейн Остиннің «Сезім мен сезімталдық» романының бейімделуінде Эдвард Феррарстың рөлін ойнады, сонымен қатар Ноэль Ковардтың «Құйын» романында ойнады. 2009 жылы актер Мишель Докеридің қатысуымен «Бұранданың бұралуы» әңгімесінің желісімен түсірілген қойылымда пайда болды (ол кейінірек «Даунтон аббаттығында» бірге ойнайды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/10/forever-haunting-the-turn-of-the-screw-scares-again-and-again |title=Forever Haunting: ‘The Turn of the Screw’ Scares Again and Again {{!}} Anglophenia {{!}} BBC America&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-06-25 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629164331/https://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/10/forever-haunting-the-turn-of-the-screw-scares-again-and-again |url-status=live }}&lt;/ref&gt;). Сол жылы Стивенс Вест-Эндке оралды,онда ол Том Стоппардтың «Аркадиядағы» Септимус Ходж рөлін ойнады.

2022 жылдың мамырында Стивенстің Годзилла Конгқа қарсы сиквелдінің жалғасындағы басты кейіпкер рөліне шақыруы туралы ақпарат пайда болды.&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ru|url=https://www.igromania.ru/news/116083/Glavnuyu_rol_v_sikvele_Godzilly_protiv_Konga_sygraet_zvezda_Legiona.html|title=Главную роль в сиквеле «Годзиллы против Конга» сыграет звезда «Легиона»|description=новость|publisher=www.igromania.ru|access-date=2022-05-14|archive-date=2022-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514004803/https://www.igromania.ru/news/116083/Glavnuyu_rol_v_sikvele_Godzilly_protiv_Konga_sygraet_zvezda_Legiona.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Стивенс 2011 жылы бірнеше достарымен бірге құрған The Junket онлайн басылымының бас редакторы болды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens takes the helm at literary magazine|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/9839860/Dan-Stevens-takes-the-helm-at-literary-magazine.html|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=2013-02-01|access-date=2021-06-25|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.telegraph.co.uk/culture/books/9839860/Dan-Stevens-takes-the-helm-at-literary-magazine.html}}&lt;/ref&gt;

Ағылшын тілінен басқа француз және неміс тілдерін еркін меңгерген.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Actor Dan Stevens is Not the (Proper British) Man You Think He Is|url=https://www.townandcountrymag.com/leisure/arts-and-culture/reviews/a937/dan-stevens-interview/|publisher=Town &amp; Country Magazine|date=2013-01-01|access-date=2021-06-25|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.townandcountrymag.com/leisure/arts-and-culture/reviews/a937/dan-stevens-interview/}}&lt;/ref&gt;


== Жеке өмірі ==
Стивенс оңтүстікафрикалық джаз әншісі Сьюзи Хариетке үйленген. Әйелі қазір ән мұғалімі. Олар 2006 жылы, Англиядағы Шеффилдте әр түрлі театрларда ойнағанда кездескен. Жұбайлардың үш баласы бар: екі қыз - Уиллоу (2009) және Иден (2016)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dan Stevens on Beauty and the Beast, life after Downton and his trim new look|url=http://www.telegraph.co.uk/films/2017/03/10/dan-stevens-beauty-beast-torture-downton-adopted-weight-loss/|work=The Telegraph|access-date=2017-03-21|language=en}}&lt;/ref&gt;, және бір ұл - Обри (2012). Ребекка Холл Уиллоудың шоқындырылған анасы болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/film/article4196587.ece|title=Downton Abbey’s Dan Stevens goes to Hollywood|date=2014-09-06|access-date=2015-02-27|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105063227/http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/film/article4196587.ece}}&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Орысша атауы !! Атауы !! Рөлі 
|-
|2004|| Франкенштейн || Frankenstein || Генри
|-
|2006|| Линия красоты || The Line of Beauty || Ник Гэст
|-
|2006|| Дракула || Dracula || лорд Артур Холмвуд
|-
|2007|| Максвелл || Maxwell || Бэзил Брукс
|-
|2007|| Мисс Марпл Агаты Кристи || Marple: Nemesis || Майкл Рейфил
|-
|2008|| Разум и чувства || Sense and Sensibility || Эдвард Феррарс
|-
|2009|| Хильда || Hilde || Дэвид Кэмерон
|-
|2009|| Поворот винта || The Turn of the Screw || доктор Фишер
|-
|2010-2012|| Аббатство Даунтон || Downton Abbey ||Мэттью Кроули (25 эпизод)
|-
|2011|| Книга мертвых Северного Лондона || The North London Book of the Dead || диктор
|-
|2011|| Приходящая няня || Babysitting || Спенсер
|-
|2012|| Вампирши || Vamps || Джоуи Ван Хельсинг
|-
|2012|| Мелководье || Shallow || Ричард Доув
|-
|2013|| Лето в феврале || Summer in February || Гилберт Эванс
|-
|2013|| Пятая власть || The Fifth Estate || Иэн Катц
|-
|2013|| Люди будущего || The Tomorrow People || TIM (3 эпизод) 
|-
|2014|| Гость || The Guest || Дэвид Коллинз
|-
|2014|| Однажды в сказке || Once Upon a Time: Wicked Is Coming || әңгіме айтушы 
|-
|2014-2017|| Кайф с доставкой || High Maintenance || Колин (3 эпизод)
|-
|2014|| Прогулка среди могил || A Walk Among the Tombstones || Кенни Кристо
|-
|2014|| Сапожник || The Cobbler || Эмильяно
|-
|2014|| Ночь в музее: Секрет гробницы || Night at the Museum: Secret of the Tomb || Ланселот
|-
|2015|| Преступная деятельность || Criminal Activities || Ной
|-
|2015-2016|| Суперособняк || SuperMansion || Бансен (2 эпизода)
|-
|2016||  Билет || The Ticket || Джеймс
|-
|2016|| Стратегии Оппенгейма || Norman: The Moderate Rise and Tragic Fall of a New York Fixer || Дэвид
|-
|2016|| Моя девушка – монстр || Colossal || Тим
|-
|2017-2018|| Легион || Legion || Дэвид Хэллер (8 эпизод)
|-
|2017|| Красавица и чудовище || Beauty and the Beast || Құбыжық
|-
|2017|| Допуск || Permission || Уилл
|-
|2017|| Маршалл || Marshall ||
|-
|2017|| Человек, который изобрёл Рождество || The Man Who Invented Christmas || Чарльз Диккенс
|}

== Сілтемелер ==
{{commons category}}
* {{IMDb name|1405398|Дэн Стивенс}}
* {{Twitter|thatdanstevens|Дэн Стивенс}}
* https://www.instagram.com/thatdanstevens/
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81,_%D0%94%D1%8D%D0%BD

== Дереккөздер ==

[[Санат:1982 жылы туғандар]]
[[Санат:Лондонда туғандар]]
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]
[[Санат:Кембридж университеті түлектері]]
[[Санат:Ұлыбритания киноактерлері]]
[[Санат:Аудиокітап баяндаушылары]]
[[Санат:Актерлік өнер]]</text>
      <sha1>odenijt6nh0am8cob7k4n4kdm7q9x8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627945</id>
      <parentid>3627944</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Лондонда туғандар|Лондонда туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3627945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18466" sha1="fdvf68amynfw67mleb2kdimwcqd3vh7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Дэ́ниел Джо́натан (Дэн) Сти́венс&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.filmdates.co.uk/people/6133-dan-stevens/|title=Dan Stevens profile|work=UK Cinema Release Dates|access-date=2013-10-25|archive-date=2016-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505225158/http://www.filmdates.co.uk/people/6133-dan-stevens|url-status=live}}&lt;/ref&gt;''' ({{lang-en|Daniel Jonathan &quot;Dan&quot; Stevens}}; [[10 қазан]] [[1982 жыл|1982]], Кройдон, Лондон&lt;ref name=&quot;data&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.talentedbritishactors.co.uk/dan.html|title=Dan Stevens @ Talented British Actors|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522110420/http://www.talentedbritishactors.co.uk/dan.html|archive-date=2009-05-22}}&lt;/ref&gt;) — британдық актёр. «Аббатство Даунтон» телесериалының Мэттью Кроули рөлімен танымал.

== Балалық шағы ==
Стивенс туылғаннан бері асырап алынған және Кройдонда,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tatler.com/the-tatler-list/s/dan-stevens |title=«Dan Stevens» (2013) The Tatler List, Condé Nast, UK |access-date=2013-10-25 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513053254/http://www.tatler.com/the-tatler-list/s/dan-stevens |url-status=live }}&lt;/ref&gt; мұғалімдер отбасында өскен. Оның інісі де асырап алынған.&lt;ref name=&quot;willow&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/8727046/Im-not-really-posh-says-Downton-Abbey-actor-Dan-Stevens.html |title=«I’m not really posh, says 'Downton Abbey' actor Dan Stevens» (27 August 2011) ''The Telegraph'', accessed 2 January 2012 |access-date=2013-10-25 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100924/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/8727046/Im-not-really-posh-says-Downton-Abbey-actor-Dan-Stevens.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Бүлікші жастық кезінен кейін&lt;ref name=dailymail&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-2032093/Downton-Abbeys-Dan-Stevens-went-rebellious-youth-heir-apparent.html|title='I spent most of my early years totally rebelling against anything I could': Dan Stevens on how he went from rebellious youth to Downton Abbey's heir apparent|date=2011-09-03|access-date=2011-10-03|work=[[Daily Mail]]|first=Louise|last=Gannon|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120200010/https://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-2032093/Downton-Abbeys-Dan-Stevens-went-rebellious-youth-heir-apparent.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Стивенс Тонбридж мектебіне (Кенттегі жекеше мектеп-интернат) түсті. Сол жерде ол театрмен қызыққан. &quot;Макбетте&quot; бас рөлге тыңдалымды өткен. Сол кезде оның мұғалімі жазушы Джонатан Смит болған.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The best teachers will always bowl you over|url=http://www.guardian.co.uk/books/2011/jun/19/jonathan-smith-following-game-robert-mccrum|publisher=[[The Guardian]]|date=2011-06-19|access-date=2013-10-25|archive-date=2011-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902225011/http://www.guardian.co.uk/books/2011/jun/19/jonathan-smith-following-game-robert-mccrum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens: My Best Teacher|url=http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=6111419|publisher=[[Times Educational Supplement]]|date=2011-09-23|access-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029205941/http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=6111419|archive-date=2013-10-29}}&lt;/ref&gt; Кембридждегі Эммануэль колледжінде ағылшын әдебиетін оқуды жалғастырған және курста үздік студент болған. Бітіруші курсында өз уақытының үлкен бөлігін театрға бөлген. Ол Кембридж университетінің&lt;ref&gt;{{cite web|title=Footlights Alumni 2000-2009|url=http://footlights.org/alumni-archive?name=2000-2009|publisher=[[Footlights]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015035210/http://footlights.org/alumni-archive?name=2000-2009|archive-date=2012-10-15}}&lt;/ref&gt; «Footlights» театралдық клубының және Марлоу қоғамының мүшесі болған және Ұлттық жастар театрінда актерлік тәжірбиені алған. Бірінше рет ол режиссер сэр Питер Холлдың көзіне &quot;Макбеттің&quot; өндірісінде түскен. Стивенс осы пьесада бас рөлді ойнаған, ал Холлдың қызы Ребекка леди Макбетті&lt;ref&gt;{{cite news|title=Macbeth|url=http://www.societies.cam.ac.uk/marlowe/showarchive/macbeth/press.htm|publisher=[[Marlowe Society]]|year=2002|archive-url=https://archive.today/20121223112051/http://www.societies.cam.ac.uk/marlowe/showarchive/macbeth/press.htm|archive-date=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rebecca Hall takes the lead|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8852878/Rebecca-Hall-takes-the-lead.html|publisher=[[Daily Telegraph]]|date=2011-10-29|access-date=2013-10-25|archive-date=2011-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20111029142805/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8852878/Rebecca-Hall-takes-the-lead.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens Interview: How Being 'Downton Abbey's Hero Has Changed His Life|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2011/11/04/downton-abbey-dan-stevens-interview_n_1075617.html|publisher=[[Huffington Post]]|date=2011-11-04|access-date=2013-10-25|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807192837/http://www.huffingtonpost.co.uk/2011/11/04/downton-abbey-dan-stevens-interview_n_1075617.html}}&lt;/ref&gt; ойнады.

Стивенс кәсіби актерлік мансабын 2004 жылы Холл оны Шекспирдің «сізге ұнайтындай» комедиясының қойылымында Орландо рөліне шақырған кезде бастады. Тур аясында қойылым Кингстондағы Темза Роуз театрында, Нью-Йорктегі Бруклин музыка академиясында, Сан-Францискодағы Карран театрында және Лос-Анджелестегі Ахмансон театрында көрсетілді. Дебют актерге Ұлыбритания мен АҚШ сыншыларының жақсы пікірлерін берді&lt;ref&gt;{{cite news |author=Charles Spencer |title=New dreams blossom in Hall's Indian summer |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3632960/New-dream-blossoms-in-Halls-Indian-summer.html |work=The Telegraph |date=2004-12-07 |access-date=2021-06-25 |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3632960/New-dream-blossoms-in-Halls-Indian-summer.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Ben Brantley |title= The Listings: DAN STEVENS |url= https://www.nytimes.com/2005/01/28/arts/movies/the-listings-dan-stevens.html |work= New York Times |date= 2005-01-28 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2021-06-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.nytimes.com/2005/01/28/arts/movies/the-listings-dan-stevens.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Joel Hirschhorn |title= Review: 'As You Like It' |url= https://variety.com/2005/legit/reviews/as-you-like-it-15-1200528107/ |work= Variety |date= 2006-02-08 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2021-06-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210625145245/https://variety.com/2005/legit/reviews/as-you-like-it-15-1200528107/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Diane Haithman |title= Taking the fast lane to success |url= https://articles.latimes.com/2005/feb/25/entertainment/et-stevens25 |work= Los Angeles Times |date= 2005-02-25 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2016-11-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161112090703/http://articles.latimes.com/2005/feb/25/entertainment/et-stevens25 }}&lt;/ref&gt;, сондай-ақ, Ян Чарлсон сыйлығының номинациясын алды.

2006 жылы Стивенс Алан Холлингхерсттің Букер сыйлығын алған «Сұлулық желісі»&lt;ref&gt;{{cite news|title=Close-up: Dan Stevens|url=https://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/closeup-dan-stevens-785259.html|newspaper=[[The Independent]]|date=2008-02-24|access-date=2021-06-25|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925032939/http://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/closeup-dan-stevens-785259.html}}&lt;/ref&gt; романының қойылымында Ник Гест рөлін сомдады. Сол жылы ол Питер Боулз және Джуди Денчпен бірге Лондондағы Хаймаркет театрында Ноэль Ковардтың «Шөп безгегінде» Саймон Блиссті ойнады; режиссері Питер Холл болды. Ол сондай-ақ Дракула  қойылымындағы Лорд Холмвудтың рөлін және Эмми сыйлығының лауреаты Максвелл фильміндегі Базил Брукстың рөлін сомдады. Сол жылы ол Screen International ертеңгі күннің жұлдызы деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.screendaily.com/festivals/cannes-news/screen-bfi-london-film-festival-team-for-stars-of-tomorrow/5088245.article|title=Screen, BFI London Film Festival team for Stars of Tomorrow|access-date=2021-06-25|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131605/https://www.screendaily.com/festivals/cannes-news/screen-bfi-london-film-festival-team-for-stars-of-tomorrow/5088245.article|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылы Стивенс Джейн Остиннің «Сезім мен сезімталдық» романының бейімделуінде Эдвард Феррарстың рөлін ойнады, сонымен қатар Ноэль Ковардтың «Құйын» романында ойнады. 2009 жылы актер Мишель Докеридің қатысуымен «Бұранданың бұралуы» әңгімесінің желісімен түсірілген қойылымда пайда болды (ол кейінірек «Даунтон аббаттығында» бірге ойнайды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/10/forever-haunting-the-turn-of-the-screw-scares-again-and-again |title=Forever Haunting: ‘The Turn of the Screw’ Scares Again and Again {{!}} Anglophenia {{!}} BBC America&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-06-25 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629164331/https://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/10/forever-haunting-the-turn-of-the-screw-scares-again-and-again |url-status=live }}&lt;/ref&gt;). Сол жылы Стивенс Вест-Эндке оралды,онда ол Том Стоппардтың «Аркадиядағы» Септимус Ходж рөлін ойнады.

2022 жылдың мамырында Стивенстің Годзилла Конгқа қарсы сиквелдінің жалғасындағы басты кейіпкер рөліне шақыруы туралы ақпарат пайда болды.&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ru|url=https://www.igromania.ru/news/116083/Glavnuyu_rol_v_sikvele_Godzilly_protiv_Konga_sygraet_zvezda_Legiona.html|title=Главную роль в сиквеле «Годзиллы против Конга» сыграет звезда «Легиона»|description=новость|publisher=www.igromania.ru|access-date=2022-05-14|archive-date=2022-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514004803/https://www.igromania.ru/news/116083/Glavnuyu_rol_v_sikvele_Godzilly_protiv_Konga_sygraet_zvezda_Legiona.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Стивенс 2011 жылы бірнеше достарымен бірге құрған The Junket онлайн басылымының бас редакторы болды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens takes the helm at literary magazine|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/9839860/Dan-Stevens-takes-the-helm-at-literary-magazine.html|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=2013-02-01|access-date=2021-06-25|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.telegraph.co.uk/culture/books/9839860/Dan-Stevens-takes-the-helm-at-literary-magazine.html}}&lt;/ref&gt;

Ағылшын тілінен басқа француз және неміс тілдерін еркін меңгерген.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Actor Dan Stevens is Not the (Proper British) Man You Think He Is|url=https://www.townandcountrymag.com/leisure/arts-and-culture/reviews/a937/dan-stevens-interview/|publisher=Town &amp; Country Magazine|date=2013-01-01|access-date=2021-06-25|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.townandcountrymag.com/leisure/arts-and-culture/reviews/a937/dan-stevens-interview/}}&lt;/ref&gt;


== Жеке өмірі ==
Стивенс оңтүстікафрикалық джаз әншісі Сьюзи Хариетке үйленген. Әйелі қазір ән мұғалімі. Олар 2006 жылы, Англиядағы Шеффилдте әр түрлі театрларда ойнағанда кездескен. Жұбайлардың үш баласы бар: екі қыз - Уиллоу (2009) және Иден (2016)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dan Stevens on Beauty and the Beast, life after Downton and his trim new look|url=http://www.telegraph.co.uk/films/2017/03/10/dan-stevens-beauty-beast-torture-downton-adopted-weight-loss/|work=The Telegraph|access-date=2017-03-21|language=en}}&lt;/ref&gt;, және бір ұл - Обри (2012). Ребекка Холл Уиллоудың шоқындырылған анасы болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/film/article4196587.ece|title=Downton Abbey’s Dan Stevens goes to Hollywood|date=2014-09-06|access-date=2015-02-27|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105063227/http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/film/article4196587.ece}}&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Орысша атауы !! Атауы !! Рөлі 
|-
|2004|| Франкенштейн || Frankenstein || Генри
|-
|2006|| Линия красоты || The Line of Beauty || Ник Гэст
|-
|2006|| Дракула || Dracula || лорд Артур Холмвуд
|-
|2007|| Максвелл || Maxwell || Бэзил Брукс
|-
|2007|| Мисс Марпл Агаты Кристи || Marple: Nemesis || Майкл Рейфил
|-
|2008|| Разум и чувства || Sense and Sensibility || Эдвард Феррарс
|-
|2009|| Хильда || Hilde || Дэвид Кэмерон
|-
|2009|| Поворот винта || The Turn of the Screw || доктор Фишер
|-
|2010-2012|| Аббатство Даунтон || Downton Abbey ||Мэттью Кроули (25 эпизод)
|-
|2011|| Книга мертвых Северного Лондона || The North London Book of the Dead || диктор
|-
|2011|| Приходящая няня || Babysitting || Спенсер
|-
|2012|| Вампирши || Vamps || Джоуи Ван Хельсинг
|-
|2012|| Мелководье || Shallow || Ричард Доув
|-
|2013|| Лето в феврале || Summer in February || Гилберт Эванс
|-
|2013|| Пятая власть || The Fifth Estate || Иэн Катц
|-
|2013|| Люди будущего || The Tomorrow People || TIM (3 эпизод) 
|-
|2014|| Гость || The Guest || Дэвид Коллинз
|-
|2014|| Однажды в сказке || Once Upon a Time: Wicked Is Coming || әңгіме айтушы 
|-
|2014-2017|| Кайф с доставкой || High Maintenance || Колин (3 эпизод)
|-
|2014|| Прогулка среди могил || A Walk Among the Tombstones || Кенни Кристо
|-
|2014|| Сапожник || The Cobbler || Эмильяно
|-
|2014|| Ночь в музее: Секрет гробницы || Night at the Museum: Secret of the Tomb || Ланселот
|-
|2015|| Преступная деятельность || Criminal Activities || Ной
|-
|2015-2016|| Суперособняк || SuperMansion || Бансен (2 эпизода)
|-
|2016||  Билет || The Ticket || Джеймс
|-
|2016|| Стратегии Оппенгейма || Norman: The Moderate Rise and Tragic Fall of a New York Fixer || Дэвид
|-
|2016|| Моя девушка – монстр || Colossal || Тим
|-
|2017-2018|| Легион || Legion || Дэвид Хэллер (8 эпизод)
|-
|2017|| Красавица и чудовище || Beauty and the Beast || Құбыжық
|-
|2017|| Допуск || Permission || Уилл
|-
|2017|| Маршалл || Marshall ||
|-
|2017|| Человек, который изобрёл Рождество || The Man Who Invented Christmas || Чарльз Диккенс
|}

== Сілтемелер ==
{{commons category}}
* {{IMDb name|1405398|Дэн Стивенс}}
* {{Twitter|thatdanstevens|Дэн Стивенс}}
* https://www.instagram.com/thatdanstevens/
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81,_%D0%94%D1%8D%D0%BD

== Дереккөздер ==

[[Санат:1982 жылы туғандар]]
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]
[[Санат:Кембридж университеті түлектері]]
[[Санат:Ұлыбритания киноактерлері]]
[[Санат:Аудиокітап баяндаушылары]]
[[Санат:Актерлік өнер]]</text>
      <sha1>fdvf68amynfw67mleb2kdimwcqd3vh7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627946</id>
      <parentid>3627945</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:1982 жылы туғандар|1982 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3627946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18420" sha1="n6imtw5mcaajndyo3wrz3w4yxai66pt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Дэ́ниел Джо́натан (Дэн) Сти́венс&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.filmdates.co.uk/people/6133-dan-stevens/|title=Dan Stevens profile|work=UK Cinema Release Dates|access-date=2013-10-25|archive-date=2016-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505225158/http://www.filmdates.co.uk/people/6133-dan-stevens|url-status=live}}&lt;/ref&gt;''' ({{lang-en|Daniel Jonathan &quot;Dan&quot; Stevens}}; [[10 қазан]] [[1982 жыл|1982]], Кройдон, Лондон&lt;ref name=&quot;data&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.talentedbritishactors.co.uk/dan.html|title=Dan Stevens @ Talented British Actors|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522110420/http://www.talentedbritishactors.co.uk/dan.html|archive-date=2009-05-22}}&lt;/ref&gt;) — британдық актёр. «Аббатство Даунтон» телесериалының Мэттью Кроули рөлімен танымал.

== Балалық шағы ==
Стивенс туылғаннан бері асырап алынған және Кройдонда,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tatler.com/the-tatler-list/s/dan-stevens |title=«Dan Stevens» (2013) The Tatler List, Condé Nast, UK |access-date=2013-10-25 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513053254/http://www.tatler.com/the-tatler-list/s/dan-stevens |url-status=live }}&lt;/ref&gt; мұғалімдер отбасында өскен. Оның інісі де асырап алынған.&lt;ref name=&quot;willow&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/8727046/Im-not-really-posh-says-Downton-Abbey-actor-Dan-Stevens.html |title=«I’m not really posh, says 'Downton Abbey' actor Dan Stevens» (27 August 2011) ''The Telegraph'', accessed 2 January 2012 |access-date=2013-10-25 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100924/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/8727046/Im-not-really-posh-says-Downton-Abbey-actor-Dan-Stevens.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Бүлікші жастық кезінен кейін&lt;ref name=dailymail&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-2032093/Downton-Abbeys-Dan-Stevens-went-rebellious-youth-heir-apparent.html|title='I spent most of my early years totally rebelling against anything I could': Dan Stevens on how he went from rebellious youth to Downton Abbey's heir apparent|date=2011-09-03|access-date=2011-10-03|work=[[Daily Mail]]|first=Louise|last=Gannon|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120200010/https://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-2032093/Downton-Abbeys-Dan-Stevens-went-rebellious-youth-heir-apparent.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Стивенс Тонбридж мектебіне (Кенттегі жекеше мектеп-интернат) түсті. Сол жерде ол театрмен қызыққан. &quot;Макбетте&quot; бас рөлге тыңдалымды өткен. Сол кезде оның мұғалімі жазушы Джонатан Смит болған.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The best teachers will always bowl you over|url=http://www.guardian.co.uk/books/2011/jun/19/jonathan-smith-following-game-robert-mccrum|publisher=[[The Guardian]]|date=2011-06-19|access-date=2013-10-25|archive-date=2011-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902225011/http://www.guardian.co.uk/books/2011/jun/19/jonathan-smith-following-game-robert-mccrum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens: My Best Teacher|url=http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=6111419|publisher=[[Times Educational Supplement]]|date=2011-09-23|access-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029205941/http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=6111419|archive-date=2013-10-29}}&lt;/ref&gt; Кембридждегі Эммануэль колледжінде ағылшын әдебиетін оқуды жалғастырған және курста үздік студент болған. Бітіруші курсында өз уақытының үлкен бөлігін театрға бөлген. Ол Кембридж университетінің&lt;ref&gt;{{cite web|title=Footlights Alumni 2000-2009|url=http://footlights.org/alumni-archive?name=2000-2009|publisher=[[Footlights]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015035210/http://footlights.org/alumni-archive?name=2000-2009|archive-date=2012-10-15}}&lt;/ref&gt; «Footlights» театралдық клубының және Марлоу қоғамының мүшесі болған және Ұлттық жастар театрінда актерлік тәжірбиені алған. Бірінше рет ол режиссер сэр Питер Холлдың көзіне &quot;Макбеттің&quot; өндірісінде түскен. Стивенс осы пьесада бас рөлді ойнаған, ал Холлдың қызы Ребекка леди Макбетті&lt;ref&gt;{{cite news|title=Macbeth|url=http://www.societies.cam.ac.uk/marlowe/showarchive/macbeth/press.htm|publisher=[[Marlowe Society]]|year=2002|archive-url=https://archive.today/20121223112051/http://www.societies.cam.ac.uk/marlowe/showarchive/macbeth/press.htm|archive-date=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rebecca Hall takes the lead|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8852878/Rebecca-Hall-takes-the-lead.html|publisher=[[Daily Telegraph]]|date=2011-10-29|access-date=2013-10-25|archive-date=2011-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20111029142805/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8852878/Rebecca-Hall-takes-the-lead.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens Interview: How Being 'Downton Abbey's Hero Has Changed His Life|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2011/11/04/downton-abbey-dan-stevens-interview_n_1075617.html|publisher=[[Huffington Post]]|date=2011-11-04|access-date=2013-10-25|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807192837/http://www.huffingtonpost.co.uk/2011/11/04/downton-abbey-dan-stevens-interview_n_1075617.html}}&lt;/ref&gt; ойнады.

Стивенс кәсіби актерлік мансабын 2004 жылы Холл оны Шекспирдің «сізге ұнайтындай» комедиясының қойылымында Орландо рөліне шақырған кезде бастады. Тур аясында қойылым Кингстондағы Темза Роуз театрында, Нью-Йорктегі Бруклин музыка академиясында, Сан-Францискодағы Карран театрында және Лос-Анджелестегі Ахмансон театрында көрсетілді. Дебют актерге Ұлыбритания мен АҚШ сыншыларының жақсы пікірлерін берді&lt;ref&gt;{{cite news |author=Charles Spencer |title=New dreams blossom in Hall's Indian summer |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3632960/New-dream-blossoms-in-Halls-Indian-summer.html |work=The Telegraph |date=2004-12-07 |access-date=2021-06-25 |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3632960/New-dream-blossoms-in-Halls-Indian-summer.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Ben Brantley |title= The Listings: DAN STEVENS |url= https://www.nytimes.com/2005/01/28/arts/movies/the-listings-dan-stevens.html |work= New York Times |date= 2005-01-28 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2021-06-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.nytimes.com/2005/01/28/arts/movies/the-listings-dan-stevens.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Joel Hirschhorn |title= Review: 'As You Like It' |url= https://variety.com/2005/legit/reviews/as-you-like-it-15-1200528107/ |work= Variety |date= 2006-02-08 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2021-06-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210625145245/https://variety.com/2005/legit/reviews/as-you-like-it-15-1200528107/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Diane Haithman |title= Taking the fast lane to success |url= https://articles.latimes.com/2005/feb/25/entertainment/et-stevens25 |work= Los Angeles Times |date= 2005-02-25 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2016-11-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161112090703/http://articles.latimes.com/2005/feb/25/entertainment/et-stevens25 }}&lt;/ref&gt;, сондай-ақ, Ян Чарлсон сыйлығының номинациясын алды.

2006 жылы Стивенс Алан Холлингхерсттің Букер сыйлығын алған «Сұлулық желісі»&lt;ref&gt;{{cite news|title=Close-up: Dan Stevens|url=https://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/closeup-dan-stevens-785259.html|newspaper=[[The Independent]]|date=2008-02-24|access-date=2021-06-25|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925032939/http://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/closeup-dan-stevens-785259.html}}&lt;/ref&gt; романының қойылымында Ник Гест рөлін сомдады. Сол жылы ол Питер Боулз және Джуди Денчпен бірге Лондондағы Хаймаркет театрында Ноэль Ковардтың «Шөп безгегінде» Саймон Блиссті ойнады; режиссері Питер Холл болды. Ол сондай-ақ Дракула  қойылымындағы Лорд Холмвудтың рөлін және Эмми сыйлығының лауреаты Максвелл фильміндегі Базил Брукстың рөлін сомдады. Сол жылы ол Screen International ертеңгі күннің жұлдызы деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.screendaily.com/festivals/cannes-news/screen-bfi-london-film-festival-team-for-stars-of-tomorrow/5088245.article|title=Screen, BFI London Film Festival team for Stars of Tomorrow|access-date=2021-06-25|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131605/https://www.screendaily.com/festivals/cannes-news/screen-bfi-london-film-festival-team-for-stars-of-tomorrow/5088245.article|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылы Стивенс Джейн Остиннің «Сезім мен сезімталдық» романының бейімделуінде Эдвард Феррарстың рөлін ойнады, сонымен қатар Ноэль Ковардтың «Құйын» романында ойнады. 2009 жылы актер Мишель Докеридің қатысуымен «Бұранданың бұралуы» әңгімесінің желісімен түсірілген қойылымда пайда болды (ол кейінірек «Даунтон аббаттығында» бірге ойнайды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/10/forever-haunting-the-turn-of-the-screw-scares-again-and-again |title=Forever Haunting: ‘The Turn of the Screw’ Scares Again and Again {{!}} Anglophenia {{!}} BBC America&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-06-25 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629164331/https://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/10/forever-haunting-the-turn-of-the-screw-scares-again-and-again |url-status=live }}&lt;/ref&gt;). Сол жылы Стивенс Вест-Эндке оралды,онда ол Том Стоппардтың «Аркадиядағы» Септимус Ходж рөлін ойнады.

2022 жылдың мамырында Стивенстің Годзилла Конгқа қарсы сиквелдінің жалғасындағы басты кейіпкер рөліне шақыруы туралы ақпарат пайда болды.&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ru|url=https://www.igromania.ru/news/116083/Glavnuyu_rol_v_sikvele_Godzilly_protiv_Konga_sygraet_zvezda_Legiona.html|title=Главную роль в сиквеле «Годзиллы против Конга» сыграет звезда «Легиона»|description=новость|publisher=www.igromania.ru|access-date=2022-05-14|archive-date=2022-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514004803/https://www.igromania.ru/news/116083/Glavnuyu_rol_v_sikvele_Godzilly_protiv_Konga_sygraet_zvezda_Legiona.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Стивенс 2011 жылы бірнеше достарымен бірге құрған The Junket онлайн басылымының бас редакторы болды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens takes the helm at literary magazine|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/9839860/Dan-Stevens-takes-the-helm-at-literary-magazine.html|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=2013-02-01|access-date=2021-06-25|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.telegraph.co.uk/culture/books/9839860/Dan-Stevens-takes-the-helm-at-literary-magazine.html}}&lt;/ref&gt;

Ағылшын тілінен басқа француз және неміс тілдерін еркін меңгерген.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Actor Dan Stevens is Not the (Proper British) Man You Think He Is|url=https://www.townandcountrymag.com/leisure/arts-and-culture/reviews/a937/dan-stevens-interview/|publisher=Town &amp; Country Magazine|date=2013-01-01|access-date=2021-06-25|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.townandcountrymag.com/leisure/arts-and-culture/reviews/a937/dan-stevens-interview/}}&lt;/ref&gt;


== Жеке өмірі ==
Стивенс оңтүстікафрикалық джаз әншісі Сьюзи Хариетке үйленген. Әйелі қазір ән мұғалімі. Олар 2006 жылы, Англиядағы Шеффилдте әр түрлі театрларда ойнағанда кездескен. Жұбайлардың үш баласы бар: екі қыз - Уиллоу (2009) және Иден (2016)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dan Stevens on Beauty and the Beast, life after Downton and his trim new look|url=http://www.telegraph.co.uk/films/2017/03/10/dan-stevens-beauty-beast-torture-downton-adopted-weight-loss/|work=The Telegraph|access-date=2017-03-21|language=en}}&lt;/ref&gt;, және бір ұл - Обри (2012). Ребекка Холл Уиллоудың шоқындырылған анасы болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/film/article4196587.ece|title=Downton Abbey’s Dan Stevens goes to Hollywood|date=2014-09-06|access-date=2015-02-27|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105063227/http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/film/article4196587.ece}}&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Орысша атауы !! Атауы !! Рөлі 
|-
|2004|| Франкенштейн || Frankenstein || Генри
|-
|2006|| Линия красоты || The Line of Beauty || Ник Гэст
|-
|2006|| Дракула || Dracula || лорд Артур Холмвуд
|-
|2007|| Максвелл || Maxwell || Бэзил Брукс
|-
|2007|| Мисс Марпл Агаты Кристи || Marple: Nemesis || Майкл Рейфил
|-
|2008|| Разум и чувства || Sense and Sensibility || Эдвард Феррарс
|-
|2009|| Хильда || Hilde || Дэвид Кэмерон
|-
|2009|| Поворот винта || The Turn of the Screw || доктор Фишер
|-
|2010-2012|| Аббатство Даунтон || Downton Abbey ||Мэттью Кроули (25 эпизод)
|-
|2011|| Книга мертвых Северного Лондона || The North London Book of the Dead || диктор
|-
|2011|| Приходящая няня || Babysitting || Спенсер
|-
|2012|| Вампирши || Vamps || Джоуи Ван Хельсинг
|-
|2012|| Мелководье || Shallow || Ричард Доув
|-
|2013|| Лето в феврале || Summer in February || Гилберт Эванс
|-
|2013|| Пятая власть || The Fifth Estate || Иэн Катц
|-
|2013|| Люди будущего || The Tomorrow People || TIM (3 эпизод) 
|-
|2014|| Гость || The Guest || Дэвид Коллинз
|-
|2014|| Однажды в сказке || Once Upon a Time: Wicked Is Coming || әңгіме айтушы 
|-
|2014-2017|| Кайф с доставкой || High Maintenance || Колин (3 эпизод)
|-
|2014|| Прогулка среди могил || A Walk Among the Tombstones || Кенни Кристо
|-
|2014|| Сапожник || The Cobbler || Эмильяно
|-
|2014|| Ночь в музее: Секрет гробницы || Night at the Museum: Secret of the Tomb || Ланселот
|-
|2015|| Преступная деятельность || Criminal Activities || Ной
|-
|2015-2016|| Суперособняк || SuperMansion || Бансен (2 эпизода)
|-
|2016||  Билет || The Ticket || Джеймс
|-
|2016|| Стратегии Оппенгейма || Norman: The Moderate Rise and Tragic Fall of a New York Fixer || Дэвид
|-
|2016|| Моя девушка – монстр || Colossal || Тим
|-
|2017-2018|| Легион || Legion || Дэвид Хэллер (8 эпизод)
|-
|2017|| Красавица и чудовище || Beauty and the Beast || Құбыжық
|-
|2017|| Допуск || Permission || Уилл
|-
|2017|| Маршалл || Marshall ||
|-
|2017|| Человек, который изобрёл Рождество || The Man Who Invented Christmas || Чарльз Диккенс
|}

== Сілтемелер ==
{{commons category}}
* {{IMDb name|1405398|Дэн Стивенс}}
* {{Twitter|thatdanstevens|Дэн Стивенс}}
* https://www.instagram.com/thatdanstevens/
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81,_%D0%94%D1%8D%D0%BD

== Дереккөздер ==

[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]
[[Санат:Кембридж университеті түлектері]]
[[Санат:Ұлыбритания киноактерлері]]
[[Санат:Аудиокітап баяндаушылары]]
[[Санат:Актерлік өнер]]</text>
      <sha1>n6imtw5mcaajndyo3wrz3w4yxai66pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627947</id>
      <parentid>3627946</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:31:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Актерлік өнер|Актерлік өнер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3627947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18379" sha1="co28ulw8tl2o77hhyd0jchw8qgxgwhb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Дэ́ниел Джо́натан (Дэн) Сти́венс&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.filmdates.co.uk/people/6133-dan-stevens/|title=Dan Stevens profile|work=UK Cinema Release Dates|access-date=2013-10-25|archive-date=2016-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505225158/http://www.filmdates.co.uk/people/6133-dan-stevens|url-status=live}}&lt;/ref&gt;''' ({{lang-en|Daniel Jonathan &quot;Dan&quot; Stevens}}; [[10 қазан]] [[1982 жыл|1982]], Кройдон, Лондон&lt;ref name=&quot;data&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.talentedbritishactors.co.uk/dan.html|title=Dan Stevens @ Talented British Actors|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522110420/http://www.talentedbritishactors.co.uk/dan.html|archive-date=2009-05-22}}&lt;/ref&gt;) — британдық актёр. «Аббатство Даунтон» телесериалының Мэттью Кроули рөлімен танымал.

== Балалық шағы ==
Стивенс туылғаннан бері асырап алынған және Кройдонда,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tatler.com/the-tatler-list/s/dan-stevens |title=«Dan Stevens» (2013) The Tatler List, Condé Nast, UK |access-date=2013-10-25 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513053254/http://www.tatler.com/the-tatler-list/s/dan-stevens |url-status=live }}&lt;/ref&gt; мұғалімдер отбасында өскен. Оның інісі де асырап алынған.&lt;ref name=&quot;willow&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/8727046/Im-not-really-posh-says-Downton-Abbey-actor-Dan-Stevens.html |title=«I’m not really posh, says 'Downton Abbey' actor Dan Stevens» (27 August 2011) ''The Telegraph'', accessed 2 January 2012 |access-date=2013-10-25 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100924/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/8727046/Im-not-really-posh-says-Downton-Abbey-actor-Dan-Stevens.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Бүлікші жастық кезінен кейін&lt;ref name=dailymail&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-2032093/Downton-Abbeys-Dan-Stevens-went-rebellious-youth-heir-apparent.html|title='I spent most of my early years totally rebelling against anything I could': Dan Stevens on how he went from rebellious youth to Downton Abbey's heir apparent|date=2011-09-03|access-date=2011-10-03|work=[[Daily Mail]]|first=Louise|last=Gannon|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120200010/https://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-2032093/Downton-Abbeys-Dan-Stevens-went-rebellious-youth-heir-apparent.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Стивенс Тонбридж мектебіне (Кенттегі жекеше мектеп-интернат) түсті. Сол жерде ол театрмен қызыққан. &quot;Макбетте&quot; бас рөлге тыңдалымды өткен. Сол кезде оның мұғалімі жазушы Джонатан Смит болған.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The best teachers will always bowl you over|url=http://www.guardian.co.uk/books/2011/jun/19/jonathan-smith-following-game-robert-mccrum|publisher=[[The Guardian]]|date=2011-06-19|access-date=2013-10-25|archive-date=2011-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902225011/http://www.guardian.co.uk/books/2011/jun/19/jonathan-smith-following-game-robert-mccrum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens: My Best Teacher|url=http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=6111419|publisher=[[Times Educational Supplement]]|date=2011-09-23|access-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029205941/http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=6111419|archive-date=2013-10-29}}&lt;/ref&gt; Кембридждегі Эммануэль колледжінде ағылшын әдебиетін оқуды жалғастырған және курста үздік студент болған. Бітіруші курсында өз уақытының үлкен бөлігін театрға бөлген. Ол Кембридж университетінің&lt;ref&gt;{{cite web|title=Footlights Alumni 2000-2009|url=http://footlights.org/alumni-archive?name=2000-2009|publisher=[[Footlights]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015035210/http://footlights.org/alumni-archive?name=2000-2009|archive-date=2012-10-15}}&lt;/ref&gt; «Footlights» театралдық клубының және Марлоу қоғамының мүшесі болған және Ұлттық жастар театрінда актерлік тәжірбиені алған. Бірінше рет ол режиссер сэр Питер Холлдың көзіне &quot;Макбеттің&quot; өндірісінде түскен. Стивенс осы пьесада бас рөлді ойнаған, ал Холлдың қызы Ребекка леди Макбетті&lt;ref&gt;{{cite news|title=Macbeth|url=http://www.societies.cam.ac.uk/marlowe/showarchive/macbeth/press.htm|publisher=[[Marlowe Society]]|year=2002|archive-url=https://archive.today/20121223112051/http://www.societies.cam.ac.uk/marlowe/showarchive/macbeth/press.htm|archive-date=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rebecca Hall takes the lead|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8852878/Rebecca-Hall-takes-the-lead.html|publisher=[[Daily Telegraph]]|date=2011-10-29|access-date=2013-10-25|archive-date=2011-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20111029142805/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8852878/Rebecca-Hall-takes-the-lead.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens Interview: How Being 'Downton Abbey's Hero Has Changed His Life|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2011/11/04/downton-abbey-dan-stevens-interview_n_1075617.html|publisher=[[Huffington Post]]|date=2011-11-04|access-date=2013-10-25|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807192837/http://www.huffingtonpost.co.uk/2011/11/04/downton-abbey-dan-stevens-interview_n_1075617.html}}&lt;/ref&gt; ойнады.

Стивенс кәсіби актерлік мансабын 2004 жылы Холл оны Шекспирдің «сізге ұнайтындай» комедиясының қойылымында Орландо рөліне шақырған кезде бастады. Тур аясында қойылым Кингстондағы Темза Роуз театрында, Нью-Йорктегі Бруклин музыка академиясында, Сан-Францискодағы Карран театрында және Лос-Анджелестегі Ахмансон театрында көрсетілді. Дебют актерге Ұлыбритания мен АҚШ сыншыларының жақсы пікірлерін берді&lt;ref&gt;{{cite news |author=Charles Spencer |title=New dreams blossom in Hall's Indian summer |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3632960/New-dream-blossoms-in-Halls-Indian-summer.html |work=The Telegraph |date=2004-12-07 |access-date=2021-06-25 |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/3632960/New-dream-blossoms-in-Halls-Indian-summer.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Ben Brantley |title= The Listings: DAN STEVENS |url= https://www.nytimes.com/2005/01/28/arts/movies/the-listings-dan-stevens.html |work= New York Times |date= 2005-01-28 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2021-06-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.nytimes.com/2005/01/28/arts/movies/the-listings-dan-stevens.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Joel Hirschhorn |title= Review: 'As You Like It' |url= https://variety.com/2005/legit/reviews/as-you-like-it-15-1200528107/ |work= Variety |date= 2006-02-08 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2021-06-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210625145245/https://variety.com/2005/legit/reviews/as-you-like-it-15-1200528107/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author= Diane Haithman |title= Taking the fast lane to success |url= https://articles.latimes.com/2005/feb/25/entertainment/et-stevens25 |work= Los Angeles Times |date= 2005-02-25 |access-date= 2021-06-25 |archive-date= 2016-11-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161112090703/http://articles.latimes.com/2005/feb/25/entertainment/et-stevens25 }}&lt;/ref&gt;, сондай-ақ, Ян Чарлсон сыйлығының номинациясын алды.

2006 жылы Стивенс Алан Холлингхерсттің Букер сыйлығын алған «Сұлулық желісі»&lt;ref&gt;{{cite news|title=Close-up: Dan Stevens|url=https://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/closeup-dan-stevens-785259.html|newspaper=[[The Independent]]|date=2008-02-24|access-date=2021-06-25|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925032939/http://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/closeup-dan-stevens-785259.html}}&lt;/ref&gt; романының қойылымында Ник Гест рөлін сомдады. Сол жылы ол Питер Боулз және Джуди Денчпен бірге Лондондағы Хаймаркет театрында Ноэль Ковардтың «Шөп безгегінде» Саймон Блиссті ойнады; режиссері Питер Холл болды. Ол сондай-ақ Дракула  қойылымындағы Лорд Холмвудтың рөлін және Эмми сыйлығының лауреаты Максвелл фильміндегі Базил Брукстың рөлін сомдады. Сол жылы ол Screen International ертеңгі күннің жұлдызы деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.screendaily.com/festivals/cannes-news/screen-bfi-london-film-festival-team-for-stars-of-tomorrow/5088245.article|title=Screen, BFI London Film Festival team for Stars of Tomorrow|access-date=2021-06-25|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131605/https://www.screendaily.com/festivals/cannes-news/screen-bfi-london-film-festival-team-for-stars-of-tomorrow/5088245.article|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылы Стивенс Джейн Остиннің «Сезім мен сезімталдық» романының бейімделуінде Эдвард Феррарстың рөлін ойнады, сонымен қатар Ноэль Ковардтың «Құйын» романында ойнады. 2009 жылы актер Мишель Докеридің қатысуымен «Бұранданың бұралуы» әңгімесінің желісімен түсірілген қойылымда пайда болды (ол кейінірек «Даунтон аббаттығында» бірге ойнайды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/10/forever-haunting-the-turn-of-the-screw-scares-again-and-again |title=Forever Haunting: ‘The Turn of the Screw’ Scares Again and Again {{!}} Anglophenia {{!}} BBC America&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-06-25 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629164331/https://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/10/forever-haunting-the-turn-of-the-screw-scares-again-and-again |url-status=live }}&lt;/ref&gt;). Сол жылы Стивенс Вест-Эндке оралды,онда ол Том Стоппардтың «Аркадиядағы» Септимус Ходж рөлін ойнады.

2022 жылдың мамырында Стивенстің Годзилла Конгқа қарсы сиквелдінің жалғасындағы басты кейіпкер рөліне шақыруы туралы ақпарат пайда болды.&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ru|url=https://www.igromania.ru/news/116083/Glavnuyu_rol_v_sikvele_Godzilly_protiv_Konga_sygraet_zvezda_Legiona.html|title=Главную роль в сиквеле «Годзиллы против Конга» сыграет звезда «Легиона»|description=новость|publisher=www.igromania.ru|access-date=2022-05-14|archive-date=2022-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514004803/https://www.igromania.ru/news/116083/Glavnuyu_rol_v_sikvele_Godzilly_protiv_Konga_sygraet_zvezda_Legiona.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Стивенс 2011 жылы бірнеше достарымен бірге құрған The Junket онлайн басылымының бас редакторы болды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dan Stevens takes the helm at literary magazine|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/9839860/Dan-Stevens-takes-the-helm-at-literary-magazine.html|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=2013-02-01|access-date=2021-06-25|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.telegraph.co.uk/culture/books/9839860/Dan-Stevens-takes-the-helm-at-literary-magazine.html}}&lt;/ref&gt;

Ағылшын тілінен басқа француз және неміс тілдерін еркін меңгерген.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Actor Dan Stevens is Not the (Proper British) Man You Think He Is|url=https://www.townandcountrymag.com/leisure/arts-and-culture/reviews/a937/dan-stevens-interview/|publisher=Town &amp; Country Magazine|date=2013-01-01|access-date=2021-06-25|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625145245/https://www.townandcountrymag.com/leisure/arts-and-culture/reviews/a937/dan-stevens-interview/}}&lt;/ref&gt;


== Жеке өмірі ==
Стивенс оңтүстікафрикалық джаз әншісі Сьюзи Хариетке үйленген. Әйелі қазір ән мұғалімі. Олар 2006 жылы, Англиядағы Шеффилдте әр түрлі театрларда ойнағанда кездескен. Жұбайлардың үш баласы бар: екі қыз - Уиллоу (2009) және Иден (2016)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dan Stevens on Beauty and the Beast, life after Downton and his trim new look|url=http://www.telegraph.co.uk/films/2017/03/10/dan-stevens-beauty-beast-torture-downton-adopted-weight-loss/|work=The Telegraph|access-date=2017-03-21|language=en}}&lt;/ref&gt;, және бір ұл - Обри (2012). Ребекка Холл Уиллоудың шоқындырылған анасы болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/film/article4196587.ece|title=Downton Abbey’s Dan Stevens goes to Hollywood|date=2014-09-06|access-date=2015-02-27|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105063227/http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/film/article4196587.ece}}&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Орысша атауы !! Атауы !! Рөлі 
|-
|2004|| Франкенштейн || Frankenstein || Генри
|-
|2006|| Линия красоты || The Line of Beauty || Ник Гэст
|-
|2006|| Дракула || Dracula || лорд Артур Холмвуд
|-
|2007|| Максвелл || Maxwell || Бэзил Брукс
|-
|2007|| Мисс Марпл Агаты Кристи || Marple: Nemesis || Майкл Рейфил
|-
|2008|| Разум и чувства || Sense and Sensibility || Эдвард Феррарс
|-
|2009|| Хильда || Hilde || Дэвид Кэмерон
|-
|2009|| Поворот винта || The Turn of the Screw || доктор Фишер
|-
|2010-2012|| Аббатство Даунтон || Downton Abbey ||Мэттью Кроули (25 эпизод)
|-
|2011|| Книга мертвых Северного Лондона || The North London Book of the Dead || диктор
|-
|2011|| Приходящая няня || Babysitting || Спенсер
|-
|2012|| Вампирши || Vamps || Джоуи Ван Хельсинг
|-
|2012|| Мелководье || Shallow || Ричард Доув
|-
|2013|| Лето в феврале || Summer in February || Гилберт Эванс
|-
|2013|| Пятая власть || The Fifth Estate || Иэн Катц
|-
|2013|| Люди будущего || The Tomorrow People || TIM (3 эпизод) 
|-
|2014|| Гость || The Guest || Дэвид Коллинз
|-
|2014|| Однажды в сказке || Once Upon a Time: Wicked Is Coming || әңгіме айтушы 
|-
|2014-2017|| Кайф с доставкой || High Maintenance || Колин (3 эпизод)
|-
|2014|| Прогулка среди могил || A Walk Among the Tombstones || Кенни Кристо
|-
|2014|| Сапожник || The Cobbler || Эмильяно
|-
|2014|| Ночь в музее: Секрет гробницы || Night at the Museum: Secret of the Tomb || Ланселот
|-
|2015|| Преступная деятельность || Criminal Activities || Ной
|-
|2015-2016|| Суперособняк || SuperMansion || Бансен (2 эпизода)
|-
|2016||  Билет || The Ticket || Джеймс
|-
|2016|| Стратегии Оппенгейма || Norman: The Moderate Rise and Tragic Fall of a New York Fixer || Дэвид
|-
|2016|| Моя девушка – монстр || Colossal || Тим
|-
|2017-2018|| Легион || Legion || Дэвид Хэллер (8 эпизод)
|-
|2017|| Красавица и чудовище || Beauty and the Beast || Құбыжық
|-
|2017|| Допуск || Permission || Уилл
|-
|2017|| Маршалл || Marshall ||
|-
|2017|| Человек, который изобрёл Рождество || The Man Who Invented Christmas || Чарльз Диккенс
|}

== Сілтемелер ==
{{commons category}}
* {{IMDb name|1405398|Дэн Стивенс}}
* {{Twitter|thatdanstevens|Дэн Стивенс}}
* https://www.instagram.com/thatdanstevens/
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81,_%D0%94%D1%8D%D0%BD

== Дереккөздер ==

[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]
[[Санат:Кембридж университеті түлектері]]
[[Санат:Ұлыбритания киноактерлері]]
[[Санат:Аудиокітап баяндаушылары]]</text>
      <sha1>co28ulw8tl2o77hhyd0jchw8qgxgwhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нөлдік дәреже</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578571</id>
    <revision>
      <id>3628372</id>
      <parentid>2542655</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мейрамггүл Жүманбетова</username>
        <id>182660</id>
      </contributor>
      <comment>қосымша мәлімет</comment>
      <origin>3628372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2685" sha1="i790autjpq5gxrqfagajmoft7oqycap" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; Математикада бұл өрнектің нақты мәні жоқ, ол анықталмағандық (неопределенность) болып саналады. {{Сан|[[File:Chess x0t45.svg|Chess_x0t45]]}}Нөлдік дәреже - кез-келген нөл көрсеткіші бар дәреже. Егер бірдей дәрежелерді бөлу амалын қолдансақ, онда:

an:an=an-n=a0

формуласы шығады.

Нөл көрсеткіші бар дәреже анықталмаған. Сондықтан, егер a≠0 және кез-келген натурал көрсеткіш(n) болған жағдайда:

an:an=1

шығады. Себебі, a≠0 болғанда, a0=1 деп жазу келісілген.

Анықтама: Егер, a≠0 болса, онда a0=1-ге тең. Кез-келген нөлдік дәреже 1-ге тең.Мысалы, 20=1, (-3,5)0=1. Ал, 00 өрнегінің мағынасы жоқ.

Есте сақтаңдар: am•an=am+n формуласын(a-ның екеуі де бірдей және a≠0 болғанда) және m=0 немесе n=0 болған жағдайда қолданамыз. Ал, am:an=am-n (a≠0) формуласын m&gt;n немесе m=n тәрізді жағдайды қанағаттандыратын, кез-келген бүтін m және n оң сандарымен қолдануға болады.

Мағынасының тарихы:

1752 жылы Эйлер өзіңің «Introductio in analysin infinitorum» («Шексіз кішілерді талдауға кіріспе») атты еңбегінде \(a^0 = 1\) деп жазып, \(0^0 = 1\) екенін тікелей көрсеткен. Эйлердің «Institutiones calculi differentialis» («Дифференциалдық есептеу») кітабының 1787 жылғы басылымына Маскерониге телінетін сілтемеде келесідей «негіздеме» ұсынылды:

\(0^{0}=(a-a)^{n-n}=\frac{(a-a)^{n}}{(a-a)^{n}}=1\

сонымен қатар басқа да күрделірек негіздеме берілген. 1830 жылдары Либри \(0^0 = 1\) тұжырымын негіздеуге тырысқан тағы бірнеше уәждерін жариялады, бірақ олар тіпті сол дәуірдің қатаңдық стандарттары бойынша да мүлдем сенімсіз болды.</text>
      <sha1>i790autjpq5gxrqfagajmoft7oqycap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елизавета Михайловна Боярская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578962</id>
    <revision>
      <id>3628371</id>
      <parentid>3608948</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мейрамггүл Жүманбетова</username>
        <id>182660</id>
      </contributor>
      <comment>Аты-жөнінде үтір алынып тасталды және соңына жаңа мәлімет қосылды</comment>
      <origin>3628371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4946" sha1="08nzvk6mq84wijcs8qblmhfcz62syui" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Елизавета Боярская 2017 1.jpg|thumb|Елизавета Боярская (2017)]]
== Боярская Елизавета Михайловна ==

'''Елизаве́та Миха́йловна Боя́рская''' (туғ. 20 желтоқсанда 1985 жылы, Ленинград, КСРО) — Ресей театр мен киноның актрисасы. Михаил Боярский мен Лариса Луппианның қызы, Сергей Боярскийның апасы.

== Өмірбаяны ==
Елизавета Боярская Ленинградте 20 желтоқсанда 1985 жылы халықаралық Ресей әртістердің Михаил Боярский мен Лариса Луппиан арасында туды. Кішкентай кезінде ешқандай актер шеберлігін көрсеткен жоқ. 13 жасында өзі биге (классика мен джазға) араластырды. Жеткіншек жасында модель мектебін бітірді. Ол екінші Александр атындағы Санкт-Петербург гимназиясында оқыды, бірақ соңғы бірнеше жыл ол репетитормен оқыды.Осы арқылы Елизавета екі шетел тілімен кернеді — ағылшын мен неміс. Бітіруші жылы ол  «пиар» бөліміне  Санкт-Петербург мемлекеттік университеттің журналистика факультетіне түсті.

Кейбір уақыт дайндық курсына барып жүрді,себебі осы мамандыққа қызығушылық бітті. Ленсовет атындағы театрдың спектакльларына жәнеде &quot;Моховой&quot; оқу театрына барғаннан кейін Елизавет таетр институтына түсуге шешті. Елизавета Санкт-Петербург мемлекеттік академиясын театр өнеріне түсуге бірнеше ай дайындалды. Кейін Лев Абрамович Додин курсына түсті жәнеде президенттік шәкіртақысын жеңді. Ол 2007 жылы осы вузды бітірді.

2006 жылдан бастап ол Санкт-Петербургтегі кіші драма театрының әртісі болды. Елизавета 2006 жылдың 9 наурызында алғашқы рет сахнаға шықты жәнеде «Король Лир» спектакльде Гонерилья рөлін ойнады. 2001 жылы ол «Агент национальной безопасности 3» көпсериалдық фильмінде 2001 жылы түсті, ал 2006 жылы «Бункер» батыс киносында 2004 жылы түсті. 2010 жылдан бері актер Максим Матвеевпен некеде, ерлі-зайыптылар Андрей және Григорий есімді екі ұлды тәрбиелеп отыр.

== Театрдегі рөлдері ==

2006 — «Король Лир» по пьесе Уильяма Шекспира — Гонерилья
2006 — «Блажь» — Гурьевна
2007 — «Жизнь и судьба» по роману Василия Гроссмана — Женя
2008 — «Бесплодные усилия любви» по пьесе Уильяма Шекспира — Розалина
2009 — «Прекрасное воскресенье для разбитого сердца» — Доротея
2010 — «Три сестры» по пьесе Антона Чехова — Ирина
2012 — «Коварство и любовь» по трагедии Фридриха Шиллера — Луиза
2014 — «Вишнёвый сад» по пьесе Антона Чехова — Варя
2015 — «Братья и сёстры» по пьесе Фёдора Абрамова — Варвара Иняхина


== Сілтемелер ==
* [http://newspaper.moe-online.ru/view/209850.html Боярская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027011036/http://newspaper.moe-online.ru/view/209850.html |date=2013-10-27 }}
* [http://www.iskusstvo.tv/Theatre/Elizaveta_Boyarskaya.html Елизавета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002195416/http://www.iskusstvo.tv/Theatre/Elizaveta_Boyarskaya.html |date=2017-10-02 }}
* [http://www.rollingstone.ru/error404/ рөл]{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>08nzvk6mq84wijcs8qblmhfcz62syui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>585922</id>
    <revision>
      <id>3628089</id>
      <parentid>3562623</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рудан шыққандар */</comment>
      <origin>3628089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52726" sha1="3bex4i3bsovzu0mpa6p5aif7v3shgkr" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = 
 |Қазақша атауы   = Қызылтау болысы
 |Шынайы атауы    = 
 |Елтаңба         = 
 |Ту              = 
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Ресей империясы
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = 
 |Кіреді          = [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Қарқаралы уезі]]
 |Енеді           = 6 ауыл 1893 жылы&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=65 Просмотр документа - dlib.rsl.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
 |Астанасы        = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 18ХХ
 |Таратылған уақыты      =  [[1928]]
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = 
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 4686&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
  |Санақ жылы                    = 1893
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] бұтағының Қояншы-тағай руы
  |Конфессиялық құрамы        = Мұсылмандар
 |Жер аумағы                     = 1 029 000  десятин&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=64 Просмотр документа - dlib.rsl.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Ендік                          = 
 |Бойлық                         = 
 |Карта                          = 
 |Карта ені                      = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = 
 |Commons санаты                 = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Қызылтау болысы''' (1878 жылдың 1 қаңтарына дейін  Аюлы болысы, одан бұрын Қояншы-тағай) — [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] [[Қарқаралы сыртқы округі|Қарқаралы сыртқы округіндегі]] (1878 ж. дейін) және [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезіндегі]] қазақ болысы.

== Тарихы ==
182Х жылы құрылған . 1928 жылы бірігіп, Кедей және Шет болыстарымен [[Шет ауданы|Шет ауданы]] болып біріктірілді.

== Шежіре ==
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
* [[Арғын]] - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] - Бошан - Бәйімбет:
# Қояншы
# Дәулет
# Таңай (Тағай)

{{rodovid|541905}}

== Халық ==
Халқы  [[Арғын]] тайпасының Каракесек руының Қояншы-тағай бұтағынан тұрды.  

1824 жылғы санақта Қояншытағай: 1632 ер, 2176 әйел.&lt;ref&gt;http://akikat.kazgazeta.kz/?p=838 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917170814/http://akikat.kazgazeta.kz/?p=838 |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.С.Мұқановтың «Этнический состав и расселения казахов средного жуза»&lt;/ref&gt;

1884 жылы Қояншы-тағай бөлімдеріндегі киіз үй саны:

* Таңай 350
* Қояншы 200
* Дәулет 504
* Сұлтан Бөкейхановтар 20
* Барлығы 1074&lt;ref&gt;1901 Памятная книга Семипалатинской области 1902&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
!№|| Болыс, ру, ауыл атаулары || Ауыл саны || Үй саны || colspan=&quot;2&quot; | Жан басы 
! colspan=&quot;4&quot; |Жобалы саны
|-
|||  ||  ||  || ер || Әйел || жыл-қы || ірі қара || қой || түйе
|-
|1|| 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10
|-
|1|| Қояншы – Таңай болысында. Басқарушы сұлтан Шаңқай Есімовте  || 1 || 17 || 51 || 66 || 800 || 150 || 2400 || 
|-
|2|| Дәулет руы, Бектеміс бөлімінде. Старшын Былғақ Дайрабаевта || 2 || 80 || 240 || 320 || 700 || 133 || 4300 || 
|-
|3|| Дәулет руы, Мәмбетқұл бөлімінде. Старшын Есет Көбеевте || 2 || 84 || 252 || 336 || 764 || 113 || 5650 || 
|-
|4|| Таңай руы, Жетес бөлімінде. Старшын Тынысбек Жанұзақовта || 1 || 70 || 237 || 316 || 568 || 135 || 4250 || 
|-
|5|| Таңай руы, Арықпан. Жәдік бөлімінде. Старшын Байсыман Айдаровта || 1 || 64 || 102 || 256 || 362 || 157 || 3050 || 
|-
|6|| Қояншы руы. Старшын Қадыр Айткелевте || 2 || 103 || 309 || 412 || 523 || 106 || 6150 || 
|}

== Аумағы ==
[[Сурет:Карта_волостей_Семипалатинской_области_1893_года.gif|нобай|Семей облысының болыстарының картасы, 1893 жылғы]]
Қарқаралы уезінің аумағында қазіргі [[Шет ауданы]]&lt;nowiki/&gt;нда орналасты.

'''Қыстақтары орналасқан мекендер:''' Қызылтау, Бұғылы, Монтай, Үлкен Қайрақты, Шолақ Сеңгір, Борлы, Бәйбіше, Сораң, Қоңырқұлжа, Сарықұлжа, Үшалақаз, Мойынты, Тайаткан Шұнақ, Сөребай, Нілді, Тасык, Ешкіөлмес, Жаман тоған айнала төнірегімен Шопақ, Тағылы. 

'''Жайлаулары:''' Нұра, Сарысу, Байғара, Үшшоқы өзендерінің бойы және олардан қыстақтарға дейінгі аралықтар.&lt;ref&gt;http://stom.tilimen.org/jurnalimizdi-bl-saninda-ararali-jattari-ajdari-bojinsha-azati.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306174801/http://stom.tilimen.org/jurnalimizdi-bl-saninda-ararali-jattari-ajdari-bojinsha-azati.html |date=2019-03-06 }}&lt;/ref&gt;

== Басшылары ==
* сұлтан Шанхай Ишимов 26 қараша 1826 жылғы
* Қадыр Айткелұлы 1849
* Жауман Төгінтайұлы ?-1849
* Жаужан ТОқантайұлы 1849
* Ақжол Жәпелұлы 1853
* Еспай Баймырзаұлы 1858-

Болысты 1871 жылдың 8 қаңтарынан бастап Мүкір Жаржанов басқарған. Орынбасары Дүйсенбай Шуақбаев болған. Ауылдардағы халық билері: Тоғанбай Армақов, Жанмұхамет Қопаев, Көшкімбай Байтасов болған.

Болысты 1872 жылдың 13 қаңтарынан бастап Серік Бурин, басқарған, орынбасары Тоқсанбай Күржібаев, кейіннен Өрікбай Ботбаев болған. Ауылдардағы халық билері: Дүйсенбай Шуақбаев, Мананбай Қабақов, Жолдан Ақжанов, Қосылбек Бәділбеков, Жанмұхаммет Қопаев болған. Болыстың молдасы болып Кеңгір Садыров бекітілген.

Болысты 1875 жылы Көспе Әлімбаев басқарады, сол жылдың 14 ақпанында қайтыс болып, орнына Жантай Күржібаев болады. Ауылдардағы халық билері:  Тамаз Көпбурин, Дүйсенбай Шуақбаев, Көшкімбай Байтасов, Қуанышбек Ұрынқаев, Бекбосын Аблаев болған.

1880 жылдың 20 желтоқсанынан бастап, болысты Жолдан Ақжановпен Ескене Әлімбаев басқарады. Ауылдардағы халық билері: Сақыр Құйкин, Байпақ Қапсаләмов, Көпбатыр Ақжанов, Көшкімбай Байтасов, Қуанышбек Ұрынқаев, Төкіш Жаужақов.

1883 жылы 17 желтоқсанда болыс басшылығына Тоқбай Тоқсанбаев пен Тайжан Абыров бекітіледі. Ауылдардағы халық билері: Бодық Тоғанбаев, Байпақ Қапсәләмов, Баділбек Ақжанов, Көшкімбай Байтасов, Қуанышбек Ұрынқаев, Кеңбатыр Ақжанов болды.

1887 жылы 4 қыркүйектен болыс төрағасы болып Байпақ Қапсәләмов, орынбасарлығына Тоқбай Тоқсанбаев бекітілді. Ауылдардағы халық билері:  №1 Бодық Тоғанбаев, №2 Нұрпейіс Әлімбаев, №3 Көшкімбай Байтасов, №4 Қорыбек Ақжанов, №5 Қосылбек Бадылбеков, №6 Дүйсенбай Шуақбаев (24.02.1888 жылы қайтыс болып оны Төребек Ақжанов ауыстырды).

1892 жылы 22 тамызда болысты Нарымбек Бодықов пен Майбас Онбаевтар биледі. Ауылдардағы халық билері: №1 Есенбек Салықбаев, №2 Тайжан Асылов (09.07.1984 жылы қайтыс болып, Нұрпейіс Әлімбаев ауыстырды), №3 Дуанбек Бурин және Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік Бердібеков, №5 Қуанышбек Ұрынқаев, №6 Төребек Ақжанов.

1895 жылы 16 қыркүйекте болыс төрағасы Тоқбай Тоқсанбаев болды. Ауылдардағы халық билері: №1 Жақсыбек Тұрсынбеков, №2 Нұрпейіс Әлімбаев, №3 Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік Бердібеков, №5 Қуанышбек Ұрынқаев, №6 Төребек Ақжанов.

Дала губернаторының 1896 жылғы 13 қарашадағы бұйрығымен Нарымбек Бодықов ІІ дәрежелі &quot;құрметті шекпенмен&quot; марапатталып, №3 ауылдың биі Көшкімбай Байтасовқа алғыс жарияланды.

1898 жылы 28 қарашада болысқа Нарымбек Бодықов пен Хасен Жолданов биліХасен Жолдановк жасады. №1 Сатқанқұл Соқыров, №2 Адамбай Қапсәлемов, №3 Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік Бердібеков, №5 Майбас Онбаев, №6 Тұрабек Ақжанов.

1901 жылы 30 қазанда болыс билігі Нарымбек пен Төлебек Бодықовтардың қолына көшті. Ауылдардағы халық билері: №1 Жақсыбеков Тұрсынбеков, №2 Тоқбай Тоқсанбаев, №3 Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік Бердібеков, №5 Қосылбек Қадыров, №6 Төребай Бабықбаев.

Нарымбек Бодықов өлкетану жұмыстарымен айналысқан. Байғұл тауының етегінде көне қорғандар бар екенің белгілеген. Күлік Бұлхановтың қыстауынан батысқа қарай қазылған биік қорғанды есепке алған. Көшкімбай Байтасовтың қыстағының манында да осындай оба болған. Сияқбай мазарының жанында &quot;мұртты&quot; қорғандар табылған.

1903 жылы 1 желтоқсанда Нарымбек Бодықов Қызылтау болысының ауыл мектебінің &quot;құрметті демеушісі&quot; болып бекітілген. №1 Ресми түрде болыс басқарушысы қызметінен босатылып, мектеп мұғалімі қызметіне кіріскен. 1905 жылы Қызылтау болысының Қаракемер орыс-қырғыз мектебінің &quot;құрметті демеушісі&quot; Асанбек Қарабеков болды. 

1905 жылы 25 қаңтардан болысты Асанбек Қарабеков және Хасен Жолданов басқарды. Ауылдардағы халық билері мен олардың орынбасарлары: №1 Төлеубек Бодықов пен Мұса Жаңабаев, №2 Шәкен Әлімбаев пен Нұрпейіс Әлімбаев, №3 Дуанбек және Бәділбек Көшкінбаевтар, №4 Күйлік Бердібеков пен Кенжеқара Бердібеков,  №5 Қуанышбек Ұрынқаев пен Майбас Онбаев, №6 Төребай Бабықбаев пен Тоғанбай Дүйсенбаев.

Болыс халқы атынан Санкт-Петербургке телеграммаға қол қойған Тоқабай Тоқсанбаев. Мемлекеттік дума мүшесіне сайлау өкілеттігіне Нарымбек Бодықов (№1 ауыл, 50 жаста), Тұрысбек Ақжолов (№6 ауыл, 51 жаста) ие болған. №2 ауылдың биі Шәкен Әлімбаев 1906 жылы 9 наурызда ІІІ дәрежелі &quot;құрметті шекпенмен&quot; марапатталған. 

1907 жылы 12 қащанда болыс басқарушысы Мұса Айдабаев болды, оны Адамбай Қапсаләмов ауыстырды. Ауылдардағы халық билері мен олардың орынбасарлары: №1 Жексенбек пен Сағымбек Тұрсынбековтер, №2 Тоқабай Тоқсанбаев пен Сағындық Айнабековтер, №3 Қанат Көшкінбаев пен Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік және Нелдібеков Бердібековтер, №5 Молдабек Ақынбеков және Қосылбек Қадыров, №6 Төребай Бабықбаев пен Райымбек Балықбаев, №7 Жанбұлақ Қуандықов пен Құлсейіт Барменов. 

1911 жылы 30 маусымнан болыс басына Нарымбек Бодықов пен Сағындық Айнабеков келді. Ауылдардағы халық билері мен олардың орынбасарлары: №1 Жексенбек Тұрсынбеков пен '''Үбен Төрежанов''', №2 Кісебай Қапсәләмов пен Рымжан Жалмағанбетов, №3 Дуанбек және Бәділбек Көшкінбаевтар, №4 Күйлік Бердібеков пен Жаңабек Бастықов, №5 Қуанбек Ұрынқаев пен Жүсіп Қуанышбеков, №6 Есенбек Қозғанбаев пен Данышбек Қанбатыров, №7 Жанбұлақ Қуандықов пен Құлсейіт Барменов.

1914 жылы 9 қаңтардан болыс басында Нарымбек Бодықов. Ауылдардағы халық билері мен олардың орынбасарлары: №1 Сатымқұл Соқыров пен Ахмет Тибанов, №2 Кісебай Қапсәләмов пен Омар Байпақов, №3 Ақтай Бодин мен Жолдыбай Сыпатаев, №4 Қасымбек Жолдинов пен Тоқтабек Бәділбеков, №5 Қуанышбек Ұрынқаев пен Жүсіп Қуанышбеков, №6 Тұрбек Ақжалов пен Есенбек Қозғанбаев.

Қызылтау болысы бойынша алқа сотының мүшесі болып Нарымбек Бодықов бекітілен.&lt;ref&gt;Шет шұғыласы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қырандар ұшұан Қызылтау. І. Ісламұлы, Ж. Қызбалаұлы&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
6 әкімшілік ауылға бөлінді&lt;ref&gt;Материалы по киргизскому землепользованию собранные и разработанные экспедицией по исследованию степных областей. Семипалатинская область, Каркаралинский уезд. Санкт-Петербург, 1905&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Әкімшілік ауылдың атауы 
! Шаруашылық ауылдардың саны  
!Халық саны (1905)
|-
| 1 
|32 
| 614
|-
| 2 
|57 
| 1127
|-
| 3 
| 34
| 856
|-
| 4 
|24 
| 567
|-
| 5 
|49 
| 934
|-
| 6 
| 28
| 762
|-
| Барлығы 
| 4860
|}
== Мақалдар ==
Барымтаға көп барғандықтан олар туралы мынадай мақал шығыпты: Балам есікті біреу қағады, барып қара. Қояншы-тағай болмасын бұғып қара.&lt;ref&gt;Асет Темиргалиев 16.02.2019&lt;/ref&gt;

== Рудан шыққандар ==
Қояншы тағай руынан шыққан тұлғалар:
{{Div col|2}}
# [[Кәмен Қанапин]] (Қояншы-Ғайыпберді)
# [[Рымқұл Сүлейменов]] (Қояншы)
# [[Жылқыбай Нұрбеков]] (Дәулет-Дайрабай)
# [[Жәкен Байтуов]] (Дәулет-Дайрабай)
# [[Қасымбек Медиев]] (Дәулет-Үмбетқұл)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков]] (Дәулет-Мәмбетқұл)
# [[Ықылас Адамбеков]] (Дәулет-Мәмбетқұл)
# [[Жақия Әубәкіров]] (Таңай-Қараменде)
# [[Жания Жақияқызы Әубәкірова]] (Таңай-Қараменде)
# [[Жанар Жақияқызы Әубәкірова]] (Таңай-Қараменде)
# [[Ақтентек сері]] (Таңай-Қараменде)
# [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] (Таңай-Қараменде)
# [[Жетпісбай Бәкірұлы Бәкіров]] (Таңай-Қараменде)
# [[Хасен Нарымбекұлы Бодықов]] (Таңай-Жетес Телеміс)
# [[Қақпан Жиренбайұлы]] (Таңай-Тастемір)
# [[Тілектес Серікбайұлы Адамбеков]] (Таңай-Арықпан-Тастемір)
# [[Маясары Жапақов]] (Таңай-Кешубай)
# [[Бейбіт Ермекұлы Мұстафин]] Таңай&lt;ref&gt;Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға), Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3&lt;/ref&gt;
{{Div col end}}

== 1850 жылғы Ревизия ==
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
! ФИО !! Ер !! Әйел !! Жылқы
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Қояншы-Тағай болысы
|-
! Болыснай Қадыр Айткелев
| 3 || 4 || 100
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Дәулет руы, Бектеміш тармағы
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 1. Жайықбай бөлігі
|-
! Ас. Қуан Алтынторин
| 1 || 1 || 35
|-
! Алтынторы Ниязов
| 2 || 3 || 35
|-
! Құржыбай Итқарин
| 3 || 3 || 100
|-
! Тоқсанбай Қоржыбаев
| 1 || 1 || 100
|-
! би Атанбай Иткарин
| 2 || 2 || 40
|-
! Қарақалпақ Атанбаев
| 1 || 2 || 40
|-
! Кенже Иткарин
| 3 || 2 || 50
|-
! Ноғайбай Кенжин
| 2 || 3 || 50
|-
! Мейірман Иткарин
| 1 || 2 || 40
|-
! Аққошқар Иткарин
| 4 || 4 || 15
|-
! Сатылған Ниязов
| 3 || 3 || 30
|-
! Шыныбек Ниязов
| 4 || 3 || 30
|-
! Дөненбай Жайықбаев
| 3 || 2 || 20
|-
! Қырғызбай Дөненбаев
| 2 || 2 || 20
|-
! Төбет Дөненбаев
| 3 || 4 || 10
|-
! Байбөрі Жайықбаев
| 3 || 2 || 1
|-
! Құлбай Жайықбаев
| 4 || 3 || 1
|-
! Барманбек Құнанбаев
| 4 || 3 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Дайрабай
|-
! Қапсәләм Бекшин
| 2 || 2 || 100
|-
! Бекше Дайрабаев
| 3 || 4 || 100
|-
! Жабай Бекшин
| 3 || 3 || 20
|-
! Асыл Бекшин
| 4 || 3 || 10
|-
! Қошқарбай Бекшин
| 2 || 3 || 15
|-
! Малай Дайрабаев
| 4 || 4 || 50
|-
! Күшік Малаев
| 3 || 2 || 50
|-
! Жәпек Дайрабаев
| 3 || 3 || 8
|-
! Тарбай Бөртин
| 3 || 4 || 3
|-
! Ыстыбай Апақов
| 3 || 3 || 9
|-
! Тақы Ыстыбаев
| 2 || 2 || 9
|-
! Байшын Ыстыбаев
| 2 || 1 || 3
|-
! Байсеңгір Ыстыбаев
| 3 || 2 || 1
|-
! Тайшық Ыстыбаев
| 5 || 2 || 5
|-
! Жетібай Апақов
| 3 || 1 || 2
|-
! Байқоңыр Қарсыбаев
| 4 || 3 || 9
|-
! Қанай Бұлғақов
| 3 || 4 || 60
|-
! Сасық Қанаев
| 2 || 2 || 60
|-
! Қодас Бұлғақов
| 4 || 3 || 10
|-
! Анай Бұлғақов
| 5 || 4 || 60
|-
! Ормақ Анаев
| 2 || 3 || 0
|-
! Қанай Бұлғақов
| 3 || 3 || 10
|-
! Қоңыр Бұлғақов
| 4 || 4 || 22
|-
! Шор Бөртин
| 3 || 3 || 3
|-
! Жәдігер Бөртин
| 3 || 4 || 2
|-
! Сүттібай Бөртин
| 3 || 4 || 4
|-
! Байғара Аралбаев
| 5 || 3 || 1
|-
! Сеңгірбек Аралбаев
| 3 || 2 || 1
|-
! Ердек Аралбаев
| 3 || 4 || 1
|-
! Бурабай Дайрабаев
| 2 || 1 || 30
|-
! Досан Бурабаев
| 3 || 3 || 30
|-
! Нұрбай Бурабаев
| 3 || 2 || 2
|-
! Балғабай Жәнібеков
| 3 || 3 || 2
|-
! Байты Дайрабаев
| 4 || 2 || 0
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Күтібақ
|-
! Жаназар Қүтібақов
| 4 || 3 || 36
|-
! Шүленбай Байысов
| 3 || 2 || 3
|-
! Байғұтты Баркин
| 3 || 2 || 2
|-
! Сабота Тақин
| 3 || 4 || 1
|-
! Айбота Тақин
| 2 || 2 || 1
|-
! Ермек Мырзагелдин
| 3 || 2 || 3
|-
! Бейсенбі Бекбердин
| 2 || 3 || 6
|-
! Тоған Матаев
| 3 || 2 || 5
|-
! Теңіз Маралов
| 2 || 1 || 2
|-
! Қаражігіт Жаманқарин
| 3 || 3 || 2
|-
! Қарақыпшақ Күтібақ
| 3 || 3 || 28
|-
! Көкбөрі Күтібақов
| 3 || 3 || 9
|-
! Талас Көкбөрин
| 2 || 2 || 9
|-
! Көшқұлы Дулатов
| 2 || 2 || 8
|-
! Барғана Күтібақов
| 3 || 4 || 4
|-
! Шоқы Барғанин
| 3 || 3 || 6
|-
! Шалабай Барғанин
| 2 || 2 || 1
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 4. Еділбай
|-
! Орынбай Қожаберген
| 4 || 2 || 12
|-
! Қоныс Орынбаев
| 4 || 4 || 12
|-
! Жүндібай Қожаберген
| 4 || 4 || 15
|-
! Бердібай Қожабергенев
| 1 || 1 || 15
|-
! Бұрнақ Еркесарин
| 2 || 2 || 1
|-
! Нұралы Байсалдақов
| 4 || 4 || 4
|-
! Кеңес Құдайбергенев
| 2 || 4 || 1
|-
! Қаржас Құдайбергенев
| 4 || 3 || 3
|-
! Балапан Құдайберген
| 3 || 2 || 2
|-
! Шақан Тайырбергенев
| 4 || 2 || 0
|-
! Аманжол Тайырберген (Әлімбай Орынбаев)
| 3 || 2 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 5. Бердібай
|-
! Беласар Жарылғасов
| 4 || 3 || 9
|-
! Құдияр Жарылғасов
| 3 || 2 || 10
|-
! Бегімбай Жарылғасов
| 2 || 2 || 4
|-
! Ертіс Жарылғасов
| 2 || 3 || 5
|-
! Нұралы Жарылғасов
| 4 || 4 || 8
|-
! Құттыаяқ Қойсарин
| 1 || 2 || 1
|-
! Байсары Қабылов
| 4 || 2 || 0
|-
! Торжан Отарбаев
| 4 || 2 || 10
|-
! Байжан Торжанов
| 2 || 2 || 10
|-
! Әлімбай Тілеуов
| 3 || 4 || 15
|-
! Жолдыбала Тілеуов
| 3 || 2 || 13
|-
! Төребай Отарбаев
| 3 || 2 || 3
|-
! Қожық Тілеуов
| 5 || 3 || 9
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 6. Сырлыбай
|-
! Бөленбай* Ерназаров
| 4 || 3 || 66
|-
! Кеңес Бөленбаев
| 2 || 2 || 66
|-
! Шуақбай Ерназаров
| 3 || 5 || 85
|-
! Дүйсенбай Шуақбаев
| 2 || 2 || 85
|-
! Тайбағар Ерназаров
| 4 || 4 || 30
|-
! Бажық Орақов
| 2 || 3 || 31
|-
! Орақ Ерназаров
| 2 || 2 || 22
|-
! Баймәмбет Орақов
| 3 || 3 || 30
|-
! Байтілес Орақов
| 3 || 2 || 30
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Жиыны:301-277-1406
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Мәмбетқұл тар., 1. Мамай бөлігі
|-
|А.с. Ақжол*  Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |4
| align=&quot;right&quot; |5
| align=&quot;right&quot; |145
|-
|Бибатыр Ақжолов
| align=&quot;right&quot; |1
| align=&quot;right&quot; |1
| align=&quot;right&quot; |145
|-
|Жәпел Байғозин
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |4
| align=&quot;right&quot; |200
|-
|Тоқжан Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |2
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |40
|-
|Айтжан Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |26
|-
|Шалғаш Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |4
| align=&quot;right&quot; |25
|-
|Бабықбай Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |2
| align=&quot;right&quot; |2
| align=&quot;right&quot; |33
|-
! Жабағы Байғозин
| 3 || 4 || 70
|-
! Айқымбай Жабағин
| 1 || 2 || 7
|-
! Қашқынбай Жабағин
| 2 || 4 || 5
|-
! Есет Көбеев
| 2 || 3 || 15
|-
! Бесім Көбеев
| 4 || 4 || 18
|-
! Бекжан Көбеев
| 4 || 3 || 25
|-
! Бөлеміс Маймақов
| 3 || 4 || 70
|-
! Бижігіт Бөлемісов
| 2 || 2 || 70
|-
! Тоқырауын Құлов
| 1 || - || -
|-
! Тайпақ Бөлемісов
| 2 || 2 || 7
|-
! Байжігіт Бөлемісов
| 2 || 3 || 18
|-
! Майтей Елемесов
| 3 || 3 || 30
|-
! Елтоқ* Елемесов
| 3 || 4 || 10
|-
! Нұржан Төртуылов
| 2 || 2 || 11
|-
! Өтелбай Елемесов
| 2 || 2 || 1
|-
! Қарақұдық Алғазин
| 2 || 3 || 18
|-
! Тұрсынбай Қарақұдық
| 1 || 1 || 18
|-
! Шыныбек Қатпин
| 4 || 4 || 19
|-
! Қарабала Тыникин
| 2 || 3 || 16
|-
! Сары Алғазин
| 3 || 3 || 70
|-
! Семізбай Сарин
| 2 || 2 || 5
|-
! Тінәлі Алғазин
| 2 || 3 || 4
|-
! Балықкөз Кеншібаев
| 1 || 1 || -
|-
! Тұрысбек Әлменев
| 3 || 3 || 13
|-
! Ордағұл Келімбаев
| 2 || 3 || 4
|-
! Жәдігер Келімбаев
| 4 || 3 || 25
|-
! Мыңжасар Кеншінбаев  
| 3 || 4 || 15
|-
! Елшын Қиялов
| 3 || 5 || 15
|-
! Бақтыбай Қиялов
| 3 || 3 || 64
|-
! Алакүшік Бақтыбаев
| 1 || 1 || 65
|-
! Қоспан Алтаев
| 1 || 1 || -
|-
! Қопаш Алтаев
| 2 || 3 || 2
|-
! Жақаш* Алтаев
| 1 || 1 || 20
|-
! Құлжан Алтаев
| 3 || 3 || 3
|-
! Түнғатар Қауашев
| 2 || 2 || 10
|-
! Байсейіт Сәметев
| 2 || 3 || 10
|-
! Құлшық Шалов
| 2 || 2 || -
|-
! Атан Серғазин
| 3 || 2 || 2
|-
! Әліке Тоғаев
| 2 || 4 || 14
|-
! Бекбау Серғазин
| 4 || 4 || 10
|-
! Байғұтты Тайлақов
| 3 || 3 || 5
|-
! Шуай Серғазин
| 2 || 3 || 4
|-
! Аққұл Серғазин
| 2 || 2 || 6
|-
! Сиқымбай Есіркепов
| 3 || 3 || 18
|-
! Елшібай Есіркепов
| 3 || 2 || 8
|-
! Малдыбай Елшібаев
| 1 || 1 || 8
|-
! Меңдібай Есіркепов
| 3 || 4 || 12
|-
! Қылышбай Есіркепов
| 2 || 4 || 8
|-
! Жанысбай Есіркепов
| 4 || 3 || 10
|-
! Майлыбай Сиқымбаев
| 2 || 4 || 11
|-
! Батыраш Есіркепов
| 3 || 4 || 3
|-
! Құттыбай Сүттібаев
| 4 || 4 || 12
|-
! Қондыбай Тұяқов
| 3 || 3 || -
|-
! Жүндібай Тұяқов
| 1 || 1 || -
|-
! Төлеміс Бозаев
| 3 || 3 || 30
|-
! Майлы Бибин
| 3 || 4 || 6
|-
! Жетібай Бибин
| 2 || 4 || 1
|-
! Қанат Байбөрин
| 1 || 1 || -
|-
! Телмырза Байбөрин
| 3 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Жанай
|-
! Тасболат* Жандарбек
| 4 || 3 || 32
|-
! Байсынбай Жандарбек  
| 3 || 3 || 3
|-
! Малай Бөкешев
| 1 || 1 || 1
|-
! Бошық Бөкешев
| 1 || 2 || -
|-
! Тайбат Бөкешев
| 2 || 3 || 1
|-
! Бұлан Бөкешев
| 2 || 2 || 5
|-
! Жақсыбай Жанаев
| 3 || 2 || -
|-
! Бақсыбай Жанаев
| 1 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Мұрат бөлігі
|-
! Ақбай* Қоңыров
| 4 || 3 || 12
|-
! Бекбай Жаналин
| 3 || 3 || 10
|-
! Қаумен Жаналин
| 2 || 2 || 4
|-
! Жұрқа Жаналин
| 2 || 2 || 2
|-
! Аманжол Қазақов
| 4 || 2 || 6
|-
! Жайыл Арапов
| 2 || 2 || 1
|-
! Жолдасбай Сарапов
| 3 || 4 || 23
|-
! Бөлес Арапов
| 3 || 3 || 22
|-
! Әйтен Арапов
| 3 || 3 || 46
|-
! Тілес Арапов
| 4 || 3 || 6
|-
! Елесбай Арапов
| 2 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Үйсін табы
|-
! Құнар Құлжабаев
| 2 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Қаржас табы
|-
! Сармантай Жанғондин  
| 2 || 1 || 1
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 4. Тәуке бөлігі
|-
! Қожагелді Айболов
| 3 || 3 || 13
|-
! Тоқтыбай Машев
| 2 || 3 || 8
|-
! Шағырай Жұманов 
| 1 || 1 || 4
|-
! Көшпес Садыбеков
| 3 || 3 || 4
|-
! Өндірбай Қойлыбаев
| 2 || 2 || 1
|-
! Сапайыс Құлмырзин
| 2 || 3 || 24
|-
! Жансейіт Құлмырзин
| 3 || 3 || 30
|-
! Түгелбай Мондин
| 3 || 2 || -
|-
! Теңізбай Мондин
| 1 || - || -
|-
! Дәуітбай Дайыров
| 3 || 4 || 155
|-
! Тазан Дәуітбаев
| 2 || 2 || 155
|-
! Қозыбай Дайыров
| 3 || 3 || 6
|-
! Жайлау Шақаров
| 1 || 1 || 3
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 5. Асай
|-
! Орман Байарыстанов
| 5 || 6 || 83
|-
! Сарман Орманов
| 2 || 2 || 83
|-
! Құли Орманов
| 1 || 2 || -
|-
! Сәмен Жаманқұлов
| 2 || 1 || -
|-
! Досбай Жаманқұлов
| 5 || 3 || 4
|-
! Өмірзақ Иманқұлов
| 3 || 3 || 21
|-
! Байғоныс Кәкин
| 4 || 3 || -
|-
! Байбала Есбаев
| 2 || 2 || 10
|-
! Есбай Кәкин
| 4 || 2 || 10
|-
! Байсары Асаев
| 3 || 3 || 3
|-
! Башек Байсарин
| 2 || 2 || -
|-
! Досқұлы Құдайберген
| 3 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Қыпшақ табы
|-
! Тоқтыбай Тасанов
| 3 || 3 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Уақ табы
|-
! Тоғайбай Есілбаев
| 2 || 4 || 3
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жиыны(ер, әйел, жылқы): 283-303-1879
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Танай руы, Жетес тар., 1. Кешубай бөлігі
|-
! Ас. Қашқынбай Қожаберген*  
| 7 || 6 || 50
|-
! Бестен Қашқынбаев
| 3 || 4 || 50
|-
! Азнабек Қожабергенев
| 4 || 7 || 40
|-
! би Тінібек Жанұзақов
| 3 || 3 || 32
|-
! Қызылауыз Тінібеков
| 2 || 2 || 32
|-
! Қашқынбай Тінібеков
| 3 || 3 || 8
|-
! Орынбай Тінібеков
| 4 || 4 || 40
|-
! Қуандық Жанұзақов
| 3 || 3 || 20
|-
! Күдері Қояндин
| 2 || 6 || 31
|-
! Күшік Қыстаубаев
| 4 || 4 || 15
|-
! Кішкенбала* Оқыраш
| 8 || 4 || 65
|-
! Бүркіт Қашқынбаев
| 1 || 1 || 65
|-
! Шабақ Оқырашев
| 2 || 2 || 2
|-
! Тленей Оқырашев
| 3 || 3 || 3
|-
! Бекетай Оқырашев
| 2 || 2 || 1
|-
! Шорман Оқырашев
| 1 || 1 || -
|-
! би Жаужан* Оқырашев 
| 3 ||  || 100
|-
! Моқыр Жаужанов
| 2 || 3 || 100
|-
! Соқыр Жаужанов
| 1 || 2 || 100
|-
! Жексенбі Төкентаев
| 5 || 2 || 80
|-
! Боқы Төкентаев
| 6 || 4 || 65
|-
! Ақжан Төкентаев
| 5 || 4 || 79
|-
! Қарабай-? Сармантаев
| 3 || 3 || 7
|-
! Тұрлыбай Етікшин
| 3 || 4 || 4
|-
! Жұмабай Қосетов
| 3 || 3 || 10
|-
! Найман Қосетов
| 3 || 4 || 9
|-
! Тоғанбай Қосетов
| 1 || 2 || 8
|-
! Сақан Шыңғұлов
| 3 || 3 || 4
|-
! Шыңғұл Қазмамбетов
| 3 || 3 || 11
|-
! Ерубай Жамантаев
| 1 || 2 || 4
|-
! Жұма Етікшин
| 2 || 3 || 1
|-
! Есенаман Арқабаев
| 4 || 6 || 6
|-
! Салқын Арғынбаев
| 4 || 4 || 11
|-
! Қойбақ Арғынбаев
| 3 || 4 || 8
|-
! Шанашбай Боқанбаев
| 5 || - || 3
|-
! Тілек Шегіров
| 4 || 4 || 6
|-
! Құттыбай Мешелев
| 4 || 4 || 11
|-
! Күрсары Аймамбетев
| 3 || 3 || 6
|-
! Малмақ Аймамбетев
| 1 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Шоға Уақ табы
|-
! Таубай Байқадамов
| 3 || 3 || 5
|-
! Бижан Таубаев
| 4 || 3 || 8
|-
! Жұрын Таубаев
| 2 || 3 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Сазанбай
|-
! Байтас Шалов
| 3 || 4 || 13
|-
! Бектас Шалов
| 2 || 3 || 25
|-
! Жортар Шалов
| 3 || 3 || 20
|-
! Меңлібай Шалов
| 2 || 2 || 20
|-
! Құттыбай Сартов
| 3 || 3 || 12
|-
! Құлыншақ Қоңырбаев  
| 2 || 1 || 17
|-
! Бойдақ Қоңырбаев
| 2 || 1 || 17
|-
! Байтан Қоңырбаев
| 2 || 1 || 10
|-
! Өтеп Қоңырбаев
| 2 || 2 || -
|-
! Сүйірбай Құдайқұлов
| 3 || 3 || 5
|-
! Айтбай Ұлақов
| 3 || 2 || 2
|-
! Жарқынбай Ұлақов
| 4 || 3 || 6
|-
! Қанай Ұлақов
| 3 || 3 || 1
|-
! Тышқанбай Ұлақов
| 2 || 2 || 1
|-
! Аңдабай Ұлақов
| 4 || 4 || 1
|-
! Есбай* Баймырзин
| 2 || 3 || 77
|-
! Бөде Есбаев
| 1 || 1 || 77
|-
! Жарбай Баймырзин
| 3 || 3 || 23
|-
! Досбай Баймырзин
| 3 || 3 || 3
|-
! Шағырай Баймырзин
| 3 || 2 || 5
|-
! Көдек Баймырзин
| 4 || 2 || 32
|-
! Құл Мандинов
| 2 || 2 || -
|-
! Құнанбай Мандинов
| 2 || 2 || 3
|-
! Онбай Нұржауов
| 3 || 3 || 26
|-
! Қошқар Онбаев
| 2 || 2 || 26
|-
! Жұмабай Нұржауов
| 4 || 2 || 1
|-
! Қашқынбай Нұржауов
| 2 || 2 || -
|-
! Төбет Айбасов
| 3 || 2 || 10
|-
! Жарты Шағыров
| 4 || 3 || 6
|-
! Себет Айбасов
| 4 || 5 || 3
|-
! Жиенбай Төбетов
| 2 || 2 || 4
|-
! Бақы Айбасов
| 3 || 3 || 1
|-
! Байғұт Ақанов
| 3 || 3 || -
|-
! Байсақал Шоңов
| 2 || 2 || 5
|-
! Қыпшақбай Бапанов
| 3 || 7 || 10
|-
! Малыбай Бапанов
| 3 || 4 || 12
|-
! Бұқарбай Бапанов
| 3 || 4 || 6
|-
! Елғонды Жиенбеков
| 3 || 4 || 5
|-
! Қотан Сасықбаев
| 3 || 4 || 10
|-
! Аманжол Сасықбаев
| 4 || 3 || -
|-
! Қиқан Сасықбаев
| 4 || 4 || 2
|-
! Бөтенбай Қотанов
| 3 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Тілеміс
|-
! Байтілес Сартов
| 4 || 4 || 6
|-
! Тұқыш Байтілесов
| 3 || 3 || -
|-
! Қарт Малдыбаев
| 4 || 2 || 2
|-
! Бақыш Қартов
| 3 || 3 || 7
|-
! Жантілес Малдыбаев
| 2 || 1 || -
|-
! Жаманбала Жантілесов
| 1 || 1 || -
|-
! Байбол Баяндин
| 1 || 2 || -
|-
! Тоғызбай Шуашев
| 4 || 4 || 10
|-
! Аққоян Ақмырзин
| 4 || 2 || 15
|-
! Құйқа Шуашев
| 4 || 3 || 8
|-
! Жетібай Құйқин
| 4 || 2 || 3
|-
! Жантөре Сегізбаев
| 3 || 2 || 5
|-
! Сауғабай Құйқин
| 5 || 2 || 2
|-
! Алпысбай Мырзабеков
| 3 || 3 || 5
|-
! Қарпықбай* Ақжігітов 
| 1 || 2 || 48
|-
! Қапақ Ақжігітов
| 3 || 4 || 48
|-
! Шектібай Ақжігітов
| 4 || 3 || 50
|-
! Бақтыбай Ақжігітов
| 3 || 4 || 35
|-
! Тағыбай Тоқпанов
| 4 || 2 || 4
|-
! Асаубай Тағыбаев
| 2 || 2 || 4
|-
! Сақалбай Тоқпанов
| 2 || 2 || 6
|-
! Қоржын Сақалбаев
| 2 || 3 || 6
|-
! Сәмі Көшетеров
| 4 || 4 || 2
|-
! Әлімбет Қойбағаров
| 1 || 2 || -
|-
! Жарас* Әлібеков
| 2 || 2 || 33
|-
! Көшекбай Әлібеков
| 1 || 2 || 33
|-
! Итбала Әлібеков
| 3 || 3 || 23
|-
! Байбала Әлібеков
| 4 || 3 || 7
|-
! Торыжан Қармысов
| 5 || 3 || 33
|-
! Байжаныс Қармысов
| 2 || 1 || 12
|-
! Бөрке Ескенин
| 3 || 3 || 10
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Уақ табы
|-
! Жұман Төлеков
| 3 || 3 || 3
|-
! Балшықбай Аманқұл
| 4 || 4 || -
|-
! Ақжол Төлеков
| 2 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жиыны (ер, әйел, жылқы):351-336-1501
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жандық тар., 1. Тастемір бөлігі
|-
! Ас. Қуандық Есенгелді*
| 4 || 2 || 43
|-
! Байсымақ Айдаров
| 2 || 3 || 10
|-
! Қоңыратбай* Айдаров
| 4 || 3 || 16
|-
! Қазыбек Қоңыратбаев
| 2 || 2 || 16
|-
! Таттыбай Айдаров
| 2 || 2 || 6
|-
! Байғұтты Айдаров
| 3 || 2 || 15
|-
! Ақыл Қонақаев
| 2 || 1 || 10
|-
! Байғожа Ақылов
| 1 || 1 || 30
|-
! Берден Қонақаев
| 2 || 2 || 15
|-
! Дәуітбай Қуатов
| 3 || 2 || -
|-
! Тайлан Ақылов
| 2 || 2 || 6
|-
! Жабай Ізбасаров
| 3 || 2 || 26
|-
! Төртуыл Жабаев
| 3 || 2 || 26
|-
! Сарман Ізбасаров
| 2 || 1 || -
|-
! Құлынбай Қарсақбаев  
| 4 || 4 || 25
|-
! Түкі Қозыбақов
| 2 || 2 || 6
|-
! Жұлынбай Қарсақбаев
| 2 || 3 || 25
|-
! Қарпықбай* Орысов
| 3 || 3 || 20
|-
! Сүттібай Орысов
| 2 || 2 || 20
|-
! Байтыбек Орманов
| 2 || 2 || 1
|-
! Таңқыбай Орманов
| 2 || 2 || 4
|-
! Серкебай Нұрабаев
| 3 || 4 || 2
|-
! Қыдыралы Есенгелдин 
| 3 || 2 || -
|-
! Құрманбай Қожасанов 
| 1 || 2 || 2
|-
! Қорғанбай Тайырберген
| 2 || 3 || 2
|-
! Тоғанас Оразбақов
| 4 || 3 || 6
|-
! Сармырза Оразбақов
| 4 || 2 || 5
|-
! Қашқынбай Оразбақов  
| 4 || 2 || 3
|-
! Айқымбай Бұқанбаев
| 5 || 3 || 6
|-
! Байғұт Байтенев
| 3 || 4 || 2
|-
! Жанбатыр Шабанов
| 3 || 3 || 1
|-
! Балғабай Татаев
| 4 || 3 || 15
|-
! Үйсінбай Жайықбаев
| 2 || 3 || -
|-
! Тұтқыш Жайықбаев
| 4 || 2 || 2
|-
! Шындәулет Құдайберген
| 3 || 4 || -
|-
! Тобықбай* Саршолақ
| 4 || 3 || 30
|-
! Қалыбай Нұрабаев
| 3 || 3 || 1
|-
! Дүйсекей Жауыршин
| 2 || 2 || -
|-
! Шымырбай Нұранов
| 2 || 2 || 1
|-
! Оңалбай Нұранов
| 3 || 2 || 2
|-
! Сарымбай Ботиев
| 3 || 3 || 2
|-
! Қожан Көбеев
| 6 || 6 || 1
|-
! Сәлім Жайықбаев
| 3 || 2 || 1
|-
! Сармырза Дербісалин
| 2 || 2 || -
|-
! Өтеп Қожанов
| 2 || 2 || -
|-
! Жабай Қожанов
| 4 || 4 || 3
|-
! Дербсалы Жаулыбаев
| 4 || 2 || -
|-
! Сарбас Қожанов
| 6 || 5 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Шұбыртбалы табы
|-
! Құсбек Есетов (Ақмолада жатақ)
|  ||  || 
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Болат
|-
! Елемес Бекелев
| 4 || 4 || 11
|-
! Жабден Елемесов
| 2 || 3 || 6
|-
! Бөлемес Бекелев
| 4 || 4 || 85
|-
! Ұрыңқай Байғарин
| 3 || 5 || 12
|-
! Тайғара Бекелев
| 2 || 2 || -
|-
! Елдекен Бекелев
| 3 || 3 || 4
|-
! Бердіке Бекелев
| 2 || 2 || 6
|-
! Маяқай Бекелев
| 2 || 3 || -
|-
! Атығай Байтуғанов
| 2 || - || -
|-
! Сатай Байтуғанов
| 2 || 4 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Арықпан тармағы
|-
! Қашын Сайдалин
| 4 || 4 || 12
|-
! Байбек Қашықов
| 2 || 2 || 12
|-
! Тайшы Сайдалин
| 3 || 2 || 2
|-
! Жолдығара Сайдалин
| 3 || 3 || 12
|-
! Сейтен Сайдалин
| 2 || 2 || 20
|-
! Наймантай* Шуақбаев  
| 3 || 3 || 16
|-
! әй. Нұрша Таңатбаева
| 1 || 3 || 3
|-
! Саржан Байдалин
| 3 || 2 || 6
|-
! Тортан Байдалин
| 4 || 4 || 6
|-
! Байты Мыңжасаров
| 4 || 2 || 4
|-
! Баян Жаманқұлов
| 4 || 5 || 60
|-
! Ақтан Баянов
| 2 || 2 || 60
|-
! Еркеболат Жақсыбаев
| 2 || 3 || 2
|-
! Қарабас Жақсыбаев
| 3 || 2 || 2
|-
! Бейсенбай Баймәмбет
| 2 || 2 || -
|-
! Қошқар* Танин
| 4 || 5 || 15
|-
! Шонақ Танин
| 3 || 3 || 15
|-
! Бабаш Танин
| 5 || 3 || 1
|-
! Сәмбет Бекшин
| 3 || 6 || 3
|-
! Күйік Бекшин
| 3 || 2 || 16
|-
! Жантас Бекшин
| 6 || 4 || 2
|-
! Мәмбет Бекшин
| 3 || 2 || 3
|-
! Боқай Бекшин
| 3 || 3 || 1
|-
! Битібай Көкшин
| 5 || 3 || 2
|-
! Бөжен Танин
| 2 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Тоғызақ тармағы
|-
! Есен Қабланов
| 3 || 5 || 
|-
! Жаназар Ақжолов
| 3 || 3 || 12
|-
! Ноғай Жекин
| 3 || 4 || -
|-
! Кеңгір Ақжолов
| 2 || 3 || 15
|-
! Сеңгір Бөгенбаев
| 3 || 4 || -
|-
! Орынбай Шоңов
| 2 || 2 || -
|-
! Абылай Нұргелдин
| 4 || 5 || 28
|-
! Бекболсын Абылаев
| 3 || 4 || 28
|-
! Қырғызбай Қабанбаев
| 3 || - || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жиыны (ер, әйел, жылқы):272-256-724
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Қояншы руы, Түрке тар., 1. Байымбет бөл.
|-
! А.с. Сәмбет* Мамыров
| 2 || 2 || 13
|-
! Ұраңқай Ботбаев
| 2 || 3 || 153
|-
! Ботбай Байымбетев
| 2 || 3 || 153
|-
! Қоңыратбай Ботбаев
| 2 || 3 || 13
|-
! Қашқынбай Ботбаев
| 3 || 2 || 21
|-
! Жазықбай Мамыров
| 2 || 2 || 96
|-
! Бүркітбай Мамыров
| 3 || 3 || 17
|-
! Сексенбай Мамыров
| 2 || 2 || 6
|-
! Тұрап Шаңкөзев
| 3 || 3 || 15
|-
! Мырзамбет Ботбаев
| 3 || 4 || 2
|-
! Нысанбай Теңізбаев
| 2 || 2 || 6
|-
! Бұлтай Дауылбаев
| 3 || 3 || 10
|-
! Жантай Шымыров
| 2 || 3 || 12
|-
! Бұсырман Дауылбаев
| 2 || 3 || 4
|-
! Құлмырза Ақкісин
| 3 || 3 || 4
|-
! Жабай Ақкісин
| 2 || 2 || 10
|-
! Қатуа Ақкісин
| 1 || 1 || 3
|-
! Жантөре* Құлбаев
| 3 || 3 || 6
|-
! Байтөре Құлбаев
| 3 || 3 || 8
|-
! Тоқсанбай Құлбаев
| 3 || 4 || 25
|-
! Төлеген Рысбаев
| 2 || 3 || 10
|-
! Аманжол Бозаев
| 3 || 3 || 20
|-
! Шоқыбас Наурызбаев
| 2 || 3 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Қосағалы бөлігі
|-
! Мың Жауғашев
| 3 || 3 || 7
|-
! Сәңкі Жауғашев
| 2 || 3 || 10
|-
! Қабас Жауғашев
| 3 || 2 || -
|-
! Қабылан Жауғашев
| 2 || 1 || -
|-
! Нар Естемесов
| 3 || 3 || 1
|-
! Төленбай Бармақов
| 3 || 4 || 20
|-
! Ақан Естемесов
| 3 || 4 || 10
|-
! Қашаған Бақанов
| 3 || 3 || 6
|-
! Құрман Естемесов
| 2 || 3 || 2
|-
! Ұзақ* Бармақов
| 3 || 3 || 4
|-
! Жүз Сарықов
| 3 || 4 || 4
|-
! Нысанбай Сарықов
| 3 || 3 || 2
|-
! Қуандық* Күліков
| 4 || 4 || 43
|-
! Ноқай Теміров
| 1 || 2 || 2
|-
! Адасбай Балғабаев
| 2 || 3 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Байқошқар
|-
! Көбетей Жарылғапов
| 5 || 5 || 17
|-
! Бөбетай Жарылғапов
| 4 || 4 || 25
|-
! Есенбек Сәметев
| 2 || 3 || 18
|-
! Балағаз Сәметев
| 2 || 2 || 4
|-
! Ес Жанбауов
| 4 || 5 || 3
|-
! Ескен Жанбауов
| 1 || 1 || -
|-
! Толыбай Жанбауов
| 3 || 2 || -
|-
! Жайнақ Құрымсин
| 2 || 4 || 6
|-
! Бозай Құрымсин
| 4 || 3 || -
|-
! Сейіт Мәмеков
| 3 || 3 || 4
|-
! Жұмабай Мәмеков
| 1 || 1 || 4
|-
! Бөгенбай Лекеров
| 3 || 4 || 13
|-
! Абыз Лекеров
| 2 || 3 || 10
|-
! Қондыбай Лекеров
| 2 || 3 || 8
|-
! Онбай Лекеров
| 4 || 2 || 6
|-
! Алманбай Лекеров
| 2 || 3 || 6
|-
! Үмбет Тоғанбаев
| 2 || 2 || 2
|-
! Байболсын Тоғанбаев
| 2 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Сарай тармағы, 1. Баймамыр бөлігі
|-
! Жәнібек Қадыров
| 3 || 4 || 50
|-
! Мәлібек Қадыров
| 3 || 4 || 55
|-
! Әділбек Қадыров
| 2 || 2 || 20
|-
! Тоғалақ Айткелев
| 2 || 3 || 3
|-
! Жолболды Айткелев
| 2 || 3 || 45
|-
! Шағалақ Айткелев
| 3 || 2 || 7
|-
! Нияз Айткелев
| 3 || 3 || 3
|-
! Баубек Айкелев
| 3 || 4 || 7
|-
! Қуанышбай Меңдин
| 3 || 3 || 20
|-
! Жуасбай Меңдин
| 2 || 3 || 2
|-
! Қонысбай Берсүгіров
| 2 || 5 || 6
|-
! Таласбай Берсүгіров
| 4 || 2 || 7
|-
! Мыңбай Берсүгіров
| 3 || 2 || 3
|-
! Көшкінбай Аққожин
| 5 || 3 || 25
|-
! Әбділда Аққожин
| 2 || 2 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Тарақты табы
|-
! Нұрабай Бегайдаров
| 3 || 3 || 3
|-
! Қоңырат табы
|  ||  || 
|-
! Тағабай Жанаев
| 2 || 3 || 31
|-
! Жанай Қосағалов
| 3 || 2 || 31
|-
! Қарасай Күнгелдин
| 2 || 2 || 1
|-
! Елемес Байжігітов
| 3 || 2 || 30
|-
! Бұқатай Елемесов
| 2 || 2 || 30
|-
! Тотай Елемесов
| 2 || 1 || 10
|-
! Орал Сәуірбаев
| 3 || 2 || 20
|-
! Қалдай Жанаев
| 5 || 3 || 9
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Өзенбай
|-
! Рысқұл Момынов
| 4 || 2 || -
|-
! Қазанғап Көбезев
| 6 || 5 || 7
|-
! Елғонды Сеңгірбаев
| 5 || 4 || 4
|-
! Тұранбай Көбезев
| 6 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Үйсін табы
|-
! Байтелі Оспанов
| 3 || 2 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Қаратеке
|-
! Бесбай Дербісалин
| 2 || 1 || 1
|-
! Сырдақ Қаратекин
| 3 || 3 || 30
|-
! Бибатыр Сырдақов
| 2 || 2 || 30
|-
! Қарабай Сыбақов
| 3 || 2 || 3
|-
! Есілбай Сыбақов
| 1 || 1 || 1
|-
! Қосбай Көшенев
| 3 || 3 || 4
|-
! Дос Дербісалин
| 6 || 2 || 7
|-
! Қоңыратбай Жұрынбай
| 3 || 3 || 1
|-
! Түгелбай Боранбаев
| 3 || 3 || 1
|-
! Бекбау Боранбаев
| 3 || 3 || 12
|-
! Қанай Сарыбаев
| 4 || 4 || 12
|-
! Бекмырза Боранбаев
| 2 || 4 || 3
|-
! Есілбай Қожамберген
| 4 || 4 || 6
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 4. Қайыпберді
|-
! Қойшыман Елтоқов
| 2 || 4 || 41
|-
! Жанқұлы Байтенев
| 2 || 3 || 6
|-
! Байғабыл Айтбаев
| 4 || 4 || 12
|-
! Боздақ Айтбаев
| 2 || 2 || 3
|-
! Сандық Айтбаев
| 2 || 3 || 13
|-
! Жаңғабыл* Айтбаев
| 3 || 3 || 4
|-
! Матқұлы Айтбаев
| 2 || 2 || 2
|-
! Балғабай Масақбаев
| 3 || 4 || 1
|-
! Байғасқа Қашқынов
| 2 || 2 || 11
|-
! Сексенбай Бекенев
| 2 || 2 || 6
|-
! Байғон Жоланов
| 3 || 3 || 10
|-
! Төлеген Жоланов
| 3 || 3 || 3
|-
! Бектау Назаров
| 3 || 2 || 50
|-
! Ботантай Жайлауов
| 4 || 3 || 3
|-
! Базарбай Шаңкөзов
| 2 || 3 || -
|-
! Бектұрсын Елгелдин
| 2 || 3 || 4
|-
! Дүйсенбі Назаров
| 3 || 4 || 30
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 5. Жәмет
|-
! Жайлау Ерубаев
| 3 || 3 || 8
|-
! Тәтенбай Бурабаев
| 4 || 4 || 15
|-
! Елемес Жарқынов
| 3 || 4 || 40
|-
! Нысанбай Жарқынов
| 2 || 3 || -
|-
! Мұса Қолдасов
| 6 || 7 || 18
|-
! Соқыр Қолдасов
| 2 || 2 || 3
|-
! Төлеп Мәсин
| 2 || 2 || -
|-
! Қожагелді Қозыбақов
| 1 || 2 || -
|-
! Бекеш Бөрібаев
| 2 || 2 || 2
|-
! Әділ Бөрібаев
| 3 || 2 || 10
|-
! Болтай Жарқынов
| 3 || 2 || 4
|-
! Ботантай Жайлауов
|  ||  || 
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Алтай табы
|-
! Жұман Абызов
| 2 || 2 || 12
|-
! Тұңғышбай Жұманов
| 2 || 2 || 5
|-
! Қондыбай Абызов
| 2 || 3 || 6
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Тарақты табы
|-
! Есентай Естеков
| 2 || 2 || 3
|-
! Қиян Естеков
| 2 || 3 || 1
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жиыны (ер, әйел, жылқы):358-369-1472
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Б. (ер, әйел, жылқы): 1565-1541-6982
|}

== Қоғамдық қайырымдылық қоры ==
«Қояншы-Дәулет-Таңай» қоғамдық қайырымдылық қоры 13.03.2018 жылы құрылған. Басшысы Әміров Құрманғазы Әшімұлы.
== Құрылтай ==
2008 жылы [[Шет ауданы]] [[Қызылқайың (Қарағанды облысы)|Қызылқой]] ауылы жанында құрылтайы өтті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==

== Сілтемелер ==

[[Санат:Семей облысы болыстары]]
[[Санат:Шет ауданы тарихы]]</text>
      <sha1>3bex4i3bsovzu0mpa6p5aif7v3shgkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628091</id>
      <parentid>3628089</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басшылары */</comment>
      <origin>3628091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52726" sha1="1e9e9syg787xhwxipx34p0qeql1jw5f" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = 
 |Қазақша атауы   = Қызылтау болысы
 |Шынайы атауы    = 
 |Елтаңба         = 
 |Ту              = 
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Ресей империясы
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = 
 |Кіреді          = [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Қарқаралы уезі]]
 |Енеді           = 6 ауыл 1893 жылы&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=65 Просмотр документа - dlib.rsl.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
 |Астанасы        = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 18ХХ
 |Таратылған уақыты      =  [[1928]]
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = 
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 4686&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
  |Санақ жылы                    = 1893
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] бұтағының Қояншы-тағай руы
  |Конфессиялық құрамы        = Мұсылмандар
 |Жер аумағы                     = 1 029 000  десятин&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=64 Просмотр документа - dlib.rsl.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Ендік                          = 
 |Бойлық                         = 
 |Карта                          = 
 |Карта ені                      = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = 
 |Commons санаты                 = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Қызылтау болысы''' (1878 жылдың 1 қаңтарына дейін  Аюлы болысы, одан бұрын Қояншы-тағай) — [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] [[Қарқаралы сыртқы округі|Қарқаралы сыртқы округіндегі]] (1878 ж. дейін) және [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезіндегі]] қазақ болысы.

== Тарихы ==
182Х жылы құрылған . 1928 жылы бірігіп, Кедей және Шет болыстарымен [[Шет ауданы|Шет ауданы]] болып біріктірілді.

== Шежіре ==
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
* [[Арғын]] - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] - Бошан - Бәйімбет:
# Қояншы
# Дәулет
# Таңай (Тағай)

{{rodovid|541905}}

== Халық ==
Халқы  [[Арғын]] тайпасының Каракесек руының Қояншы-тағай бұтағынан тұрды.  

1824 жылғы санақта Қояншытағай: 1632 ер, 2176 әйел.&lt;ref&gt;http://akikat.kazgazeta.kz/?p=838 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917170814/http://akikat.kazgazeta.kz/?p=838 |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М.С.Мұқановтың «Этнический состав и расселения казахов средного жуза»&lt;/ref&gt;

1884 жылы Қояншы-тағай бөлімдеріндегі киіз үй саны:

* Таңай 350
* Қояншы 200
* Дәулет 504
* Сұлтан Бөкейхановтар 20
* Барлығы 1074&lt;ref&gt;1901 Памятная книга Семипалатинской области 1902&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
!№|| Болыс, ру, ауыл атаулары || Ауыл саны || Үй саны || colspan=&quot;2&quot; | Жан басы 
! colspan=&quot;4&quot; |Жобалы саны
|-
|||  ||  ||  || ер || Әйел || жыл-қы || ірі қара || қой || түйе
|-
|1|| 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10
|-
|1|| Қояншы – Таңай болысында. Басқарушы сұлтан Шаңқай Есімовте  || 1 || 17 || 51 || 66 || 800 || 150 || 2400 || 
|-
|2|| Дәулет руы, Бектеміс бөлімінде. Старшын Былғақ Дайрабаевта || 2 || 80 || 240 || 320 || 700 || 133 || 4300 || 
|-
|3|| Дәулет руы, Мәмбетқұл бөлімінде. Старшын Есет Көбеевте || 2 || 84 || 252 || 336 || 764 || 113 || 5650 || 
|-
|4|| Таңай руы, Жетес бөлімінде. Старшын Тынысбек Жанұзақовта || 1 || 70 || 237 || 316 || 568 || 135 || 4250 || 
|-
|5|| Таңай руы, Арықпан. Жәдік бөлімінде. Старшын Байсыман Айдаровта || 1 || 64 || 102 || 256 || 362 || 157 || 3050 || 
|-
|6|| Қояншы руы. Старшын Қадыр Айткелевте || 2 || 103 || 309 || 412 || 523 || 106 || 6150 || 
|}

== Аумағы ==
[[Сурет:Карта_волостей_Семипалатинской_области_1893_года.gif|нобай|Семей облысының болыстарының картасы, 1893 жылғы]]
Қарқаралы уезінің аумағында қазіргі [[Шет ауданы]]&lt;nowiki/&gt;нда орналасты.

'''Қыстақтары орналасқан мекендер:''' Қызылтау, Бұғылы, Монтай, Үлкен Қайрақты, Шолақ Сеңгір, Борлы, Бәйбіше, Сораң, Қоңырқұлжа, Сарықұлжа, Үшалақаз, Мойынты, Тайаткан Шұнақ, Сөребай, Нілді, Тасык, Ешкіөлмес, Жаман тоған айнала төнірегімен Шопақ, Тағылы. 

'''Жайлаулары:''' Нұра, Сарысу, Байғара, Үшшоқы өзендерінің бойы және олардан қыстақтарға дейінгі аралықтар.&lt;ref&gt;http://stom.tilimen.org/jurnalimizdi-bl-saninda-ararali-jattari-ajdari-bojinsha-azati.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306174801/http://stom.tilimen.org/jurnalimizdi-bl-saninda-ararali-jattari-ajdari-bojinsha-azati.html |date=2019-03-06 }}&lt;/ref&gt;

== Басшылары ==
* сұлтан Шанхай Ишимов 26 қараша 1826 жылғы
* Қадыр Айткелұлы 1849
* Жауман Төгінтайұлы ?-1849
* Жаужан Тоқантайұлы 1849
* Ақжол Жәпелұлы 1853
* Еспай Баймырзаұлы 1858-

Болысты 1871 жылдың 8 қаңтарынан бастап Мүкір Жаржанов басқарған. Орынбасары Дүйсенбай Шуақбаев болған. Ауылдардағы халық билері: Тоғанбай Армақов, Жанмұхамет Қопаев, Көшкімбай Байтасов болған.

Болысты 1872 жылдың 13 қаңтарынан бастап Серік Бурин, басқарған, орынбасары Тоқсанбай Күржібаев, кейіннен Өрікбай Ботбаев болған. Ауылдардағы халық билері: Дүйсенбай Шуақбаев, Мананбай Қабақов, Жолдан Ақжанов, Қосылбек Бәділбеков, Жанмұхаммет Қопаев болған. Болыстың молдасы болып Кеңгір Садыров бекітілген.

Болысты 1875 жылы Көспе Әлімбаев басқарады, сол жылдың 14 ақпанында қайтыс болып, орнына Жантай Күржібаев болады. Ауылдардағы халық билері:  Тамаз Көпбурин, Дүйсенбай Шуақбаев, Көшкімбай Байтасов, Қуанышбек Ұрынқаев, Бекбосын Аблаев болған.

1880 жылдың 20 желтоқсанынан бастап, болысты Жолдан Ақжановпен Ескене Әлімбаев басқарады. Ауылдардағы халық билері: Сақыр Құйкин, Байпақ Қапсаләмов, Көпбатыр Ақжанов, Көшкімбай Байтасов, Қуанышбек Ұрынқаев, Төкіш Жаужақов.

1883 жылы 17 желтоқсанда болыс басшылығына Тоқбай Тоқсанбаев пен Тайжан Абыров бекітіледі. Ауылдардағы халық билері: Бодық Тоғанбаев, Байпақ Қапсәләмов, Баділбек Ақжанов, Көшкімбай Байтасов, Қуанышбек Ұрынқаев, Кеңбатыр Ақжанов болды.

1887 жылы 4 қыркүйектен болыс төрағасы болып Байпақ Қапсәләмов, орынбасарлығына Тоқбай Тоқсанбаев бекітілді. Ауылдардағы халық билері:  №1 Бодық Тоғанбаев, №2 Нұрпейіс Әлімбаев, №3 Көшкімбай Байтасов, №4 Қорыбек Ақжанов, №5 Қосылбек Бадылбеков, №6 Дүйсенбай Шуақбаев (24.02.1888 жылы қайтыс болып оны Төребек Ақжанов ауыстырды).

1892 жылы 22 тамызда болысты Нарымбек Бодықов пен Майбас Онбаевтар биледі. Ауылдардағы халық билері: №1 Есенбек Салықбаев, №2 Тайжан Асылов (09.07.1984 жылы қайтыс болып, Нұрпейіс Әлімбаев ауыстырды), №3 Дуанбек Бурин және Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік Бердібеков, №5 Қуанышбек Ұрынқаев, №6 Төребек Ақжанов.

1895 жылы 16 қыркүйекте болыс төрағасы Тоқбай Тоқсанбаев болды. Ауылдардағы халық билері: №1 Жақсыбек Тұрсынбеков, №2 Нұрпейіс Әлімбаев, №3 Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік Бердібеков, №5 Қуанышбек Ұрынқаев, №6 Төребек Ақжанов.

Дала губернаторының 1896 жылғы 13 қарашадағы бұйрығымен Нарымбек Бодықов ІІ дәрежелі &quot;құрметті шекпенмен&quot; марапатталып, №3 ауылдың биі Көшкімбай Байтасовқа алғыс жарияланды.

1898 жылы 28 қарашада болысқа Нарымбек Бодықов пен Хасен Жолданов биліХасен Жолдановк жасады. №1 Сатқанқұл Соқыров, №2 Адамбай Қапсәлемов, №3 Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік Бердібеков, №5 Майбас Онбаев, №6 Тұрабек Ақжанов.

1901 жылы 30 қазанда болыс билігі Нарымбек пен Төлебек Бодықовтардың қолына көшті. Ауылдардағы халық билері: №1 Жақсыбеков Тұрсынбеков, №2 Тоқбай Тоқсанбаев, №3 Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік Бердібеков, №5 Қосылбек Қадыров, №6 Төребай Бабықбаев.

Нарымбек Бодықов өлкетану жұмыстарымен айналысқан. Байғұл тауының етегінде көне қорғандар бар екенің белгілеген. Күлік Бұлхановтың қыстауынан батысқа қарай қазылған биік қорғанды есепке алған. Көшкімбай Байтасовтың қыстағының манында да осындай оба болған. Сияқбай мазарының жанында &quot;мұртты&quot; қорғандар табылған.

1903 жылы 1 желтоқсанда Нарымбек Бодықов Қызылтау болысының ауыл мектебінің &quot;құрметті демеушісі&quot; болып бекітілген. №1 Ресми түрде болыс басқарушысы қызметінен босатылып, мектеп мұғалімі қызметіне кіріскен. 1905 жылы Қызылтау болысының Қаракемер орыс-қырғыз мектебінің &quot;құрметті демеушісі&quot; Асанбек Қарабеков болды. 

1905 жылы 25 қаңтардан болысты Асанбек Қарабеков және Хасен Жолданов басқарды. Ауылдардағы халық билері мен олардың орынбасарлары: №1 Төлеубек Бодықов пен Мұса Жаңабаев, №2 Шәкен Әлімбаев пен Нұрпейіс Әлімбаев, №3 Дуанбек және Бәділбек Көшкінбаевтар, №4 Күйлік Бердібеков пен Кенжеқара Бердібеков,  №5 Қуанышбек Ұрынқаев пен Майбас Онбаев, №6 Төребай Бабықбаев пен Тоғанбай Дүйсенбаев.

Болыс халқы атынан Санкт-Петербургке телеграммаға қол қойған Тоқабай Тоқсанбаев. Мемлекеттік дума мүшесіне сайлау өкілеттігіне Нарымбек Бодықов (№1 ауыл, 50 жаста), Тұрысбек Ақжолов (№6 ауыл, 51 жаста) ие болған. №2 ауылдың биі Шәкен Әлімбаев 1906 жылы 9 наурызда ІІІ дәрежелі &quot;құрметті шекпенмен&quot; марапатталған. 

1907 жылы 12 қащанда болыс басқарушысы Мұса Айдабаев болды, оны Адамбай Қапсаләмов ауыстырды. Ауылдардағы халық билері мен олардың орынбасарлары: №1 Жексенбек пен Сағымбек Тұрсынбековтер, №2 Тоқабай Тоқсанбаев пен Сағындық Айнабековтер, №3 Қанат Көшкінбаев пен Көшкімбай Байтасов, №4 Күйлік және Нелдібеков Бердібековтер, №5 Молдабек Ақынбеков және Қосылбек Қадыров, №6 Төребай Бабықбаев пен Райымбек Балықбаев, №7 Жанбұлақ Қуандықов пен Құлсейіт Барменов. 

1911 жылы 30 маусымнан болыс басына Нарымбек Бодықов пен Сағындық Айнабеков келді. Ауылдардағы халық билері мен олардың орынбасарлары: №1 Жексенбек Тұрсынбеков пен '''Үбен Төрежанов''', №2 Кісебай Қапсәләмов пен Рымжан Жалмағанбетов, №3 Дуанбек және Бәділбек Көшкінбаевтар, №4 Күйлік Бердібеков пен Жаңабек Бастықов, №5 Қуанбек Ұрынқаев пен Жүсіп Қуанышбеков, №6 Есенбек Қозғанбаев пен Данышбек Қанбатыров, №7 Жанбұлақ Қуандықов пен Құлсейіт Барменов.

1914 жылы 9 қаңтардан болыс басында Нарымбек Бодықов. Ауылдардағы халық билері мен олардың орынбасарлары: №1 Сатымқұл Соқыров пен Ахмет Тибанов, №2 Кісебай Қапсәләмов пен Омар Байпақов, №3 Ақтай Бодин мен Жолдыбай Сыпатаев, №4 Қасымбек Жолдинов пен Тоқтабек Бәділбеков, №5 Қуанышбек Ұрынқаев пен Жүсіп Қуанышбеков, №6 Тұрбек Ақжалов пен Есенбек Қозғанбаев.

Қызылтау болысы бойынша алқа сотының мүшесі болып Нарымбек Бодықов бекітілен.&lt;ref&gt;Шет шұғыласы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қырандар ұшұан Қызылтау. І. Ісламұлы, Ж. Қызбалаұлы&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
6 әкімшілік ауылға бөлінді&lt;ref&gt;Материалы по киргизскому землепользованию собранные и разработанные экспедицией по исследованию степных областей. Семипалатинская область, Каркаралинский уезд. Санкт-Петербург, 1905&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Әкімшілік ауылдың атауы 
! Шаруашылық ауылдардың саны  
!Халық саны (1905)
|-
| 1 
|32 
| 614
|-
| 2 
|57 
| 1127
|-
| 3 
| 34
| 856
|-
| 4 
|24 
| 567
|-
| 5 
|49 
| 934
|-
| 6 
| 28
| 762
|-
| Барлығы 
| 4860
|}
== Мақалдар ==
Барымтаға көп барғандықтан олар туралы мынадай мақал шығыпты: Балам есікті біреу қағады, барып қара. Қояншы-тағай болмасын бұғып қара.&lt;ref&gt;Асет Темиргалиев 16.02.2019&lt;/ref&gt;

== Рудан шыққандар ==
Қояншы тағай руынан шыққан тұлғалар:
{{Div col|2}}
# [[Кәмен Қанапин]] (Қояншы-Ғайыпберді)
# [[Рымқұл Сүлейменов]] (Қояншы)
# [[Жылқыбай Нұрбеков]] (Дәулет-Дайрабай)
# [[Жәкен Байтуов]] (Дәулет-Дайрабай)
# [[Қасымбек Медиев]] (Дәулет-Үмбетқұл)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков]] (Дәулет-Мәмбетқұл)
# [[Ықылас Адамбеков]] (Дәулет-Мәмбетқұл)
# [[Жақия Әубәкіров]] (Таңай-Қараменде)
# [[Жания Жақияқызы Әубәкірова]] (Таңай-Қараменде)
# [[Жанар Жақияқызы Әубәкірова]] (Таңай-Қараменде)
# [[Ақтентек сері]] (Таңай-Қараменде)
# [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] (Таңай-Қараменде)
# [[Жетпісбай Бәкірұлы Бәкіров]] (Таңай-Қараменде)
# [[Хасен Нарымбекұлы Бодықов]] (Таңай-Жетес Телеміс)
# [[Қақпан Жиренбайұлы]] (Таңай-Тастемір)
# [[Тілектес Серікбайұлы Адамбеков]] (Таңай-Арықпан-Тастемір)
# [[Маясары Жапақов]] (Таңай-Кешубай)
# [[Бейбіт Ермекұлы Мұстафин]] Таңай&lt;ref&gt;Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға), Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3&lt;/ref&gt;
{{Div col end}}

== 1850 жылғы Ревизия ==
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
! ФИО !! Ер !! Әйел !! Жылқы
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Қояншы-Тағай болысы
|-
! Болыснай Қадыр Айткелев
| 3 || 4 || 100
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Дәулет руы, Бектеміш тармағы
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 1. Жайықбай бөлігі
|-
! Ас. Қуан Алтынторин
| 1 || 1 || 35
|-
! Алтынторы Ниязов
| 2 || 3 || 35
|-
! Құржыбай Итқарин
| 3 || 3 || 100
|-
! Тоқсанбай Қоржыбаев
| 1 || 1 || 100
|-
! би Атанбай Иткарин
| 2 || 2 || 40
|-
! Қарақалпақ Атанбаев
| 1 || 2 || 40
|-
! Кенже Иткарин
| 3 || 2 || 50
|-
! Ноғайбай Кенжин
| 2 || 3 || 50
|-
! Мейірман Иткарин
| 1 || 2 || 40
|-
! Аққошқар Иткарин
| 4 || 4 || 15
|-
! Сатылған Ниязов
| 3 || 3 || 30
|-
! Шыныбек Ниязов
| 4 || 3 || 30
|-
! Дөненбай Жайықбаев
| 3 || 2 || 20
|-
! Қырғызбай Дөненбаев
| 2 || 2 || 20
|-
! Төбет Дөненбаев
| 3 || 4 || 10
|-
! Байбөрі Жайықбаев
| 3 || 2 || 1
|-
! Құлбай Жайықбаев
| 4 || 3 || 1
|-
! Барманбек Құнанбаев
| 4 || 3 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Дайрабай
|-
! Қапсәләм Бекшин
| 2 || 2 || 100
|-
! Бекше Дайрабаев
| 3 || 4 || 100
|-
! Жабай Бекшин
| 3 || 3 || 20
|-
! Асыл Бекшин
| 4 || 3 || 10
|-
! Қошқарбай Бекшин
| 2 || 3 || 15
|-
! Малай Дайрабаев
| 4 || 4 || 50
|-
! Күшік Малаев
| 3 || 2 || 50
|-
! Жәпек Дайрабаев
| 3 || 3 || 8
|-
! Тарбай Бөртин
| 3 || 4 || 3
|-
! Ыстыбай Апақов
| 3 || 3 || 9
|-
! Тақы Ыстыбаев
| 2 || 2 || 9
|-
! Байшын Ыстыбаев
| 2 || 1 || 3
|-
! Байсеңгір Ыстыбаев
| 3 || 2 || 1
|-
! Тайшық Ыстыбаев
| 5 || 2 || 5
|-
! Жетібай Апақов
| 3 || 1 || 2
|-
! Байқоңыр Қарсыбаев
| 4 || 3 || 9
|-
! Қанай Бұлғақов
| 3 || 4 || 60
|-
! Сасық Қанаев
| 2 || 2 || 60
|-
! Қодас Бұлғақов
| 4 || 3 || 10
|-
! Анай Бұлғақов
| 5 || 4 || 60
|-
! Ормақ Анаев
| 2 || 3 || 0
|-
! Қанай Бұлғақов
| 3 || 3 || 10
|-
! Қоңыр Бұлғақов
| 4 || 4 || 22
|-
! Шор Бөртин
| 3 || 3 || 3
|-
! Жәдігер Бөртин
| 3 || 4 || 2
|-
! Сүттібай Бөртин
| 3 || 4 || 4
|-
! Байғара Аралбаев
| 5 || 3 || 1
|-
! Сеңгірбек Аралбаев
| 3 || 2 || 1
|-
! Ердек Аралбаев
| 3 || 4 || 1
|-
! Бурабай Дайрабаев
| 2 || 1 || 30
|-
! Досан Бурабаев
| 3 || 3 || 30
|-
! Нұрбай Бурабаев
| 3 || 2 || 2
|-
! Балғабай Жәнібеков
| 3 || 3 || 2
|-
! Байты Дайрабаев
| 4 || 2 || 0
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Күтібақ
|-
! Жаназар Қүтібақов
| 4 || 3 || 36
|-
! Шүленбай Байысов
| 3 || 2 || 3
|-
! Байғұтты Баркин
| 3 || 2 || 2
|-
! Сабота Тақин
| 3 || 4 || 1
|-
! Айбота Тақин
| 2 || 2 || 1
|-
! Ермек Мырзагелдин
| 3 || 2 || 3
|-
! Бейсенбі Бекбердин
| 2 || 3 || 6
|-
! Тоған Матаев
| 3 || 2 || 5
|-
! Теңіз Маралов
| 2 || 1 || 2
|-
! Қаражігіт Жаманқарин
| 3 || 3 || 2
|-
! Қарақыпшақ Күтібақ
| 3 || 3 || 28
|-
! Көкбөрі Күтібақов
| 3 || 3 || 9
|-
! Талас Көкбөрин
| 2 || 2 || 9
|-
! Көшқұлы Дулатов
| 2 || 2 || 8
|-
! Барғана Күтібақов
| 3 || 4 || 4
|-
! Шоқы Барғанин
| 3 || 3 || 6
|-
! Шалабай Барғанин
| 2 || 2 || 1
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 4. Еділбай
|-
! Орынбай Қожаберген
| 4 || 2 || 12
|-
! Қоныс Орынбаев
| 4 || 4 || 12
|-
! Жүндібай Қожаберген
| 4 || 4 || 15
|-
! Бердібай Қожабергенев
| 1 || 1 || 15
|-
! Бұрнақ Еркесарин
| 2 || 2 || 1
|-
! Нұралы Байсалдақов
| 4 || 4 || 4
|-
! Кеңес Құдайбергенев
| 2 || 4 || 1
|-
! Қаржас Құдайбергенев
| 4 || 3 || 3
|-
! Балапан Құдайберген
| 3 || 2 || 2
|-
! Шақан Тайырбергенев
| 4 || 2 || 0
|-
! Аманжол Тайырберген (Әлімбай Орынбаев)
| 3 || 2 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 5. Бердібай
|-
! Беласар Жарылғасов
| 4 || 3 || 9
|-
! Құдияр Жарылғасов
| 3 || 2 || 10
|-
! Бегімбай Жарылғасов
| 2 || 2 || 4
|-
! Ертіс Жарылғасов
| 2 || 3 || 5
|-
! Нұралы Жарылғасов
| 4 || 4 || 8
|-
! Құттыаяқ Қойсарин
| 1 || 2 || 1
|-
! Байсары Қабылов
| 4 || 2 || 0
|-
! Торжан Отарбаев
| 4 || 2 || 10
|-
! Байжан Торжанов
| 2 || 2 || 10
|-
! Әлімбай Тілеуов
| 3 || 4 || 15
|-
! Жолдыбала Тілеуов
| 3 || 2 || 13
|-
! Төребай Отарбаев
| 3 || 2 || 3
|-
! Қожық Тілеуов
| 5 || 3 || 9
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 6. Сырлыбай
|-
! Бөленбай* Ерназаров
| 4 || 3 || 66
|-
! Кеңес Бөленбаев
| 2 || 2 || 66
|-
! Шуақбай Ерназаров
| 3 || 5 || 85
|-
! Дүйсенбай Шуақбаев
| 2 || 2 || 85
|-
! Тайбағар Ерназаров
| 4 || 4 || 30
|-
! Бажық Орақов
| 2 || 3 || 31
|-
! Орақ Ерназаров
| 2 || 2 || 22
|-
! Баймәмбет Орақов
| 3 || 3 || 30
|-
! Байтілес Орақов
| 3 || 2 || 30
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Жиыны:301-277-1406
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Мәмбетқұл тар., 1. Мамай бөлігі
|-
|А.с. Ақжол*  Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |4
| align=&quot;right&quot; |5
| align=&quot;right&quot; |145
|-
|Бибатыр Ақжолов
| align=&quot;right&quot; |1
| align=&quot;right&quot; |1
| align=&quot;right&quot; |145
|-
|Жәпел Байғозин
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |4
| align=&quot;right&quot; |200
|-
|Тоқжан Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |2
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |40
|-
|Айтжан Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |26
|-
|Шалғаш Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |3
| align=&quot;right&quot; |4
| align=&quot;right&quot; |25
|-
|Бабықбай Жәпелев
| align=&quot;right&quot; |2
| align=&quot;right&quot; |2
| align=&quot;right&quot; |33
|-
! Жабағы Байғозин
| 3 || 4 || 70
|-
! Айқымбай Жабағин
| 1 || 2 || 7
|-
! Қашқынбай Жабағин
| 2 || 4 || 5
|-
! Есет Көбеев
| 2 || 3 || 15
|-
! Бесім Көбеев
| 4 || 4 || 18
|-
! Бекжан Көбеев
| 4 || 3 || 25
|-
! Бөлеміс Маймақов
| 3 || 4 || 70
|-
! Бижігіт Бөлемісов
| 2 || 2 || 70
|-
! Тоқырауын Құлов
| 1 || - || -
|-
! Тайпақ Бөлемісов
| 2 || 2 || 7
|-
! Байжігіт Бөлемісов
| 2 || 3 || 18
|-
! Майтей Елемесов
| 3 || 3 || 30
|-
! Елтоқ* Елемесов
| 3 || 4 || 10
|-
! Нұржан Төртуылов
| 2 || 2 || 11
|-
! Өтелбай Елемесов
| 2 || 2 || 1
|-
! Қарақұдық Алғазин
| 2 || 3 || 18
|-
! Тұрсынбай Қарақұдық
| 1 || 1 || 18
|-
! Шыныбек Қатпин
| 4 || 4 || 19
|-
! Қарабала Тыникин
| 2 || 3 || 16
|-
! Сары Алғазин
| 3 || 3 || 70
|-
! Семізбай Сарин
| 2 || 2 || 5
|-
! Тінәлі Алғазин
| 2 || 3 || 4
|-
! Балықкөз Кеншібаев
| 1 || 1 || -
|-
! Тұрысбек Әлменев
| 3 || 3 || 13
|-
! Ордағұл Келімбаев
| 2 || 3 || 4
|-
! Жәдігер Келімбаев
| 4 || 3 || 25
|-
! Мыңжасар Кеншінбаев  
| 3 || 4 || 15
|-
! Елшын Қиялов
| 3 || 5 || 15
|-
! Бақтыбай Қиялов
| 3 || 3 || 64
|-
! Алакүшік Бақтыбаев
| 1 || 1 || 65
|-
! Қоспан Алтаев
| 1 || 1 || -
|-
! Қопаш Алтаев
| 2 || 3 || 2
|-
! Жақаш* Алтаев
| 1 || 1 || 20
|-
! Құлжан Алтаев
| 3 || 3 || 3
|-
! Түнғатар Қауашев
| 2 || 2 || 10
|-
! Байсейіт Сәметев
| 2 || 3 || 10
|-
! Құлшық Шалов
| 2 || 2 || -
|-
! Атан Серғазин
| 3 || 2 || 2
|-
! Әліке Тоғаев
| 2 || 4 || 14
|-
! Бекбау Серғазин
| 4 || 4 || 10
|-
! Байғұтты Тайлақов
| 3 || 3 || 5
|-
! Шуай Серғазин
| 2 || 3 || 4
|-
! Аққұл Серғазин
| 2 || 2 || 6
|-
! Сиқымбай Есіркепов
| 3 || 3 || 18
|-
! Елшібай Есіркепов
| 3 || 2 || 8
|-
! Малдыбай Елшібаев
| 1 || 1 || 8
|-
! Меңдібай Есіркепов
| 3 || 4 || 12
|-
! Қылышбай Есіркепов
| 2 || 4 || 8
|-
! Жанысбай Есіркепов
| 4 || 3 || 10
|-
! Майлыбай Сиқымбаев
| 2 || 4 || 11
|-
! Батыраш Есіркепов
| 3 || 4 || 3
|-
! Құттыбай Сүттібаев
| 4 || 4 || 12
|-
! Қондыбай Тұяқов
| 3 || 3 || -
|-
! Жүндібай Тұяқов
| 1 || 1 || -
|-
! Төлеміс Бозаев
| 3 || 3 || 30
|-
! Майлы Бибин
| 3 || 4 || 6
|-
! Жетібай Бибин
| 2 || 4 || 1
|-
! Қанат Байбөрин
| 1 || 1 || -
|-
! Телмырза Байбөрин
| 3 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Жанай
|-
! Тасболат* Жандарбек
| 4 || 3 || 32
|-
! Байсынбай Жандарбек  
| 3 || 3 || 3
|-
! Малай Бөкешев
| 1 || 1 || 1
|-
! Бошық Бөкешев
| 1 || 2 || -
|-
! Тайбат Бөкешев
| 2 || 3 || 1
|-
! Бұлан Бөкешев
| 2 || 2 || 5
|-
! Жақсыбай Жанаев
| 3 || 2 || -
|-
! Бақсыбай Жанаев
| 1 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Мұрат бөлігі
|-
! Ақбай* Қоңыров
| 4 || 3 || 12
|-
! Бекбай Жаналин
| 3 || 3 || 10
|-
! Қаумен Жаналин
| 2 || 2 || 4
|-
! Жұрқа Жаналин
| 2 || 2 || 2
|-
! Аманжол Қазақов
| 4 || 2 || 6
|-
! Жайыл Арапов
| 2 || 2 || 1
|-
! Жолдасбай Сарапов
| 3 || 4 || 23
|-
! Бөлес Арапов
| 3 || 3 || 22
|-
! Әйтен Арапов
| 3 || 3 || 46
|-
! Тілес Арапов
| 4 || 3 || 6
|-
! Елесбай Арапов
| 2 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Үйсін табы
|-
! Құнар Құлжабаев
| 2 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Қаржас табы
|-
! Сармантай Жанғондин  
| 2 || 1 || 1
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 4. Тәуке бөлігі
|-
! Қожагелді Айболов
| 3 || 3 || 13
|-
! Тоқтыбай Машев
| 2 || 3 || 8
|-
! Шағырай Жұманов 
| 1 || 1 || 4
|-
! Көшпес Садыбеков
| 3 || 3 || 4
|-
! Өндірбай Қойлыбаев
| 2 || 2 || 1
|-
! Сапайыс Құлмырзин
| 2 || 3 || 24
|-
! Жансейіт Құлмырзин
| 3 || 3 || 30
|-
! Түгелбай Мондин
| 3 || 2 || -
|-
! Теңізбай Мондин
| 1 || - || -
|-
! Дәуітбай Дайыров
| 3 || 4 || 155
|-
! Тазан Дәуітбаев
| 2 || 2 || 155
|-
! Қозыбай Дайыров
| 3 || 3 || 6
|-
! Жайлау Шақаров
| 1 || 1 || 3
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 5. Асай
|-
! Орман Байарыстанов
| 5 || 6 || 83
|-
! Сарман Орманов
| 2 || 2 || 83
|-
! Құли Орманов
| 1 || 2 || -
|-
! Сәмен Жаманқұлов
| 2 || 1 || -
|-
! Досбай Жаманқұлов
| 5 || 3 || 4
|-
! Өмірзақ Иманқұлов
| 3 || 3 || 21
|-
! Байғоныс Кәкин
| 4 || 3 || -
|-
! Байбала Есбаев
| 2 || 2 || 10
|-
! Есбай Кәкин
| 4 || 2 || 10
|-
! Байсары Асаев
| 3 || 3 || 3
|-
! Башек Байсарин
| 2 || 2 || -
|-
! Досқұлы Құдайберген
| 3 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Қыпшақ табы
|-
! Тоқтыбай Тасанов
| 3 || 3 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Уақ табы
|-
! Тоғайбай Есілбаев
| 2 || 4 || 3
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жиыны(ер, әйел, жылқы): 283-303-1879
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Танай руы, Жетес тар., 1. Кешубай бөлігі
|-
! Ас. Қашқынбай Қожаберген*  
| 7 || 6 || 50
|-
! Бестен Қашқынбаев
| 3 || 4 || 50
|-
! Азнабек Қожабергенев
| 4 || 7 || 40
|-
! би Тінібек Жанұзақов
| 3 || 3 || 32
|-
! Қызылауыз Тінібеков
| 2 || 2 || 32
|-
! Қашқынбай Тінібеков
| 3 || 3 || 8
|-
! Орынбай Тінібеков
| 4 || 4 || 40
|-
! Қуандық Жанұзақов
| 3 || 3 || 20
|-
! Күдері Қояндин
| 2 || 6 || 31
|-
! Күшік Қыстаубаев
| 4 || 4 || 15
|-
! Кішкенбала* Оқыраш
| 8 || 4 || 65
|-
! Бүркіт Қашқынбаев
| 1 || 1 || 65
|-
! Шабақ Оқырашев
| 2 || 2 || 2
|-
! Тленей Оқырашев
| 3 || 3 || 3
|-
! Бекетай Оқырашев
| 2 || 2 || 1
|-
! Шорман Оқырашев
| 1 || 1 || -
|-
! би Жаужан* Оқырашев 
| 3 ||  || 100
|-
! Моқыр Жаужанов
| 2 || 3 || 100
|-
! Соқыр Жаужанов
| 1 || 2 || 100
|-
! Жексенбі Төкентаев
| 5 || 2 || 80
|-
! Боқы Төкентаев
| 6 || 4 || 65
|-
! Ақжан Төкентаев
| 5 || 4 || 79
|-
! Қарабай-? Сармантаев
| 3 || 3 || 7
|-
! Тұрлыбай Етікшин
| 3 || 4 || 4
|-
! Жұмабай Қосетов
| 3 || 3 || 10
|-
! Найман Қосетов
| 3 || 4 || 9
|-
! Тоғанбай Қосетов
| 1 || 2 || 8
|-
! Сақан Шыңғұлов
| 3 || 3 || 4
|-
! Шыңғұл Қазмамбетов
| 3 || 3 || 11
|-
! Ерубай Жамантаев
| 1 || 2 || 4
|-
! Жұма Етікшин
| 2 || 3 || 1
|-
! Есенаман Арқабаев
| 4 || 6 || 6
|-
! Салқын Арғынбаев
| 4 || 4 || 11
|-
! Қойбақ Арғынбаев
| 3 || 4 || 8
|-
! Шанашбай Боқанбаев
| 5 || - || 3
|-
! Тілек Шегіров
| 4 || 4 || 6
|-
! Құттыбай Мешелев
| 4 || 4 || 11
|-
! Күрсары Аймамбетев
| 3 || 3 || 6
|-
! Малмақ Аймамбетев
| 1 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Шоға Уақ табы
|-
! Таубай Байқадамов
| 3 || 3 || 5
|-
! Бижан Таубаев
| 4 || 3 || 8
|-
! Жұрын Таубаев
| 2 || 3 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Сазанбай
|-
! Байтас Шалов
| 3 || 4 || 13
|-
! Бектас Шалов
| 2 || 3 || 25
|-
! Жортар Шалов
| 3 || 3 || 20
|-
! Меңлібай Шалов
| 2 || 2 || 20
|-
! Құттыбай Сартов
| 3 || 3 || 12
|-
! Құлыншақ Қоңырбаев  
| 2 || 1 || 17
|-
! Бойдақ Қоңырбаев
| 2 || 1 || 17
|-
! Байтан Қоңырбаев
| 2 || 1 || 10
|-
! Өтеп Қоңырбаев
| 2 || 2 || -
|-
! Сүйірбай Құдайқұлов
| 3 || 3 || 5
|-
! Айтбай Ұлақов
| 3 || 2 || 2
|-
! Жарқынбай Ұлақов
| 4 || 3 || 6
|-
! Қанай Ұлақов
| 3 || 3 || 1
|-
! Тышқанбай Ұлақов
| 2 || 2 || 1
|-
! Аңдабай Ұлақов
| 4 || 4 || 1
|-
! Есбай* Баймырзин
| 2 || 3 || 77
|-
! Бөде Есбаев
| 1 || 1 || 77
|-
! Жарбай Баймырзин
| 3 || 3 || 23
|-
! Досбай Баймырзин
| 3 || 3 || 3
|-
! Шағырай Баймырзин
| 3 || 2 || 5
|-
! Көдек Баймырзин
| 4 || 2 || 32
|-
! Құл Мандинов
| 2 || 2 || -
|-
! Құнанбай Мандинов
| 2 || 2 || 3
|-
! Онбай Нұржауов
| 3 || 3 || 26
|-
! Қошқар Онбаев
| 2 || 2 || 26
|-
! Жұмабай Нұржауов
| 4 || 2 || 1
|-
! Қашқынбай Нұржауов
| 2 || 2 || -
|-
! Төбет Айбасов
| 3 || 2 || 10
|-
! Жарты Шағыров
| 4 || 3 || 6
|-
! Себет Айбасов
| 4 || 5 || 3
|-
! Жиенбай Төбетов
| 2 || 2 || 4
|-
! Бақы Айбасов
| 3 || 3 || 1
|-
! Байғұт Ақанов
| 3 || 3 || -
|-
! Байсақал Шоңов
| 2 || 2 || 5
|-
! Қыпшақбай Бапанов
| 3 || 7 || 10
|-
! Малыбай Бапанов
| 3 || 4 || 12
|-
! Бұқарбай Бапанов
| 3 || 4 || 6
|-
! Елғонды Жиенбеков
| 3 || 4 || 5
|-
! Қотан Сасықбаев
| 3 || 4 || 10
|-
! Аманжол Сасықбаев
| 4 || 3 || -
|-
! Қиқан Сасықбаев
| 4 || 4 || 2
|-
! Бөтенбай Қотанов
| 3 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Тілеміс
|-
! Байтілес Сартов
| 4 || 4 || 6
|-
! Тұқыш Байтілесов
| 3 || 3 || -
|-
! Қарт Малдыбаев
| 4 || 2 || 2
|-
! Бақыш Қартов
| 3 || 3 || 7
|-
! Жантілес Малдыбаев
| 2 || 1 || -
|-
! Жаманбала Жантілесов
| 1 || 1 || -
|-
! Байбол Баяндин
| 1 || 2 || -
|-
! Тоғызбай Шуашев
| 4 || 4 || 10
|-
! Аққоян Ақмырзин
| 4 || 2 || 15
|-
! Құйқа Шуашев
| 4 || 3 || 8
|-
! Жетібай Құйқин
| 4 || 2 || 3
|-
! Жантөре Сегізбаев
| 3 || 2 || 5
|-
! Сауғабай Құйқин
| 5 || 2 || 2
|-
! Алпысбай Мырзабеков
| 3 || 3 || 5
|-
! Қарпықбай* Ақжігітов 
| 1 || 2 || 48
|-
! Қапақ Ақжігітов
| 3 || 4 || 48
|-
! Шектібай Ақжігітов
| 4 || 3 || 50
|-
! Бақтыбай Ақжігітов
| 3 || 4 || 35
|-
! Тағыбай Тоқпанов
| 4 || 2 || 4
|-
! Асаубай Тағыбаев
| 2 || 2 || 4
|-
! Сақалбай Тоқпанов
| 2 || 2 || 6
|-
! Қоржын Сақалбаев
| 2 || 3 || 6
|-
! Сәмі Көшетеров
| 4 || 4 || 2
|-
! Әлімбет Қойбағаров
| 1 || 2 || -
|-
! Жарас* Әлібеков
| 2 || 2 || 33
|-
! Көшекбай Әлібеков
| 1 || 2 || 33
|-
! Итбала Әлібеков
| 3 || 3 || 23
|-
! Байбала Әлібеков
| 4 || 3 || 7
|-
! Торыжан Қармысов
| 5 || 3 || 33
|-
! Байжаныс Қармысов
| 2 || 1 || 12
|-
! Бөрке Ескенин
| 3 || 3 || 10
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Уақ табы
|-
! Жұман Төлеков
| 3 || 3 || 3
|-
! Балшықбай Аманқұл
| 4 || 4 || -
|-
! Ақжол Төлеков
| 2 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жиыны (ер, әйел, жылқы):351-336-1501
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жандық тар., 1. Тастемір бөлігі
|-
! Ас. Қуандық Есенгелді*
| 4 || 2 || 43
|-
! Байсымақ Айдаров
| 2 || 3 || 10
|-
! Қоңыратбай* Айдаров
| 4 || 3 || 16
|-
! Қазыбек Қоңыратбаев
| 2 || 2 || 16
|-
! Таттыбай Айдаров
| 2 || 2 || 6
|-
! Байғұтты Айдаров
| 3 || 2 || 15
|-
! Ақыл Қонақаев
| 2 || 1 || 10
|-
! Байғожа Ақылов
| 1 || 1 || 30
|-
! Берден Қонақаев
| 2 || 2 || 15
|-
! Дәуітбай Қуатов
| 3 || 2 || -
|-
! Тайлан Ақылов
| 2 || 2 || 6
|-
! Жабай Ізбасаров
| 3 || 2 || 26
|-
! Төртуыл Жабаев
| 3 || 2 || 26
|-
! Сарман Ізбасаров
| 2 || 1 || -
|-
! Құлынбай Қарсақбаев  
| 4 || 4 || 25
|-
! Түкі Қозыбақов
| 2 || 2 || 6
|-
! Жұлынбай Қарсақбаев
| 2 || 3 || 25
|-
! Қарпықбай* Орысов
| 3 || 3 || 20
|-
! Сүттібай Орысов
| 2 || 2 || 20
|-
! Байтыбек Орманов
| 2 || 2 || 1
|-
! Таңқыбай Орманов
| 2 || 2 || 4
|-
! Серкебай Нұрабаев
| 3 || 4 || 2
|-
! Қыдыралы Есенгелдин 
| 3 || 2 || -
|-
! Құрманбай Қожасанов 
| 1 || 2 || 2
|-
! Қорғанбай Тайырберген
| 2 || 3 || 2
|-
! Тоғанас Оразбақов
| 4 || 3 || 6
|-
! Сармырза Оразбақов
| 4 || 2 || 5
|-
! Қашқынбай Оразбақов  
| 4 || 2 || 3
|-
! Айқымбай Бұқанбаев
| 5 || 3 || 6
|-
! Байғұт Байтенев
| 3 || 4 || 2
|-
! Жанбатыр Шабанов
| 3 || 3 || 1
|-
! Балғабай Татаев
| 4 || 3 || 15
|-
! Үйсінбай Жайықбаев
| 2 || 3 || -
|-
! Тұтқыш Жайықбаев
| 4 || 2 || 2
|-
! Шындәулет Құдайберген
| 3 || 4 || -
|-
! Тобықбай* Саршолақ
| 4 || 3 || 30
|-
! Қалыбай Нұрабаев
| 3 || 3 || 1
|-
! Дүйсекей Жауыршин
| 2 || 2 || -
|-
! Шымырбай Нұранов
| 2 || 2 || 1
|-
! Оңалбай Нұранов
| 3 || 2 || 2
|-
! Сарымбай Ботиев
| 3 || 3 || 2
|-
! Қожан Көбеев
| 6 || 6 || 1
|-
! Сәлім Жайықбаев
| 3 || 2 || 1
|-
! Сармырза Дербісалин
| 2 || 2 || -
|-
! Өтеп Қожанов
| 2 || 2 || -
|-
! Жабай Қожанов
| 4 || 4 || 3
|-
! Дербсалы Жаулыбаев
| 4 || 2 || -
|-
! Сарбас Қожанов
| 6 || 5 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Шұбыртбалы табы
|-
! Құсбек Есетов (Ақмолада жатақ)
|  ||  || 
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Болат
|-
! Елемес Бекелев
| 4 || 4 || 11
|-
! Жабден Елемесов
| 2 || 3 || 6
|-
! Бөлемес Бекелев
| 4 || 4 || 85
|-
! Ұрыңқай Байғарин
| 3 || 5 || 12
|-
! Тайғара Бекелев
| 2 || 2 || -
|-
! Елдекен Бекелев
| 3 || 3 || 4
|-
! Бердіке Бекелев
| 2 || 2 || 6
|-
! Маяқай Бекелев
| 2 || 3 || -
|-
! Атығай Байтуғанов
| 2 || - || -
|-
! Сатай Байтуғанов
| 2 || 4 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Арықпан тармағы
|-
! Қашын Сайдалин
| 4 || 4 || 12
|-
! Байбек Қашықов
| 2 || 2 || 12
|-
! Тайшы Сайдалин
| 3 || 2 || 2
|-
! Жолдығара Сайдалин
| 3 || 3 || 12
|-
! Сейтен Сайдалин
| 2 || 2 || 20
|-
! Наймантай* Шуақбаев  
| 3 || 3 || 16
|-
! әй. Нұрша Таңатбаева
| 1 || 3 || 3
|-
! Саржан Байдалин
| 3 || 2 || 6
|-
! Тортан Байдалин
| 4 || 4 || 6
|-
! Байты Мыңжасаров
| 4 || 2 || 4
|-
! Баян Жаманқұлов
| 4 || 5 || 60
|-
! Ақтан Баянов
| 2 || 2 || 60
|-
! Еркеболат Жақсыбаев
| 2 || 3 || 2
|-
! Қарабас Жақсыбаев
| 3 || 2 || 2
|-
! Бейсенбай Баймәмбет
| 2 || 2 || -
|-
! Қошқар* Танин
| 4 || 5 || 15
|-
! Шонақ Танин
| 3 || 3 || 15
|-
! Бабаш Танин
| 5 || 3 || 1
|-
! Сәмбет Бекшин
| 3 || 6 || 3
|-
! Күйік Бекшин
| 3 || 2 || 16
|-
! Жантас Бекшин
| 6 || 4 || 2
|-
! Мәмбет Бекшин
| 3 || 2 || 3
|-
! Боқай Бекшин
| 3 || 3 || 1
|-
! Битібай Көкшин
| 5 || 3 || 2
|-
! Бөжен Танин
| 2 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Тоғызақ тармағы
|-
! Есен Қабланов
| 3 || 5 || 
|-
! Жаназар Ақжолов
| 3 || 3 || 12
|-
! Ноғай Жекин
| 3 || 4 || -
|-
! Кеңгір Ақжолов
| 2 || 3 || 15
|-
! Сеңгір Бөгенбаев
| 3 || 4 || -
|-
! Орынбай Шоңов
| 2 || 2 || -
|-
! Абылай Нұргелдин
| 4 || 5 || 28
|-
! Бекболсын Абылаев
| 3 || 4 || 28
|-
! Қырғызбай Қабанбаев
| 3 || - || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жиыны (ер, әйел, жылқы):272-256-724
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Қояншы руы, Түрке тар., 1. Байымбет бөл.
|-
! А.с. Сәмбет* Мамыров
| 2 || 2 || 13
|-
! Ұраңқай Ботбаев
| 2 || 3 || 153
|-
! Ботбай Байымбетев
| 2 || 3 || 153
|-
! Қоңыратбай Ботбаев
| 2 || 3 || 13
|-
! Қашқынбай Ботбаев
| 3 || 2 || 21
|-
! Жазықбай Мамыров
| 2 || 2 || 96
|-
! Бүркітбай Мамыров
| 3 || 3 || 17
|-
! Сексенбай Мамыров
| 2 || 2 || 6
|-
! Тұрап Шаңкөзев
| 3 || 3 || 15
|-
! Мырзамбет Ботбаев
| 3 || 4 || 2
|-
! Нысанбай Теңізбаев
| 2 || 2 || 6
|-
! Бұлтай Дауылбаев
| 3 || 3 || 10
|-
! Жантай Шымыров
| 2 || 3 || 12
|-
! Бұсырман Дауылбаев
| 2 || 3 || 4
|-
! Құлмырза Ақкісин
| 3 || 3 || 4
|-
! Жабай Ақкісин
| 2 || 2 || 10
|-
! Қатуа Ақкісин
| 1 || 1 || 3
|-
! Жантөре* Құлбаев
| 3 || 3 || 6
|-
! Байтөре Құлбаев
| 3 || 3 || 8
|-
! Тоқсанбай Құлбаев
| 3 || 4 || 25
|-
! Төлеген Рысбаев
| 2 || 3 || 10
|-
! Аманжол Бозаев
| 3 || 3 || 20
|-
! Шоқыбас Наурызбаев
| 2 || 3 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Қосағалы бөлігі
|-
! Мың Жауғашев
| 3 || 3 || 7
|-
! Сәңкі Жауғашев
| 2 || 3 || 10
|-
! Қабас Жауғашев
| 3 || 2 || -
|-
! Қабылан Жауғашев
| 2 || 1 || -
|-
! Нар Естемесов
| 3 || 3 || 1
|-
! Төленбай Бармақов
| 3 || 4 || 20
|-
! Ақан Естемесов
| 3 || 4 || 10
|-
! Қашаған Бақанов
| 3 || 3 || 6
|-
! Құрман Естемесов
| 2 || 3 || 2
|-
! Ұзақ* Бармақов
| 3 || 3 || 4
|-
! Жүз Сарықов
| 3 || 4 || 4
|-
! Нысанбай Сарықов
| 3 || 3 || 2
|-
! Қуандық* Күліков
| 4 || 4 || 43
|-
! Ноқай Теміров
| 1 || 2 || 2
|-
! Адасбай Балғабаев
| 2 || 3 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Байқошқар
|-
! Көбетей Жарылғапов
| 5 || 5 || 17
|-
! Бөбетай Жарылғапов
| 4 || 4 || 25
|-
! Есенбек Сәметев
| 2 || 3 || 18
|-
! Балағаз Сәметев
| 2 || 2 || 4
|-
! Ес Жанбауов
| 4 || 5 || 3
|-
! Ескен Жанбауов
| 1 || 1 || -
|-
! Толыбай Жанбауов
| 3 || 2 || -
|-
! Жайнақ Құрымсин
| 2 || 4 || 6
|-
! Бозай Құрымсин
| 4 || 3 || -
|-
! Сейіт Мәмеков
| 3 || 3 || 4
|-
! Жұмабай Мәмеков
| 1 || 1 || 4
|-
! Бөгенбай Лекеров
| 3 || 4 || 13
|-
! Абыз Лекеров
| 2 || 3 || 10
|-
! Қондыбай Лекеров
| 2 || 3 || 8
|-
! Онбай Лекеров
| 4 || 2 || 6
|-
! Алманбай Лекеров
| 2 || 3 || 6
|-
! Үмбет Тоғанбаев
| 2 || 2 || 2
|-
! Байболсын Тоғанбаев
| 2 || 2 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Сарай тармағы, 1. Баймамыр бөлігі
|-
! Жәнібек Қадыров
| 3 || 4 || 50
|-
! Мәлібек Қадыров
| 3 || 4 || 55
|-
! Әділбек Қадыров
| 2 || 2 || 20
|-
! Тоғалақ Айткелев
| 2 || 3 || 3
|-
! Жолболды Айткелев
| 2 || 3 || 45
|-
! Шағалақ Айткелев
| 3 || 2 || 7
|-
! Нияз Айткелев
| 3 || 3 || 3
|-
! Баубек Айкелев
| 3 || 4 || 7
|-
! Қуанышбай Меңдин
| 3 || 3 || 20
|-
! Жуасбай Меңдин
| 2 || 3 || 2
|-
! Қонысбай Берсүгіров
| 2 || 5 || 6
|-
! Таласбай Берсүгіров
| 4 || 2 || 7
|-
! Мыңбай Берсүгіров
| 3 || 2 || 3
|-
! Көшкінбай Аққожин
| 5 || 3 || 25
|-
! Әбділда Аққожин
| 2 || 2 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Тарақты табы
|-
! Нұрабай Бегайдаров
| 3 || 3 || 3
|-
! Қоңырат табы
|  ||  || 
|-
! Тағабай Жанаев
| 2 || 3 || 31
|-
! Жанай Қосағалов
| 3 || 2 || 31
|-
! Қарасай Күнгелдин
| 2 || 2 || 1
|-
! Елемес Байжігітов
| 3 || 2 || 30
|-
! Бұқатай Елемесов
| 2 || 2 || 30
|-
! Тотай Елемесов
| 2 || 1 || 10
|-
! Орал Сәуірбаев
| 3 || 2 || 20
|-
! Қалдай Жанаев
| 5 || 3 || 9
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 2. Өзенбай
|-
! Рысқұл Момынов
| 4 || 2 || -
|-
! Қазанғап Көбезев
| 6 || 5 || 7
|-
! Елғонды Сеңгірбаев
| 5 || 4 || 4
|-
! Тұранбай Көбезев
| 6 || 1 || -
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Үйсін табы
|-
! Байтелі Оспанов
| 3 || 2 || 2
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 3. Қаратеке
|-
! Бесбай Дербісалин
| 2 || 1 || 1
|-
! Сырдақ Қаратекин
| 3 || 3 || 30
|-
! Бибатыр Сырдақов
| 2 || 2 || 30
|-
! Қарабай Сыбақов
| 3 || 2 || 3
|-
! Есілбай Сыбақов
| 1 || 1 || 1
|-
! Қосбай Көшенев
| 3 || 3 || 4
|-
! Дос Дербісалин
| 6 || 2 || 7
|-
! Қоңыратбай Жұрынбай
| 3 || 3 || 1
|-
! Түгелбай Боранбаев
| 3 || 3 || 1
|-
! Бекбау Боранбаев
| 3 || 3 || 12
|-
! Қанай Сарыбаев
| 4 || 4 || 12
|-
! Бекмырза Боранбаев
| 2 || 4 || 3
|-
! Есілбай Қожамберген
| 4 || 4 || 6
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 4. Қайыпберді
|-
! Қойшыман Елтоқов
| 2 || 4 || 41
|-
! Жанқұлы Байтенев
| 2 || 3 || 6
|-
! Байғабыл Айтбаев
| 4 || 4 || 12
|-
! Боздақ Айтбаев
| 2 || 2 || 3
|-
! Сандық Айтбаев
| 2 || 3 || 13
|-
! Жаңғабыл* Айтбаев
| 3 || 3 || 4
|-
! Матқұлы Айтбаев
| 2 || 2 || 2
|-
! Балғабай Масақбаев
| 3 || 4 || 1
|-
! Байғасқа Қашқынов
| 2 || 2 || 11
|-
! Сексенбай Бекенев
| 2 || 2 || 6
|-
! Байғон Жоланов
| 3 || 3 || 10
|-
! Төлеген Жоланов
| 3 || 3 || 3
|-
! Бектау Назаров
| 3 || 2 || 50
|-
! Ботантай Жайлауов
| 4 || 3 || 3
|-
! Базарбай Шаңкөзов
| 2 || 3 || -
|-
! Бектұрсын Елгелдин
| 2 || 3 || 4
|-
! Дүйсенбі Назаров
| 3 || 4 || 30
|-
! colspan=&quot;4&quot; | 5. Жәмет
|-
! Жайлау Ерубаев
| 3 || 3 || 8
|-
! Тәтенбай Бурабаев
| 4 || 4 || 15
|-
! Елемес Жарқынов
| 3 || 4 || 40
|-
! Нысанбай Жарқынов
| 2 || 3 || -
|-
! Мұса Қолдасов
| 6 || 7 || 18
|-
! Соқыр Қолдасов
| 2 || 2 || 3
|-
! Төлеп Мәсин
| 2 || 2 || -
|-
! Қожагелді Қозыбақов
| 1 || 2 || -
|-
! Бекеш Бөрібаев
| 2 || 2 || 2
|-
! Әділ Бөрібаев
| 3 || 2 || 10
|-
! Болтай Жарқынов
| 3 || 2 || 4
|-
! Ботантай Жайлауов
|  ||  || 
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Алтай табы
|-
! Жұман Абызов
| 2 || 2 || 12
|-
! Тұңғышбай Жұманов
| 2 || 2 || 5
|-
! Қондыбай Абызов
| 2 || 3 || 6
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Тарақты табы
|-
! Есентай Естеков
| 2 || 2 || 3
|-
! Қиян Естеков
| 2 || 3 || 1
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Жиыны (ер, әйел, жылқы):358-369-1472
|-
! colspan=&quot;4&quot; | Б. (ер, әйел, жылқы): 1565-1541-6982
|}

== Қоғамдық қайырымдылық қоры ==
«Қояншы-Дәулет-Таңай» қоғамдық қайырымдылық қоры 13.03.2018 жылы құрылған. Басшысы Әміров Құрманғазы Әшімұлы.
== Құрылтай ==
2008 жылы [[Шет ауданы]] [[Қызылқайың (Қарағанды облысы)|Қызылқой]] ауылы жанында құрылтайы өтті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==

== Сілтемелер ==

[[Санат:Семей облысы болыстары]]
[[Санат:Шет ауданы тарихы]]</text>
      <sha1>1e9e9syg787xhwxipx34p0qeql1jw5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоқырауын болысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>586194</id>
    <revision>
      <id>3627981</id>
      <parentid>3625729</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халық */</comment>
      <origin>3627981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8310" sha1="o68masn3dce3lmros5tynrw50mldq83" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = 
 |Қазақша атауы   = Тоқырауын болысы
 |Шынайы атауы    = Тоқырауын болысы
 |Елтаңба         = 
 |Ту              = 
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = [[Ресей Империясы]], [[КСРО]]
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = 
 |Кіреді          = [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Қарқаралы уезі]]
 |Енеді           = 8 ауыл 1893 жылы&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=65 Просмотр документа - dlib.rsl.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
 |Астанасы        = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 1878
 |Таратылған уақыты      =  [[1923]]
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = 
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 5636&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
  |Санақ жылы                    = 1893
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] бұтағының Сарым және Әлтеке руы
  |Конфессиялық құрамы        = Мұсылмандар
 |Жер аумағы                     = 126 200&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=64 Просмотр документа - dlib.rsl.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Ендік                          = 
 |Бойлық                         = 
 |Карта                          = 
 |Карта ені                      = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = 
 |Commons санаты                 = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Тоқырауын волость''' (Әлтеке болысы?) — [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезіндегі]]  қазақ болысы.

== Тарихы ==
[[Әлтеке-Сарым болысы]]ның 1878 жыл [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]] және [[Тоқырауын болысы]] болып бөлінуінен пайда болды&lt;ref&gt;[http://m.ekar.kz/?mod=news_read&amp;id=15825 Краеведческими тропами. Что в имени твоем? - EKaraganda.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423075724/http://m.ekar.kz/?mod=news_read&amp;id=15825 |date=2016-04-23 }}&lt;/ref&gt;.

1923 жылы Қазан айындағы КазАССР ОСК қаулысы негізінде 1923 жылы 5 шілдесінде [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау болысы]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]] және [[Шұлым болыстары]]мен [[Кедей болысы]]на біріктірілді.&lt;ref&gt;Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 -- декабрь 1936), Алма-Ата 1959&lt;/ref&gt;

== Халық ==
Халық саны негізінен [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының Сарым (62,9%) және Әлтеке (34,8%) бұтағынан құралған. Сарым және Әлтеке аталары бөлімшелерінің киіз үй саны, 1884 жылы:

* Қожағұл - 200 (Сарым)
* Құлық - 200 (Сарым)
* Өтеміс - 413 (Сарым)
* Қойкөл - 200 (Әлтеке)
* Атамбек-Жарас - 250 (Әлтеке)
* Сұлтандар Бөкейхановтар - 30
* Барлығы 1293&lt;ref&gt;1901 Памятная книга Семипалатинской области 1902&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ekaraganda.kz/index.php?mod=news_read&amp;id=15825 Краеведческими тропами. Что в имени твоем? - Караганда Онлайн – Новости Караганды, вся информация о Караганде и области, последние новости, сайт Каранды]&lt;/ref&gt;
=== Генеалогия === 
[[Арғын]] - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] - Түйте - Майқы:
{{col-begin}}{{col-2}}
; Әлтеке
# Қойкөл
# Атамбек-Жарас
{{col-2}}
; Сарым (осы болыстағылар)
# Өтеміс
## Құлық (Жансары) 
## Көшкін (Құлсары) 
## Қожағұл
{{col-end}}
{{rodovid|509995}}

== Аумағы ==
[[Сурет:Карта_волостей_Семипалатинской_области_1893_года.gif|нобай|Семей облысы болыстарының картасы, 1893 жылғы]]
Территориясы қазіргі [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында]] болды.

== Әкімшілік бөлінуі ==
10 әкімшілік ауылдардың құралды&lt;ref&gt;Материалы по киргизскому землепользованию собранные и разработанные экспедицией по исследованию степных областей. Семипалатинская область, Каркаралинский уезд. Санкт-Петербург, 1905&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Әкімшілік ауылдың атауы  
! Шаруашылық ауыл саны
! Халық саны (1905)
|-
| 1 
|39 
| 672
|-
| 2 
|34 
| 461
|-
| 3 
| 59
| 844
|-
| 4 
|91 
| 947
|-
| 5 
|78 
| 922
|-
| 6 
|47 
| 653
|-
| 7 
| 62
| 828
|-
| 8 
| 61
| 915
|-
| 9 
| 29
| 337
|-
| 10 
| 31
|-
| Барлығы 
|}

== Басшылары ==
1884-1886 жылдары Тоқырауын болысын Ербекей Машақов және оның орынбасары Шомен Машақов басқарды , 4 қыркүйек 1887 жылы - Бекманбет Бектасов және Мамбеткул Былгимбаев
== Тұлғалары ==
# [[Жидебай батыр]]
# [[Төкіш Ақышев]] Алмұрат Әтембек
# [[Рымбек Жүнісов]] Алмұрат Жарас
# [[Әбубәкір Әлімжанов]] Жидебай
# [[Жүніс Әбуғалиев]] Әлмұрат Ақбота

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==

== Сілтемелер ==

[[Санат:Семей облысы болыстары]]</text>
      <sha1>o68masn3dce3lmros5tynrw50mldq83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арман Айдосұлы Тосқанбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>587090</id>
    <revision>
      <id>3628136</id>
      <parentid>3481536</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15520" sha1="jgt1yli6lir1ippr168l33pq22z7jl1" xml:space="preserve">{{Кәсіпкер
 |Есімі                = Арман Айдосұлы Тосқанбаев
 |Шынайы есімі         = 
 |Сурет                = 
 |Ені                  = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Туған кездегі есімі     = 
 |Туған күні         = 23.10.1991
 |Туған жері         = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қазақстан]]
 |Қайтыс болған күні        = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Азаматтығы           = {{KAZ}}
 |Компания 1           = [[United Business Group]]
 |Лауазымы 1           = негізін салушы
 |Компания 2           = 
 |Лауазымы 2           = 
 |Компания 3           = 
 |Лауазымы 3           = 
 |Компания 4           = 
 |Лауазымы 4           = 
 |Білімі               = [[Томск мемлекеттік университеті]]
 |Марапаттары          = 
 |Commons              =
}}
'''Арман Айдосұлы Тосқанбаев''' ([[1991 жыл]]дың [[23 қазан]]ында [[Қарағанды]]да туған) — [[қазақстан]]дық [[кәсіпкер]], миллионер, меценат, “Arman Capital” компаниясының негізін салушы, “OTAN” және “Amir Watches” брендтік сағаттарының иесі, “Marine Health Group” компаниясының президенті, “Жаңа жасыл технологиялар” және “Madcompany” компанияларының тең құрылтайшысы.
== Отбасы==
* Әкесі Тосқанбаев Айдос Қабдрайнұлы – кәсіпкер.
* Анасы Тұмабаева Алмагүл Айтбайқызы – кәсіпкер.
* Інісі – Тосқанбаев Айал Айдосұлы – кәсіпкер.

== Өмірбаяны==
1991 жылы 23 қазанда [[Қарағанды]] қаласында туған. 2010 жылы орта мектеп бітіріп, Ресейдегі Томск мемлекеттік университетінің физико-техникалық факультетіне оқуға түседі. Алайда оны екінші курста оқып жүрген кезінде тастап кетеді&lt;ref name=&quot;forbes&quot;/&gt;.

Арман бизнеспен 15 жасынан бастап айналыса бастаған. Ол мектепте оқушы кезінен компьютерлік техниканы жөндеп ақша тапқан. 2008 жылы банкрот болып жарияланған «Валют Транзит Банкінен» «пайдаланылған» техниканы сатып алып, оны қайта сатады&lt;ref name=&quot;abctv&quot;&gt;[http://abctv.kz/ru/news/millioner-bez-diploma-osnoval-uspeshnyj-brend-%C2%ABotan%C2%BB Дипломсыз миллионер сәтті «Отан» брендісінің негізін қалады]&lt;/ref&gt;. Ал Томск қаласында ЖОО-нда оқып жүргенде, кесілген материалдарды сатумен айналысады. Сонымен бірге «Комбинат связи» ЖШС телекоммуникациялық компаниясында жүйелік админ, ал кейіннен техникалық директор лауазымында жұмыс істейді&lt;ref name=&quot;zakon.kz&quot;&gt;[https://www.zakon.kz/4874927-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html «Қазақстанның 100 жаңа тұлғасы» жобасына кандидат А. Тосқанбаев: Өз таланттарыңызды дамытыңыз!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929010951/http://www.zakon.kz/4874927-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html |date=2017-09-29 }}&lt;/ref&gt;.

2013 жылы «Шон-Би» телекоммуницациялық компаниясында директордың міндеттерін атқарушы лауазымында жұмыс істейді. Ал 2014 жылы жас кәсіпкерлердің қазақстандық қауымдастығын құрады&lt;ref name=&quot;365info&quot;&gt;[https://365info.kz/2017/08/litsa-nezavisimosti-arman-toskanbaev/ Тәуелсіздік тұлғасы: Арман Тосқанбаев]&lt;/ref&gt;.

2014 жылы «БЖК 2020» бағдарламасы бойынша «[[Гидропоника|Гидропонды]] қондырғылардың өндірісі» жобасына 3 млн. теңгелік грантты жеңіп алады да, «Жаңа жасыл технологиялар» компаниясының негізін салады&lt;ref&gt;[https://www.kursiv.kz/news/svoi-biznes-weekly/serijnyj-predprinimatel-predlagaet-novye-tehnologii-dla-biznesa/ Сериялы кәсіпкер бизнеске арналған жаңа технологияларды ұсынады]&lt;/ref&gt;. Компанияның басты бағыты жануарлар үшін жасыл азықтарды «Vertical farming» көпқабаттық қондырғыларында өсіруге арналған жабдықты жасау болды&lt;ref name=&quot;zakon.kz&quot;/&gt;. Процестің технологиясы — алдын-ала дезинфекциялаудан өткен дәндердің науаларға орналастырып, содан кейін автоматтандырылған жарықтандыру мен суару процесі толықтай іске қосылады. Осылайша, бір тәуліктің ішінде бір қондырғыдағы дәндерден 20 килограмға азықтарға дейін өседі (есептеу бойынша, 1 кг дәннен 6-7 кг тірі азық алынады). Сондай-ақ Арман әкесімен бірге Қарағанды аграрлық колледжімен әріптестікте меншікті агробизнес-инкубаторды құрмақ. «Агрополис-Нұршуақ» бірлескен жобасына кәсіпкер ақшамен кіреді, ал оқу орны барлық инфрақұрылымын ұсынады&lt;ref name=&quot;Информ&quot;&gt;[http://www.inform.kz/ru/rovesniki-nezavisimosti-molodezhi-nuzhno-nemnogo-romantiki-i-avantyurizma-arman-toskanbaev_a2953717 «Тәуелсіздіктің құрдастары»: Жастарға аздаған романтика мен авантюризм керек — Арман Тосқанбаев]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kursiv.kz/thumb//fresh1473296779.pdf Сериялы кәсіпкерден «жасыл технологиялар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226045722/https://kursiv.kz/thumb//fresh1473296779.pdf |date=2019-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

2015 жылы серіктесі Айбек Есеновпен бірлесіп, «OTAN» бірінші қазақстандық сағаттардың сауда маркасымен United Business Group ЖШС компаниясының негізін салды. Сағаттардың бірінші топталымы 500 данада шығарылды. Бірақ республикада бұйымды толық межелі тестілеу мен тексерудің жоқтығынан, сағаттарды [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-тың зауыттарында жинау шешімі қабылданды. Кәсіпкердің сөзі бойынша, бұйымның бірегейлігі — онда бейнеленген [[Қазақстан елтаңбасы|Қазақстан Республикасының елтаңбасында]] ғана емес, сонымен бірге олардың екі деңгейлі циферблаттың техникасы бойынша жасалуында жатыр. Бірінші – көгілдір фон, ал екіншісі – елтаңбаның орналасуы. 2016 жылдың желтоқсан айында «Президент» үлгісіндегі сағат [[Нұрсұлтан Назарбаев]]қа Қазақстан Республикасының 25 жылдығына орай сыйлыққа тартылды. 2017 жылдың желтоқсан айында [[Пекин]]дегі қазақстандық тауарлардың жәрмеңкесінде United Business Group арқылы шығарылған «Баһадүр» сағаты 1 млн. теңгеге сатылды. 2017 жылдың шілде айындағы деректер бойынша, компания 1200 дана сағат шығарған. Алдағы уақытта [[Ресей]] мен [[Қытай Халық Республикасы|Қытайдың]] нарықтарына шығуды жоспарлауда. 2017 жылдың желтоқсан айында [[Мәскеу]] нарығына ресейлік елтаңба бейнеленетін сағаттарды шығармақ&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;[https://forbes.kz/made_in_kz/kak_v_25_let_delat_chasyi_kotoryie_daryat_prezidentam 25 жылда президенттерге сыйға тартылатын сағаттарды қалай жасау керек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722124550/https://forbes.kz/made_in_kz/kak_v_25_let_delat_chasyi_kotoryie_daryat_prezidentam |date=2017-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abctv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Информ&quot;/&gt;.

Арман Тосқанбаев сонымен қатар бизнесін жаңадан бастаған кәсіпкерлерге арналған «Идеядан бизнеске» оқыту бағдарламасын әзірледі. Ол бағдарлама бойынша бір жылдың ішінде 600-ден астам жастар оқытудан өтті. Олардың 150-і өздерінің жеке бизнестерін құрды&lt;ref name=&quot;kurchatov&quot;&gt;[http://www.kurchatov.vko.gov.kz/files/paper-2017-32-ru.pdf Қазақстанның жаңа 100 тұлғасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613215307/http://kurchatov.vko.gov.kz/files/paper-2017-32-ru.pdf |date=2018-06-13 }}&lt;/ref&gt;. 2017 жылдың жазында Тосқанбаев [[Турин]]де ([[Италия]]) Еуропалық одақтың білім беру Қоры арқылы ұйымдастырылған «Өзгеріп жатқан әлемдегі жаңа мамандықтарды құру» атты конференцияда кітаптың тұсаукесерін өткізді. Автордың айтуынша, кітапта қазақстандық кәсіпкерліктің үлкен инвестицияларсыз даму жолдары аталып көрсетілген&lt;ref name=&quot;zakon.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;baribar&quot;&gt;[https://baribar.kz/28304/ Арман Тосқанбаевтың бизнес жайлы кітабы Европада таныстырылды]&lt;/ref&gt;.

«История успеха» жобасы арқылы кәсіпкерлер арасында тәжірибелер алмасу алаңы әзірленді&lt;ref name=&quot;kurchatov&quot;/&gt;. Қазақстандық жас кәсіпкерлер қауымдастығының аясында кәсіпкерлерге дәлме-дәл көмек көрсетуге арналып құрылған «Деловой клуб» жобасы іске қосылды. Сонымен бірге «Күз, Қыс, Көктем, Жаз» маусым сайынғы StartUP сайыстарын және қаланың қырықтан астам колледждері мен ЖОО-нда жастарды кәсіпкерлікке тарту мақсатында бизнес-тренингтерді ұйымдастырып келеді&lt;ref name=&quot;zakon.kz&quot;/&gt;.

Zakon.kz сайтына берген сұхбатында, ол Қазақстанда криптовалютаны өндірумен айналысатын, жаңа «Union of Miners» фирмасы ашылғанын хабарлады&lt;ref name=&quot;zakon.kz&quot;/&gt;.

== Кәсіпкерлік қызметі ==
Қазіргі таңда Арман Тосқанбаев 11 мемлекетте жұмыс істейтін 7 компанияға басшылық етеді, ал “Arman Capital” компаниясының капитал қоры 10 миллион доллардан асады.
* “Marine Health Group” компаниясы жапондық құрамбөліктер негізінде биологиялық белсенді қоспалар өндірумен айналысады.
* “OTAN” және “Amir Watches” брендтері – қазақстандық дизайн мен әлемдік сағат өндірісінің үздік технологиялары астасқан бірегей туынды.
* “Madcompany” компаниясы кез келген күрделі архитектуралық жобалар өндіруде Қазақстан бойынша көш бастап тұр.
* «ME POST» компаниясы – курьерлік қызметтерді біріктіретін Өзбекстандағы алғашқы және жалғыз жеткізу агрегаторы болып табылады.
* “Жаңа жасыл технологиялар” және “Zertis” компаниялары инженерия саласына, гидропоникалық жемшөп өсіру жүйесінің маркетингі мен өндірісіне негізделген. 

== Меценаттығы ==
Арман Тосқанбаевтың меценаттық қызметі, негізінен, Қазақстандағы жас буынның, әсіресе жас кәсіпкерлердің білімін арттыруға бағытталған. 
Атап айтқанда, кәсіпкер Майкл Портердің «Озық ойлар», Бодо Шефердің «Менің қолымнан келеді», Герман Грефтің «Би алаңындағы піл» сынды әлемдік бестселлерін қазақ тіліне аударуға қаржылай көмектесті. 

== Отбасы жағдайы ==
Үйленген, бір ұл, бір қыз тәрбиелеп отыр. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://and.kz/special/pomogaya-drugim,-vy-pomogaete-sebe.html Көшбасшы қалай қалыптасады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919202428/http://and.kz/special/pomogaya-drugim,-vy-pomogaete-sebe.html |date=2017-09-19 }}
* [https://business.gov.kz/ru/resources/success-stories/detail.php?ID=97649 Арман Тосканбаев: «Еңбек асырайды, ал жалқаулық құртады»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204160228/http://business.gov.kz/ru/resources/success-stories/detail.php?ID=97649 |date=2016-12-04 }}
* [https://baribar.kz/10366/arman-toskanbaev-noelden-bastalghan-biznes-enh-zhaqsy-biznes/ Арман Тосканбаев: Нөлден басталған бизнес – ең жақсы бизнес]

[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]</text>
      <sha1>jgt1yli6lir1ippr168l33pq22z7jl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Килиан Мбаппе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>604309</id>
    <revision>
      <id>3628360</id>
      <parentid>3572389</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3628360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10861" sha1="inc3trye13aisv1vfg94do7x8d1qxr6" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Килиан Мбаппе
|толық аты = Килиан Мбаппе Лоттен&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|title=Kylian Mbappé, precocious talent|author=Simon Rémoussin|publisher=AS Monaco FC|lang=en|date=2016-10-24|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028190047/http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|archivedate=2016-10-28 |access-date=2018-09-23}}&lt;/ref&gt;
|лақап аты = ''Донателло'' ({{lang-fr|Donatello}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thesun.co.uk/world-cup-2018/6748750/kylian-mbappe-neymar-dani-alves-teenage-mutant-ninja-turtles-donatello/ |title=Kylian Mbappe’s mum ‘fears Neymar and Dani Alves are teasing her son over Teenage Mutant Ninja Turtles’ Donatello comparison |author=Toby Gannon |lang=en |date=2018-07-11|publisher=The Sun}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rmcsport.bfmtv.com/football/psg-pourquoi-mbappe-est-surnomme-donatello-dans-le-vestiaire-1258783.html |title=PSG: pourquoi Mbappé est surnommé &quot;Donatello&quot; dans le vestiaire |author=Alexandre Jaquin|date=2017-09-18|publisher=RMC Sport}}&lt;/ref&gt;
|сурет = Kylian Mbappe France v Senegal 16 June 2026-391 (cropped).jpg
|сурет ені = 200px
|атауы = [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ндағы Мбаппе, 2026 жыл
|туған күні = 20.12.1998
|туған жері = [[Бонди]], [[Франция]]
|азаматтығы = {{байрақ|Франция}}
|бойы = 178 см
|салмағы = 73 кг
|позиция = [[шабуылшы]]
|қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]
|номері = 10
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2010—2013|{{ту|Франция}} Бонди|
|2011—2013|{{ту|Франция}} Клерфонтен|
|2013—2015|{{ту|Франция}} Монако|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2015—2016|{{ту|Франция}} Монако-II|12 (4)
|2015—2018|{{ту|Франция}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|41 (16)
|2017—2018|{{аренда}} {{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|27 (13)
|2018—2024|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|178 (162)
|2024—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|34 (31)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2014—2015|{{ту|Франция}} Франция U17|2 (0)
|2016|{{ту|Франция}} Франция U19|11 (7)
|2017—|{{футбол|Франция}}|90 (50)}}
|медальдары = {{турнир|[[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|Ресей 2018]]}}
{{медаль|Күміс|[[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]}}
{{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]}}
{{медаль|Алтын|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|Италия 2021]]}}
}}
'''Килиан Мбаппе Лоттен''' ({{lang-fr|Kylian Mbappé Lottin}}; [[20 желтоқсан]] [[1998 жыл|1998]], [[Бонди]]) — француз футболшысы, «[[Реал Мадрид]]&lt;nowiki/&gt;» клубы мен [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ның шабуылшысы.

[[Футболдан Франция чемпионаты 2016/17|2016/17 жылғы маусымда Франция чемпионатының]] үздік жас футболшысы атанды. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионы]] және үздік жас футболшы, Францияның жыл футболшысы.

== Клубтық мансабы == 
Кәсіпқой карьерасын 17 жасында «[[Монако (футбол клубы)|Монако]]» клубында бастады. Тұңғыш рет 2015 жылы 2 желтоқсанда Франция чемпионатындa «Кан» командасына қарсы 88-минутта [[Фабиу Коэнтрау|Фабиу Коэнтраудың]] орнына алаңға шықты. Сегіз күннен соң еурокубоктердегі дебют ойынын өткізіп, [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасының]] алтыншы турында «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхем]]ге» қарсы ойында алаңға шықты. Бұл кездесуде нәтижелі пасымен көзге түсті.

[[Сурет:2019-07-17_SG_Dynamo_Dresden_vs._Paris_Saint-Germain_by_Sandro_Halank–616.jpg|left|thumb|upright|Килиан Мбаппе [[Пари Сен-Жермен]] сапында]]

2016–2017 жылғы маусымда «Монако» [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2016/17|чемпиондар Лигасының]] жартылай финалына дейін жетті. Команданың осы жетістігіне көп үлес қосқан Мбаппе Еуропаға танылып үлгерді де, кәрі құрлықтың бірнеше алпауыт клубтары оны өз қатарына қосып алғысы келетінін мәлімдеді. 

Келесі маусымда Мбаппе «[[Пари Сен-Жермен]]» клубына жалға берілді. Енді ол [[Неймар]]мен бірге тізе қосып ойнады. Бірақ еурокубоктерде команда 1/8 финалдан аса алмады. Мбаппе Франция чемпионатында 27 матчта алаңға шығып, 13 гол соқты. Маусым біткен соң париждік клуб оны түпкілікті сатып алды. 

=== Реал Мадрид ===
2024 жылғы 3 маусымда [[Реал Мадрид]] клубымен 5 жылдық контрактқа отырды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite web |date=2024-06-03 |title=Official Announcement: Mbappé |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603180425/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |publisher=[[Реал Мадрид]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Mbappé signs for Real Madrid |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603194608/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |website= |publisher=Real Madrid CF |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Мбаппе әлеуметтік желілерінде өзінің бақытымен бөлісті: «Бұл орындалған арман. Мен соңдай бақыттымын және өзімнің арман клубыма өткеніммен мақтанамын... Қазір қандай қобалжып тұрғанымды ешкім түсіне алмайды!».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 June 2024 |title=Kylian Mbappe says Real Madrid move 'a dream come true' |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c199z0819vno |access-date=3 June 2024 |publisher=BBC Sport |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Ұлттық құрама ==
[[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]]да тұңғыш рет 2017 жылы алаңға шықты. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігі]]нің екінші турында [[Перу Ұлттық футбол құрамасы|Перу]]дің қақпасына гол соғып, есеп ашты. 1/8 финалда Аргентинаның қапасына екі гол соқты (4:3). Финалда Хорватияның қақпасына да бір гол енгізді. 

Мбаппе турнирдің ең үздік жас ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;https://www.championat.com/football/news-3490333-modrich-priznan-luchshim-igrokom-chm-2018-mbappe--luchshij-molodoj-igrok.html&lt;/ref&gt; Мбаппе [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026 жылғы әлем біріншілігі]]не де қатысты.

== Жетістіктері ==
=== Командалық ===
{{ту|Франция}} '''[[Монако (футбол клубы)|Монако]]'''
* Франция чемпионы: 2016/17

{{ту|Франция}} '''[[Пари Сен-Жермен]]'''
* Франция чемпионы: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24
* Француз Лигасының кубогы: 2017/18, 2019/20
* Франция кубогы: 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24
*Франция суперкубогы: 2019, 2020, 2023

{{ту|Испания}} '''[[Реал Мадрид]]'''
* УЕФА Суперкубогы: 2024
* Құрлықаралық кубок: 2024

=== Жеке ===

* Франция чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2016/17
* Golden Boy жүлдесінің иегері: 2017
* Франция чемпионатының үздік мергені (2): 2018/19, 2019/20
* Франциядағы жыл футболшысы (2): 2018, 2019
* Әлем чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2018
* «Копа» олжасының иегері: 2018
* 1 (3) лигадағы ай ойыншысы: сәуір 2017, наурыз 2018 , тамыз 2018
* Алтын бутсы иегері:24/25

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/342229 Профилі] — transfermarkt.com{{ref-en}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Реал Мадрид ФК құрамы}}
{{DEFAULTSORT:Мбаппе, Килиан}}
[[Санат:Франция футболшылары]]
[[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]
[[Санат:Монако ФК ойыншылары]]
[[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>inc3trye13aisv1vfg94do7x8d1qxr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609030</id>
    <revision>
      <id>3628124</id>
      <parentid>3627685</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>ФРАНЦИЯ-МАРОККО</comment>
      <origin>3628124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139311" sha1="nhqpgg30tlg9ebn4dv3o3yu2rqferk4" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы
  | өткізу орыны      = {{USA}}&lt;br /&gt;{{CAN}}&lt;br /&gt;{{MEX}}
  | қалалар           = 16
  | стадиондар        = 16
  | іріктеу мерзімі   = 
  | финал мерзімі     = 11 маусым – 19 шілде 2026
  | атауы             = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі
  | tourney_name      = FIFA World Cup 2026&lt;br&gt;Coupe du monde de football 2026&lt;br&gt;Copa Mundial de la FIFA 2026
  | логотипі          = 2026 FIFA World Cup.png
  | қатысушылар саны  = 48
  | финалдағы қатысушылар = 
  | чемпион    = 
  | рет        = 
  | 2 орын     = 
  | 3 орын     = 
  | 4 орын     = 
  | финал өтетін орыны      = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  | ойналған мачтар саны    = 95
  | іріктеудегі ойындар     = 899
  | голдар саны             = 280
  | іріктеудегі голдар саны = 2527
  | келушілер_саны          = 6207087
  | бомбардир               = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]&lt;br&gt;{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]
  | бголдар                 = 8
  | бомбардирлерді іріктеу  = 
  | іголдар                 = 
  | үздік ойыншы     = 
  | үздік қақпашы    = 
  | үздік жас ойыншы = 
  |алд           = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]
  |кел           = 2030
}}
'''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.

2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та).

== Өтетін жерді таңдау ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Елдер
!Бірінші тур
|-
| align=&quot;left&quot; |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}}
|-
| align=&quot;left&quot; |{{MAR}}
|65
|}

=== Өтінішін қайтарып алған елдер ===
* {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды.
* {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады.
* {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады..
* {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады.

== Чемпионаттың ерекшеліктері ==
*Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді
*Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады.
*[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары).
*Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады

== Іріктеу турнирі ==

=== Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Континент (конфедерация)
!Бөлінетін 
орын
!Мүшелер 
саны
|-
|Азия (АФК)
|'''8'''
|46
|-
|Африка (КАФ)
|'''9'''
|54
|-
|Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ)
|'''6'''
|35
|-
|Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ)
|'''6'''
|10
|-
|Океания (ОФК)
|'''1'''
|11
|-
|Еуропа (УЕФА)
|'''16'''
|55
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|-
!Бары
!48
!208+3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|АҚШ
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-ші орын (1930)
|-
|Канада
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|Мексика
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Қатысушылары==
=== Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу
|-
! width=&quot;90&quot; |Континент (конфедерация)
! width=&quot;80&quot; |Жалпы орын
! width=&quot;80&quot; |ФИФА мүшелерінің жалпы саны
! width=&quot;80&quot; |Бос орындар
! width=&quot;80&quot; |Барлық тіркелген командалар
! width=&quot;80&quot; |Финалға өтті
! width=&quot;80&quot; |Шығу мүмкіндігі барлар
! width=&quot;80&quot; |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты
! width=&quot;80&quot; |Ұтылды немесе шығарылды
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің басталуы
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің аяқталуы
|-
|Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]])
|'''8'''
|47
|8
|0
|0
|0
|0
|0
|қазан 2023
|қараша 2025
|-
|Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]])
|'''9'''
|54
|9
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]])
|'''6'''
|35
|3
|0
|3
|0
|0
|0
|
|
|-
|Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]])
|'''6'''
|10
|6
|0
|0
|0
|0
|0
|23 наурыз 2023
|
|-
|Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]])
|'''1'''
|11
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Еуропа ([[УЕФА]])
|'''16'''
|55
|16
|0
|0
|0
|0
|0
|наурыз 2025
|наурыз 2026
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
!Барлығы
!48
!209+3
!45
!0
!3
!0
!0
!0
!
!
|}
[[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

== Қала мен стадиондары ==

: 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та):                                                                                                                                                                                  

: A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])
: A {{double-dagger}} — жабық стадион
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]&lt;br&gt;([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]&lt;br&gt;([[Даллас]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}}
|[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]]
|[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]]
|[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}}
|-
|Сыйымдылығы: '''87 523'''
|Сыйымдылығы: '''82 500'''
|Сыйымдылығы: '''80 000'''
|Сыйымдылығы: '''76 416'''
|Сыйымдылығы: '''72 220'''
|-
|[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]]
|[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]]
|[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]]
|[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places=
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}}
}}
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]&lt;br&gt;([[Лос Анжелес]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''83 000'''
|Сыйымдылығы: '''70 240'''
|-
|[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]]
|[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]]
|[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''69 796'''
|Сыйымдылығы: '''72 000'''
|-
|[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]]
|[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]&lt;br&gt;([[Область залива Сан-Франциско]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]&lt;br&gt;([[Бостон]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]]
|[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''75 000'''
|Сыйымдылығы: '''65 878'''
|-
|[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]&lt;br&gt;([[Майами]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]&lt;ref name=&quot;vancouver_candidatecity&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]&lt;br&gt;([[Монтеррей]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]&lt;br&gt;([[Гвадалахара]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot;&gt;{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]]
|[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}}
|[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]]
|[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]]
|[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''67 518'''
|Сыйымдылығы: '''54 500'''
|Сыйымдылығы: '''53 500'''
|Сыйымдылығы: '''49 850'''
|Сыйымдылығы: '''45 500'''
|-
|[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]]
|[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]]
|[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]]
|}

== Топтар ==
=== Топтар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#DEF; border-width:0;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | A тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | B тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | C тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | D тобы
|-
| {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}}
|-
| {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}}
|-
| {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}}
|-
| {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | E тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | F тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | G тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | H тобы
|-
| {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}}
|-
| {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}}
|-
| {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}}
|-
| {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | I тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | J тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | K тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | L тобы
|-
| {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}}
|-
| {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}}
|-
| {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}}
|-
| {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}}
|-
|}

== Топтық турнир ==
{{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті&lt;br&gt;{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}}
=== A тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|67}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Чехия}}
| голдар1                   = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[О Хён Гю]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 44 895
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Михал Садилек]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 442
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Луис Ромо]] {{гол|50}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 45 522
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Мексика}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}&lt;br&gt;[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|ОАР}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}

=== B тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Йово Лукич]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 002
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Катар}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 67 966
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}&lt;br&gt;[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}&lt;br&gt;[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]])
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 026
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 6:0
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}&lt;br&gt;[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}&lt;br&gt;[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}&lt;br&gt;[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}}
| голдар2                   = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}

=== C тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}}
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гаити}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Шотландия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}&lt;br&gt;[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Бразилия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}&lt;br&gt;[[Матеус Кунья]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Марокко}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}&lt;br&gt;[[Джасим Ясин]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}

=== D тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}&lt;br&gt;[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Түркия}}
| голдар1                   = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}&lt;br&gt;[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|АҚШ}}
| голдар1                   = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}&lt;br&gt;[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}

=== E тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 7:1
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}&lt;br&gt;[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}&lt;br&gt;[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}&lt;br&gt;[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}&lt;br&gt;[[Дениз Ундав]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 021
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|90}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 274
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}}
| голдар2                   = [[Франк Кессье]] {{гол|30}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 598
| төреші                    = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кюрасао}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Германия}}
| голдар1                   = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Гонсало Плата]] {{гол|77}}
| голдар2                   = [[Лерой Сане]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}

=== F тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Даити Камада]] {{гол|88}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 285
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швеция}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Тунис}}
| голдар1                   = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}&lt;br&gt;[[Александер Исак]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Омар Рекик]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 50 987
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}&lt;br&gt;[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 0:4
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Даити Камада]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}&lt;br&gt;[[Дзюня Ито]] {{гол|69}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жапония}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 137
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Нидерланд}}
| голдар1                   = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}&lt;br&gt;[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 391
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]]
}}

=== G тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 775
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иран}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жаңа Зеландия}}
| голдар1                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}&lt;br&gt;[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 108
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 317&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Финн Серман]] {{гол|15}}
| голдар2                   = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}&lt;br&gt;[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мысыр}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}}
| голдар2                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:5
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}&lt;br&gt;[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}

=== H тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 640
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Уругвай}}
| голдар1                   = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}}
| голдар2                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 62 764
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 4:0
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}&lt;br&gt;[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}&lt;br&gt;[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}}
| голдар2                   = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Элиу Варела]] {{гол|61}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 003
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кабо-Верде}}
| есеп                      = 65-матч
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 66-матч
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}

=== I тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|82}}
| голдар2                   = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 545
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Ирак}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}&lt;br&gt;[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}&lt;br&gt;[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 106
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}}
| голдар2                   = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = [[Тело Осгор]] {{гол|21}}
| голдар2                   = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}&lt;br&gt;[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сенегал}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}&lt;br&gt;[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}

=== J тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустрия}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Иордания}}
| голдар1                   = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}&lt;br&gt;[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Али Олуан]] {{гол|50}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 527
| төреші                    = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}}
| голдар2                   = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}&lt;br&gt;[[Амин Гуири]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 371
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Алжир}}
| есеп                      = 3:3
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}}
| голдар2                   = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}&lt;br&gt;[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Аргентина}}
| голдар1                   = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}}
| голдар2                   = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}&lt;br&gt;[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}

=== K тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Өзбекстан}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}}
| голдар2                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}&lt;br&gt;[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}&lt;br&gt;[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}&lt;br&gt;[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}&lt;br&gt;[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 45 358
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Португалия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}&lt;br&gt;[[Фистон Майеле]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}

=== L тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}&lt;br&gt;[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}}
| голдар2                   = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}&lt;br&gt;[[Петар Муса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 389
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гана}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Панама}}
| голдар1                   = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 42 942
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 983
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Анте Будимир]] {{гол|54}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Хорватия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Никола Влашич]] {{гол|83}}
| голдар2                   = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}

=== 3-орын алғандар рейтингі ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

== Плей-офф ==
{{Турнир32
|29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)'''
|30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0
|28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1'''
|29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)'''
|2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1
|2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0
|1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0
|1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2
|29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1
|30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0
|1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1
|3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2
|3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)'''
|2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0
|3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0

|4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1'''
|4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3'''
|6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1'''
|6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4'''
|5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3'''
|7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2
|7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3)

|9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0
|10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Бельгия}}|
|11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}|
|11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Швейцария}}|

|14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||98-матчтың жеңімпазы|
|15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы|

|19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы|


|18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны|
}}

=== 32 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 69 237
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Каземиро]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 945
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 3:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}}
 |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}}
 |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}}
 |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}}
 |[[Надим Амири]] {{пенгол}}
 |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}}
 |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}}
 |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}}
 |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}}
 |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}}
 |[[Хосе Канале]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}}
| голдар2                   = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}}
 |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}}
 |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}}
 |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}}
 |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}}
 |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}}
 |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}}
 |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}}
 |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|74}}
| голдар2                   = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 665
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|53}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|31}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}}
| голдар2                   = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Малик Тилльман]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}&lt;br&gt;[[Педро Порро]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}}
| голдар2                   = [[Иван Перишич]] {{гол|53}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Дан Ндойе]] {{гол|46}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 244
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}}
 |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}}
 |[[Авер Мабил]] {{пенгол}}
 |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}}
 |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}}
 |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}}
 |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}&lt;br&gt;[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}&lt;br&gt;[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}


=== 16 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:3
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}}
| голдар2                   = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}&lt;br&gt;[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|83}}&lt;br&gt;[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}}
| голдар2                   = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}&lt;br&gt;[[Мостафа Зико]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 4:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Гранит Джака]] {{пенгол}}
 |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}}
 |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}}
 |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}}
 |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}}
 |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}}
 |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}}
 |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}}
 |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}

=== Ширек финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 98-матч
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 99-матч
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 100-матч
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== Жартылай финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 101-матч
| команда2                  = 98-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 99-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 102-матч
| команда2                  = 100-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== 3-орын үшін матч ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 103-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== Финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 104-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

== Статистика ==
=== Гол салғандар ===
Чемпионаттың 97 матчында 282 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 10 шілде ақпаратынша; 03:02 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген.

;8 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]'''
{{div col end}}

;7 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]'''
{{div col end}}

;6 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]'''
{{div col end}}

;4 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]]
*{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]'''
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]]
{{div col end}}

;3 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Ромелу Лукаку]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]]
*{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]]
*{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]]
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]]
*{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]]
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]'''
{{div col end}}

;2 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]]
*{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]]
*{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Шарль де Кетеларе]]'''
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Юри Тилеманс]]'''
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]'''
*{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]]
*{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]]
*{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]]
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]'''
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]]
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]]
*{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]]
{{div col end}}

;1 автогол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы)
*{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы)
*{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы)
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы)
*{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы)
*{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы)
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы)
{{div col end}}

;2 автогол
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы)

=== Тәртіп ===
Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}&lt;/ref&gt;
*Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін);
*және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар
|-
! Ойыншы
! class=unsortable |Бұзақылығы
! Қуылды
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)&lt;br&gt;[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)&lt;br&gt;[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]]
| {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]]
| {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым)
| [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]]
| {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]]
| {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]]
| {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]]
| {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]]
| {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]]
| {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде)
|-
| {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде)
| ''Дисквалификация берілмей кетті''
|-
| {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]]
| {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде)
| [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде)
|}

== Марапаттары ==
=== Сыйлық ақша ===
2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады.

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Орны
! rowspan=&quot;2&quot; | Команда саны
! colspan=&quot;2&quot; | Сыйлығы (миллиондарда)
|-
! Әр командаға
! Жалпы
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Чемпиондар
| 1
| $50
| $50
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 2-орын
| 1
| $33
| $33
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 3-орын
| 1
| $29
| $29
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 4-орын
| 1
| $27
| $27
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 5–8-орындар (ширек финал)
| 4
| $19
| $76
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 9–16-орындар (16 команда кезеңі)
| 8
| $15
| $120
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 17–32-орындар (32 команда кезеңі)
| 16
| $11
| $176
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 33–48-орындар (топтық кезең)
| 16
| $10
| $160
|-
! Жалпы
! 48
! colspan=&quot;2&quot; |$671
|}

=== Жеке ойыншы және құрама марапаттары ===
{{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}}
Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше:
*«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға.
*«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге
*«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде).
*Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне.
*«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Футболдан әлем чемпионаттары}}
[[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
[[Санат:2026 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>nhqpgg30tlg9ebn4dv3o3yu2rqferk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628125</id>
      <parentid>3628124</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3628125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139843" sha1="mmov4qwnd6bg2koyui1k6p2aix1o335" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы
  | өткізу орыны      = {{USA}}&lt;br /&gt;{{CAN}}&lt;br /&gt;{{MEX}}
  | қалалар           = 16
  | стадиондар        = 16
  | іріктеу мерзімі   = 
  | финал мерзімі     = 11 маусым – 19 шілде 2026
  | атауы             = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі
  | tourney_name      = FIFA World Cup 2026&lt;br&gt;Coupe du monde de football 2026&lt;br&gt;Copa Mundial de la FIFA 2026
  | логотипі          = 2026 FIFA World Cup.png
  | қатысушылар саны  = 48
  | финалдағы қатысушылар = 
  | чемпион    = 
  | рет        = 
  | 2 орын     = 
  | 3 орын     = 
  | 4 орын     = 
  | финал өтетін орыны      = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  | ойналған мачтар саны    = 95
  | іріктеудегі ойындар     = 899
  | голдар саны             = 280
  | іріктеудегі голдар саны = 2527
  | келушілер_саны          = 6207087
  | бомбардир               = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]&lt;br&gt;{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]
  | бголдар                 = 8
  | бомбардирлерді іріктеу  = 
  | іголдар                 = 
  | үздік ойыншы     = 
  | үздік қақпашы    = 
  | үздік жас ойыншы = 
  |алд           = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]
  |кел           = 2030
}}
'''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.

2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та).

Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]].

== Өтетін жерді таңдау ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Елдер
!Бірінші тур
|-
| align=&quot;left&quot; |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}}
|-
| align=&quot;left&quot; |{{MAR}}
|65
|}

=== Өтінішін қайтарып алған елдер ===
* {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды.
* {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады.
* {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады..
* {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады.

== Чемпионаттың ерекшеліктері ==
*Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді
*Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады.
*[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары).
*Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады

== Іріктеу турнирі ==

=== Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Континент (конфедерация)
!Бөлінетін 
орын
!Мүшелер 
саны
|-
|Азия (АФК)
|'''8'''
|46
|-
|Африка (КАФ)
|'''9'''
|54
|-
|Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ)
|'''6'''
|35
|-
|Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ)
|'''6'''
|10
|-
|Океания (ОФК)
|'''1'''
|11
|-
|Еуропа (УЕФА)
|'''16'''
|55
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|-
!Бары
!48
!208+3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|АҚШ
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-ші орын (1930)
|-
|Канада
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|Мексика
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Қатысушылары==
=== Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу
|-
! width=&quot;90&quot; |Континент (конфедерация)
! width=&quot;80&quot; |Жалпы орын
! width=&quot;80&quot; |ФИФА мүшелерінің жалпы саны
! width=&quot;80&quot; |Бос орындар
! width=&quot;80&quot; |Барлық тіркелген командалар
! width=&quot;80&quot; |Финалға өтті
! width=&quot;80&quot; |Шығу мүмкіндігі барлар
! width=&quot;80&quot; |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты
! width=&quot;80&quot; |Ұтылды немесе шығарылды
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің басталуы
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің аяқталуы
|-
|Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]])
|'''8'''
|47
|8
|0
|0
|0
|0
|0
|қазан 2023
|қараша 2025
|-
|Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]])
|'''9'''
|54
|9
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]])
|'''6'''
|35
|3
|0
|3
|0
|0
|0
|
|
|-
|Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]])
|'''6'''
|10
|6
|0
|0
|0
|0
|0
|23 наурыз 2023
|
|-
|Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]])
|'''1'''
|11
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Еуропа ([[УЕФА]])
|'''16'''
|55
|16
|0
|0
|0
|0
|0
|наурыз 2025
|наурыз 2026
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
!Барлығы
!48
!209+3
!45
!0
!3
!0
!0
!0
!
!
|}
[[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

== Қала мен стадиондары ==

: 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та):                                                                                                                                                                                  

: A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])
: A {{double-dagger}} — жабық стадион
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]&lt;br&gt;([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]&lt;br&gt;([[Даллас]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}}
|[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]]
|[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]]
|[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}}
|-
|Сыйымдылығы: '''87 523'''
|Сыйымдылығы: '''82 500'''
|Сыйымдылығы: '''80 000'''
|Сыйымдылығы: '''76 416'''
|Сыйымдылығы: '''72 220'''
|-
|[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]]
|[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]]
|[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]]
|[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places=
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}}
}}
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]&lt;br&gt;([[Лос Анжелес]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''83 000'''
|Сыйымдылығы: '''70 240'''
|-
|[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]]
|[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]]
|[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''69 796'''
|Сыйымдылығы: '''72 000'''
|-
|[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]]
|[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]&lt;br&gt;([[Область залива Сан-Франциско]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]&lt;br&gt;([[Бостон]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]]
|[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''75 000'''
|Сыйымдылығы: '''65 878'''
|-
|[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]&lt;br&gt;([[Майами]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]&lt;ref name=&quot;vancouver_candidatecity&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]&lt;br&gt;([[Монтеррей]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]&lt;br&gt;([[Гвадалахара]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot;&gt;{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]]
|[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}}
|[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]]
|[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]]
|[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''67 518'''
|Сыйымдылығы: '''54 500'''
|Сыйымдылығы: '''53 500'''
|Сыйымдылығы: '''49 850'''
|Сыйымдылығы: '''45 500'''
|-
|[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]]
|[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]]
|[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]]
|}

== Топтар ==
=== Топтар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#DEF; border-width:0;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | A тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | B тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | C тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | D тобы
|-
| {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}}
|-
| {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}}
|-
| {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}}
|-
| {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | E тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | F тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | G тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | H тобы
|-
| {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}}
|-
| {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}}
|-
| {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}}
|-
| {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | I тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | J тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | K тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | L тобы
|-
| {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}}
|-
| {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}}
|-
| {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}}
|-
| {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}}
|-
|}

== Топтық турнир ==
{{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті&lt;br&gt;{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}}
=== A тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|67}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Чехия}}
| голдар1                   = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[О Хён Гю]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 44 895
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Михал Садилек]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 442
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Луис Ромо]] {{гол|50}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 45 522
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Мексика}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}&lt;br&gt;[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|ОАР}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}

=== B тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Йово Лукич]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 002
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Катар}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 67 966
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}&lt;br&gt;[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}&lt;br&gt;[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]])
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 026
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 6:0
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}&lt;br&gt;[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}&lt;br&gt;[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}&lt;br&gt;[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}}
| голдар2                   = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}

=== C тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}}
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гаити}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Шотландия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}&lt;br&gt;[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Бразилия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}&lt;br&gt;[[Матеус Кунья]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Марокко}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}&lt;br&gt;[[Джасим Ясин]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}

=== D тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}&lt;br&gt;[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Түркия}}
| голдар1                   = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}&lt;br&gt;[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|АҚШ}}
| голдар1                   = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}&lt;br&gt;[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}

=== E тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 7:1
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}&lt;br&gt;[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}&lt;br&gt;[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}&lt;br&gt;[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}&lt;br&gt;[[Дениз Ундав]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 021
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|90}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 274
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}}
| голдар2                   = [[Франк Кессье]] {{гол|30}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 598
| төреші                    = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кюрасао}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Германия}}
| голдар1                   = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Гонсало Плата]] {{гол|77}}
| голдар2                   = [[Лерой Сане]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}

=== F тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Даити Камада]] {{гол|88}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 285
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швеция}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Тунис}}
| голдар1                   = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}&lt;br&gt;[[Александер Исак]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Омар Рекик]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 50 987
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}&lt;br&gt;[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 0:4
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Даити Камада]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}&lt;br&gt;[[Дзюня Ито]] {{гол|69}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жапония}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 137
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Нидерланд}}
| голдар1                   = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}&lt;br&gt;[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 391
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]]
}}

=== G тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 775
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иран}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жаңа Зеландия}}
| голдар1                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}&lt;br&gt;[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 108
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 317&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Финн Серман]] {{гол|15}}
| голдар2                   = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}&lt;br&gt;[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мысыр}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}}
| голдар2                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:5
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}&lt;br&gt;[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}

=== H тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 640
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Уругвай}}
| голдар1                   = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}}
| голдар2                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 62 764
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 4:0
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}&lt;br&gt;[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}&lt;br&gt;[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}}
| голдар2                   = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Элиу Варела]] {{гол|61}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 003
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кабо-Верде}}
| есеп                      = 65-матч
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 66-матч
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}

=== I тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|82}}
| голдар2                   = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 545
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Ирак}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}&lt;br&gt;[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}&lt;br&gt;[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 106
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}}
| голдар2                   = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = [[Тело Осгор]] {{гол|21}}
| голдар2                   = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}&lt;br&gt;[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сенегал}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}&lt;br&gt;[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}

=== J тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустрия}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Иордания}}
| голдар1                   = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}&lt;br&gt;[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Али Олуан]] {{гол|50}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 527
| төреші                    = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}}
| голдар2                   = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}&lt;br&gt;[[Амин Гуири]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 371
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Алжир}}
| есеп                      = 3:3
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}}
| голдар2                   = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}&lt;br&gt;[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Аргентина}}
| голдар1                   = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}}
| голдар2                   = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}&lt;br&gt;[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}

=== K тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Өзбекстан}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}}
| голдар2                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}&lt;br&gt;[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}&lt;br&gt;[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}&lt;br&gt;[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}&lt;br&gt;[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 45 358
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Португалия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}&lt;br&gt;[[Фистон Майеле]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}

=== L тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}&lt;br&gt;[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}}
| голдар2                   = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}&lt;br&gt;[[Петар Муса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 389
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гана}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Панама}}
| голдар1                   = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 42 942
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 983
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Анте Будимир]] {{гол|54}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Хорватия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Никола Влашич]] {{гол|83}}
| голдар2                   = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}

=== 3-орын алғандар рейтингі ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

== Плей-офф ==
{{Турнир32
|29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)'''
|30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0
|28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1'''
|29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)'''
|2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1
|2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0
|1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0
|1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2
|29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1
|30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0
|1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1
|3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2
|3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)'''
|2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0
|3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0

|4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1'''
|4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3'''
|6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1'''
|6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4'''
|5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3'''
|7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2
|7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3)

|9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0
|10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Бельгия}}|
|11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}|
|11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Швейцария}}|

|14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||98-матчтың жеңімпазы|
|15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы|

|19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы|


|18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны|
}}

=== 32 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 69 237
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Каземиро]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 945
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 3:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}}
 |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}}
 |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}}
 |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}}
 |[[Надим Амири]] {{пенгол}}
 |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}}
 |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}}
 |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}}
 |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}}
 |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}}
 |[[Хосе Канале]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}}
| голдар2                   = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}}
 |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}}
 |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}}
 |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}}
 |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}}
 |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}}
 |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}}
 |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}}
 |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|74}}
| голдар2                   = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 665
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|53}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|31}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}}
| голдар2                   = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Малик Тилльман]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}&lt;br&gt;[[Педро Порро]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}}
| голдар2                   = [[Иван Перишич]] {{гол|53}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Дан Ндойе]] {{гол|46}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 244
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}}
 |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}}
 |[[Авер Мабил]] {{пенгол}}
 |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}}
 |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}}
 |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}}
 |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}&lt;br&gt;[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}&lt;br&gt;[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}


=== 16 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:3
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}}
| голдар2                   = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}&lt;br&gt;[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|83}}&lt;br&gt;[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}}
| голдар2                   = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}&lt;br&gt;[[Мостафа Зико]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 4:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Гранит Джака]] {{пенгол}}
 |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}}
 |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}}
 |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}}
 |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}}
 |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}}
 |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}}
 |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}}
 |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}

=== Ширек финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 811
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 98-матч
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 99-матч
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 100-матч
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}

=== Жартылай финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 101-матч
| команда2                  = 98-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 99-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 102-матч
| команда2                  = 100-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== 3-орын үшін матч ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 103-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== Финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 104-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

== Статистика ==
=== Гол салғандар ===
Чемпионаттың 97 матчында 282 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 10 шілде ақпаратынша; 03:02 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген.

;8 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]'''
{{div col end}}

;7 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]'''
{{div col end}}

;6 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]'''
{{div col end}}

;4 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]]
*{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]'''
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]]
{{div col end}}

;3 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Ромелу Лукаку]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]]
*{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]]
*{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]]
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]]
*{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]]
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]'''
{{div col end}}

;2 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]]
*{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]]
*{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Шарль де Кетеларе]]'''
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Юри Тилеманс]]'''
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]'''
*{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]]
*{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]]
*{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]]
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]'''
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]]
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]]
*{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]]
{{div col end}}

;1 автогол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы)
*{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы)
*{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы)
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы)
*{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы)
*{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы)
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы)
{{div col end}}

;2 автогол
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы)

=== Тәртіп ===
Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}&lt;/ref&gt;
*Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін);
*және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар
|-
! Ойыншы
! class=unsortable |Бұзақылығы
! Қуылды
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)&lt;br&gt;[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)&lt;br&gt;[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]]
| {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]]
| {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым)
| [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]]
| {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]]
| {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]]
| {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]]
| {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]]
| {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]]
| {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде)
|-
| {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде)
| ''Дисквалификация берілмей кетті''
|-
| {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]]
| {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде)
| [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде)
|}

== Марапаттары ==
=== Сыйлық ақша ===
2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады.

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Орны
! rowspan=&quot;2&quot; | Команда саны
! colspan=&quot;2&quot; | Сыйлығы (миллиондарда)
|-
! Әр командаға
! Жалпы
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Чемпиондар
| 1
| $50
| $50
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 2-орын
| 1
| $33
| $33
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 3-орын
| 1
| $29
| $29
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 4-орын
| 1
| $27
| $27
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 5–8-орындар (ширек финал)
| 4
| $19
| $76
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 9–16-орындар (16 команда кезеңі)
| 8
| $15
| $120
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 17–32-орындар (32 команда кезеңі)
| 16
| $11
| $176
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 33–48-орындар (топтық кезең)
| 16
| $10
| $160
|-
! Жалпы
! 48
! colspan=&quot;2&quot; |$671
|}

=== Жеке ойыншы және құрама марапаттары ===
{{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}}
Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше:
*«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға.
*«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге
*«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде).
*Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне.
*«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға

== Көрсетілімі ==
2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[QazSport]] телеарнасы.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Футболдан әлем чемпионаттары}}
[[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
[[Санат:2026 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>mmov4qwnd6bg2koyui1k6p2aix1o335</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628313</id>
      <parentid>3628125</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38940-30</username>
        <id>183340</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Әлем чемпионаты – дұрыс аударма.</comment>
      <origin>3628313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139839" sha1="s1cmg6fbgs4awqq4n81aa0rfxifl7s4" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы
  | өткізу орыны      = {{USA}}&lt;br /&gt;{{CAN}}&lt;br /&gt;{{MEX}}
  | қалалар           = 16
  | стадиондар        = 16
  | іріктеу мерзімі   = 
  | финал мерзімі     = 11 маусым – 19 шілде 2026
  | атауы             = Футболдан 2026 жылғы Әлем Чемпионаты
  | tourney_name      = FIFA World Cup 2026&lt;br&gt;Coupe du monde de football 2026&lt;br&gt;Copa Mundial de la FIFA 2026
  | логотипі          = 2026 FIFA World Cup.png
  | қатысушылар саны  = 48
  | финалдағы қатысушылар = 
  | чемпион    = 
  | рет        = 
  | 2 орын     = 
  | 3 орын     = 
  | 4 орын     = 
  | финал өтетін орыны      = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  | ойналған мачтар саны    = 95
  | іріктеудегі ойындар     = 899
  | голдар саны             = 280
  | іріктеудегі голдар саны = 2527
  | келушілер_саны          = 6207087
  | бомбардир               = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]&lt;br&gt;{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]
  | бголдар                 = 8
  | бомбардирлерді іріктеу  = 
  | іголдар                 = 
  | үздік ойыншы     = 
  | үздік қақпашы    = 
  | үздік жас ойыншы = 
  |алд           = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]
  |кел           = 2030
}}
'''Футболдан 2026 жылғы Әлем Чемпионаты''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.

2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та).

Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]].

== Өтетін жерді таңдау ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Елдер
!Бірінші тур
|-
| align=&quot;left&quot; |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}}
|-
| align=&quot;left&quot; |{{MAR}}
|65
|}

=== Өтінішін қайтарып алған елдер ===
* {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды.
* {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады.
* {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады..
* {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады.

== Чемпионаттың ерекшеліктері ==
*Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді
*Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады.
*[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары).
*Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады

== Іріктеу турнирі ==

=== Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Континент (конфедерация)
!Бөлінетін 
орын
!Мүшелер 
саны
|-
|Азия (АФК)
|'''8'''
|46
|-
|Африка (КАФ)
|'''9'''
|54
|-
|Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ)
|'''6'''
|35
|-
|Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ)
|'''6'''
|10
|-
|Океания (ОФК)
|'''1'''
|11
|-
|Еуропа (УЕФА)
|'''16'''
|55
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|-
!Бары
!48
!208+3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|АҚШ
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-ші орын (1930)
|-
|Канада
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|Мексика
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Қатысушылары==
=== Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу
|-
! width=&quot;90&quot; |Континент (конфедерация)
! width=&quot;80&quot; |Жалпы орын
! width=&quot;80&quot; |ФИФА мүшелерінің жалпы саны
! width=&quot;80&quot; |Бос орындар
! width=&quot;80&quot; |Барлық тіркелген командалар
! width=&quot;80&quot; |Финалға өтті
! width=&quot;80&quot; |Шығу мүмкіндігі барлар
! width=&quot;80&quot; |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты
! width=&quot;80&quot; |Ұтылды немесе шығарылды
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің басталуы
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің аяқталуы
|-
|Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]])
|'''8'''
|47
|8
|0
|0
|0
|0
|0
|қазан 2023
|қараша 2025
|-
|Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]])
|'''9'''
|54
|9
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]])
|'''6'''
|35
|3
|0
|3
|0
|0
|0
|
|
|-
|Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]])
|'''6'''
|10
|6
|0
|0
|0
|0
|0
|23 наурыз 2023
|
|-
|Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]])
|'''1'''
|11
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Еуропа ([[УЕФА]])
|'''16'''
|55
|16
|0
|0
|0
|0
|0
|наурыз 2025
|наурыз 2026
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
!Барлығы
!48
!209+3
!45
!0
!3
!0
!0
!0
!
!
|}
[[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

== Қала мен стадиондары ==

: 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та):                                                                                                                                                                                  

: A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])
: A {{double-dagger}} — жабық стадион
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]&lt;br&gt;([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]&lt;br&gt;([[Даллас]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}}
|[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]]
|[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]]
|[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}}
|-
|Сыйымдылығы: '''87 523'''
|Сыйымдылығы: '''82 500'''
|Сыйымдылығы: '''80 000'''
|Сыйымдылығы: '''76 416'''
|Сыйымдылығы: '''72 220'''
|-
|[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]]
|[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]]
|[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]]
|[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places=
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}}
}}
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]&lt;br&gt;([[Лос Анжелес]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''83 000'''
|Сыйымдылығы: '''70 240'''
|-
|[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]]
|[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]]
|[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''69 796'''
|Сыйымдылығы: '''72 000'''
|-
|[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]]
|[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]&lt;br&gt;([[Область залива Сан-Франциско]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]&lt;br&gt;([[Бостон]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]]
|[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''75 000'''
|Сыйымдылығы: '''65 878'''
|-
|[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]&lt;br&gt;([[Майами]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]&lt;ref name=&quot;vancouver_candidatecity&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]&lt;br&gt;([[Монтеррей]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]&lt;br&gt;([[Гвадалахара]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot;&gt;{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]]
|[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}}
|[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]]
|[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]]
|[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''67 518'''
|Сыйымдылығы: '''54 500'''
|Сыйымдылығы: '''53 500'''
|Сыйымдылығы: '''49 850'''
|Сыйымдылығы: '''45 500'''
|-
|[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]]
|[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]]
|[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]]
|}

== Топтар ==
=== Топтар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#DEF; border-width:0;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | A тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | B тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | C тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | D тобы
|-
| {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}}
|-
| {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}}
|-
| {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}}
|-
| {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | E тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | F тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | G тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | H тобы
|-
| {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}}
|-
| {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}}
|-
| {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}}
|-
| {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | I тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | J тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | K тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | L тобы
|-
| {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}}
|-
| {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}}
|-
| {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}}
|-
| {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}}
|-
|}

== Топтық турнир ==
{{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті&lt;br&gt;{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}}
=== A тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|67}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Чехия}}
| голдар1                   = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[О Хён Гю]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 44 895
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Михал Садилек]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 442
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Луис Ромо]] {{гол|50}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 45 522
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Мексика}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}&lt;br&gt;[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|ОАР}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}

=== B тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Йово Лукич]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 002
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Катар}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 67 966
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}&lt;br&gt;[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}&lt;br&gt;[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]])
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 026
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 6:0
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}&lt;br&gt;[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}&lt;br&gt;[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}&lt;br&gt;[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}}
| голдар2                   = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}

=== C тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}}
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гаити}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Шотландия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}&lt;br&gt;[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Бразилия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}&lt;br&gt;[[Матеус Кунья]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Марокко}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}&lt;br&gt;[[Джасим Ясин]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}

=== D тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}&lt;br&gt;[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Түркия}}
| голдар1                   = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}&lt;br&gt;[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|АҚШ}}
| голдар1                   = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}&lt;br&gt;[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}

=== E тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 7:1
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}&lt;br&gt;[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}&lt;br&gt;[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}&lt;br&gt;[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}&lt;br&gt;[[Дениз Ундав]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 021
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|90}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 274
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}}
| голдар2                   = [[Франк Кессье]] {{гол|30}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 598
| төреші                    = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кюрасао}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Германия}}
| голдар1                   = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Гонсало Плата]] {{гол|77}}
| голдар2                   = [[Лерой Сане]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}

=== F тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Даити Камада]] {{гол|88}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 285
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швеция}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Тунис}}
| голдар1                   = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}&lt;br&gt;[[Александер Исак]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Омар Рекик]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 50 987
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}&lt;br&gt;[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 0:4
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Даити Камада]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}&lt;br&gt;[[Дзюня Ито]] {{гол|69}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жапония}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 137
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Нидерланд}}
| голдар1                   = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}&lt;br&gt;[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 391
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]]
}}

=== G тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 775
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иран}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жаңа Зеландия}}
| голдар1                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}&lt;br&gt;[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 108
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 317&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Финн Серман]] {{гол|15}}
| голдар2                   = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}&lt;br&gt;[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мысыр}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}}
| голдар2                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:5
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}&lt;br&gt;[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}

=== H тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 640
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Уругвай}}
| голдар1                   = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}}
| голдар2                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 62 764
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 4:0
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}&lt;br&gt;[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}&lt;br&gt;[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}}
| голдар2                   = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Элиу Варела]] {{гол|61}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 003
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кабо-Верде}}
| есеп                      = 65-матч
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 66-матч
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}

=== I тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|82}}
| голдар2                   = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 545
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Ирак}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}&lt;br&gt;[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}&lt;br&gt;[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 106
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}}
| голдар2                   = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = [[Тело Осгор]] {{гол|21}}
| голдар2                   = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}&lt;br&gt;[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сенегал}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}&lt;br&gt;[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}

=== J тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустрия}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Иордания}}
| голдар1                   = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}&lt;br&gt;[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Али Олуан]] {{гол|50}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 527
| төреші                    = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}}
| голдар2                   = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}&lt;br&gt;[[Амин Гуири]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 371
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Алжир}}
| есеп                      = 3:3
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}}
| голдар2                   = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}&lt;br&gt;[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Аргентина}}
| голдар1                   = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}}
| голдар2                   = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}&lt;br&gt;[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}

=== K тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Өзбекстан}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}}
| голдар2                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}&lt;br&gt;[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}&lt;br&gt;[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}&lt;br&gt;[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}&lt;br&gt;[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 45 358
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Португалия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}&lt;br&gt;[[Фистон Майеле]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}

=== L тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}&lt;br&gt;[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}}
| голдар2                   = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}&lt;br&gt;[[Петар Муса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 389
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гана}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Панама}}
| голдар1                   = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 42 942
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 983
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Анте Будимир]] {{гол|54}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Хорватия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Никола Влашич]] {{гол|83}}
| голдар2                   = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}

=== 3-орын алғандар рейтингі ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

== Плей-офф ==
{{Турнир32
|29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)'''
|30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0
|28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1'''
|29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)'''
|2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1
|2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0
|1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0
|1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2
|29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1
|30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0
|1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1
|3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2
|3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)'''
|2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0
|3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0

|4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1'''
|4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3'''
|6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1'''
|6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4'''
|5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3'''
|7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2
|7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3)

|9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0
|10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Бельгия}}|
|11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}|
|11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Швейцария}}|

|14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||98-матчтың жеңімпазы|
|15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы|

|19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы|


|18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны|
}}

=== 32 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 69 237
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Каземиро]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 945
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 3:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}}
 |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}}
 |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}}
 |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}}
 |[[Надим Амири]] {{пенгол}}
 |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}}
 |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}}
 |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}}
 |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}}
 |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}}
 |[[Хосе Канале]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}}
| голдар2                   = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}}
 |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}}
 |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}}
 |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}}
 |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}}
 |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}}
 |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}}
 |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}}
 |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|74}}
| голдар2                   = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 665
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|53}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|31}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}}
| голдар2                   = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Малик Тилльман]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}&lt;br&gt;[[Педро Порро]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}}
| голдар2                   = [[Иван Перишич]] {{гол|53}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Дан Ндойе]] {{гол|46}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 244
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}}
 |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}}
 |[[Авер Мабил]] {{пенгол}}
 |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}}
 |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}}
 |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}}
 |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}&lt;br&gt;[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}&lt;br&gt;[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}


=== 16 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:3
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}}
| голдар2                   = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}&lt;br&gt;[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|83}}&lt;br&gt;[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}}
| голдар2                   = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}&lt;br&gt;[[Мостафа Зико]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 4:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Гранит Джака]] {{пенгол}}
 |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}}
 |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}}
 |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}}
 |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}}
 |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}}
 |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}}
 |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}}
 |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}

=== Ширек финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 811
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 98-матч
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 99-матч
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 100-матч
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}

=== Жартылай финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 101-матч
| команда2                  = 98-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 99-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 102-матч
| команда2                  = 100-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== 3-орын үшін матч ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 103-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== Финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 104-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

== Статистика ==
=== Гол салғандар ===
Чемпионаттың 97 матчында 282 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 10 шілде ақпаратынша; 03:02 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген.

;8 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]'''
{{div col end}}

;7 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]'''
{{div col end}}

;6 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]'''
{{div col end}}

;4 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]]
*{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]'''
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]]
{{div col end}}

;3 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Ромелу Лукаку]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]]
*{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]]
*{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]]
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]]
*{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]]
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]'''
{{div col end}}

;2 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]]
*{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]]
*{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Шарль де Кетеларе]]'''
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Юри Тилеманс]]'''
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]'''
*{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]]
*{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]]
*{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]]
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]'''
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]]
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]]
*{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]]
{{div col end}}

;1 автогол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы)
*{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы)
*{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы)
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы)
*{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы)
*{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы)
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы)
{{div col end}}

;2 автогол
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы)

=== Тәртіп ===
Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}&lt;/ref&gt;
*Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін);
*және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар
|-
! Ойыншы
! class=unsortable |Бұзақылығы
! Қуылды
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)&lt;br&gt;[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)&lt;br&gt;[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]]
| {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]]
| {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым)
| [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]]
| {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]]
| {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]]
| {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]]
| {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]]
| {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]]
| {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде)
|-
| {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде)
| ''Дисквалификация берілмей кетті''
|-
| {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]]
| {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде)
| [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде)
|}

== Марапаттары ==
=== Сыйлық ақша ===
2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады.

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Орны
! rowspan=&quot;2&quot; | Команда саны
! colspan=&quot;2&quot; | Сыйлығы (миллиондарда)
|-
! Әр командаға
! Жалпы
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Чемпиондар
| 1
| $50
| $50
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 2-орын
| 1
| $33
| $33
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 3-орын
| 1
| $29
| $29
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 4-орын
| 1
| $27
| $27
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 5–8-орындар (ширек финал)
| 4
| $19
| $76
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 9–16-орындар (16 команда кезеңі)
| 8
| $15
| $120
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 17–32-орындар (32 команда кезеңі)
| 16
| $11
| $176
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 33–48-орындар (топтық кезең)
| 16
| $10
| $160
|-
! Жалпы
! 48
! colspan=&quot;2&quot; |$671
|}

=== Жеке ойыншы және құрама марапаттары ===
{{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}}
Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше:
*«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға.
*«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге
*«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде).
*Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне.
*«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға

== Көрсетілімі ==
2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[QazSport]] телеарнасы.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Футболдан әлем чемпионаттары}}
[[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
[[Санат:2026 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>s1cmg6fbgs4awqq4n81aa0rfxifl7s4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628341</id>
      <parentid>3628313</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-38940-30|~2026-38940-30]] ([[User talk:~2026-38940-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3628125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139843" sha1="mmov4qwnd6bg2koyui1k6p2aix1o335" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы
  | өткізу орыны      = {{USA}}&lt;br /&gt;{{CAN}}&lt;br /&gt;{{MEX}}
  | қалалар           = 16
  | стадиондар        = 16
  | іріктеу мерзімі   = 
  | финал мерзімі     = 11 маусым – 19 шілде 2026
  | атауы             = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі
  | tourney_name      = FIFA World Cup 2026&lt;br&gt;Coupe du monde de football 2026&lt;br&gt;Copa Mundial de la FIFA 2026
  | логотипі          = 2026 FIFA World Cup.png
  | қатысушылар саны  = 48
  | финалдағы қатысушылар = 
  | чемпион    = 
  | рет        = 
  | 2 орын     = 
  | 3 орын     = 
  | 4 орын     = 
  | финал өтетін орыны      = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  | ойналған мачтар саны    = 95
  | іріктеудегі ойындар     = 899
  | голдар саны             = 280
  | іріктеудегі голдар саны = 2527
  | келушілер_саны          = 6207087
  | бомбардир               = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]&lt;br&gt;{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]
  | бголдар                 = 8
  | бомбардирлерді іріктеу  = 
  | іголдар                 = 
  | үздік ойыншы     = 
  | үздік қақпашы    = 
  | үздік жас ойыншы = 
  |алд           = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]
  |кел           = 2030
}}
'''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.

2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та).

Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]].

== Өтетін жерді таңдау ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Елдер
!Бірінші тур
|-
| align=&quot;left&quot; |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}}
|-
| align=&quot;left&quot; |{{MAR}}
|65
|}

=== Өтінішін қайтарып алған елдер ===
* {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды.
* {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады.
* {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады..
* {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады.

== Чемпионаттың ерекшеліктері ==
*Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді
*Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады.
*[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары).
*Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады

== Іріктеу турнирі ==

=== Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Континент (конфедерация)
!Бөлінетін 
орын
!Мүшелер 
саны
|-
|Азия (АФК)
|'''8'''
|46
|-
|Африка (КАФ)
|'''9'''
|54
|-
|Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ)
|'''6'''
|35
|-
|Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ)
|'''6'''
|10
|-
|Океания (ОФК)
|'''1'''
|11
|-
|Еуропа (УЕФА)
|'''16'''
|55
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|-
!Бары
!48
!208+3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|АҚШ
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-ші орын (1930)
|-
|Канада
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|Мексика
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Қатысушылары==
=== Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу
|-
! width=&quot;90&quot; |Континент (конфедерация)
! width=&quot;80&quot; |Жалпы орын
! width=&quot;80&quot; |ФИФА мүшелерінің жалпы саны
! width=&quot;80&quot; |Бос орындар
! width=&quot;80&quot; |Барлық тіркелген командалар
! width=&quot;80&quot; |Финалға өтті
! width=&quot;80&quot; |Шығу мүмкіндігі барлар
! width=&quot;80&quot; |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты
! width=&quot;80&quot; |Ұтылды немесе шығарылды
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің басталуы
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің аяқталуы
|-
|Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]])
|'''8'''
|47
|8
|0
|0
|0
|0
|0
|қазан 2023
|қараша 2025
|-
|Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]])
|'''9'''
|54
|9
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]])
|'''6'''
|35
|3
|0
|3
|0
|0
|0
|
|
|-
|Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]])
|'''6'''
|10
|6
|0
|0
|0
|0
|0
|23 наурыз 2023
|
|-
|Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]])
|'''1'''
|11
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Еуропа ([[УЕФА]])
|'''16'''
|55
|16
|0
|0
|0
|0
|0
|наурыз 2025
|наурыз 2026
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
!Барлығы
!48
!209+3
!45
!0
!3
!0
!0
!0
!
!
|}
[[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

== Қала мен стадиондары ==

: 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та):                                                                                                                                                                                  

: A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])
: A {{double-dagger}} — жабық стадион
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]&lt;br&gt;([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]&lt;br&gt;([[Даллас]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}}
|[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]]
|[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]]
|[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}}
|-
|Сыйымдылығы: '''87 523'''
|Сыйымдылығы: '''82 500'''
|Сыйымдылығы: '''80 000'''
|Сыйымдылығы: '''76 416'''
|Сыйымдылығы: '''72 220'''
|-
|[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]]
|[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]]
|[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]]
|[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places=
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}}
}}
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]&lt;br&gt;([[Лос Анжелес]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''83 000'''
|Сыйымдылығы: '''70 240'''
|-
|[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]]
|[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]]
|[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''69 796'''
|Сыйымдылығы: '''72 000'''
|-
|[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]]
|[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]&lt;br&gt;([[Область залива Сан-Франциско]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]&lt;br&gt;([[Бостон]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]]
|[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''75 000'''
|Сыйымдылығы: '''65 878'''
|-
|[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]&lt;br&gt;([[Майами]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]&lt;ref name=&quot;vancouver_candidatecity&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]&lt;br&gt;([[Монтеррей]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]&lt;br&gt;([[Гвадалахара]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot;&gt;{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]]
|[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}}
|[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]]
|[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]]
|[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''67 518'''
|Сыйымдылығы: '''54 500'''
|Сыйымдылығы: '''53 500'''
|Сыйымдылығы: '''49 850'''
|Сыйымдылығы: '''45 500'''
|-
|[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]]
|[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]]
|[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]]
|}

== Топтар ==
=== Топтар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#DEF; border-width:0;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | A тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | B тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | C тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | D тобы
|-
| {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}}
|-
| {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}}
|-
| {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}}
|-
| {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | E тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | F тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | G тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | H тобы
|-
| {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}}
|-
| {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}}
|-
| {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}}
|-
| {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | I тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | J тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | K тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | L тобы
|-
| {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}}
|-
| {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}}
|-
| {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}}
|-
| {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}}
|-
|}

== Топтық турнир ==
{{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті&lt;br&gt;{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}}
=== A тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|67}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Чехия}}
| голдар1                   = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[О Хён Гю]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 44 895
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Михал Садилек]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 442
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Луис Ромо]] {{гол|50}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 45 522
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Мексика}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}&lt;br&gt;[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|ОАР}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}

=== B тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Йово Лукич]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 002
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Катар}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 67 966
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}&lt;br&gt;[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}&lt;br&gt;[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]])
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 026
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 6:0
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}&lt;br&gt;[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}&lt;br&gt;[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}&lt;br&gt;[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}}
| голдар2                   = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}

=== C тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}}
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гаити}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Шотландия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}&lt;br&gt;[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Бразилия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}&lt;br&gt;[[Матеус Кунья]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Марокко}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}&lt;br&gt;[[Джасим Ясин]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}

=== D тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}&lt;br&gt;[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Түркия}}
| голдар1                   = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}&lt;br&gt;[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|АҚШ}}
| голдар1                   = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}&lt;br&gt;[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}

=== E тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 7:1
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}&lt;br&gt;[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}&lt;br&gt;[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}&lt;br&gt;[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}&lt;br&gt;[[Дениз Ундав]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 021
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|90}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 274
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}}
| голдар2                   = [[Франк Кессье]] {{гол|30}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 598
| төреші                    = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кюрасао}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Германия}}
| голдар1                   = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Гонсало Плата]] {{гол|77}}
| голдар2                   = [[Лерой Сане]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}

=== F тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Даити Камада]] {{гол|88}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 285
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швеция}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Тунис}}
| голдар1                   = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}&lt;br&gt;[[Александер Исак]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Омар Рекик]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 50 987
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}&lt;br&gt;[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 0:4
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Даити Камада]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}&lt;br&gt;[[Дзюня Ито]] {{гол|69}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жапония}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 137
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Нидерланд}}
| голдар1                   = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}&lt;br&gt;[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 391
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]]
}}

=== G тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 775
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иран}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жаңа Зеландия}}
| голдар1                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}&lt;br&gt;[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 108
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 317&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Финн Серман]] {{гол|15}}
| голдар2                   = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}&lt;br&gt;[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мысыр}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}}
| голдар2                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:5
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}&lt;br&gt;[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}

=== H тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 640
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Уругвай}}
| голдар1                   = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}}
| голдар2                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 62 764
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 4:0
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}&lt;br&gt;[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}&lt;br&gt;[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}}
| голдар2                   = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Элиу Варела]] {{гол|61}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 003
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кабо-Верде}}
| есеп                      = 65-матч
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 66-матч
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}

=== I тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|82}}
| голдар2                   = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 545
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Ирак}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}&lt;br&gt;[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}&lt;br&gt;[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 106
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}}
| голдар2                   = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = [[Тело Осгор]] {{гол|21}}
| голдар2                   = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}&lt;br&gt;[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сенегал}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}&lt;br&gt;[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}

=== J тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустрия}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Иордания}}
| голдар1                   = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}&lt;br&gt;[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Али Олуан]] {{гол|50}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 527
| төреші                    = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}}
| голдар2                   = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}&lt;br&gt;[[Амин Гуири]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 371
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Алжир}}
| есеп                      = 3:3
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}}
| голдар2                   = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}&lt;br&gt;[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Аргентина}}
| голдар1                   = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}}
| голдар2                   = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}&lt;br&gt;[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}

=== K тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Өзбекстан}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}}
| голдар2                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}&lt;br&gt;[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}&lt;br&gt;[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}&lt;br&gt;[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}&lt;br&gt;[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 45 358
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Португалия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}&lt;br&gt;[[Фистон Майеле]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}

=== L тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}&lt;br&gt;[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}}
| голдар2                   = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}&lt;br&gt;[[Петар Муса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 389
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гана}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Панама}}
| голдар1                   = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 42 942
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 983
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Анте Будимир]] {{гол|54}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Хорватия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Никола Влашич]] {{гол|83}}
| голдар2                   = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}

=== 3-орын алғандар рейтингі ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

== Плей-офф ==
{{Турнир32
|29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)'''
|30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0
|28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1'''
|29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)'''
|2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1
|2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0
|1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0
|1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2
|29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1
|30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0
|1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1
|3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2
|3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)'''
|2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0
|3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0

|4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1'''
|4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3'''
|6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1'''
|6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4'''
|5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3'''
|7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2
|7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3)

|9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0
|10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Испания}}||{{футбол|Бельгия}}|
|11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}|
|11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Швейцария}}|

|14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||98-матчтың жеңімпазы|
|15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы|

|19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы|


|18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны|
}}

=== 32 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 69 237
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Каземиро]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 945
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 3:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}}
 |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}}
 |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}}
 |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}}
 |[[Надим Амири]] {{пенгол}}
 |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}}
 |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}}
 |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}}
 |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}}
 |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}}
 |[[Хосе Канале]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}}
| голдар2                   = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}}
 |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}}
 |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}}
 |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}}
 |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}}
 |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}}
 |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}}
 |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}}
 |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|74}}
| голдар2                   = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 665
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|53}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|31}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}}
| голдар2                   = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Малик Тилльман]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}&lt;br&gt;[[Педро Порро]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}}
| голдар2                   = [[Иван Перишич]] {{гол|53}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Дан Ндойе]] {{гол|46}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 244
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}}
 |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}}
 |[[Авер Мабил]] {{пенгол}}
 |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}}
 |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}}
 |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}}
 |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}&lt;br&gt;[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}&lt;br&gt;[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}


=== 16 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:3
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}}
| голдар2                   = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}&lt;br&gt;[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|83}}&lt;br&gt;[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}}
| голдар2                   = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}&lt;br&gt;[[Мостафа Зико]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 4:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Гранит Джака]] {{пенгол}}
 |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}}
 |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}}
 |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}}
 |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}}
 |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}}
 |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}}
 |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}}
 |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}

=== Ширек финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 811
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 98-матч
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 99-матч
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 100-матч
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}

=== Жартылай финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 101-матч
| команда2                  = 98-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 99-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 102-матч
| команда2                  = 100-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== 3-орын үшін матч ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 103-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== Финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 104-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

== Статистика ==
=== Гол салғандар ===
Чемпионаттың 97 матчында 282 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 10 шілде ақпаратынша; 03:02 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген.

;8 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]'''
{{div col end}}

;7 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]'''
{{div col end}}

;6 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]'''
{{div col end}}

;4 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]]
*{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]'''
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]]
{{div col end}}

;3 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Ромелу Лукаку]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]]
*{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]]
*{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]]
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]]
*{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]]
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]'''
{{div col end}}

;2 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]]
*{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]]
*{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Шарль де Кетеларе]]'''
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Юри Тилеманс]]'''
*{{футбол-ту|Бельгия}} '''[[Леандро Троссард]]'''
*{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]]
*{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]]
*{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]]
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]'''
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]]
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]]
*{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]]
{{div col end}}

;1 автогол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы)
*{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы)
*{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы)
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы)
*{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы)
*{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы)
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы)
{{div col end}}

;2 автогол
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы)

=== Тәртіп ===
Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}&lt;/ref&gt;
*Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін);
*және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар
|-
! Ойыншы
! class=unsortable |Бұзақылығы
! Қуылды
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)&lt;br&gt;[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)&lt;br&gt;[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]]
| {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]]
| {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым)
| [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]]
| {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]]
| {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]]
| {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]]
| {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]]
| {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]]
| {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде)
|-
| {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде)
| ''Дисквалификация берілмей кетті''
|-
| {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]]
| {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде)
| [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде)
|}

== Марапаттары ==
=== Сыйлық ақша ===
2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады.

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Орны
! rowspan=&quot;2&quot; | Команда саны
! colspan=&quot;2&quot; | Сыйлығы (миллиондарда)
|-
! Әр командаға
! Жалпы
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Чемпиондар
| 1
| $50
| $50
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 2-орын
| 1
| $33
| $33
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 3-орын
| 1
| $29
| $29
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 4-орын
| 1
| $27
| $27
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 5–8-орындар (ширек финал)
| 4
| $19
| $76
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 9–16-орындар (16 команда кезеңі)
| 8
| $15
| $120
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 17–32-орындар (32 команда кезеңі)
| 16
| $11
| $176
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 33–48-орындар (топтық кезең)
| 16
| $10
| $160
|-
! Жалпы
! 48
! colspan=&quot;2&quot; |$671
|}

=== Жеке ойыншы және құрама марапаттары ===
{{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}}
Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше:
*«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға.
*«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге
*«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде).
*Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне.
*«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға

== Көрсетілімі ==
2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[QazSport]] телеарнасы.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Футболдан әлем чемпионаттары}}
[[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
[[Санат:2026 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>mmov4qwnd6bg2koyui1k6p2aix1o335</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аудан бойынша аралдар тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>611644</id>
    <revision>
      <id>3628311</id>
      <parentid>2976100</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15516" sha1="q3429ikg9qzlpupunzs85j62ppdevg4" xml:space="preserve">[[Сурет:Fuller_projection_with_largest_islands.svg|thumb|right|400px|Құрлықтар (Рим сандары) және 30 ең ірі аралдар (Араб сандары) көрсетілген Димаксион картасы.]]
'''Аудан бойынша сұрыпталған аралдардың бұл тізімі''' 5000 км²-ден астам аумақты қамтитын барлық аралдарды қамтиды. Салыстыру үшін, [[құрлық]]тың аумағы да көрсетілген.

== Құрлықтар ==
&lt;!-- over 2,500,000 km² --&gt;
Берілген сандар өте жақын.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Орын !! Құрлық !! Ауданы (км²) !! Ауданы (кв. мили) !! Мемлекет/Мемлекеттер
|-
| 1 || [[Афроеуразия]] || 84 400 000 || 32 500 000 || Алуан түрлі
|-
| 2 || [[Америка]] || 42 300 000 || 16 400 000 || Алуан түрлі
|-
| 3 || [[Антарктида]] || 13 000 000 || 5 000 000 || Жоқ ({{ARG}}, {{AUS}}, {{CHL}}, {{FRA}}, {{NZL}}, {{NOR}} және {{UK}}ның [[Антарктикадағы аумақтық талаптар|аумақтық талабы]] бар)
|-
| 4 || [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]] || 7 600 000 || 2 900 000 || {{AUS}}
|}

''Ескерту:'' [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]] 7 600 000 шаршы шақырым аумағымен осында арал ретінде емес құрлық ретінде қарастырылады. Австралия ең үлкен аралдар [[Гренландия (арал)|Гренландиядан]] үш есе үлкен. Алайда, кейде Австралия «аралды құрлық» деп саналады.

== 250 000 км²-ден астам аумақты құрайтын аралдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Орын !! Арал !! Ауданы &lt;br&gt;(км²) !! Мемлекет/Мемлекеттер
|-
| 1 || [[Гренландия (арал)|Гренландия]] || 2 130 800&lt;ref name=&quot;jc&quot;&gt;[http://www.worldislandinfo.com/LARGESTV1.html Joshua Calder’s World Island Info]&lt;/ref&gt; || {{GRL}}, {{DNK}}ның автономды провинциясы
|-
| 2 || [[Жаңа Гвинея]] || 785 753 || {{IDN}} мен {{PNG}}
|-
| 3 || [[Калимантан]] || 748 168 || {{BR}}, {{IDN}} мен {{MYS}}
|-
| 4 || [[Мадагаскар (арал)|Мадагаскар]] || 587 713 || {{MDG}}
|-
| 5 || [[Баффин Жері]] || 507 451&lt;ref name=&quot;canada&quot;&gt;[http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html Atlas of Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122002132/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html |date=2013-01-22 }}&lt;/ref&gt; || {{CAN}} ([[Нунавут]])
|-
| 6 || [[Суматра]] || 443 066 || {{IDN}}
|-
|}

== 25 000 км² - 250 000 км² аумақты құрайтын аралдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Орын !! Арал !! Ауданы&lt;br&gt;(км²) !! Ауданы&lt;br&gt;(кв. мили) !! Мемлекет/Мемлекеттер
|-
| 7 || [[Ұлыбритания (арал)|Ұлыбритания]] || 229 848 || 88 745 || {{UK}} ([[Англия]], [[Шотландия]] мен [[Уэльс]])
|-
| 8 || [[Хонсю]] || 227 970 || 88 020 || {{JPN}}
|-
| 9 || [[Виктория (арал, Канада)|Виктория]] || 217 291&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 83 897 || {{CAN}}
|-
| 10 || [[Элсмир (арал)|Элсмир]] || 196 236&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 75 767 || {{CAN}}
|-
| 11 || [[Сулавеси]] || 180 681 || 69 761 || {{IDN}}
|-
| 12 || [[Оңтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Оңтүстік аралы (Жаңа Зеландия)]] || 145 836 || 56 308 || {{NZL}}
|-
| 13 || [[Ява]] || 138 794 || 53 589 || {{IDN}}
|-
| 14 || [[Солтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Солтүстік аралы (Жаңа Зеландия)]] || 111 583 || 43 082 || {{NZL}}
|-
| 15 || [[Лусон]] || 109 965 || 42 458 || {{PHI}}
|-
| 16 || [[Ньюфаундленд]] || 108 860&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 42 031 || {{CAN}}
|-
| 17 || [[Куба (арал)|Куба]] || 105 806 || 40 852 || {{CUB}}
|-
| 18 || [[Исландия (арал)|Исландия]] || 103 000 || 39 315 || {{ISL}}
|-
| 19 || [[Минданао]] || 97 530 || 36 657 || {{PHI}}
|-
| 20 || [[Ирландия (арал)|Ирландия]] || 81 638 || 31 521 || {{IRL}} мен {{UK}} ([[Солтүстік Ирландия]])
|-
| 21 || [[Хоккайдо]] || 78 719 || 30 394 || {{JPN}}
|-
| 22 || [[Гаити (арал)|Гаити]] || 76480
| 28 544 || {{DOM}} мен {{HTI}}
|-
| 23 || [[Сахалин]] || 76400
| 28 376 || {{RUS}}
|-
| 24 || [[Банкс (арал)|Банкс]] || 70 028&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 27 038 || {{CAN}}
|-
| 25 || [[Шри-Ланка (арал)|Шри-Ланка]] || 65 268&lt;ref name=&quot;jc&quot; /&gt; || 25 200 || {{LKA}}
|-
| 26 || [[Тасмания]] || 64 519&lt;ref name=&quot;ga&quot;&gt;[http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/areadime.htm Australian Government Geoscience Australia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730134442/http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/areadime.htm |date=2008-07-30 }}&lt;/ref&gt; || 24 911 || {{AUS}}
|-
| 27 || [[Девон (арал)|Девон]] || 55 247&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 21 331 || {{CAN}} (крупнейший необитаемый остров в мире)
|-
| 28 || [[I Александрдың Жері]] || 49 070 || 18 946 || Жоқ ({{ARG}} (жартылай), {{CHL}} мен {{UK}} [[Антарктикадағы аумақтық талаптар|аумақтық талабы]] бар)
|-
| 29 || [[Отты Жер (арал)|Исла-Гранде (Отты Жер)]] || 47 401 || 18 302 || {{ARG}} мен {{CHL}}
|-
| 30 || [[Солтүстік (арал, Жаңа Жер)|Солтүстік арал (Жаңа Жер)]] || 47 079 || 18 177 || {{RUS}}
|-
| 31 || [[Беркнер]] || 43 873 || 16 939 || жоқ ({{ARG}}, {{CHL}} (жартылай) мен {{UK}} [[Антарктикадағы аумақтық талаптар|аумақтық талабы]] бар)
|-
| 32 || [[Аксель-Хейберг]] || 43 178&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 16 671 || {{CAN}}
|-
| 33 || [[Мелвилл (арал, Канада)|Мелвилл]] || 42 149&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 16 274 || {{CAN}}
|-
| 34 || [[Саутгемптон (арал)|Саутгемптон]] || 41 214&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 15 913 || {{CAN}}
|-
| 35 || [[Маражо]] || 40 100&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || 15 483 || {{BRA}} (әлемдегі ең ірі [[Литораль|литоралді]] арал)
|-
| 36 || [[Шпицберген]] || 38 981 || 15 051 || {{NOR}}
|-
| 37 || [[Кюсю]] || 37 437 || 14 455 || {{JPN}}
|-
| 38 || [[Қытай Республикасы|Тайвань]] || 35 883 || 13 855 || {{TWN}}
|-
| 39 || [[Жаңа Британия]] || 35 145 || 13 570 || {{PNG}}
|-
| 40 || [[Уэльс ханзадасының аралы (Канада)|Уэльс ханзадасының аралы]] || 33 339&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 12 872 || {{CAN}}
|-
| 41 || [[Оңтүстік (арал, Жаңа Жер)]] || 33 246 || 12 836 || {{RUS}}
|-
| 42 || [[Хайнань]] || 33 210 || 12 822 || {{CHN}}
|-
| 43 || [[Ванкувер аралы|Ванкувер]] || 31 285&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 12 079 || {{CAN}}
|-
| 44 || [[Тимор]] || 28 418 || 10 972 || {{TLS}} мен {{IDN}}
|-
| 45 || [[Сицилия (арал)|Сицилия]] || 25 662 || 9908 || {{ITA}}
|-
|}

== 10 000 км² - 25 000 км² аумақты құрайтын аралдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Орын !! Арал !! Ауданы&lt;br&gt;(км²) !! Ауданы&lt;br&gt;(кв. мили) !! Мемлекет/Мемлекеттер
|-
| 46 || [[Сомерсет (арал)|Сомерсет]] || 24 786&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 9570 || {{CAN}}
|-
| 47 || [[Котельный]] (Новосібірлік аралдар) || 24 000 || 9266 || {{RUS}}
|-
| 48 || [[Сардиния]] || 23 949 || 9247 || {{ITA}}
|-
| 49 || [[Бананал]] || 20 000&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || 7722 || {{BRA}} (әлемдегі ең ірі фливиалды арал)
|-
| 50 || [[Сикоку]] || 18 545 || 7160 || {{JPN}}
|-
| 51 || [[Хальмахера (арал)|Хальмахера]] || 18 040 || 6865 || {{IDN}}
|-
| 52 || [[Серам]] || 17 454 || 6621 || {{IDN}}
|-
| 53 || [[Жаңа Каледония]] || 16 648 || 6467 || [[Жаңа Каледония]], өз бетінше басқарылатын теңіздік аумақ {{FRA}}
|-
| 54 || [[Батерст (арал, Канада)|Батерст (Канада)]] || 16 042&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 6194 || {{CAN}}
|-
| 55 || [[Принс-Патрик]] || 15 848&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 6119 || {{CAN}}
|-
| 56 || [[Терстон (арал)|Терстон]] || 15 700&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || 6050 || Жоқ (Антарктида аумағына таласпайды)
|-
| 57 || [[Сумбава]] || 14 386 || 5965 || {{IDN}}
|-
| 58 || [[Солтүстік-Шығыс Жері]] (Шпицберген) || 14 247 || 5486 || {{NOR}}
|-
| 59 || [[Қазан Революциясы аралы]] (Солтүстік Жер)|| 14 204 || 5471 || {{RUS}}
|-
| 60 || [[Флорес (арал)|Флорес]] || 14 154 || 5464 || {{IDN}}
|-
| 61 || [[Кинг-Уильям]] || 13 111&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 5062 || {{CAN}}
|-
| 62 || [[Негрос]] || 13 074 || 5048 || {{PHI}}
|-
| 63 || [[Самар]] || 12 849 || 4961 || {{PHI}}
|-
| 64 || [[Палаван]] || 12 189 || 4706 || {{PHI}}
|-
| 65 || [[Панай]] || 12 011 || 4637 || {{PHI}}
|-
| 66 || [[Тупинамбарана]] (қазір 4 аралға бөлінген)|| 11 850&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || 4576 || {{BRA}}
|-
| 67 || [[Йос-Сударсо]] || 11 742 || 4534 || {{IDN}}
|-
| 68 || [[Банка (арал)|Бангка]] || 11 413 || 4407 || {{IDN}}
|-
| 69 || [[Эллеф-Рингнес]] || 11 295&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 4361 || {{CAN}}
|-
| 70 || [[Большевик (арал)|Большевик]] || 11 206 || 4327 || {{RUS}}
|-
| 71 || [[Ямайка]] || 11 190 || 4320 || {{JAM}}
|-
| 72 || [[Байлот]] || 11 067&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 4273 || {{CAN}}
|-
| 73 || [[Сумба (Индонезия)|Сумба]] || 10 711 || 4135 || {{IDN}}
|-
| 74 || [[Миндоро]] || 10 572 || 4082 || {{PHI}}
|-
| 75 || [[Вити-Леву]] || 10 531 || 4066 || {{FJI}}
|-
| 76 || [[Гавайи (арал)|Гавайи (Үлкен арал)]] || 10 434 || 4029 || {{USA}}
|-
| 77 || [[Кейп-Бретон]] || 10 311&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 3981 || {{CAN}}
|-
|}

== 5000 км² - 10 000 км² аумақты құрайтын аралдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Орын !! Арал !! Ауданы&lt;br&gt;(км²) !! Ауданы&lt;br&gt;(кв. мили) !! Мемлекет/Мемлекеттер
|-
| 78 || [[Принс-Чарльз]] || 9521&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 3676 || {{CAN}}
|-
| 79 || [[Бугенвиль (арал)|Бугенвиль]] || 9318 || 3598 || {{PNG}}
|-
| 80 || [[Кадьяк (арал)|Кадьяк]] || 9293 || 3588 || {{USA}}
|-
| 81 || [[Кипр (арал)|Кипр]] || 9234 || 3572 || {{CYP}} және [[Акротири мен Декелия]], {{UK}}, әскери база&lt;ref&gt;Akrotiri and Dhekelia (3 % of the island) are not sovereign territory of the Republic of Cyprus (97 % of the island) — see Appendix A, Article 1 in the [http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/C3A9A6C90E9E1723C2256FD50031F478?OpenDocument Cypriot constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209030955/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/C3A9A6C90E9E1723C2256FD50031F478?OpenDocument |date=2012-02-09 }}&lt;/ref&gt;. [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] (жартылай).
|-
| 82 || [[Пуэрто-Рико]] || 9100 || 3435 || {{PRI}}, {{USA}}-пен байланысқан қауымдастық
|-
| 83 || [[Комсомолец (арал)|Комсомолец]] || 8812 || 3402 || {{RUS}}
|-
| 84 || [[Корсика]] || 8741 || 3351 || {{FRA}}
|-
| 85 || [[Диско (арал)|Диско аралы]] || 8612 || 3312 || {{GRL}}, автономная провинция, {{DNK}}
|-
| 86 || [[Карней (арал)|Карней]] || 8500&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || 3300 || Жоқ (Антарктикалық аралда аумақтық талаптарсыз)
|-
| 87 || [[Чилоэ (арал)|Чилоэ]] || 8478 || 3273 || {{CHL}}
|-
| 88 || [[Буру]] || 8473 || 3271 || {{IDN}}
|-
| 89 || [[Крит]] || 8312 || 3209 || {{GRC}}
|-
| 90 || [[Антикости]] || 7941&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 3066 || {{CAN}}
|-
| 91 || [[Рузвельт (арал, Антактика)|Рузвельт аралы]] || 7910 || 3054 || Жоқ ([[Антарктикадағы аумақтық талаптар]] {{NZL}})
|-
| 92 || [[Врангел аралы]] || 7866 || 3037 || {{RUS}}
|-
| 93 || [[Жаңа Ирландия]] || 7404 || 2859 || {{PNG}}
|-
| 94 || [[Лейте]] || 7368 || 2785 || {{PHI}}
|-
| 95 || [[Зеландия (арал)|Зеландия]] || 7180 || 2715 || {{DNK}}
|-
| 96 || [[Корнуоллис (арал, Канада)|Корнуоллис]] || 6995&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 2701 || {{CAN}}
|-
| 97 || [[Уэльс ханзадасының аралы (Аляска)|Уэльс ханзадасының аралы]] || 6675 || 2577 || {{USA}} ([[Аляска]])
|-
| 98 || [[Кергелен аралдары|Кергелен]] || 6617 || 2555 || {{ATF}}, теңіздік аймақ, {{FRA}}
|-
| 99 || [[Шығыс Фолкленд]] || 6605 || 2550 || {{FLK}}, теңіздік аймақ, {{UK}} (соңдай-ақ {{ARG}} талаптанады)
|-
| 100 || [[Сайпл (арал)|Сайпл]] || 6390 || 2500 || Жоқ (Антарктикадағы аумақтық талаптар)
|-
| 101 || [[Грейам (арал)|Грейам]] || 6361&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 2456 || {{CAN}}
|-
| 102 || [[Жаңа Сібір]] || 6201 || 2394 || {{RUS}}
|-
| 103 || [[Мелвилл (арал, Австралия)|Мелвилл]] || 5765 || 2234 || {{AUS}}
|-
| 104 || [[Ханзада Эдуард Аралы]] || 5620&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 2170 || {{CAN}}
|-
| 105 || [[Вануа-Леву]] || 5587 || 2157 || {{FJI}}
|-
| 106 || [[Веллингтон (арал)|Веллингтон]] || 5556 || 2145 || {{CHL}}
|-
| 107 || [[Котс (арал)|Котс]] || 5498 || 2123 || {{CAN}}
|-
| 108 || [[Ломбок]] || 5435 || 2098 || {{IDN}}
|-
| 109 || [[Бали]] || 5416 || 2091 || {{IDN}}
|-
| 110 || [[Чичагов аралы]] || 5388 || 2080 || {{USA}} ([[Аляска]])
|-
| 111 || [[Гуадалканал]] || 5353 || 2047 || {{SLB}}
|-
| 112 || [[Амунд-Рингнес]] || 5255&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 2029 || {{CAN}}
|-
| 113 || [[Үлкен Ляхов]] || 5157 || 1991 || {{RUS}} ([[Новосібір аралдары]])
|-
| 114 || [[Әулие Лаврентия аралы]] || 5135 || 1983 || {{USA}} ([[Аляска]])
|-
| 115 || [[Риеско]] || 5110&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || 1973 || {{CHL}}
|-
| 116 || [[Эдж (арал)|Эдж]] || 5073 || 1959 || {{NOR}} ([[Шпицберген]])
|-
| 117 || [[Маккензи-Кинг]] || 5048&lt;ref name=&quot;canada&quot;/&gt; || 1949 || {{CAN}}
|-
| 118 || [[Тринидад (арал)|Тринидад]] || 5009 || 1864 || {{TTO}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Аралдар тізімі]]</text>
      <sha1>q3429ikg9qzlpupunzs85j62ppdevg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арман Карамян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>623394</id>
    <revision>
      <id>3628137</id>
      <parentid>3616070</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5407" sha1="9rmjcmaup1nk7tw0okz4l42ynau270z" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                         = Арман Карамян
 |толық аты                  = Арман Суренович Карамян
 |туған күні               = 14.11.1979
 |туған жері              = {{туғанжері|Ереван|Ереванда}}, [[Армения|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |азаматтығы                 = {{flagicon|Армения|20px}} [[Армения]]
 |бойы                        = 175
 |салмағы                         = 67
 |позиция                     = шабуылшы
 |қазіргі клуб               = карьерасын аяқтады
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|1996—1997|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арабкир (футбол клубы)|Арабкир]]|7 (4)
|1997—1998|{{flagicon|Армения|20px}} [[Киликия (футбол клубы)|Киликия]]|23 (4)
|1999—2001|{{flagicon|Армения|20px}} [[Киликия (футбол клубы)|Киликия]]|54 (35)
|2001—2002|{{flagicon|Армения|20px}} [[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]|41 (57)
|2002—2003|{{flagicon|Грекия|20px}} [[Панахаики]]|15 (0)
|2003—2004|{{flagicon|Украина|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Киев)|Арсенал (Киев)]]|10 (1)
|2004—2005|{{flagicon|Румыния|20px}} [[Рапид (футбол клубы, Бухарест)|Рапид Бухарест]]|6 (0)
|2004—2005|{{flagicon|Румыния|20px}} [[Брашов (футбол клубы)|Брашов]]|9 (2)
|2005—2006|{{flagicon|Румыния|20px}} [[Глория (футбол клубы, Бистрица)|Глория (Быстрица)]]|6 (0)
|2006|{{flagicon|Румыния|20px}} [[Брашов (футбол клубы)|Брашов]]|10 (10)
|2006—2007|{{flagicon|Румыния|20px}} [[Чахлэул (футбол клубы)|Чахлэул]]|13 (0)
|2007—2010|{{flagicon|Румыния|20px}} [[Тимишоара (футбол клубы)|Тимишоара]]|50 (16)
|2010|{{flagicon|Румыния|20px}} [[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа]]|13 (5)
|2010—2011|{{flagicon|Румыния|20px}} [[Униря (футбол клубы, Урзичени)|Униря (Урзичени)]]|5 (0)
|2012—2014|{{flagicon|Румыния|20px}} [[Буфтя (футбол клубы)|Буфтя]]|40 (18)}}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|2000—2010|{{Футбол|Армения}} |47 (5)}}
}}
'''Арман Суренович Карамян''' ({{lang-hy|Արման Սուրենի Քարամյան}}; 14 қараша 1979&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/44091&lt;/ref&gt;, [[Ереван]], [[Армения|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — армениялық футболшы, шабуылшы. [[Армения Ұлттық футбол құрамасы]]ның экс-ойыншысы. 

== Карьерасы ==
Карьерасында Армения мен Румынияның клубтарында ойнады. Футболшылық ғұмырының соңғы жағында тек румыниялық командаларда ойнап, 2014 жылы карьерасын аяқтады.

1997 жылы &quot;Киликия&quot; сапында Армения суперкубогын жеңіп алды. Сосын 2001-02 жылдары &quot;[[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]&quot; сапында да біраз табысты болды, Армения чемпионы атанды, Армения суперкубогы мен кубогын ұтты. 

Сыңары [[Артавазд Карамян]] да футболшы.
== Жетістіктері ==
*Армения суперкубогы: 1997, 2002
*Армения чемпионы: 2001, 2002
*Армения кубогы: 2002
=== Жеке ===
*Армениядағы жыл футболшысы: 2002
*Армения чемпионатының үздік мергені: 2001, 2002
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [http://www.armfootball.com/index.php?Page=NTArmeniaTeam&amp;Lang=Rus&amp;PlayerID=17 Профилі]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://armfootball.tripod.com/id136.html Профилі]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626175205/http://armfootball.tripod.com/id136.html |date=2019-06-26 }}{{ref-en}}
* [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.arman.karamyan.3198.en.html Профилі]{{ref-en}}

[[Санат:Армения футболшылары]]
[[Санат:Армения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Киликия ФК ойыншылары]]
[[Санат:Пюник ФК ойыншылары]]
[[Санат:Арсенал Киев ФК ойыншылары]]
[[Санат:Рапид Бухарест ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тимишоара ФК ойыншылары]]
[[Санат:Стяуа ФК ойыншылары]]
[[Санат:Униря Урзичени ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>9rmjcmaup1nk7tw0okz4l42ynau270z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рик және Морти</title>
    <ns>0</ns>
    <id>632391</id>
    <revision>
      <id>3628152</id>
      <parentid>3491693</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>88032</id>
      </contributor>
      <comment>|Маусымдар саны = 9  |Сериялар саны    = 88</comment>
      <origin>3628152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15436" sha1="agzoatqry315m7aqpb575fuzs03yohn" xml:space="preserve">{{Мультсериал
 |Атауы      = Рик және Морти
 |Түпнұсқа   = {{Lang-en|Rick and Morty}}
 |Сурет      = Rick and Morty.svg
 |Сурет атауы    = 
 |Түрі           = 
 |Форматы        = 
 |Жанры          = [[сатира]], [[ғылыми фантастика]], [[трагикомедия]], [[қара әзіл]]
 |Режиссері      = 
 |Продюсері      = Дж. Майкл Мендель (1–4 маусым)&lt;br&gt;Кенни Мика (пилот)
 |Жасаушы        = Дэн Хармон&lt;br&gt;Джастин Ройланд&lt;br&gt;Джеймс А. Фино&lt;br&gt;Джо Руссо II
 |Сценарист      = 
 |Рөлдер         = Джастин Ройланд&lt;br&gt;Крис Парнелл&lt;br&gt;Спенсер Граммер&lt;br&gt;Сара Чок&lt;br&gt;Кари Уолгрен
 |Композиторы    = Райан Элдер
 |Аниматорлар    = 
 |Студия         = 
* Williams Street
* Harmonious Claptrap
* Starburns Industries (1–2 маусым)
* Justin Roiland's Solo Vanity Card Productions!
* Rick and Morty, LLC. (2–3 маусым)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cartoonbrew.com/artist-rights/rick-and-morty-co-creator-justin-roiland-fuck-the-union-103723.html|title=Rick and Morty co-creator Justin Roiland: &quot;F*** the union&quot;|work=CartoonBrew.com|date=2014-09-15|accessdate=March 24, 2018|archive-date=March 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324102500/https://www.cartoonbrew.com/artist-rights/rick-and-morty-co-creator-justin-roiland-fuck-the-union-103723.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Green Portal Productions (4–5 маусым)
|Ел        = 
 |Маусымдар саны = 9
 |Сериялар саны    = 88
 |Сериялар тізімі  = 
 |Ұзақтығы     = ~22 мин.
 |Телеарна     = [[Adult Swim]]
 |Премьера     = 2 желтоқсан 2013 жыл
 |Аяқталуы     = 
 |ҚазТелеарна  = 
 |ҚазПремьера  = 
 |ҚазОкончание   = 
 |Сиквелдар      = 
 |Приквелдар     = 
 |Дубляж         = 
 |imdb_id        = 2861424
}}
'''«Рик және Морти»''' ({{Lang-en|Rick and Morty}}) — ересектерге арналған америкалық [[комедия]]лық [[ғылыми фантастика]]лық анимациялық сериал. Сериалды Джастин Ройланд пен Дэн Хармон [[Cartoon Network]]-тегі «Adult Swim» блогының бөлігі ретінде жасаған. 

Сериалдың премьерасы 2013 жылы желтоқсанда өтті. Екінші маусымы 2015 жылы шықты. Үшінші маусым 2017 жылдың 1 қазанында аяқталды және 2018 жылдың мамыр айында тағы 70 эпизод шығару жаңалығы жарияланды. 

Сериал ақымақ ғалым Рик Санчес пен оның ақжүрек, бірақ ашулы және өзіне сенімсіз немересі Морти Смиттің сәтсіз оқиғаларын баяндайды. Олар өз уақыттарын үй өмірі мен шексіз санды шындықтарда орын алатын өлшемаралық шытырман оқиғалар арасында бөледі, олар көбінесе порталдар арқылы және Риктің ұшатын кемесінде басқа планеталар мен өлшемдерге саяхаттайды. Рик пен Мортидің жалпы тұжырымдамасы екі қарама-қайшы сценарийге сүйенеді: үйдегі отбасылық драма және немересін шытырман оқиғаларға сүйреп бара жатқан мизантроптық ата.

«Болашаққа оралу» фильмдер сериясына бұзақылық анимациялық пародиядан өскен сериал сыншылардың өте жоғары пікіріне ие болды, олар оның бірегейлігін, креативтілігін және әзіл сезімін ерекше атап өтті. 

[[2023 жыл]]дың қаңтарында «Adult Swim» Роландпен отбасылық зорлық-зомбылық туралы айыптауларға байланысты қарым-қатынасын үзді. Жетінші маусым басты кейіпкерлерді Джастин Ройланд дыбыстамаған бірінші маусым болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/proisshestviya/16878081 |title=Создателя &quot;Рика и Морти&quot; отстранили от нового сезона из-за обвинений в домашнем насилии&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2023-10-22 |archive-date=2023-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127145623/https://tass.ru/proisshestviya/16878081 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Жетінші маусымның премьерасы 2023 жылдың 15 қазанында өтті.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Никита Ентус|title=На Adult Swim стартовал седьмой сезон «Рика и Морти» — это первые серии без Джастина Ройланда|url=https://dtf.ru/cinema/2198673-na-adult-swim-startoval-sedmoy-sezon-rika-i-morti-eto-pervye-serii-bez-dzhastina-roylanda|website=[[DTF]]|date=2023-10-16|accessdate=2023-10-16|lang=ru|archive-date=2023-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231016110025/https://dtf.ru/cinema/2198673-na-adult-swim-startoval-sedmoy-sezon-rika-i-morti-eto-pervye-serii-bez-dzhastina-roylanda|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Кейіпкерлер ==

=== Негізгі кейіпкерлер ===

* '''Рик Санчез''' (дыбыстаған Джастин Ройланд) ({{Lang-en|Rick Sanchez}}) — екі басты кейіпкердің бірі, гениальді және ішімдіктен бас тарта алмайтын қарт ғалым. Скептик, ессіз, қарғысшыл, өзімшіл, бірақ әзіл сезімі бар адам. Өз даналығына байланысты бүкіл әлемде көптеген жаулары бар. Жақында қызына Смиттер отбасына көшіп, содан бері барлық саяхатқа немересі Мортимен аттанады.

* '''Морти Смит''' (дыбыстаған Джастин Ройланд) ({{Lang-en|Marty Smith}}) — екінші басты кейіпкер, Рик Санчездың немересі, 14 жастағы бала (3 маусымы 15 жас), қарапайым жасөспірім. Атамен саяхат кезінде жиі не болып жатқанын түсінбейді, бірақ үнемі тапқырлық танытады. Джессикаға ғашық. &quot;Кроненбергтің&quot; нәтижесінде туған Жер ғаламшарының халқы жойылғаннан кейін, Рикпен бірге бірнеше өлшемдерге көшті. Басқа өлшемдерге тағы бірнеше көшу болды, бұл туралы Морти жазылған естеліктер айтады. Олар &quot;кроненбергизации&quot; оқиғаларына дейін белгісіз болғаны — белгісіз.

* '''Бэт Смит (Санчез)''' (дыбыстаған Сара Чок) ({{Lang-en|Beth Smith (Sanchez)}}) Рик Санчездың қызы, Морти және Саммердің анасы, Джерридің әйелі, 34 жаста. Кардиохирург — ветеринар болып жұмыс істейді. Саммерді&amp;nbsp; 17 жаста туды, сол себептен, өзінің айтуынша, Саммер — &quot;үнемі мәселе тудырушы&quot;. Ішімдікпенен мәселелері бар, өзін құнсыз деп санайды және әкесі оны қайтадан тастайды деп қорқады.&amp;nbsp; Үшінші маусымның соңғы серияларында оны клон алмастырды деген ойлар бар.

* '''Джерри Смит''' ( дыбыстаған Крис Парнелл) ({{Lang-en|Jerry Smith}}) — Морти мен Саммердің әкесі, Бэт Смит күйеуі, &amp;nbsp;34-35 жыл. Морти сияқты, ақылсыз және ақымақ. Әйеліне ол &quot;нағыз хирург емес&quot; тиіседі. &quot;Титаник &quot;фильмін өте жақсы көреді. Жұмыссыз, бұл туралы &quot;жұмыс тауып ал &quot;фразаларының барлық отбасы мүшелері оған мезгіл-мезгіл еске салады. Біраз уақыт жарнама агенті болып жұмыс істейді. Азаматтық құқықпен қызығады. Рикті ұнатпайды және бұл сезім Рик те оны ұнатпайды.

* '''Саммер Смит''' (дыбыстаған Спенсер Грэммер) ({{Lang-en|Summer Smith}}) — Мортидің үлкен әпкесі, 17 жаста. Тиісті қызығушылықтары бар әдеттегі жасөспірім. Кейде атамен және кіші ағасымен саяхаттап, оларды жиі күтеді. Өз отбасының шығуын &quot;ақымақ&quot;деп санайды. Біраз уақыт шайтан дүкенінде жұмыс істеді. Итанға ғашық болды, 3 маусымның екінші сериясында Кровотекпен, постапокалиптикалық өлшемнің тұрғындарының көшбасшысымен кездеседі. Телефонға өте байланған. Өз денесін ұсқынсыз деп санайды.

=== Қосымша кейіпкерлер ===

* '''Джессика''' (дыбыстаған Кэри Уолгрен) ({{Lang-en|Jessica}}) — математикалық сыныпта Мортимен бірге оқитын тартымды қыз. Жиі Мортиді байқамайды.

* '''Стэн Голденфолд мырза''' (дыбыстаған Брэндон Джонс) ({{Lang-en|Mr. Stan Goldenfold}}) — математикалық сыныптағы Морти мұғалімі.

* '''Coach Feratu''' — көзге көрінбейтін дене шынықтыру мұғалімі.

* '''Вагина директоры''' (Фил Хендри айтты) ({{Lang-en|Principal Vagina}}) — Гарри-Херсон жоғары мектебінің директоры.

* '''Брэд''' (Эхо Келлум) ({{Lang-en|Brad}}) — Гарри-Херсон жоғары мектебінің оқушысы. Джессикамен кездескен, бірақ олар 3 маусымда айырылысқан.

* '''Тэмми''' (дыбыстаған Кэсси Стил) ({{Lang-en|Tammy}}) — Галактикалық Федерацияның агенті.

* '''Итан''' (Дэниел Бенсон) ({{Lang-en|Ethan}}) — Саммердің экс-жігіті.

* '''Нэнси''' (айтты Эйслинн Жынысы) ({{Lang-en|Nancy}}) — мектепте белгісіз қыз. Флейтада ойнайды.

* '''Тоби Мэтьюз''' (Алекс Хирш айтты) ({{Lang-en|Tony Matthews}}) — мектепте танымал жігіт.

* '''Фрэнк Паликки ('''айтты Райан Ридли) ({{Lang-en|Frank Palicki}}) — студент, Рикпен&amp;nbsp; мұздатылған.

* '''MC Haos''' (Дэн Хармон айтты) ({{Lang-en|MC Chips}}) — рэпер.

* '''Қорқынышты Тэрри''' (дыбыстаған Джесс Харнелл) ({{Lang-en|Scary Terry}}) — Фредди Крюгер ғаламның Рик және Морти, батыр. Әрбір сөз тіркестен кейін баласына және әйеліне сөйлескенде былапыт сөйлейді.

* '''Снаффлз (Снежок)''' (дыбыстаған Роб Полсен) ({{Lang-en|Snuffles (Snowball)}}) — Смит отбасының иті, Риктың арқасында ақылға ие болды және ит көтерілісін ұйымдастырды. Снаффлз портретін Смит үйінде көруге болады.

* '''Джастин Ройланд''' ({{Lang-en|Mr. Poopybutthole}}) — 2 маусымының 4 сериясында пайда болды. Мүмкін, бөтен паразит болды, бірақ соңында бұл олай емес. Екінші маусымның аяғында да пайда болады (бірақ бірінші маусымда ол &quot;Яйцелюба&quot; шоуында, сондай-ақ бірнеше жарнамада түсірілетіндігі көрінеді), үшінші маусым туралы айтып. 3 маусымының соңында ол үйленіп, ұлы дүниеге келді және төртінші маусым жақында шықпайды дейді.

* '''Құс тұлғасы''' (дыбыстаған Дэн Хармон) ({{Lang-en|Birdperson}}) – Риктың ең жақсы досы. Бірінші маусымның соңғы сериясында екінші маусымда екі рет пайда болды. Екінші маусымның соңында өледі. 1 сериясының соңында 3 маусымы Феникс тұлға атты киборг болады.

* '''Юнити''' (дыбыстаған Кристина Хендрикс айтқан) ({{Lang-en|Unity}}) — бүкіл ғаламшарды таңдайтын ұжымдық ақыл,Риктің бұрынғы сүйіктісі.

* '''Сквончи''' (дыбыстаған Оның Kenny) ({{Lang-en|Squanchy}}) — 11 сериясы 1 маусымы пайда болды. Ол мысық, Рика досы. Өте жиі әр түрлі нұсқаларда &quot;сквонч&quot; сөзін қолданады. 2 маусымның 10 сериясында ол үйлену тойында Рика отбасын қорғайды, сонымен Рика мен оның отбасына қашып кетуге мүмкіндік береді,бірақ ол тірі қалды деген ақпарат жоқ.

* '''Жаман Морти''' ({{Lang-en|Evil Morty}}) — бірінші маусымың 10 сериясында пайда болды. Риктерді жойып, билікке ұмтылатын көптеген Мортидің бірі. 7 сериясының соңында 3 маусымы Рик және Морти цитаделінің президенті бола алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{Official website|https://www.adultswim.com/videos/rick-and-morty/|Рик және Морти}}
* {{Imdb title|2861424}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:АҚШ мультсериалдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]</text>
      <sha1>agzoatqry315m7aqpb575fuzs03yohn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nurtenge</title>
    <ns>3</ns>
    <id>632851</id>
    <revision>
      <id>3628100</id>
      <parentid>3625892</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T19:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айтуған Жеткбаев</username>
        <id>183089</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақаланы қарап шығу туралы өтініш */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3628100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13376" sha1="po690aecxyrt4cdqbvpqtwbolids18k" xml:space="preserve">{{archive box|
&lt;center&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2020|2020]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2021|2021]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2022|2022]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2023|2023]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2024|2024]]&lt;br&gt;
[[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2025|2025]]
&lt;inputbox&gt;
type=fulltext
prefix=Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/
width=20
searchbuttonlabel=Мұрағаттан іздеу
&lt;/inputbox&gt;&lt;/center&gt;
}}
{{астынан}}
[[File:Slava Ukraini banner.jpg|center|500px|link=Украина жасасын!]]

&lt;!-- ЖАҢА ТАҚЫРЫПТЫ ЕҢ АСТЫНАН БАСТАҢЫЗ --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Сурет ==

Суретті жүктеп бергеңізге рахмет! Кинопоискке тіркелген адамдар ғана суретті jpeg форматында жүктей алатын сияқты ғой. Айтпақшы, бұрынғы суреттерді жоймаса да болар еді. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:31, 2026 ж. қаңтардың 2 (+05)

:Ескі нұсқалары жойылған жоқ, тек администраторлар ғана көре алатын қылып жасырып қойдым. Басқа уикилер еркін емес файлдың ескі нұсқаларын сүйтеді екен :) Керек болса қайтадан көрінетін қылып істесе болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 21:00, 2026 ж. қаңтардың 3 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:58, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Панорама бостандығы ==

Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 23:51, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== CEE Newsletter is out now! ==

Dear all,

The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you.

The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place.

You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year.

As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes.

Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026

As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru

Happy reading!

On behalf of the CEE Newsletter team,
Karo
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30270755 тізімін пайдаланып User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Qazaqşa ==

Hello. I'm looking for Kazakh translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Қатысушы:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Қатысушы талқылауы:Eurohunter|талқылау]]) 12:57, 2026 ж. мамырдың 16 (+05)

:{{@|Eurohunter}} hi! Sure, where can I help you? [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:41, 2026 ж. мамырдың 16 (+05)
:: I'm looking for both Latin and Cyrylic translations of:
::: &quot;studio album by Basshunter&quot;
::: &quot;compilation album by Basshunter&quot;
::: &quot;song by Käärijä and Basshunter&quot;
::: &quot;single by Käärijä and Basshunter&quot;
::: &quot;promotional single by Basshunter&quot;
::: &quot;music video by Basshunter&quot;
::: &quot;lyric video by Basshunter and Alien Cut&quot;
::: &quot;Basshunter discography&quot;
::: &quot;Basshunter videography&quot;
::: &quot;швед әнші, музыкалық продюсер мен ди-джей&quot; in Latin
:::: [[Қатысушы:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Қатысушы талқылауы:Eurohunter|талқылау]]) 03:48, 2026 ж. мамырдың 17 (+05)
:::::{{@|Eurohunter}} hi, sorry for late reply, I missed your message. Here they are, if you still need them:
:::::&quot;studio album by Basshunter&quot; - &quot;Basshunter студиялық альбомы&quot; - &quot;Basshunter stýdialyq albomy
:::::&quot;compilation album by Basshunter&quot; - &quot;Basshunter жинақ альбомы&quot; - &quot;Basshunter jinaq albomy&quot;
:::::&quot;song by Käärijä and Basshunter&quot; - &quot;Käärijä мен Basshunter әні&quot; - &quot;Käärijä мен Basshunter äni&quot;
:::::&quot;single by Käärijä and Basshunter&quot; - &quot;Käärijä мен Basshunter синглі&quot; - &quot;Käärijä мен Basshunter sińgli&quot;
:::::&quot;promotional single by Basshunter&quot; - &quot;Basshunter жарнамалық синглі&quot; - &quot;Basshunter jarnamalyq sińgli&quot;
:::::&quot;music video by Basshunter&quot; - &quot;Basshunter музыкалық видеосы&quot; - &quot;Basshunter mýzykalyq videosy&quot;
:::::&quot;lyric video by Basshunter and Alien Cut&quot; - &quot;Basshunter мен Alien Cut-тың мәтіндік музыкалық видеосы&quot; - &quot;Basshunter Alien Cut-tyń mätindik mýzykalyq videosy&quot;
:::::&quot;Basshunter discography&quot; - &quot;Basshunter дискографиясы&quot; - &quot;Basshunter diskografıasy&quot;
:::::&quot;Basshunter videography&quot; - &quot;Basshunter видеографиясы&quot; - &quot;Basshunter videografıasy&quot;
:::::&quot;'''швед әншісі, музыкалық продюсер және диджей'''&quot; (correct version) - &quot;shved änshisi, mýzykalyq prodýser jäne didjeı&quot;
:::::The Kazakh language still does not have a single, approved Latin alphabet, so the text in Latin may vary. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 21:40, 2026 ж. маусымның 7 (+05)

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30513878 тізімін пайдаланып User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING 2026 ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:54, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Сен әлі кішкентай баласың ==

Бала үлкен кісінің өңдемелерін жоққа шығаруға болмайды нұртеңге. [[Қатысушы:Nurbek2007|Nurbek2007]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbek2007|талқылау]]) 17:02, 2026 ж. маусымның 1 (+05)

:Осыны «нұрбек ЕКІ МЫҢ ЖЕТІ» деген қатысушы айтып жатыр ма? [[File:SMirC-laugh.svg|20px]] -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 17:10, 2026 ж. маусымның 1 (+05)
::Ақылды баласың ғо келесіде олай жоққа шығарма. [[Қатысушы:Nurbek2007|Nurbek2007]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbek2007|талқылау]]) 17:22, 2026 ж. маусымның 1 (+05)

== Сауатсыздау санат ==
[[:Санат:Соңғы жылы қайтыс болғандар]] деген қате жазылған атау. Шала болса да тұра берсін деп ойлау да қате, ренжіме... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 20:10, 2026 ж. маусымның 24 (+05)

== June 2026 CEE Newsletter is out ==

Dear all,

The [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026 June 2026 issue] of the CEE Newsletter has been published.

After a three years of being an editor of the Newsletter, this will be my last issue. Over the years, I've been putting on multiple hats and now is time to take one off. I would like to share many thanks to everyone I had the honor of collaborating with. Many of you are not only readers, but also authors. It was always a great joy to read all the amazing stories from all around the region, you are the ones making this newsletter special.

'''Read the full newsletter [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026 here].''' As always, we have prepared a [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026/ru Russian version] of the same issue. Happy reading! 

Take care,

Jan

--[[User:Janbery|janbery]] ([[User talk:Janbery|talk]]) 19:03, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30548854 тізімін пайдаланып User:Janbery@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау#c-RaiymbekZh-20260703113100-Қолдағандар|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 21:22, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== Мақаланы қарап шығу туралы өтініш ==

Сәлеметсіз бе!

Мен Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы дайындап, әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болса, мақаланы қарап шығып, талаптарға сай болса жариялауға көмектессеңіз, өте риза болар едім.

Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетемін.

Алдын ала рақмет![[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:30, 2026 ж. шілденің 10 (+05)</text>
      <sha1>po690aecxyrt4cdqbvpqtwbolids18k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Армен Варданович Саркисян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635495</id>
    <revision>
      <id>3628138</id>
      <parentid>3530848</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30272" sha1="mujipygsgituz3uk10aaky5qhobgz0i" xml:space="preserve">{{мағына|Армен Саркисян}}
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =мемлекет басшысы 
 | Қазақша есімі        = Армен Варданович Саркисян
 | Шынайы есімі         = {{lang-hy|Արմեն Վարդանի Սարգսյան}}
 | Суреті               = President of the Republic of Armenia Armen Sarkissian (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                =
 | Титулы               = [[Армения]]ның 4-ші Президенті
 | Ту                   = Flag of the President of Armenia.svg
 | Ту2                  = Flag of Armenia.svg
 | Реті                 = 4
 | Басқара бастады      = 9 сәуір 2018 жыл
 | Басқаруын аяқтады    = 23 қаңтар 2022 жыл
 | Ізашары              = [[Серж Азатович Саргсян|Серж Саргсян]]
 | Ізбасары             = [[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]] (м. а.)
 | Президент            = 
 | Премьер              =[[Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян]]&lt;br /&gt;[[Серж Азатович Саргсян|Серж Саргсян]]&lt;br /&gt;[[Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян]]&lt;br /&gt;[[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]
 | Титулы_2             = [[Армения]]ның 5-ші Премьер-министрі&lt;ref&gt;[http://www.gov.am/ru/prime-ministers/ Официальный сайт Правительства Республики Армения]&lt;/ref&gt;
 | Ту_2                 = Coat of arms of Armenia.svg
 | Ту2_2                = Flag of Armenia.svg
 | Реті_2               = 5
 | Басқара бастады_2    = 8 қараша 1996 жыл
 | Басқаруын аяқтады_2  = 28 ақпан 1997 жыл 
 |Президент_2           = [[Левон Акопович Тер-Петросян|Левон Тер-Петросян]]
 | Ізашары_2            = [[Грант Араратович Багратян|Грант Багратян]]
 | Ізбасары_2           = [[Роберт Седракович Кочарян|Роберт Кочарян]]
 | Титулы_3             = Арменияның Бельгиядағы елшісі
 | Ту_3                 = Flag of Armenia.svg
 | Ту2_3                = Flag of Belgium.svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 1995 жыл
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1996 жыл
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = [[Виген Иванович Читечян|Виген Читечян]]
 | Титулы_4             =Арменияның Люксембургтегі елшісі
 | Ту_4                 = Flag of Armenia.svg
 | Ту2_4                = Flag of Luxembourg.svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 1995 жыл
 | Басқаруын аяқтады_4  = 1996 жыл
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = [[Виген Иванович Читечян|Виген Читечян]]
 | Титулы_5             =Арменияның Ватикан елшісі
 | Ту_5                 = Flag of Armenia.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Holy See.svg
 | Реті_5              = 
 | Басқара бастады_5    = 1995 жыл
 | Басқаруын аяқтады_5  = 1996 жыл
 | Ізашары_5            = 
 | Ізбасары_5           = 
 | Титулы_6             =Арменияның Ұлыбританиядағы елшісі
 | Ту_6                 = Flag of Armenia.svg
 | Ту2_6                = Flag of the United Kingdom.svg
 | Реті_6              = 
 | Басқара бастады_6    = 8 сәуір [[1998 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады_6  = 8 сәуір 2018 жыл
 | Ізашары_6           = 
 | Ізбасары_6           = Армен Лилоян
 | Туған күні         =23.6.1953
 | Туған жері         = [[Армения Кеңестік Социалистік Республикасы|Армения КСР]], [[Ереван]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = [[Армян-Григориан шіркеуі]]
 | Әкесі                =Вартан Хоренович Саркисян
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = Нуне Саркисян
 | Балалары             = екі ұлы бар
 | Партиясы             = Тәуелсіз үміткер
 | Білімі               = [[Ереван мемлекеттік университеті]]
 | Мамандығы            = [[Ғылым кандидаты]]
 | Қолтаңбасы           = Armen Sarkissian signature.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = Armen Sarkissian
 | Марапаттары          =[[Сурет:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշանի ժապավեն.gif|50x50 нүкте]] [[Сурет:Order of St. Gregory the Great.png|50x50 нүкте]] [[Сурет:Cavaliere OMRI BAR.svg|50x50 нүкте]]
}}
'''Армен Варданович Саркисян''' ({{lang-hy|Արմեն Վարդանի Սարգսյան}}, 23 маусым [[1953 жыл|1953]], [[Ереван]]) - Ол 1996 жылғы 4 қарашадан 1997 жылғы 20 наурызға дейін [[Армения Премьер-министрі|Арменияның премьер-министрі]] болып жұмыс істеді және бұрын 1998 жылдан бері [[Лондон]]дағы елдің (ең ұзақ қызмет еткен) елшісі болды, армяндық саяси және қоғам қайраткері, дипломат, физик. 2018 жылғы 9 сәуірден мен 2022 жылдың 23 қаңтардың аралығында [[Армения Республикасы]]ның Президенті болған.&lt;ref&gt;https://www.gov.am/ru/prime-ministers/&lt;/ref&gt;

==Ерте мансап және білімі==
Саркисян [[Ереван мемлекеттік университеті]]нің теориялық физика-математика факультетін бітірген.

Ол [[Армения Ұлттық Ғылым академиясы]]ның және Арменияның Ұлттық бәсекеге қабілеттілік кеңесінің мүшесі болды.

1976-1984 жылдары ол Ереван мемлекеттік университетінің сол кездегі ассистенті, физика кафедрасында болды. 1982 жылы ол [[Кембридж университеті]]нің қонаққа келген ғылыми қызметкері және профессоры болды. 1988 жылы ол сол университеттің теориялық физика кафедрасында күрделі физикалық құбылыстарды компьютерлік модельдеу кафедрасын құрды, содан кейін бастығы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tcs.cam.ac.uk/news/0038191-former-cambridge-professor-to-become-candidate-for-armenian-president.html |title=Former Cambridge Professor to become candidate for Armenian President &amp;#124; News &amp;#124; The Cambridge Student |publisher=Tcs.cam.ac.uk |date= |accessdate=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.weforum.org/people/armen-sarkissian |title=Armen Sarkissian &amp;#124; World Economic Forum |publisher=Weforum.org |date= |accessdate=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;

Саркисян 1991 жылғы [[Тетрис]] спинофты [[Wordtris]] ойынының авторларының бірі болды.&lt;ref&gt;gamespot.com, [https://gamefaqs.gamespot.com/snes/588860-wordtris/credit Wordtris – Credits]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;showsotros.com, [http://showsotros.com/video-game-reviews/game-boy-wordtris Video Game Title: &quot;Wordtris&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409115910/http://showsotros.com/video-game-reviews/game-boy-wordtris |date=2023-04-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;mobygames.com, [http://www.mobygames.com/game/snes/wordtris_ Wordtris (SNES)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/251013/|title=Tetris-Wordtris co-creator nommed for Armenia president's post|date=2018-01-19|publisher=Panarmenian.Net|accessdate=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://armenpress.am/eng/news/922634/potential-presidential-candidate-armen-sarkissian-presents-story-behind-creating-tetris.html|title=Potential presidential candidate Armen Sarkissian presents story behind creating TETRIS-WORDTRIS|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian|title=eurasia » Armen Sargsyan|date=|publisher=Eurasiahouse.com|accessdate=2018-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513064928/http://www.eurasiahouse.com/directors/armen-sarkissian|archive-date=2018-05-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aravot-en.am/2018/02/14/207704/|title=Armenia’s presidential candidate takes ‘Tetris’ to ‘Synopsis’ to show to students: ‘I am one of you’ &amp;#124; www.aravot-en.am}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1970-1976 жж. - [[Ереван мемлекеттік университеті]]нің [[физика]] кафедрасы.
* 1976-1978 жж. - ЮМУ-дің физика факультетінің теориялық физика кафедрасының аспиранты.
* 1979-1984 жж. - ЮМУ физика кафедрасының теориялық физика кафедрасының ассистенті.
* 1981 жылы физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертациясын «Гравитацияның биметикалық теориясындағы асқан аспан конфигурациясы» тақырыбында қорғады.&lt;ref&gt;https://search.rsl.ru/ru/record/01008873729 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180303050811/https://search.rsl.ru/ru/record/01008873729 |date=2018-03-03 }}&lt;/ref&gt;
* 1984-1985 жж. - [[Кембридж университеті]]нің оқытушысы ([[Ұлыбритания]]).
* 1985-1992 жж. - ЮМУ физика кафедрасының теориялық физика кафедрасының оқытушысы.
* 1990-1992 жж. - ЮМУ-дің физика факультетінің теориялық физика кафедрасында күрделі жүйелерді математикалық модельдеу кафедрасының негізін қалаушы және жетекшісі.
* 1992-1993 жж. - Арменияның [[Ұлыбритания]]дағы елшісі.
* 1993-1994 жж. - Арменияның [[Еуропадағы Одақтағы]] басты елшісі.
* 1995-1996 жж. - Арменияның Бельгия Корольдігіндегі елшісі, Арменияның еуропалық католик қоғамдастығының басшысы, Арменияның Ватикандағы елшісі, Арменияның Люксембургтегі елшісі.
* 1996-1997 жылдары - Армения Премьер-Министрі.
* 1998–2000 - Арменияның Ұлыбританиядағы арнайы және уәкілетті елшісі.
* 2013 ж (бірнеше ай) - «Амулсар» кенішін дамытушы «Лидия Интернешнл» компаниясы директорлар кеңесінің мүшесі 
* 2013 жылдан бастап - Дилижан халықаралық мектебінің қамқоршылық кеңесінің мүшесі.
* 2018 жылғы 2 наурызда Армения Республикасының Президенті болып сайланды.
* 2018 жылғы 9 сәуір - Саркисян Армения Президенті лауазымына тағайындалды.
Теориялық физика, астрофизика, компьютерлік модельдеу, саясаттану және өтпелі экономика туралы көптеген ғылыми мақалалар мен жарияланымдардың авторы.

==Баспасөз хабарламасы==
Llagir.am сайтының хабарлауынша, Армен Саргсян «[[Тетрис]]» компьютерлік ойынын жасауға қатысқан.

Армен Саркисянның әйелі Нуне Саргсян сұхбатында «коммунистер оған елден кетуге рұқсат бермей тұрып, оны 13 рет түрлі университеттерге шақырғанын» атап өтті.

Саркисян жұбы мен Ұлыбритания корольдік отбасының жақындығы кеңінен танымал. 2013 жылдың мамырында Армен Саргсян ханзада Чарльзды Арменияға сапарға шығарды

Екі ұлы да [[Англия]]ның беделді мектептерінде білім алды

Он шақты журналистік ұйым бірлескен мәлімдеме жасады, онда, атап айтқанда, Армения Саркисян Армения президентінің қызметіне кірісіп, «Конституцияда нақты белгіленген азаматтық талаптарын бұзып» отырғаны айтылды. Атап айтқанда, Армен Саргсян «Азаматтық туралы» РА заңын бұзып, қос азаматтығына тыйым салды, Армения мен Ұлыбританияның азаматы бола тұра 5 жыл бойы (2002-2007 жж.) Бір мезгілде айыпталған. Британдық салық қызметінің ашық көздеріне сілтеме жасаған «Храпарак» («Квадрат») газетінің мәліметінше, «Евразия Хаус Интернешнл» ЖШҚ құрылтайшысы және директоры Армен Саркисян салық органдарына есептерді өте мұқият тапсырған. 2011-2014 жылдар аралығында ұсынған құжаттарға сәйкес, Саркисян Ұлыбританияны тұрғылықты ел ретінде, ал оның азаматтығын азаматтығы ретінде көрсетеді.

Армен Саркисян өзінің Ұлыбританияның бұрынғы азаматтығын растады. Неліктен Ұлыбритания азаматтығын алуға өтініш бергені туралы айта отырып, Саркисян өзінің жұмыс сипатына байланысты үнемі саяхаттарда болғанын, сонымен бірге «қауіпсіздікке қатысты мәселелер де және басқалары да болды» деп түсіндірді. Армен Саркисянның мәлімдемесіне сәйкес, 2011 жылдың 2 желтоқсанынан бастап ол тек Арменияның азаматы. Ол сонымен бірге 2011 жылдың желтоқсанында оппозиция жетекшісі [[Никол Воваевич Пашинян|Пашинянға]] [[Ұлыбритания]] азаматтығын жоғалтқанын растайтын құжаттарды ұсынды.

Армен Саркисян [[Армения президенті|Армения Президенті]] ретінде алғашқы шетелдік сапарын Грузияға жасады

[[2018 жыл]]дың [[16 қазан]]ында Армен Саркисян республика үкіметінің отставкасы туралы жарлыққа қол қойды.&lt;ref&gt;[http://lat.egemen.kz/article/176263-armeniya-prezidenti-ukimettinh-otstavkasyn-qabyldady Армения президенті үкіметтің отставкасын қабылдады Қолданылған материалдарға міндетті түрде www.egemen.kz сайтына гиперсілтеме берілуі тиіс / Любое использование материалов допускается только при наличии гиперссылки на egemen.kz: https://egemen.kz/article/176263-armeniya prezidenti-ukimettinh-otstavkasyn-qabyldady
© egemen.kz 16.10.2018]&lt;/ref&gt;

2019 жылдың 3 сәуіріндегі жағдай бойынша Армен Саркисянға бес жарым миллион еуро тиесілі. Бірнеше жыл бұрын ол үлкен сомаларға иелік етті.

2019 жылдың жазында Халықаралық Республикалық Институттың (АҚШ) сауалнамасына сәйкес, Армен Саркисян республика тұрғындары арасындағы танымалдылық рейтингінде Армения Премьер-Министрі Никол Пашиняннан озып кетті.

===Армения президенті (2018 − 2022)===
====Сайлау====
Президент [[Серж Азатович Саргсян|Серж Саргсян]] 2018 жылғы 19 қаңтарда Саркисянның Президенттікке кандидатурасын [[Армениядағы президент сайлауы (2018)|2018 жылғы Армениядағы президент сайлауы]] кезінде басқарушы [[Арменияның республикалық партиясы|Республикалық партия]] қолдауға кеңес берді. Ол сондай-ақ [[Армения төңкеріс федерациясы|Армения төңкеріс федерациясы]] блогынан және Царукиан парламенттік блогынан қосымша қолдау алды.

Ол Ұлттық Ассамблеяның көпшілік дауысымен 2018 жылы 2 наурызда 105 адамнан тұратын палатада 90 дауыспен президент болып сайланды. Саркисян сайлауда жалғыз кандидат болды.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/armeniya-prezident-saylandyi-287359/ Армения президенті сайланды 2.3.2018]&lt;/ref&gt;

====Ұлықтау====
Саркисян 2018 жылы 9 сәуірде ұлықталды. Ұлықтау рәсімі [[Ереван]]дағы [[Карен Демирчян атындағы спорттық-концерттік кешен|Карен Демирчян кешенінде өтті]].&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://news.am/eng/news/441802.html |title = Armenia President-elect expected to take oath of office at Yerevan sports, concert complex |website = News.am |date=2018-03-19 |accessdate = 2018-04-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://arka.am/en/news/politics/armenia_s_new_president_to_be_sworn_in_at_demirchyan_sports_and_concert_complex/ |title = Armenia’s new president to be sworn in at Demirchyan sports and concert complex |website = Arka.am |date=2018-03-20 |accessdate=2018-04-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = APA IT |url = http://m.apa.az/en/world-news/cis-countries-news/presidential-inauguration-held-in-armenia.html |title = Presidential inauguration held in Armenia |publisher = M.apa.az |accessdate = 2018-04-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180613161323/http://m.apa.az/en/world-news/cis-countries-news/presidential-inauguration-held-in-armenia.html |archive-date = 2018-06-13 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Салтанатты рәсімнен кейін ол Ераблур әскери пантеонында болып, қорғаныс министрі [[Виген Александрович Саргсян|Виген Саргсян]] мен бірге ескерткішке гүл шоқтарын қойды.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.armradio.am/en/2018/04/09/president-armen-sarkissian-visits-yerablur-pantheon/ |title = President Armen Sarkissian visits Yerablur Pantheon &amp;#124; Public Radio of Armenia |website = Armradio.am |date=2018-04-09 |accessdate=2018-04-18 }}&lt;/ref&gt;

====Президенттік====
[[File:Il Presidente della Repubblica Sergio Mattarella con il Presidente della Repubblica d’Armenia, Armen Sarkissian 06.jpg|thumb|Саркисян [[Италия президенті]] [[Серджио Маттарелла]]ны қарсы алады.]]
[[File:Secretary Pompeo shakes hands with Armenian President Sarkissian (41282705200).jpg|thumb|Саркисян АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Майк Помпео]] мен кездесті.]]
Ұлықтау күні [[Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян]] бастаған үкімет отставкаға кетіп, Ұлттық жиналыстағы партияларға премьер-министрге ұсыныстарын ортаға салу үшін бір апта болды. Бұрынғы президент Серж Саргсянды 16 сәуірде Ұлттық Ассамблеядағы басқарушы партиялардың мүшелері бірауыздан ұсынды,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/armenian-ruling-party-says-open-opposition-prime-minister-candidates-sarkisian-/29083987.html|title=Armenia's Ruling Party 'Open' To Opposition Candidates For PM|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|access-date=2018-03-12}}&lt;/ref&gt; ал 17 сәуірде премьер-министр болып бекітілді. Алайда, Саргсянның премьер-министр болып сайлануы ауқымды [[Армениядағы барқыт төңкерісі|наразылықтармен кездесті]] және ол қызметке кіріскеннен кейін алты күннен кейін қызметінен кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/armenia-opposition-protests-parliament-vote-sarkisian-prime-minister/29172095.html|title=Lawmakers Approve Sarkisian As Armenia's PM Despite Countrywide Protests|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|access-date=2018-04-17}}&lt;/ref&gt; Карапетян кейін премьер-министрдің міндетін атқарушы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://armenianweekly.com/2018/04/23/breaking-serge-sarkisian-resigns-as-prime-minister/|title=Breaking: Serge Sarkisian Resigns as Prime Minister|last=Hairenik|date=2018-04-23|work=The Armenian Weekly|access-date=2018-04-23|language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы 8 мамырда [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] 59-42 дауыспен Ұлттық жиналыста премьер-министр болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite news |author=EADaily |title=Karen Karapetyan to be Armenian acting prime minister |accessdate=April 23, 2018 |url=https://eadaily.com/en/news/2018/04/23/karen-karapetyan-to-be-armenian-acting-prime-minister}}&lt;/ref&gt;

Саркисян Грузия Демократиялық Республикасының құрылуының жүз жылдық мерекесіне қатысу үшін [[Тбилиси]]ге өзінің алғашқы ресми шетелдік сапарында 2018 жылы 26 мамырда барды. Сапар барысында ол грузиндік әріптесі [[Георгий Маргвелашвили]]мен келіссөздер жүргізді, Бидзина Иванишвили және [[Саули Ниинистё|Саули Ниинистё]] мен кездесулер өткізді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=09:09, 26.05.2018 |url=https://news.am/eng/news/453317.html |title=Armenia President in Tbilisi, meets with Georgia ex-PM (PHOTOS) |publisher=News.am |date=2018-05-26 |accessdate=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Source Panorama.am |url=https://www.panorama.am/en/news/2018/05/26/President-Sarkissian/1955209 |title=President Sarkissian meets with his Finnish counterpart - Panorama &amp;#124; Armenian news |publisher=Panorama.am |date= |accessdate=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;

2018 жылдың маусым айында Саркисян конституцияға президенттің билігін премьер-министрдің күшімен теңестіру үшін өзгерістер енгізуді ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.voanews.com/a/armenian-president-yerevan-lacks-constitutional-balance/4424841.html |title=Armenian President: Yerevan Lacks Constitutional Balance |publisher=Voanews.com |date=2018-06-05 |accessdate=2018-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623004813/https://www.voanews.com/amp/armenian-president-yerevan-lacks-constitutional-balance/4424841.html |archive-date=2018-06-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуының жүз жылдық мерейтойы қарсаңында Саргсян Швейцер радиосына және [[Швейцария радиосы мен теледидары|Ферншехенге берген сұхбатында]] [[Армян геноциды|армян геноцидіне]] қатысты [[Түркия президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]ға келесі сөздерді айтатынын айтты:&lt;ref&gt;http://old.armradio.am/en/2018/10/24/forgiveness-comes-after-recognition-armenian-presidents-message-to-turkeys-erdogan/{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{{quotation|—«Біріншіден, мен оған қайырлы таң айтар едім, Президент мырза, менің ойымша, бізде бірге талқылауға болатын мәселе бар. Сіз Түркия президенті, ал мен Арменияның президентімін. Менің отбасым, менің аталарым - Эрзрум, Ван және [[Битлис]]. Менің отбасымның артында тарих бар. Неге [[Түркия]] мен [[Армения]] арасындағы қатынастар туралы әңгімелесуге болмасқа? Неге біздің жеке тарихымыз туралы айтпасқа? «.|}}

2019 жылдың мамыр айында [[Қазақстан]]ның [[Алматы]] қаласына барған кезде ол өзінің елі «халықаралық қаржы орталығы» бола алатынын және «[[Еуразия]] мен [[ЕО]] арасындағы ынтымақтастық көпіріне» айнала алатынын айтты. Ол бұл туралы өзінің құрылтайшысы болып табылатын 15-ші жыл сайынғы [[Еуразия]]лық медиа форумда айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://arka.am/en/news/politics/armenia_to_become_political_and_economic_center_president_sarkissian_/|title=Armenia to become political and economic center – President Sarkissian|website=arka.am}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armenpress.am/eng/news/975893|title=Armenia can become cooperation bridge between Eurasia and EU – President Sarkissian|website=armenpress.am}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы 23 қаңтарда Армен Саркисян Армения президенті қызметінен кетті.

==Отбасы==
Үйленген, екі ұлы бар

==Марапаттар==
* [[Сурет:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշանի ժապավեն.gif|50x50 нүкте]] «Отанға сіңірген еңбегі үшін» ордені, 1-дәреже (2017 жылғы 15 қыркүйек).
* [[Сурет:Order of St. Gregory the Great.png|50x50 нүкте]] Ұлы Григорий орденінің рыцарі (Ватикан, 1997).
* [[Сурет:Cavaliere OMRI BAR.svg|50x50 нүкте]] Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін орденді рыцарь (Италия, 2018).
* «Әулие Григорий Иллюминатор» Армян Апостолдық шіркеуінің бұйрығы (2008).
Төтенше және Өкілетті Елші дипломатиялық дәрежесі бар.

== Сыртқы сілтеме ==
* [https://www.president.am/hy/foreign-visits/item/2018/11/27/President-Armen-Sarkissian-official-visit-to-the-Federal-Republic-of-Germany Президент Армен Саркисянның Германия Федеративті Республикасына ресми сапары 27.11.2018 - 30.11.2018] նախագահ.հայ պաշտոնական կայքում
* [https://www.president.am/hy/armensargsyan Армения Республикасы Президентінің ресми сайты]
*[https://twitter.com/Arm_President РА Президентінің Twitter-дегі ресми аккаунты]
* [https://mediamax.am/am/news/parzabanum/26853/ Армен Саркисян - ғалым, елші, премьер-министр, кәсіпкер]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|3}}

[[Санат:Ереванда туғандар]]
[[Санат:Армения президенттері]]
[[Санат:Армения премьер-министрлері]]</text>
      <sha1>mujipygsgituz3uk10aaky5qhobgz0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курт Левин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>639359</id>
    <revision>
      <id>3628334</id>
      <parentid>3620645</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Германия психологтары|Германия психологтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9623" sha1="4s5tslz6wkzh8arsrf6vw322hyy7noz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Курт Левин
 |Шынайы есімі          = Курт Ца́дек Левин
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 09.09.1890
 |Туған жері            = Могильно, Польша
 |Қайтыс болған күні    = 12.02.1947
 |Қайтыс болған жері    = Массачусетс, АҚШ
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Курт Левин''' ([[9 қыркүйек]] [[1890 жыл|1890]] – [[12 ақпан]] [[1947 жыл|1947]]) — неміс және американдық [[психолог]], оның идеялары американдық әлеуметтік психологияға және бағыттарға үлкен әсер етті.  Ол шешкен көптеген мәселелер психологтар үшін маңызды болды - талаптардың деңгейі, топтық динамика, әлеуметтік қабылдау, ойын жағдайлары, сәттілікке ұмтылу және сәтсіздіктерге жол бермеу, өріс теориясы, уақыт перспективасы және т.б.&lt;ref&gt; «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Курт Цадек Левин Польшаның Могильно қаласында еврей отбасында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында ол әскерге шақырылып, жараланғаннан кейін демобилизацияға ұшырады.

Ол оқуын Карл Стампфтың басшылығымен Берлин университетінде жалғастырды (1848-1936). 1933 жылы тамызда нацистер билікке келгеннен кейін ол Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті. Кейін Левин Массачусетс технологиялық институтындағы топтық динамика жөніндегі ғылыми-зерттеу орталығын басқарды. Тавистоктың Адами қатынастар институтының Эрик Тристің ұсынысы бойынша ол «Адамдармен байланыс» ғылыми журналын (1947) құруға қатысты.

== Өріс теориясы ==
Курт Левиннің өріс теориясы гештальтпсихология аясында жасалған. Бұл теориядағы «өріс» ұғымы «өзара тәуелді деп қарастырылатын, бір мезгілде қатар өмір сүретін фактілердің тұтастығы» ретінде түсіндіріледі. К. Левиннің жазуынша, адам өзін қоршаған заттардың «психологиялық өрісінде» өмір сүреді және дамиды.

Курт Левин квазиқажеттілік ұғымын енгізеді. Ол белгілі бір жағдайда пайда болатын ниетті білдіреді; бұл ниет адамның іс-әрекетін айқындайды және разрядқа (бәсеңдеуге) ұмтылады. Әрбір зат адам үшін белгілі бір валенттілікке ие — яғни өзіндік «энергетикалық зарядқа», ол адамда ерекше психикалық кернеу туғызып, оны бәсеңдетуді талап етеді. Адам мінез-құлқы ерікті және өрістік болып бөлінеді. Ерікті мінез-құлық ішкі қажеттіліктер мен мотивтерге байланысты болса, өрістік мінез-құлық сыртқы объектілердің әсерімен анықталады.

Төменде адамның ішкі әлеміне тәуелсіз, өрістік мінез-құлықтың айқын көрінісін көрсететін эксперименттің сипаттамасы берілген.

Зерттелушіні «интеллектісін» немесе «есте сақтау қабілетін» зерттеу сылтауымен шақырып, одан бір минут күте тұруды өтінген. «Мен қоңырау шалуым керек екенін ұмытып кетіппін», — деп экспериментатор бөлмеден шығып кетеді де, өзі (Гезелл айнасы арқылы) зерттелушінің жалғыз қалғанда не істейтінін бақылайды. Барлық зерттелушілер (олардың арасында студенттер ғана емес, Берлин психология институтының қызметкерлері — профессорлар мен доценттер де болған) түрлі заттармен қандай да бір әрекеттер жасаған: кейбірі кітапты парақтаған, енді бірі «шкафты» сипалап, моншақ пердені саусағымен жүргізген; барлығы дерлік қоңырауды соққылаған.

Левин өріс теориясында адам мінез-құлқын психологиялық тұрғыдан сипаттаудың «геометриясын» жасау үшін топологияны қолдануға тырысты — бұл бағыт годология деп аталады.

== Әлеуметтік психология ==
Левиннің еңбектері әлеуметтік психологияға, қақтығыстарды шешу технологияларына зор ықпал етті. Мінез-құлықтың белгілі бір ерекшеліктерін өзгерту мақсатында топтық тренингтер өткізу идеясы да соған тиесілі. «Әдетте, жеке адамдарды топқа біріктіріп өзгерту, олардың әрқайсысын жеке-жеке өзгерткенге қарағанда оңайырақ».

Курт Левиннің әлеуметтік психологиядағы зерттеу бағыттарының бірі — көшбасшылық теориясы. 1939 жылы Курт Левин көшбасшылық феноменін зерттеу мақсатында құрылған зерттеушілер тобын басқарды. Зерттеудің негізгі нәтижесі — көшбасшылықтың үш стилін бөліп көрсету: авторитарлық, демократиялық және бетімен жіберуші (либералдық) стиль.

== Ғылыми мектеп ==
Курт Левин көбіне өз ізбасарларының еңбектері арқылы да танымал болды. Оның тікелей шәкірттері қатарында Блюма Зейгарник (жадты зерттеу, кеңінен белгілі «Зейгарник эффекті»), Тамара Дембо (ашу-ызаға арналған эксперименттік зерттеулер), Гита Биренбаум (ниетті ұмыту құбылысын зерттеу), Фриц Хайдер (баланс теориясының авторы), Леон Фестингер (когнитивтік диссонанс теориясының авторы), Роджер Баркер (қоршаған орта психологиясын зерттеуші) және тағы басқалар бар.

Оның еңбектерінің өзіне ықпал еткенін Дэвид Эллиот Лойе де атап өткен. Лойенің пікірінше, Левин «шынымен де алғашқы нағыз жүйелік психолог» болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{bio-stub}}

[[Санат:Психологтар]]
[[Санат:Германия психологтары]]</text>
      <sha1>4s5tslz6wkzh8arsrf6vw322hyy7noz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628335</id>
      <parentid>3628334</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:АҚШ психологтары|АҚШ психологтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9670" sha1="nb93kh8ygy5cf36z78ji6v0o0up804b" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Курт Левин
 |Шынайы есімі          = Курт Ца́дек Левин
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 09.09.1890
 |Туған жері            = Могильно, Польша
 |Қайтыс болған күні    = 12.02.1947
 |Қайтыс болған жері    = Массачусетс, АҚШ
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Курт Левин''' ([[9 қыркүйек]] [[1890 жыл|1890]] – [[12 ақпан]] [[1947 жыл|1947]]) — неміс және американдық [[психолог]], оның идеялары американдық әлеуметтік психологияға және бағыттарға үлкен әсер етті.  Ол шешкен көптеген мәселелер психологтар үшін маңызды болды - талаптардың деңгейі, топтық динамика, әлеуметтік қабылдау, ойын жағдайлары, сәттілікке ұмтылу және сәтсіздіктерге жол бермеу, өріс теориясы, уақыт перспективасы және т.б.&lt;ref&gt; «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Курт Цадек Левин Польшаның Могильно қаласында еврей отбасында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында ол әскерге шақырылып, жараланғаннан кейін демобилизацияға ұшырады.

Ол оқуын Карл Стампфтың басшылығымен Берлин университетінде жалғастырды (1848-1936). 1933 жылы тамызда нацистер билікке келгеннен кейін ол Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті. Кейін Левин Массачусетс технологиялық институтындағы топтық динамика жөніндегі ғылыми-зерттеу орталығын басқарды. Тавистоктың Адами қатынастар институтының Эрик Тристің ұсынысы бойынша ол «Адамдармен байланыс» ғылыми журналын (1947) құруға қатысты.

== Өріс теориясы ==
Курт Левиннің өріс теориясы гештальтпсихология аясында жасалған. Бұл теориядағы «өріс» ұғымы «өзара тәуелді деп қарастырылатын, бір мезгілде қатар өмір сүретін фактілердің тұтастығы» ретінде түсіндіріледі. К. Левиннің жазуынша, адам өзін қоршаған заттардың «психологиялық өрісінде» өмір сүреді және дамиды.

Курт Левин квазиқажеттілік ұғымын енгізеді. Ол белгілі бір жағдайда пайда болатын ниетті білдіреді; бұл ниет адамның іс-әрекетін айқындайды және разрядқа (бәсеңдеуге) ұмтылады. Әрбір зат адам үшін белгілі бір валенттілікке ие — яғни өзіндік «энергетикалық зарядқа», ол адамда ерекше психикалық кернеу туғызып, оны бәсеңдетуді талап етеді. Адам мінез-құлқы ерікті және өрістік болып бөлінеді. Ерікті мінез-құлық ішкі қажеттіліктер мен мотивтерге байланысты болса, өрістік мінез-құлық сыртқы объектілердің әсерімен анықталады.

Төменде адамның ішкі әлеміне тәуелсіз, өрістік мінез-құлықтың айқын көрінісін көрсететін эксперименттің сипаттамасы берілген.

Зерттелушіні «интеллектісін» немесе «есте сақтау қабілетін» зерттеу сылтауымен шақырып, одан бір минут күте тұруды өтінген. «Мен қоңырау шалуым керек екенін ұмытып кетіппін», — деп экспериментатор бөлмеден шығып кетеді де, өзі (Гезелл айнасы арқылы) зерттелушінің жалғыз қалғанда не істейтінін бақылайды. Барлық зерттелушілер (олардың арасында студенттер ғана емес, Берлин психология институтының қызметкерлері — профессорлар мен доценттер де болған) түрлі заттармен қандай да бір әрекеттер жасаған: кейбірі кітапты парақтаған, енді бірі «шкафты» сипалап, моншақ пердені саусағымен жүргізген; барлығы дерлік қоңырауды соққылаған.

Левин өріс теориясында адам мінез-құлқын психологиялық тұрғыдан сипаттаудың «геометриясын» жасау үшін топологияны қолдануға тырысты — бұл бағыт годология деп аталады.

== Әлеуметтік психология ==
Левиннің еңбектері әлеуметтік психологияға, қақтығыстарды шешу технологияларына зор ықпал етті. Мінез-құлықтың белгілі бір ерекшеліктерін өзгерту мақсатында топтық тренингтер өткізу идеясы да соған тиесілі. «Әдетте, жеке адамдарды топқа біріктіріп өзгерту, олардың әрқайсысын жеке-жеке өзгерткенге қарағанда оңайырақ».

Курт Левиннің әлеуметтік психологиядағы зерттеу бағыттарының бірі — көшбасшылық теориясы. 1939 жылы Курт Левин көшбасшылық феноменін зерттеу мақсатында құрылған зерттеушілер тобын басқарды. Зерттеудің негізгі нәтижесі — көшбасшылықтың үш стилін бөліп көрсету: авторитарлық, демократиялық және бетімен жіберуші (либералдық) стиль.

== Ғылыми мектеп ==
Курт Левин көбіне өз ізбасарларының еңбектері арқылы да танымал болды. Оның тікелей шәкірттері қатарында Блюма Зейгарник (жадты зерттеу, кеңінен белгілі «Зейгарник эффекті»), Тамара Дембо (ашу-ызаға арналған эксперименттік зерттеулер), Гита Биренбаум (ниетті ұмыту құбылысын зерттеу), Фриц Хайдер (баланс теориясының авторы), Леон Фестингер (когнитивтік диссонанс теориясының авторы), Роджер Баркер (қоршаған орта психологиясын зерттеуші) және тағы басқалар бар.

Оның еңбектерінің өзіне ықпал еткенін Дэвид Эллиот Лойе де атап өткен. Лойенің пікірінше, Левин «шынымен де алғашқы нағыз жүйелік психолог» болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{bio-stub}}

[[Санат:Психологтар]]
[[Санат:Германия психологтары]]
[[Санат:АҚШ психологтары]]</text>
      <sha1>nb93kh8ygy5cf36z78ji6v0o0up804b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еңбек ардагері медалі (КСРО)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653432</id>
    <revision>
      <id>3628190</id>
      <parentid>3519328</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3628190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13302" sha1="1qoeg6eow5hcdvfe0fxpgwyi3j9oh7w" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Еңбек ардагері» медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal Veteran of Labour ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль «Ветеран труда» СССР (аверс).jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Медаль «Ветеран труда»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = [[Медаль|медал]]
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[18 қаңтар]] [[1974 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 39 197 100
  | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;Veteran of Labour&quot;
}}
'''«Еңбек ардагері» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «Ветеран труда»}}) — [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] Төралқасының 1974 жылғы 18 қаңтардағы жарлығымен жұмысшыларды, ұжымшаршыларды және қызметшілерді ұзақ мерзімді адал еңбегі үшін марапаттау үшін белгіленген Кеңес Одағының мемлекеттік марапаты.

== Тарихы ==
Медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 18 қаңтардағы «Еңбек ардагері» медалі туралы ереже» қаулысымен белгіленді&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://docs.cntd.ru/document/901817439|title= Положение о медали «Ветеран труда»|subtitle= Учреждено указом Президиума Верховного Совета СССР от 18 января 1974 года № 5381-VIII «Об учреждении медали „Ветеран труда“»|website= docs.cntd.ru|access-date= 2023-03-30|lang= ru|archive-date= 2023-03-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20230329185751/https://docs.cntd.ru/document/901817439|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. 1974 жылы 20 мамырда «Еңбек ардагері» медалін ұсыну және тапсыру тәртібі туралы нұсқаулық» бекітілді. 1976 жылы 26 қазанда нұсқаулыққа түзетулер енгізіліп, марапатқа ие болуға құқылы тұлғалардың шеңбері кеңейтілді. 1974 жылы 25 қыркүйекте құқық қорғау органдарының қызметкерлерін, ал 1977 жылдың 8 шілдесінен бастап ішкі істер органдарының қатардағы және қолбасшылық құрамның мүшелерін марапатқа ұсыну туралы жарлық шығарылды. Медаль туралы ереженің соңғы редакциясы 1983 жылы 12 тамызда енгізілді&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://docs.cntd.ru/document/902005977#6560IO|title= Указ Президиума Верховного Совета Союза ССР от 12 августа 1983 года № 9814-X «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты СССР»|subtitle= Введён в действие с 1 сентября 1983 года|website= docs.cntd.ru|access-date= 2023-03-30|lang= ru|archive-date= 2023-03-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20230329185751/https://docs.cntd.ru/document/902005977#6560IO|url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Минск|баспасы= Народная асвета|жыл= 1986|томы= Издание четвёртое, сокращённое|беттері= 57, 58|барлық беті= 127|сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Народная асвета|жыл= 1978|томы= 2-е издание, дополненное|беттері= 91, 92|барлық беті= 311|сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

2006 жылдың 30 маусымында жарлыққа түзетулер енгізілді, оған сәйкес [[Ресей|Ресей Федерациясының]] аумағында осы медальмен марапаттау ресми түрде тоқтатылды.

Медал жобасын — Гознак суретшісі Сергей Акимович Поманский жасаған. Барлығы шамамен 39 197 100 марапат берілді.

== Медал туралы ереже ==
Медал жұмысшыларды «халық шаруашылығында, ғылымда, мәдениетте, халыққа білім беруде, денсаулық сақтауда, сондай-ақ мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық ұйымдарда ұзақ мерзімді адал еңбегі үшін» марапаттау мақсатында құрылды. Медал «жұмысшыларға, ұжымшаршыларға және қызметкерлерге ұзақ мерзімді немесе қарттық зейнетақы алу үшін қажетті еңбек өтіліне жеткен кездегі еңбек жетістіктерін қадірлеу ретінде» берілді.

Медаль «КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының, одақтық және автономиялық республикалардың Жоғарғы Кеңестері Төралқаларының, облыстық, өлкелік атқарушы комитеттерінің, сондай-ақ Мәскеу, [[Санкт-Петербург|Ленинград]] және Киев қалалық халық депутаттары Кеңестерінің атынан» табысталды.

Медальмен марапаттау туралы өтініштерді «әкімшілік, кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың партия және кәсіподақ ұйымдары, аудандық, қалалық партия және кеңес органдары» берді.

Бұл медаль марапатты белгілеу туралы жарлық шыққанға дейін жасына байланысты зейнетке шыққан, бірақ жұмысын жалғастырған немесе қоғамдық өмірге үлес қосқан адамдарға берілді. Зейнеткерлік жасқа жеткеннен кейін жұмысын жалғастырған басқа зейнетақы түрлерін алатындар да марапатқа ие болуға құқылы болды.

Медаль марапатталушыларға «әдетте, олар жұмыс істейтін еңбек ұжымдарында» берілді.

Медаль кеуденің сол жағында және [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінен]] кейін орналасты.

=== Әлеуетті құрылымдарда медалмен марапаттау ===
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 25 қыркүйектегі жарлығына сәйкес, КСРО Қорғаныс министріне және әскери округтердің, ӘШҚ округтерінің, әскер мен флот топтарының қолбасшыларына, КСРО ішкі істер министріне және КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы МҚК төрағасына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО ҚМ]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ІІМ]] және КСРО МК қарамағындағы [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|МҚК]] кәсіпорындарының, ұйымдарының, мекемелерінің, әскери бөлімдерінің және құрамаларының жұмысшылары мен қызметкерлеріне «Еңбек ардагері» медалін беру құқығы берілді. 1977 жылғы 8 шілдедегі жарлықпен ішкі істер органдарының қатардағы және басшылық құрамына «қарттықа байланысты немесе зейнетақы тағайындау үшін қажетті еңбек өтіліне жеткенде» «Еңбек ардагері» медалін беруге рұқсат етілді.

== Медалдің сипаттамасы ==
Медаль күміс жалатылған томбактан жасалып, диаметрі 34 мм болатын шеңбер пішінді болды. Алдыңғы жағында, шашыраңқы сәулелер аясында «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген шығыңқы жазу, лавр бұтағының, орақтың және балғаның бедерлі бейнесі болған. Медалдың төменгі жағында, айналасын бойлай, таспаның пішіндеме бейнесінде «Еңбек ардагері» ({{lang-ru|«Ветеран труда»}}) деген жазу жазылған. Медальдың алдыңғы жағы тотыққан. Артқы жағында, күңгірт ашық аяда, төрт жолға «Ұзақ мерзімді адал еңбегі үшін» деген бедерлі жазу болған. Медал жиекпен көмкерілген. Медал құлақша мен шығыршық арқылы бір қою сұр түсті бойлық жолақ, бір ашық сұр түсті жолақ және үш жіңішке кезектесетін ақ және қызыл бойлық жолақтар болатын ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітілді. Қою сұр түсті жолақтың ені 7 мм, ал ашық сұр түсті жолақтың ені 8 мм болды. Таспа жіңішке ақ жолақтармен жиектелді. Тағанда медалды киімге бекітуге арналған бұйымы болды.

Дөңгелектелген құлақша тұтастай тігілген. Әдетте оның артқы жағында Ленинград ақша сарайының мөрі үш кішкентай таңбаланған әріп - «ЛМД» түрінде болатын. Кейбір медалдар екі жағында да белгімен немесе белгісіз жасалған болатын.

Бастапқыда медальдың алдыңғы беті қарайтылып және күміс жалатылған күйінде жасалған, бірақ кейінгі жылдары ол онсыз шығарылды. Бұл, бәлкім, қарайту және күміс жалатудың қымбаттығына байланысты болды.

== Галереясы ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Veteran truda 1.jpg|Медалдің беті
Сурет:Veteran truda 2.jpg|Медалдің арты
Сурет:Посвідчення Ветерана праці.jpg|Медалдің куәлігі
Сурет:Медаль Ветеран труда.jpg|Медалдің куәлігі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>1qoeg6eow5hcdvfe0fxpgwyi3j9oh7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628194</id>
      <parentid>3628190</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Орел Карл|Орел Карл]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3519328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13264" sha1="8ulxclqu5vhic3jakseg59meoov2rg2" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Еңбек ардагері» медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal Veteran of Labour ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль «Ветеран труда» СССР (аверс).jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Медаль «Ветеран труда»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = [[Медаль|медал]]
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[18 қаңтар]] [[1974 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 39 197 100
  | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі|«КСРО Қарулы Күштерінің ардагері» медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;Veteran of Labour&quot;
}}
'''«Еңбек ардагері» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «Ветеран труда»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 18 қаңтардағы жарлығымен жұмысшыларды, ұжымшаршыларды және қызметшілерді ұзақ мерзімді адал еңбегі үшін марапаттау үшін белгіленген Кеңес Одағының мемлекеттік марапаты.

== Тарихы ==
Медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 18 қаңтардағы «Еңбек ардагері» медалі туралы ереже» қаулысымен белгіленді&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://docs.cntd.ru/document/901817439|title= Положение о медали «Ветеран труда»|subtitle= Учреждено указом Президиума Верховного Совета СССР от 18 января 1974 года № 5381-VIII «Об учреждении медали „Ветеран труда“»|website= docs.cntd.ru|access-date= 2023-03-30|lang= ru|archive-date= 2023-03-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20230329185751/https://docs.cntd.ru/document/901817439|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. 1974 жылы 20 мамырда «Еңбек ардагері» медалін ұсыну және тапсыру тәртібі туралы нұсқаулық» бекітілді. 1976 жылы 26 қазанда нұсқаулыққа түзетулер енгізіліп, марапатқа ие болуға құқылы тұлғалардың шеңбері кеңейтілді. 1974 жылы 25 қыркүйекте құқық қорғау органдарының қызметкерлерін, ал 1977 жылдың 8 шілдесінен бастап ішкі істер органдарының қатардағы және қолбасшылық құрамның мүшелерін марапатқа ұсыну туралы жарлық шығарылды. Медаль туралы ереженің соңғы редакциясы 1983 жылы 12 тамызда енгізілді&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://docs.cntd.ru/document/902005977#6560IO|title= Указ Президиума Верховного Совета Союза ССР от 12 августа 1983 года № 9814-X «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты СССР»|subtitle= Введён в действие с 1 сентября 1983 года|website= docs.cntd.ru|access-date= 2023-03-30|lang= ru|archive-date= 2023-03-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20230329185751/https://docs.cntd.ru/document/902005977#6560IO|url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Минск|баспасы= Народная асвета|жыл= 1986|томы= Издание четвёртое, сокращённое|беттері= 57, 58|барлық беті= 127|сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Народная асвета|жыл= 1978|томы= 2-е издание, дополненное|беттері= 91, 92|барлық беті= 311|сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

2006 жылдың 30 маусымында жарлыққа түзетулер енгізілді, оған сәйкес [[Ресей|Ресей Федерациясының]] аумағында осы медальмен марапаттау ресми түрде тоқтатылды.

Медал жобасын — Гознак суретшісі Сергей Акимович Поманский жасаған. Барлығы шамамен 39 197 100 марапат берілді.

== Медал туралы ереже ==
Медал жұмысшыларды «халық шаруашылығында, ғылымда, мәдениетте, халыққа білім беруде, денсаулық сақтауда, сондай-ақ мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық ұйымдарда ұзақ мерзімді адал еңбегі үшін» марапаттау мақсатында құрылды. Медал «жұмысшыларға, ұжымшаршыларға және қызметкерлерге ұзақ мерзімді немесе қарттық зейнетақы алу үшін қажетті еңбек өтіліне жеткен кездегі еңбек жетістіктерін қадірлеу ретінде» берілді.

Медаль «КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының, одақтық және автономиялық республикалардың Жоғарғы Кеңестері Төралқаларының, облыстық, өлкелік атқарушы комитеттерінің, сондай-ақ Мәскеу, Ленинград және Киев қалалық халық депутаттары Кеңестерінің атынан» табысталды.

Медальмен марапаттау туралы өтініштерді «әкімшілік, кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың партия және кәсіподақ ұйымдары, аудандық, қалалық партия және кеңес органдары» берді.

Бұл медаль марапатты белгілеу туралы жарлық шыққанға дейін жасына байланысты зейнетке шыққан, бірақ жұмысын жалғастырған немесе қоғамдық өмірге үлес қосқан адамдарға берілді. Зейнеткерлік жасқа жеткеннен кейін жұмысын жалғастырған басқа зейнетақы түрлерін алатындар да марапатқа ие болуға құқылы болды.

Медаль марапатталушыларға «әдетте, олар жұмыс істейтін еңбек ұжымдарында» берілді.

Медаль кеуденің сол жағында және [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінен]] кейін орналасты.

=== Әлеуетті құрылымдарда медалмен марапаттау ===
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1974 жылғы 25 қыркүйектегі жарлығына сәйкес, КСРО Қорғаныс министріне және әскери округтердің, ӘШҚ округтерінің, әскер мен флот топтарының қолбасшыларына, КСРО ішкі істер министріне және КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы МҚК төрағасына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО ҚМ]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ІІМ]] және КСРО МК қарамағындағы [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|МҚК]] кәсіпорындарының, ұйымдарының, мекемелерінің, әскери бөлімдерінің және құрамаларының жұмысшылары мен қызметкерлеріне «Еңбек ардагері» медалін беру құқығы берілді. 1977 жылғы 8 шілдедегі жарлықпен ішкі істер органдарының қатардағы және басшылық құрамына «қарттықа байланысты немесе зейнетақы тағайындау үшін қажетті еңбек өтіліне жеткенде» «Еңбек ардагері» медалін беруге рұқсат етілді.

== Медалдің сипаттамасы ==
Медаль күміс жалатылған томбактан жасалып, диаметрі 34 мм болатын шеңбер пішінді болды. Алдыңғы жағында, шашыраңқы сәулелер аясында «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген шығыңқы жазу, лавр бұтағының, орақтың және балғаның бедерлі бейнесі болған. Медалдың төменгі жағында, айналасын бойлай, таспаның пішіндеме бейнесінде «Еңбек ардагері» ({{lang-ru|«Ветеран труда»}}) деген жазу жазылған. Медальдың алдыңғы жағы тотыққан. Артқы жағында, күңгірт ашық аяда, төрт жолға «Ұзақ мерзімді адал еңбегі үшін» деген бедерлі жазу болған. Медал жиекпен көмкерілген. Медал құлақша мен шығыршық арқылы бір қою сұр түсті бойлық жолақ, бір ашық сұр түсті жолақ және үш жіңішке кезектесетін ақ және қызыл бойлық жолақтар болатын ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға бекітілді. Қою сұр түсті жолақтың ені 7 мм, ал ашық сұр түсті жолақтың ені 8 мм болды. Таспа жіңішке ақ жолақтармен жиектелді. Тағанда медалды киімге бекітуге арналған бұйымы болды.

Дөңгелектелген құлақша тұтастай тігілген. Әдетте оның артқы жағында Ленинград ақша сарайының мөрі үш кішкентай таңбаланған әріп - «ЛМД» түрінде болатын. Кейбір медалдар екі жағында да белгімен немесе белгісіз жасалған болатын.

Бастапқыда медальдың алдыңғы беті қарайтылып және күміс жалатылған күйінде жасалған, бірақ кейінгі жылдары ол онсыз шығарылды. Бұл, бәлкім, қарайту және күміс жалатудың қымбаттығына байланысты болды.

== Галереясы ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Veteran truda 1.jpg|Медалдің беті
Сурет:Veteran truda 2.jpg|Медалдің арты
Сурет:Посвідчення Ветерана праці.jpg|Медалдің куәлігі
Сурет:Медаль Ветеран труда.jpg|Медалдің куәлігі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>8ulxclqu5vhic3jakseg59meoov2rg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаушы жіберу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654712</id>
    <revision>
      <id>3628338</id>
      <parentid>3595901</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мейрамггүл Жүманбетова</username>
        <id>182660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абзац және қосымша мәлімет</comment>
      <origin>3628338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4405" sha1="gzj9du2osxw1fwlw0x9vfl82cjt4pba" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
        '''Жаушы жіберу''' салты — қазақ халқында тамыры терең салт. Кейбір жерлерде &quot;жаушы жіберу&quot; дәстүрін әлі күнге дейін ұстанады. Жаушы - қыз айттыруға баратын өкіл. Ол қыздың әке-шешесімен сөйлесіп, бойжеткенге құда түсіп, &quot;[[қыз айттыру]]&quot; дәстүрін орындайды. &quot;[[Құда түсу]]&quot; дәстүрі де осы кезеңде белгіленеді. Қыздың өзі және ата-анасы келіссе, елшіні қонақ етіп сыйлайды. Жақын туыстары шақырылып, мал сойылып, табақ тартылады. Жаушының өтінішін қабылдап, [[қалың мал]] мәселесін шешеді, осылайша екі жақ құда болысады. &quot;Құдалық берік болсын!&quot; деп, жаушыға [[кәде]]сін жасап, киіт кигізіп, шығарып салады. Осыдан кейін жігіт жағы &quot;[[құда түсу]]ге&quot;, ал қыз жағы &quot;[[қыз ұзату]]ға&quot; дайындық жасайды. 

        Оңтүстік Қазақстан аумақтарында жаушыны кейде хабаршы дейді. Қыз ата-анасымен ақылдаспай, күйеуге кетіп жатқан жағдайда хабарын жеткізуге жаушы немесе хабаршы жіберіледі. Хабаршы қыздың өз қолымен жазылған қолхаты мен кешіріміне бір малын, бір тоғызын, киітін, [[қалың мал]] орнына берілетін ақшасын алып, хабарлап келеді. Кейбіреулер қызды ұнатса, қыздың келісімінсіз алып қашады. Сондықтан әке-шешесі қыздың өз еркімен барып отырғанына көз жеткізу үшін, қыз хабарын біліп келетін &quot;қуғыншы&quot; жібереді. Қуғыншы болып, қыздың жанашыр жақын ағасы мен жеңгесі барады. Қыз өзі таңдап келіп отырғанына қыздың өзімен жеке сөйлесіп, әбден көздерін жеткізгеннен кейін қыздың қалағанына көнеді. Қуғыншыларды жігіт жағы сыйлап, дастарқандарынан дәм татқызып, қызды өз қыздарындай көретіндіктеріне сендіріп, киіттерін кигізіп, шығарып салады. Қуғыншылар әке-шешесіне осы хабарын жеткізгеннен соң, жаушыны енді құда деп сыйлайды. Жаушы арқылы берген кешірімін, [[қалың мал]]ын қабылдап алады. Оны жақын туыстарын шақырып, мән-жайды түсіндірген соң, бірге ақылдаса отырып қабылдайды.

      Рәсімнің басты мақсаты мен ерекшеліктері: 
Ресми елшілік: Ұлдың әкесі өз атынан мәселені шеше алатын, шешен әрі сыйлы адамды (жаушыны) қыздың ауылына жібереді.

Астыртын келу: Баяғыда жаушы қыздың ауылына ешкімге білдірмей, кеш бата немесе түнделетіп келген.

Құпиялылық: Бұл қыз таңдауы сәтсіз болса немесе қыз жағы бас тартса, екі жаққа да сөз келмеуі үшін жасалған.&lt;ref&gt;Қазақ халқының салт-дәстүрлері / Құраст. Жүсіпова Б.Ж. - Алматы: &quot;Көшпенділер&quot; баспасы, 2013 - 208 бет. ISBN 978-601-218-010-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>gzj9du2osxw1fwlw0x9vfl82cjt4pba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628339</id>
      <parentid>3628338</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Мейрамггүл Жүманбетова|Мейрамггүл Жүманбетова]] ([[User talk:Мейрамггүл Жүманбетова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3591004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3712" sha1="0j8hjpl77uid9f7czyhnvi7543zhpon" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Жаушы жіберу''' салты — қазақ халқында тамыры терең салт. Кейбір жерлерде &quot;жаушы жіберу&quot; дәстүрін әлі күнге дейін ұстанады. Жаушы - қыз айттыруға баратын өкіл. Ол қыздың әке-шешесімен сөйлесіп, бойжеткенге құда түсіп, &quot;[[қыз айттыру]]&quot; дәстүрін орындайды. &quot;[[Құда түсу]]&quot; дәстүрі де осы кезеңде белгіленеді. Қыздың өзі және ата-анасы келіссе, елшіні қонақ етіп сыйлайды. Жақын туыстары шақырылып, мал сойылып, табақ тартылады. Жаушының өтінішін қабылдап, [[қалың мал]] мәселесін шешеді, осылайша екі жақ құда болысады. &quot;Құдалық берік болсын!&quot; деп, жаушыға [[кәде]]сін жасап, киіт кигізіп, шығарып салады. Осыдан кейін жігіт жағы &quot;[[құда түсу]]ге&quot;, ал қыз жағы &quot;[[қыз ұзату]]ға&quot; дайындық жасайды. 

Оңтүстік Қазақстан аумақтарында жаушыны кейде хабаршы дейді. Қыз ата-анасымен ақылдаспай, күйеуге кетіп жатқан жағдайда хабарын жеткізуге жаушы немесе хабаршы жіберіледі. Хабаршы қыздың өз қолымен жазылған қолхаты мен кешіріміне бір малын, бір тоғызын, киітін, [[қалың мал]] орнына берілетін ақшасын алып, хабарлап келеді. Кейбіреулер қызды ұнатса, қыздың келісімінсіз алып қашады. Сондықтан әке-шешесі қыздың өз еркімен барып отырғанына көз жеткізу үшін, қыз хабарын біліп келетін &quot;қуғыншы&quot; жібереді. Қуғыншы болып, қыздың жанашыр жақын ағасы мен жеңгесі барады. Қыз өзі таңдап келіп отырғанына қыздың өзімен жеке сөйлесіп, әбден көздерін жеткізгеннен кейін қыздың қалағанына көнеді. Қуғыншыларды жігіт жағы сыйлап, дастарқандарынан дәм татқызып, қызды өз қыздарындай көретіндіктеріне сендіріп, киіттерін кигізіп, шығарып салады. Қуғыншылар әке-шешесіне осы хабарын жеткізгеннен соң, жаушыны енді құда деп сыйлайды. Жаушы арқылы берген кешірімін, [[қалың мал]]ын қабылдап алады. Оны жақын туыстарын шақырып, мән-жайды түсіндірген соң, бірге ақылдаса отырып қабылдайды.&lt;ref&gt;Қазақ халқының салт-дәстүрлері / Құраст. Жүсіпова Б.Ж. - Алматы: &quot;Көшпенділер&quot; баспасы, 2013 - 208 бет. ISBN 978-601-218-010-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>0j8hjpl77uid9f7czyhnvi7543zhpon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анн Миллер Равель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>656449</id>
    <revision>
      <id>3628122</id>
      <parentid>3615823</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25516" sha1="5ydyem7vbvt7tkf9ywqbr71ukwk529q" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер|Есімі=Анн Миллер Равель
|Шынайы есімі=Ann M. Ravel
|Сурет=Ann Ravel.jpg
|Туған күні=06.04.1949
|Туған жері=[[Америка Құрама Штаттары]]
|Азаматтығы={{Байрақ|АҚШ}}
|Білімі=Гастингс Заң мектебі, [[Беркли Калифорния университеті|Берклидегі]] Калифорния университеті
|Партиясы=[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
|Мансабы=[[Адвокат]]
|Жұбайы=Стивен Равель
|Балалары=Үш баласы бар}}
'''Анн Миллер Равель''' (6 сәуір 1949) — федералды сайлау [[Комиссия|комиссиясында]] (FEC) [[Демократиялық режим|демократиялық]] [[Комиссар|комиссар]] болған американдық [[адвокат]],&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-usa-fec-ravel-idUSKBN15Y0KH Democrat member of FEC to make early exit: NYT]&lt;/ref&gt; [[Конгресс]] сайлау науқанын қаржыландыру туралы заңды басқару және орындау үшін құрған Тәуелсіз реттеуші [[агенттік]].&lt;ref&gt;[https://www.fec.gov/members/ravel/ravel_bio.shtml Federal Election Comission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170123190220/http://www.fec.gov/members/ravel/ravel_bio.shtml |date=2017-01-23 }}&lt;/ref&gt;

Равелді Президент [[Барак Обама|Обама]] 2013 жылдың 21 маусымында тағайындады және Америка Құрама Штаттары [[Сенат|Сенатының]] бірауыздан мақұлдауынан кейін 2013 жылдың 25 қазанында қызметке кірісті.&lt;ref&gt;[https://www.politico.com/blogs/politico44/2013/09/senate-confirms-obamas-fec-nominees-173305.html POLITICO]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ол 2015 жылы Комиссияның төрағасы және 2014 жылы төрағаның орынбасары болды. Равель 2017 жылдың 19 ақпанында комиссиядан кетіп, 2017 жылдың 1 наурызында күшіне енді. Қазіргі уақытта Равель [[Беркли Калифорния университеті|Беркли заң мектебіндегі]] Калифорния университетінің [[Профессор|профессоры]].&lt;ref&gt;[https://www.fec.gov/members/ravel/ravel_bio.shtml Ravel biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170123190220/http://www.fec.gov/members/ravel/ravel_bio.shtml |date=2017-01-23 }}&lt;/ref&gt;

Анн Равель 2020 жылы Калифорния штатының Сенатына 15-ші сайлауда үміткер болды, бірақ Дэйв Кортестен ұтылды.&lt;ref&gt;[https://ballotpedia.org/Ann_Ravel Ann Ravel]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Равель [[АҚШ]]-та американдық әкесі мен [[Бразилиялықтар|бразилиялық]] анасының отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;[https://www.law.berkeley.edu/our-faculty/faculty-profiles/ann-ravel/ Ann Ravel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422050905/https://www.law.berkeley.edu/our-faculty/faculty-profiles/ann-ravel/ |date=2021-04-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mcmanislaw.com/Templates/media/files/PDFs/Los-Gatos-Living.pdf Ann Miller family]&lt;/ref&gt; Бес жасында Равел АҚШ-тан [[Чили|Чилиге]] көшіп келді, онда әкесі АҚШ үкіметінде жұмыс істеді, содан кейін [[Калифорния|Калифорниядағы]] [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан-Хосеге]] оралды, онда әкесі Сан-Хосе мемлекеттік колледжінде оқытушылық қызметке орналасты.

Сан-Хоседегі Виллоу Глен орта мектебін бітіргеннен кейін Равель 1970 жылы [[Беркли Калифорния университеті|Берклидегі Калифорния университетінің]] бакалавр дәрежесін және 1974 жылы Хастингс заң колледжінің Калифорния университетінің PhD дәрежесін алды.&lt;ref&gt;[https://www.mcmanislaw.com/people/lawyers/ann-ravel Ann Ravel]&lt;/ref&gt; Ол Лос-Гатоста [[Калифорния|(Калифорния)]] күйеуі Стивенмен, бала асырап алу жөніндегі тәуелсіз [[Адвокат|адвокатпен]] тұрады. Равельдың үш баласы және үш немересі бар.

== Саяси мансап ==
Равель федералды сайлау комиссиясының (FEC) төрағасы болды&lt;ref&gt;[https://www.spark-conversations.com/ann-ravel The Influence of Dark Money- Kellee Marlow and Ann Ravel]&lt;/ref&gt; және Калифорниядағы әділ саяси тәжірибе жөніндегі комиссияны (FPPC) басқарды.

FEC-ке келгенге дейін Равел калифорния [[Губернатор|губернаторы]] Джерри Браунмен 2011 жылдың ақпан айында Калифорния әділ саяси тәжірибе [[Комиссия|комиссиясының]] (FPPC) төрағасы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://www.mercurynews.com/2011/02/22/former-santa-clara-county-counsel-ann-ravel-to-chair-states-campaign-finance-watchdog-agency/ Former Santa Clara County Counsel Ann Ravel to chair state’s campaign finance watchdog agency]&lt;/ref&gt; FРРС-де Равел сайлау науқандарын қаржыландыруды реттеуді, [[Лоббизм|лоббистерді]] тіркеуді және есеп беруді, сондай-ақ лауазымды адамдар мен мемлекеттік қызметшілерге қатысты этика мен мүдделер қақтығысын қадағалады. Равельдің ең маңызды ісінде ҒРРС төрағасы ретінде жасырын әдістермен саяси науқандарға әсер етуге тырысатын [[Донор|донорлар]] қолданатын әдістер туралы бір жылдық тергеу жүргізілді. 2013 жылдың қазан айында FPPC пациенттер мен американдықтардың құқықтарын қорғау орталығына осы жарналардың көзін ашпай-ақ, Калифорния комитетіне 15 миллион долларлық &quot;қара ақшаны&quot;  жібергені үшін  1 миллион доллар айыппұл салды.&lt;ref&gt;[https://www.latimes.com/local/la-xpm-2013-oct-25-la-me-secret-money-20131025-story.html California fines groups $16 million for funneling money to campaigns]&lt;/ref&gt; FРРС-де Равел технологияны &quot;тиімділікті арттыру, басқаруды жақсарту және қоғам мен олардың Үкіметі арасындағы қатынастарды қалпына келтіру&quot; үшін қолдануға тырысты.&lt;ref&gt;[http://www.publicceo.com/2013/10/new-law-opens-door-into-the-financial-dealings-of-public-officials/ New Law Opens Door into the Financial Dealings of Public Officials]&lt;/ref&gt; Осы мақсатта FPPC мәтіндік хабарламалар арқылы саяси үлес қосуға мүмкіндік беретін ережелер қабылдады&lt;ref&gt;[https://latimesblogs.latimes.com/california-politics/2011/10/campaign-contributions-by-text-message-approved.html State panel allows campaign contributions by text message]&lt;/ref&gt; және Калифорния шенеуніктерінің экономикалық мүдделер туралы өтініштерін іздеу мүмкіндігі бар онлайн деректер базасын құрды.&lt;ref&gt;[https://www.mercurynews.com/2013/02/27/state-political-watchdog-agency-seeks-to-expand-searchable-online-conflict-of-interest-database/ State political watchdog agency seeks to expand searchable online conflict of interest database]&lt;/ref&gt; Равелдің қызметінде болған кезінде FPPC сонымен қатар мемлекеттік [[Шенеуніктік|шенеуніктер]] алған сыйлықтарды бақылау үшін ұялы телефон қосымшасын шығарды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140704184906/http://www.fppc.ca.gov/index.php?id=672 Mobile application for available gifts]&lt;/ref&gt;  және агенттіктің қоғамдық деректерін жақсырақ ашудың шығармашылық нұсқаларын зерттеу үшін [[Хакатон|хакатон]] өткізді.&lt;ref&gt;[https://www.codeforamerica.org/blog/2012/11/27/unlocking-new-value-from-government-data/ Unlocking New Value from Government Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422050508/https://www.codeforamerica.org/blog/2012/11/27/unlocking-new-value-from-government-data/ |date=2016-04-22 }}&lt;/ref&gt; FРРС төрағасы ретінде Равель ережелерді түсіндіру жобасын жасады, Калифорния ережелерін нақтылауға және рационализациялауға бағытталған.&lt;ref&gt;[https://www.cacities.org/UploadedFiles/LeagueInternet/ce/ce0b8d78-15fc-4fec-84b0-041ca5e73cf6.pdf FPPC UPDATE- NEW REGULATIONS AND OTHER DEVELOPMENTS]&lt;/ref&gt; Бұл жоба заңды көпшілікке түсінікті ету, мемлекеттік және жергілікті шенеуніктердің талаптарды жеңіл және аз ауыртпалықты сақтауына ықпал ету, сондай-ақ нормативтік [[Акт (құжаттама)|актілердің]] сот ережелері мен шешімдеріне сәйкестігін қамтамасыз ету үшін жасалған.&lt;ref&gt;[https://www.huffpost.com/entry/new-gift-regulations-for-_b_1095385 New Gift Regulations for California, Finally]&lt;/ref&gt; Басқа өзгерістердің ішінде FPPC сыйлықтар туралы заңдарды талдауға арналған нұсқаулықтар жасап, тақырып бойынша ережелерді қайта құрды.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121107134721/http://www.fppc.ca.gov/IPmeetings/2011/IP_Summary_201104_201106.pdf Political Practices Comission]&lt;/ref&gt; FPPC-де болған кезінде ол бірыңғай мемлекеттік желі орталығын (SUN) құрды, ол - &lt;ref&gt;[https://www.washingtontimes.com/news/2013/oct/17/states-out-to-expose-campaign-finance-abuses/ States out to expose campaign-finance abuses]&lt;/ref&gt; сайлау науқандарын қаржыландырудың ашықтығына ықпал ететін мемлекеттік және жергілікті [[Үкімет|үкіметтердің]] партиясыз тобы. Топ жалпыхалықтық жария етуді қамтамасыз ететін және қолдануға көмектесетін қоғамдық веб-сайт арқылы құқық қорғау, сот ісін жүргізу және науқанды қаржыландыру туралы мәліметтермен бөліседі.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140426125155/http://fppc.ca.gov/SUNCenter/about/ Sun Center]&lt;/ref&gt;

FРРС-ге келгенге дейін Равел Америка Құрама Штаттарының Әділет [[Департамент|департаментінің]] азаматтық бөлімінде бас [[Прокурор|прокурордың]] азаматтық істер және тұтынушылармен сот даулары жөніндегі көмекшісінің орынбасары болды.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140426125155/http://fppc.ca.gov/SUNCenter/about/ Assistant Attorney General Tony West Announces New Members to Civil Divisions Senior Leadership]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.paloaltoonline.com/news/2009/06/26/ann-ravel-joins-us-justice-department Ann Ravel joins U.S. justice department]&lt;/ref&gt; Ол сонымен қатар [[Санта-Клара (округ)|Санта-Клара]] округінің адвокатының кеңсесінде адвокат болып жұмыс істеді, сайып келгенде 1998 жылдан 2009 жылға дейін аудандық адвокат болып тағайындалды. Равель округті және оның сайланған шенеуніктерін ұсынды, мемлекеттік саяси [[Реформа|реформа]] туралы заң бойынша кеңес берді, Санта-Клара округінің Үкіметі мен қоғамдастық атынан қарттарға&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140722170407/https://www.sccgov.org/sites/cco/Special%20Projects/Financial%20Abuse%20Specialist%20Team%20(F-A-S-T-)/Pages/default.aspx Financial Abuse Specialist Team (F.A.S.T.)]&lt;/ref&gt;, білім беру құқықтарына және тұтынушылық дауларға қатысты сот даулары бойынша бағдарламалар бастады&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140723052449/http://www.sccgov.org/sites/cco/Special%20Projects/Educational%20Rights%20Project/Pages/default.aspx#selection-529.1-529.27 Educational Rights Project]&lt;/ref&gt;, сонымен қатар [[Калифорния]] [[Муниципалитет|муниципалды]] адвокаттарының тобына қосылды&lt;ref&gt;[https://www.mercurynews.com/2013/12/16/lead-paint-lawsuit-billion-dollar-ruling-in-santa-clara-county-led-suit-against-manufacturers/ Lead paint lawsuit: Billion-dollar ruling in Santa Clara County-led suit against manufacturers]&lt;/ref&gt;, штаттың бір жынысты некеге тыйым салуын алып тастау туралы сот ісін қозғады.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140830001447/http://www.sfcityattorney.org/index.aspx?page=58 A Public Sector Consensus for Marriage Equality]&lt;/ref&gt;

Равель [[Калифорния]] мемлекеттік адвокаттар алқасының басқарушы Кеңесіне [[губернатор]]&lt;ref&gt;[https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2013/06/21/president-obama-announces-more-key-administration-posts President Obama Announces More Key Administration Posts]&lt;/ref&gt;, Калифорния Сот Кеңесінің мүшесі&lt;ref&gt;[https://www.deseret.com/2011/8/2/20207397/ap-interview-campaign-watchdog-focuses-on-judges#ann-ravel-the-new-chairwoman-of-the-california-fair-political-practices-commission-discusses-the-increasing-partisanship-of-judicial-elections-during-an-interview-with-the-associated-press-in-sacramento-calif-tuesday-aug-2-2011-ravel-who-was-appointed-to-the-position-by-gov-jerry-brown-in-february-said-she-is-concerned-about-the-potential-influence-of-contributions-to-judicial-campaigns-and-that-the-commission-plans-to-begin-posting-information-about-political-donations-to-judges-on-its-web-site-next-year AP Interview: Campaign watchdog focuses on judges]&lt;/ref&gt; және [[Судья|судьялыққа]] үміткерлерді бағалау комиссиясының төрағасы болып сайланды. 1980 жылы Равел &quot;Сан-Хосе Меркьюри Ньюс&quot; газеті мен әйелдер мәртебесі жөніндегі комиссияның &quot;жетістіктер үшін кәсіби әйел&quot; сыйлығын, 1995 жылы-Заң мен әділеттілікке қосқан үлесі үшін Элизабет Энт сыйлығын, ал 2004 жылы Калифорния округтері қауымдастығының &quot;Құрмет шеңбері&quot; сыйлығын алды.&lt;ref&gt;[https://www.sccgov.org/sites/opa/nr/Documents/Ravel_Lwyr_of_the_Yr.pdf County Counsel Ann Miller Ravel ]&lt;/ref&gt; Калифорния адвокаттар алқасы Равелдің Мемлекеттік қызметке қосқан үлесін мойындады, оны жылдың Мемлекеттік адвокаты деп атады. 2014 жылы California Lawyer журналы оны мемлекеттік Заңға қосқан үлесі үшін жылдың Калифорния адвокаты деп атады.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140826122421/http://www.callawyer.com/clstory.cfm?eid=933765 California Lawyer Attorneys of the Year]&lt;/ref&gt;

Равелді Президент Обама 2013 жылғы 21 Маусымда федералды сайлау комиссиясының (ФИК) мүшесі етіп тағайындады және Сенат бекіткеннен кейін 2013 жылғы 25 қазанда қызметке кірісті. 2014 жылдың 24 қазанында Равель &quot;комиссияның Интернетке және басқа да жаңа технологияларға деген көзқарасын қайта қарауға&quot; шақырды...&quot;Оның бетіндегі ұсыныс дәйекті болуы керек:&quot;Комиссия ретінде біз сайлаудағы технологияның өзгеретін рөлін қарастырып, технологияның саясатымызды қалай өзгертетінін мойындауымыз керек. Осы себепті мен келесі жылы жаңа және дамып келе жатқан технологияларды және комиссияның қазіргі көзқарасы болашақ [[Инновация|инновацияларға]] қалай сәйкес келуі немесе сәйкес келмеуі мүмкін екенін талқылау үшін технологтарды, әлеуметтік кәсіпкерлерді, саясаткерлерді, саясаткерлер мен белсенділерді жинаймын&quot;.&lt;ref&gt;[http://s3.documentcloud.org/documents/1346032/final-checks-and-balances-statement-ravel.pdf BEFORE THE FEDERAL ELECTION COMMISSION]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allgov.com/news/appointments-and-resignations/chair-of-the-federal-election-commission-who-is-ann-ravel-150517?news=856501 Chair of the Federal Election Commission: Who Is Ann Ravel?]&lt;/ref&gt;

2015 жылдың мамырында Равел New York Times газетіне ФЭК алдағы 2016 жылғы президенттік сайлауды реттей алмайтыны екіталай деді. &quot;Заңдардың сақталуы ықтималдығы аз&quot;, - деді ол Нью-Йорк Таймс газетіне. - Мен ешқашан бас тартқым келмейді, бірақ менде елес жоқ. Адамдар ФЕК дисфункционалды деп санайды.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2015/05/03/us/politics/fec-cant-curb-2016-election-abuse-commission-chief-says.html F.E.C. Can’t Curb 2016 Election Abuse, Commission Chief Says]&lt;/ref&gt; Бұл дисфункционалды емес&quot; Равель FEC-тен 2017 жылдың 19 ақпанында кетіп, 2017 жылдың 1 наурызында күшіне енді.

2019 жылы Равель Калифорния штатының [[Сенат|сенаторы]] лауазымына сайлау науқанын бастады.&lt;ref&gt;[https://ravelforca.com/ Ravelforca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120050616/https://ravelforca.com/ |date=2020-11-20 }}&lt;/ref&gt; науқан кезінде Равел өзінің Сот төрелігі Аарон Перскийдің Брок Тернердің ісін қарау туралы пікірімен, оның ішінде Мишель Добердің пікірімен келіспеуіне байланысты дау тудырды, ол кері қайтарып алу науқаны туралы петицияны басқарды, ал Добер және басқа да кері қайтарып алу науқанының жетекшілері Равел мен оның жұмыс берушісі адвокат Джеймс &quot;Джим&quot; Макманистің сынымен ашық хат шығарды, ол да кері қайтарып алуға қарсы болды және Шанель Миллер Брок Тернердің жыныстық зорлық-зомбылығына, Равелді Макманис науқанының қайырымдылығын 2000 долларға қайтаруға шақырады.&lt;ref&gt;[https://www.sanjoseinside.com/the-fly/recall-persky-campaign-leaders-call-on-ann-ravel-to-return-donations-from-jim-mcmanis/ Recall Persky Campaign Leaders Call on Ann Ravel to Return Donations from Jim McManis]&lt;/ref&gt; Макманис Vogue тілшісіне: &quot;бұл әйел (Миллер) болған жоқ,&lt;ref&gt;[https://www.vogue.com/projects/13543901/brock-turner-judge-aaron-persky-recall-election-california Rape Culture Is on the Ballot ​i​n California]&lt;/ref&gt; Равел ол Перскийді тек &quot;принциптен&quot; бас тартудан қорғады және әлі де &quot;еске түсірудің негізгі себебіне&quot;қарсы науқанды қолдайды деді.&lt;ref&gt;[https://www.sanjoseinside.com/news/state-senate-hopeful-ann-ravel-says-she-regrets-endorsing-recalled-judge-aaron-persky/ State Senate Hopeful Ann Ravel Says She Regrets Endorsing Judge Persky’s Campaign]&lt;/ref&gt; Содан кейін қазір әйелдерге арналған [[Демократия|демократиялық]] белсенділер (DAWN) Равелдің Макманис науқанының қайырымдылығын қайтарудан бас тартуы және оның 15-ұсынысқа қарсылығы нәтижесінде мақұлдауын алып тастауға дауыс берді.&lt;ref&gt;[https://www.sanjoseinside.com/news/dawn-revokes-endorsement-of-state-senate-hopeful-ann-ravel/ DAWN Revokes Endorsement of State Senate Hopeful Ann Ravel]&lt;/ref&gt;

Равель сонымен қатар, негізінен бәсекелес кандидат Нора Кампостың [[Калифорния]] агенттері мен ПАК қызметкерлерінің жеке сақтандыру Федерациясы және Liberty Mutual Insurance Company Federal PAC федералды сақтандыру компаниясы сияқты сақтандыру компанияларынан және олармен байланысты ПАК-дан науқанға қайырмалдықтар алғаны үшін сынға ұшырады, дегенмен Равель жаппай науқан жүргізеді деп талап етті, сондықтан Пак-тан науқанға қайырымдылықтар сияқты жарналарды қабылдамайды.&lt;ref&gt;[https://sanjosespotlight.com/san-jose-senate-candidates-launch-attacks-over-campaign-funding/ San Jose: Senate candidates launch attacks over campaign funding]&lt;/ref&gt;

2020 жылдың 3 наурызында Калифорния джунглінде [[Премьер-Министр]] сол кездегі президенттік бастауыштармен бір уақытта Равель 2-ші орынға ие болды, осылайша [[Санта-Клара (округ)|Санта-Клара округінің]] сол кездегі басшысы Дэйв Кортеспен бірге 1-ші орынға ие болды.&lt;ref&gt;[https://results.enr.clarityelections.com/CA/Santa_Clara/101316/web.245375/#/detail/12 STATE SENATOR, DISTRICT 15]&lt;/ref&gt; Бірақ жалпы сайлауда Равель Кортестен жеңіліп қалды.&lt;ref&gt;[https://www.kron4.com/news/bay-area/east-san-jose-native-dave-cortese-wins-senate-d-15-race/ East San Jose native Dave Cortese wins Senate D-15 race]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sfchronicle.com/politics/article/Santa-Clara-County-Supe-Dave-Cortese-wins-state-15717883.php Santa Clara County Supe Dave Cortese wins state Senate seat representing the South Bay]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

[[Санат:Судьялар]]
[[Санат:Заңгерлер]]
[[Санат:Прокурорлар]]
[[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Демократия]]
[[Санат:Заңды тұлғалар]]
[[Санат:Калифорния университеті түлектері]]</text>
      <sha1>5ydyem7vbvt7tkf9ywqbr71ukwk529q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абылай ханның Қызыл ағашы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>657986</id>
    <revision>
      <id>3628363</id>
      <parentid>3624528</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мейрамггүл Жүманбетова</username>
        <id>182660</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Абылай ханның суреті салынды</comment>
      <origin>3628363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2777" sha1="tnbldf9jw8t88wwsf25bocfrra3y2n9" xml:space="preserve">{{Тұлға|Сурет=2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg}}{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
       '''Абылай ханның Қызыл ағашы''' —  [[Көкшетау]]дың маңында Абылай ханның есімімен байланыстырылған екі алаң бар: Үлкен және Кіші алаңдар. Осы орайда, «Абылай ханның Қызыл ағашы» деген жерде Абылай ханның басты алаңы орналасты деуге негіз бар. Бұл жерге жиырма жыл бұрын [[Бурабай]]дағы Абылай хан атындағы музейдің негізін қалаушы, Көкшетау өлкетанушысы Әмина Тұрсынбаеваның ұсынысымен [[мәрмәр]] тас орнатылған және оған ақын [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] жыр шумақтары жазылған:
{{Quotation|''Ертеде жел өтпейтін Қызыл ағаш,''

''Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш.''

''Қабірінен әулиенің Алашқа артық,''

''Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.''}}
Аңызға сүйенсек, «Ханның Қызыл ағашы» деп аталатын бұл алаңда [[Абылай хан]] [[құрылтай]], әскери жиналыстар, тағы да басқа көлемді іс-шаралар өткізіп отырған. [[Көкшетау тауы]]ның шығыс бөлігіндегі алаң «Абылай хан алаңы» деп аталды. «Көкшетау таулары Абылай ханды дұрыс шешім қабылдауға шабыттандыратын» деген аңыз сақталған. «Ханның Қызыл ағашы» деген топониммен бірге «Ханның Қызыл үйі» деген түсінік қалыптасқан, бұл жоғарыда аталған орыннан солтүстік-батыс бағытында орналасқан «Абылай ханның ордасы» деген ұғымды білдіретін.&lt;ref&gt;Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Көкшетау маңындағы тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Абылай хан]]</text>
      <sha1>tnbldf9jw8t88wwsf25bocfrra3y2n9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асхат Сәлімұлы Иманғалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>662268</id>
    <revision>
      <id>3628298</id>
      <parentid>3580670</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11190" sha1="dp0r1lxvxcwty9idwsr8lujqwoud3pz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = 
| Қазақша есімі        = Асхат Сәлімұлы Иманғалиев
| Шынайы есімі   =
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің]] ректоры
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = [[2011]]
| Басқаруын аяқтады        = [[2018]]
| Ізашары     =  [[Тұяқбай Зейтұлы Рысбеков|Тұяқбай Рысбеков]]
| Ізбасары           = [[Нұрлан Хабиболлаұлы Серғалиев|Нұрлан Серғалиев]]
| Титулы_2            = [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры
| Ту_2             =
| Ту2_2            =
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = [[2000]]
| Басқаруын аяқтады_2      = [[2008]]
| Ізашары_2   = [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]]
| Ізбасары_2         = [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]] 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             =
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         =  
| Туған күні      = 21.08.1953
| Туған жері     = [[Құлсары]], {{туғанжері|Жылыой ауданы|Жылыой ауданында}}, [[Атырау облысы]], [[Қазақ КСР]]
| Қайтыс болған күні        = 
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = 
| Әкесі               =
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons            = 
| Марапаттары            = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Парасат ордені}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
{{!}}-
{{!}} [[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері]] {{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
{{!}}} 
| Сайты            = 
}}
'''Асхат Сәлімұлы Иманғалиев''' ([[21 тамыз]] [[1953]], [[Құлсары]], [[Жылыой ауданы]], [[Атырау облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагогика ғылымдарының докторы (1999), профессор (1997).

== Өмірбаяны ==
Иманғалиев Асхат Сәлімұлы 1953 жылдың 21 тамыз айында [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Жылыой ауданы]] [[Құлсары]] қаласында дүниеге келген.

1961-1971 жылдары А.С. Пушкин атындағы орта мектебін бітірген. 

1971-1975 жылдары Гурьев педагогикалық институтының тарих-филология факультетін (“тарих” мамандығы бойынша) бітірген. 

1975-1976 жылдары Гурьев қаласындағы теміржол транспорты техникумында тарих пәнінің оқытушысы. 

1977-1979 жылдары Гурьев қаласындағы теміржол транспорты техникумның бастапқы комсомол ұйымының хатшысы.

1979-1982 жылдары [[Гурьев педагогикалық институты|Гурьев педагогикалық институтының]] педагогика және психология кафедрасының оқытушысы қызметінен бастайды. 1982 жылы аталған кафедраның аға оқытушысы. 

1985 жылы Ы. Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын аяқтап, педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алады.

1986-1989 жылдары Жалпы және халықтық педагогика кафедрасының аға оқытушысы, доценті, профессоры, Педагогика және тарих-филология факультеттерінің деканы. 

1989-2000 жылдары Ғылыми істер жөніндегі проректор.
 
2001-2008 жылдары 13.00.01-Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика мамандығының педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесіне диссертация қорғау бойынша мамандандырылған кеңесінің төрағасы. 

2000-2008 жылдары Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректоры қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/309/ ИМАНҒАЛИЕВ АСХАТ СӘЛІМҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518071648/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/309/ |date=2021-05-18 }}&lt;/ref&gt;

2008-2009 жылдары Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректорының кеңесшісі. 

2009 жылы «Каспий жағалауы академиясы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып сайланады.

2011-2018 жылдары [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің]] ректоры қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/news/96084/ Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры лауазымына Асхат Сәлімұлы Иманғалиев тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық жұмыс ==
1999-2004 жылдары Атырау қалалық мәслихатының депутаты болып сайланады. 

2004-2011 жылдары Атырау облыстық мәслихатының депутаты және 2005 жылдан «Нұр Отан» партиясы Атырау облыстық Саяси Кеңесінің мүшесі. 

2005 жылы Қазақстан Республикасы Президенті сайлауында «Отан» партиясы Атырау облыстық штабының, 2007 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі сайлауында «Нұр Отан» партиясының Атырау облыстық штабының төрағасы қызметін атқарады. 

2012 жылдан Батыс Қазақстан облыстық мәслихатының депутаты болып сайланды (бесінші шақырылым). 

== Еңбектері ==
Педагогика ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (1999), доцент (1991), профессор ЖАК (1997), Әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі (2000), Қазақ білім академиясының академигі (2006). 

«Жоғары сынып оқушыларының сауықтыру дене тәрбиесі жүйесіндегі педагогикалық валеологияның дамуы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 

100 астам ғылыми жұмыстардың авторы, соның ішінде: «Развитие идей валеологии и физического воспитания детей в казахской этнопедагогике», «Прогрессивные идеи и опыт народного воспитания у казахов», «Педагогическая валеология» сынды жеке шығарған оқу құралдары, бірігіп шығарған «Валеология. Учебник для школ», «Валеология. Оқулық» және «Валеология»- Жоғары сынып оқушыларына арналған электронды оқулықты айтуға болады. 

== Марапаттары ==
«Парасат» ордені, «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі», «Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің құрметті қызметкері», «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытудағы үлесі үшін» төс белгілері, А. Байтұрсынов атындағы және Ы. Алтынсарин атындағы медальдары, «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясының 10 жылдығы» мерейтойлық медальдары, Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін» ескерткіш медалі, Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың, Қазақстан Республикасының білімі мен ғылымы корпоративті қорының Алғыс хаттары және әртүрлі деңгейдегі грамоталармен мараптталған. 

== Сілтемелер ==

[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>dp0r1lxvxcwty9idwsr8lujqwoud3pz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nurken</title>
    <ns>3</ns>
    <id>664709</id>
    <revision>
      <id>3628099</id>
      <parentid>3625801</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T19:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айтуған Жеткбаев</username>
        <id>183089</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақаланы қарап шығу туралы өтініш */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3628099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29086" sha1="neursmgxif5lsl18yc1p6472b1zf39l" xml:space="preserve">{{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}}

== Жойылған мақала турасында ==

Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05)

== Update request ==

Hello, Nurken. 

Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? 

After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). 

Here is the official statement from Buckingham Palace: 

https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace 

Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)

:Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
:I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жылжыту ==

Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

:Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Translation request ==

Hello, Nurken. 

Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? 

Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05)

:Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)
::Hello, Nurken. 
::I withdraw the request, because both articles have been created.
::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

== Мақаланы жоюу ==

@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05)

:Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05)

== конкурсқа қатысу ==

Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді?  [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)

:Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

== Запрос на перевод ==
Доброго дня!

Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05)

== -ші, -шы  ==

-ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05)

:Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]:
:Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б.
:[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05)
::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет.
::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712]  Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)
:::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес.
::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз.
::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
:::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05)
:::::::Сонымен, неге форумға жазбадың? Консенсуссыз не нәрсенің дұрыс екенін шешуге саған кім құқық берді? Және бұдан былай DEFAULTSORT үлгісін қоспа. Егер қосатын болсақ, онда бот арқылы бірден барлық мақалаға қосу керек, ал мына түріңмен бүкіл реттілікті бұзып жатырсың [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:32, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)
::::::::Форумда талқы бастадым. Жалпы DEFAULTSORT-тың қалай реттілікті бұзғанын білмедім. Түр-түрлі есімдердегі тектің қайда екені әртүрлі болады ғой. Мысалға қытай аты-жөнін алсақ, біріншісі — тегі, екіншісі — есімі (сонда [[Си Цзиньпин]]дегі есімі Цзиньпин, тегі Си), сондықтан бот қолданған күрделі шықпақ. Оған қоса қате аталған мақала жетеді. Кеше ғана тегі алдында кеткен қазақ тұлғасы мақаласын жылжыту керек болды. Бір мақаладағы DEFAULTSORT-тың бар болғаны, бірақ басқада жоқ болғаны реттілікті бұзады десеңіз, онда уикилендірумен айналысқанды да қоймадық па. Реттілікті бұзады емес пе. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)
:::::::::Мен сені түсінбей тұрмын. Егер, мысалы, Алфавит бойынша тұлғалар санатын қарайтын болсаң, онда бәрі белгілі бір реттілікпен — аты, әкесінің аты, фамилия бойынша тізіліп тұр. Ал сен DEFAULTSORT үлгісін қосқан кезде, бұл мақала жалпы реттіліктен шығып кетеді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)
::::::::::Менің қалағаным — тұлғалардың санаттарда есімі емес, тегі арқылы реттелгені. Мысалы, [[Мұхтар Шаханов]]тың М әрпі емес, Ш әрпінде болғаны. Орыстар бұлай болсын деп тұлғаларын Шаханов, Мухтар; Байден, Джо деп кеткен. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. мамырдың 30 (+05)
:::::::::::Сенің не істегің келгенін түсіндім. Менің айтпағым: бұл үлгіні қосқан кезде мақалалар тегі (фамилиясы) бойынша көрінеді, ал бұл үлгі жоқ қалған мақалалардың бәрі аты бойынша тұр. Соның кесірінен жалпы реттілік бұзылады. Сондықтан, бұл үлгіні қосатын болсақ, жекелеген мақалаларға емес, бірден барлық мақалаға қосу керек [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. мамырдың 30 (+05)
::::::::::::Бірте-бірте реттілік орнайды [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 01:55, 2026 ж. мамырдың 30 (+05)
:::::::::::::Бұл біржақты шешілетін мәселе емес [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 04:42, 2026 ж. мамырдың 30 (+05)

== Объединить ==

Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы:

1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана»

2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана»

3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05)

:Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)
::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)

== Объединение  ==

Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы:

1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана»

2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич»

3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович»

4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана»

5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05)

:Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05)
::Рақмет!❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 08:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05)

== АҚШ телевидение актерлері ==

АҚШ телевидение актерлері - Санат:АҚШ телевизия актерлері қолмен ауыстырып шығу керек. Мақала сияқты санатты сілтеу салуға болмайды. Мақаланың ішіне кіріп, үлгіні түзету керек [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:52, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05)

:+ бот бар ма? Осындай жартылай автоматты заттарды сонымен көмегімен жасаған дұрыс. Сонда жуықтағы өзгерістерге көрінбейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:59, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05)
::Бот басқаруды білмеймін, білсем қолданатын едім [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:56, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05)
:Осымен айналысып жатқан едім, ойым бөлініп қалды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:55, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Дауыс беру ==

@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] қайырлы күн! CEE Meeting 2026 бетте өз дауысымды қалдыруға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. мамырдың 19 (+05)

:Бұғатталған емессіз, дауыс берсеңіз болатын сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05)

== CEE MEETING 2026 ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Заңдар ==

Сәлеметпісіз! Президент туралы конституциялық заң қабылданыпты, бірақ ол конституциямен қатар ғана күшіне енеді. Қазірден мақаланы жаңарта берейік пе әлде ертелеу бола ма -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 03:32, 2026 ж. мамырдың 21 (+05)

:Ертерек жаңартсақ болады. Осы заң қабылданаДЫ деп. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05)
::Жақсы -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 13:12, 2026 ж. мамырдың 21 (+05)

== Объединение ==

Здравствуйте могли бы объединить эти английские статьи с их русскими и казахскими версиями: Marat Sultangaziev, Beibit Isabayev, Ermağanbet Bölekpaev, Murat Ergeshbayev, Asain Baikhanov, Gauez Nurmukhambetov, Nuralkhan Kusherov (все они акимы регионов), Dmitry Malakhov (это статья объединена только с казахской версией), Janat Elimanov, Supreme Judicial Council of Kazakhstan, Saiasat Nurbek, Ministry of Science and Higher Education (Kazakhstan) [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 19:29, 2026 ж. маусымның 11 (+05)

:Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:34, 2026 ж. маусымның 13 (+05)
::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 20:31, 2026 ж. маусымның 13 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:16, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== Мақаланы қарап шығу туралы өтініш ==

Сәлеметсіз бе!

Мен Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы дайындап, әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болса, мақаланы қарап шығып, талаптарға сай болса жариялауға көмектессеңіз, өте риза болар едім.

Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетемін.

Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:25, 2026 ж. шілденің 10 (+05)</text>
      <sha1>neursmgxif5lsl18yc1p6472b1zf39l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арон Қабышұлы Атабек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666835</id>
    <revision>
      <id>3628141</id>
      <parentid>3530850</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27208" sha1="myyr26ou124lw08b7jkrcbej4drgai6" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Арон Атабек
|Сурет=Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg
|Туған күні=31.01.1953
|Қайтыс болған күні = 24.11.2021
|Туған кездегі есімі=Нұтушев Арон Қабышұлы
|Туған жері=Нарын-Худук, Лиман ауданы, [[Астрахан облысы|Астрахань облысы]], [[Қалмақ Автономиялы Советтік Республикасы|Қалмық КСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]]
|Азаматтығы={{ту|КСРО}} [[КСРО]] &lt;br&gt;
{{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан]]
|Әкесі=Нұтушев Қабыш
|Анасы=Нұтушева Жәния
|Балалары=Алма Нұтушева|Марапаттары=Imprisoned Artist 2010 (Freedom to Create),  &quot;Свобода&quot; Республикалық премиясы 2008
|Сайты=http://aronatabek.com|Қайтыс болған жері=[[Алматы]], [[Қазақстан]]}}
'''Арон Атабек''' Нұтушев (31.05.1953, Нарын-Худук, Лиман ауданы, Астрахань облысы, Қалмық КСР, РСФСР - 24.11.2021) — қазақстандық оппозиция жетекшісі, ақын, публицист, саяси белсенді, тәңіршілдіктің қайта жандануының идеологы. [[Шаңырақ оқиғасы (2006 жыл)|Шаңырақ ықшам ауданындағы жаппай тәртіпсіздік]]ті (2006 жыл) ұйымдастырғаны үшін және полицияны өлтіруге, сондай-ақ тұтқында кепілгер ұстағаны үшін деген баптармен айыпталған. 

== Өмірбаяны ==
Арон Нұтушев [[1953 жыл|1953 жылы]] 31 қаңтарда Қалмақ АКСР совхоз төрағасының отбасында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Беріш]] руының Есенқұл бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zagranburo.org/%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B4-%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%B2-%D0%BD%D0%B0%D1%88-%D1%81-%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%86-%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81/|title=Рашид Нутушев: «Наш с Ароном отец спас деятелей культуры от верной смерти» — Заграничное бюро оппозиции Казахстана.|website=zagranburo.org|access-date=2021-11-27}}&lt;/ref&gt;  Атабектің атасы қуғынға ұшырап, атылып кеткен. Әкесі Қазақстанды (Гурьев облысы) ерте жастан ашаршылық кезінде тастап, ГУЛАГ-тан аман қалды. Босатылғаннан кейін бұрынғы аман алып қалған досын еске алып, үлкен ұлын Арон деп атады. Атабек Қазақстанға алғаш рет (1971 ж.) 18 жасқа толғанда келді. Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1974). Оқуды бітіргеннен кейін Ленинград мемлекеттік университетінің моңғолистика және түркология кафедрасында аспирантурада оқыды, содан кейін Госкино және &quot;Мектеп&quot; баспасында редактор болып жұмыс істеді, бірқатар Алматы университеттерінде сабақ берді. Ақын, публицист, аудармашы ретінде қызмет етті, кино мәселелері туралы сыни мақалалар, сондай-ақ түркология мәселелері бойынша жұмыстар жазды. Сол жылдардың өзінде &quot;Атабек&quot; лақап атын қолданған.

== Саяси өмірбаяны ==
1986 жылы Алматыда қазақ жастарының Желтоқсан көтерілісіне қатысқан (Желтоқсан-86). Кейін 2 жыл бойы Қазақстанның түкпірінде жасырынуға мәжбүр болды. 1989 жылдың сәуірінде &quot;'''Саяси талаптар. КСРО халық депутаттарының 1 съезіне хат'''&quot; тарихи құжатын ұйымдастырушы.

Хатта мынадай талаптар қойылды:

a) 1986 жылғы желтоқсанда болған толқуларға байланысты КОКП ОК Саяси Бюросының саяси бағалауын қайта қарау және наразылықтың барлық қатысушыларын босату;

b) Қазақстанға мемлекеттік егемендік беру.

1989 жылдың тамызында Атабек Қазақстандағы алғашқы &quot;Жерұйық&quot; Қазақ ұлттық-патриоттық қоғамын ұйымдастырды. 1989 жылдың қарашасында &quot;Жерұйық&quot; қоғамының атынан Алматы қаласының қалалық атқару комитетіне 1986 жылы Алматыда болған желтоқсан оқиғаларының құрбандарын еске алу үшін тризнаны өткізуге рұқсат беру өтінішімен жеке өзі өтініш берді. Ол қуғындалып, &quot;Жерұйық&quot; қоғамы таратылды.

1989 жылы 13 желтоқсанда А.Атабек пен &quot;Жерұйық&quot; пен &quot;Желтоқсан&quot; серіктестерінің бастамасымен мединститут ғимаратында желтоқсан оқиғаларының құрбандарын еске алу мақсатында алғашқы митинг өткізілді. 1989 жылғы желтоқсаннан 1990 жылғы қаңтарға дейін Алматыда желтоқсанның 3 жылдығына арналған митингілер өтті.

1989 жылдың желтоқсанында 12 бейресми ұйым көшбасшыларының құрамында ҚКП бірінші хатшысы Н. Назарбаевтың қабылдауында болды, онда ол &quot;Съезге хатта&quot; айтылған саяси талаптарды жалғыз қойды.

1990 жылдың қаңтарында Н. Назарбаевтың жастармен кездесуі кезінде, АХБК Мәдениет сарайында тарихта алғаш рет желтоқсан құрбандарын бір минут үнсіздікпен еске алуды талап етті; бұл ретте залдың жартысы көтерілді, екінші жартысы — шенеуніктер мен белсенділер отыруды жалғастырды; Н.Назарбаевтың өзі көтерілгеннен кейін ғана қалғандары да орнынан тұрды.

'''Шет елдерге қоныс аударуы'''

1990 жылдың сәуірінде &quot;Алаш&quot; ұлттық тәуелсіздік партиясының құрылғаны туралы жариялап, оның төрағасы болады. Аттас атауы бар заңсыз газет шығарып, Алматыдағы бірқатар ірі саяси манифесттердің ұйымдастырушысы болады. 1991 жылы қуғын-сүргіннің салдарынан Атабек Мәскеуге кетуге мәжбүр болады, онда &quot;ХАҚ&quot; саяси газетін шығаруды жолға қояды және &quot;Алаш және қазақ ұлты&quot; кітапшасын шығарады. Атабек өзінің газетінде диссидент Кәрішал Асановтың &quot;халық тағдыры туралы ойлар немесе егемендіктің елесі туралы сөз&quot;, Самиздат кітабынан &quot;Президенттің күлкісіне сенбеңдер&quot;деген атпен үзінділер жариялады&lt;ref&gt;https://www.kommersant.ru/doc/29998&lt;/ref&gt;. 1991 жылы &quot;Алаш&quot; партиясы Ислам фракциясының мүшелері бірінші басшы болмаған кезде Қазақстанның мүфтиі Рәтбек Нысанбаевты қызметінен ығыстыруға әрекет жасайды, соның нәтижесінде бірнеше алаштықтар тұтқындалады&lt;ref&gt;https://www.kommersant.ru/doc/2072&lt;/ref&gt;. Атабек Ислам фракциясының күрес әдісімен бөліспей және &quot;төңкерісті&quot; саяси қателік ретінде белгілей отырып, тұтқындалған исламистерді, &quot;Алаш&quot;партиясының мүшелерін босатуға бірқатар әрекет жасауда. Оның бастамасымен және оның қаражатына Мәскеуден үш адвокат келді, тағы екеуін Әзірбайжан Халық майданы жіберді; отандық, мәскеулік және шетелдік БАҚ пен құқық қорғау ұйымдары жұмылдырылды; РКФСР Жоғарғы Кеңесі төрағасының орынбасары Рамазан Абдулатиповтан Президент Назарбаевқа алаштықтарды кешіру туралы өтініш хат алынды.

1992 жылы наурызда Атабек Мәскеудегі жеке пәтерінде мәскеулік ОМОН-ның  және қазақстандық екі өкіл: Бас прокуратураның аға тергеушісі Қошанов пен ІІМ полковнигі Семеновтың күшімен тұтқындалады&lt;ref&gt;https://www.kommersant.ru/doc/6081&lt;/ref&gt;. Атабекке екі баппен айып тағылды: а) мүфти Р.Нысанбаевтың өмірі мен денсаулығына қастандық жасауды ұйымдастыру; б) белгілі диссидент Кәрішал Асановтың Президент Назарбаевқа нұқсан келтіретін фактілермен мақаласын &quot;ХАҚ&quot; газетінде жариялау. Атабекті қол кісендерімен Мәскеуден Алматыға апаруға әрекет жасалды. Алайда Ресей мен шет елдердің демократиялық және Ислам қоғамы танымал диссидент ақынды қорғауға келді. Нәтижесінде Атабек уақытша Мәскеуде қалып, Ресейден бір айға кетуге бұйрық берді. Сауд Арабиясы, АҚШ және Германия саяси баспана ұсынды. Кейінірек Атабек былай деп жазады: (дәйексөзден үзінді) {{Дәйексөз|&quot;...Егер мен Батысқа кетсем, мен ешқашан орала алмаймын. Сондықтан мен Әзірбайжанды таңдадым, сонымен қатар екі елде де түркі-демократтар болды... &quot;}} 
1992 жылы сәуірде Атабек Әзірбайжан президенті Абульфаз Ельчибейден ресми шақыру алып, отбасымен және бірнеше адал серіктерімен Бакуге кетті. Қазақстан мен Әзірбайжан тараптары бірқатар келіссөздер жүргізеді, нәтижесінде Әзірбайжан саяси баспана беру бойынша өз міндеттемелерін орындамайды. Саяси эмиграцияға мәжбүр болған Атабек &quot;Түркістан&quot; комитетін құруға бастамашы болады (оның құрамына Қазақстаннан, Қырғызстаннан, Өзбекстаннан және Түркіменстаннан келген оппозиционер-эмигранттар кірді), Қарабақ пен Шешенстан бойынша инспекторлық сапарларға қатысады. Түркияның Анталья қаласында өткен Түркі халықтарының Бірінші Дүниежүзілік құрылтайына қатысады. 1993 жылы Әзірбайжанда билікке келген г. Алиева Атабек Әзірбайжаннан кетіп, бірнеше ай бойы әйелі мен кішкентай балаларымен Солтүстік Кавказ аумағында болды. Сол жылы Мәскеуге келеді. Отбасы Алматыға туыстарына көшіп келеді, Атабектің өзі бірнеше жылын Ресейде өткізеді. Тек 1996 жылы ғана Атабек Қазақстанға оралады.

'''Елге оралуы'''

1996 жылдан 2002 жылға дейін Атабек саяси қызметпен айналыспайды, алайда одан әрі қудалау мен тұтқындау мүмкіндігін жоққа шығармайды. Тұрақты табысы мен құжаттары жоқ ол жалдамалы пәтерлер мен саяжайларға тұрақтап жүруге мәжбүр болды. 1998 жылы Атабек өзінің өлеңдер жинағын шығарады. 1998-2000 жылдары &quot;Құл-тегин ескерткіші&quot; (Б.з. д. 732 жылы) — ежелгі түркі поэзиясының стеласын орыс тіліне аударумен айналысады. Ғылыми түсініктемесі бар бірегей Поэтикалық аударма (бұған дейін в.Томсен, в. Радлов және т. б. ғылыми проза жанрындағы аудармалар белгілі) &quot;Йоллығ-тегин. Құл-тегин ескерткіші&quot; 2000 жылы достарының қаражатына жарық көрген. 2003 жылдан 2005 жылға дейін &quot;Абай поэзиясын сүйетіндер халықаралық клубы&quot; жанындағы &quot;Amanat&quot;әдеби журналында редактор болып жұмыс істейді. 2004 жылы Қазақстанның саяси өміріне белсене араласып, &quot;қазақ ұлты&quot;қоғамының ұйымдастырушысы және төрағасы болды. ҚДТ және басқа да оппозициялық партиялардың бірқатар акцияларына қатысады. 2005 жылдың наурыз айында Атабек Қазақстанның Халық майданы &quot;Қазақ мемлекетін&quot; ұйымдастырды. Сол жылдың маусым айында үйсіз қазақтардың құқықтары үшін қозғалыстың бастамашысы болып, Әйгерім, Шаңырақ, Бақай, Ұлжан және т.б. шағын аудандарындағы өзқұрылыс алаптары үшін, сондай-ақ күштеп көшіруге ұшыраған (Нархоз, АХБК және т. б.) жатақханалар тұрғындары үшін &quot;ұжымдық өзін-өзі қорғау&quot; жүйесін құрады. Арон Атабек Едігеев тегімен жаңа құжаттар алады (Бұрынғы&amp;nbsp; тегі Нұтушев болатын).

== Шаңырақ ықшам ауданындағы үйлерді қорғау оқиғасы ==
2006 жылдың 2 мамырында Атабек Бақай ауданында заңсыз салынған үйлерді қорғауға қатысып, ОПОН қызметкерінің таяқпен ұруынан тізе жарақатын алған. Ғимараттарды қорғау әрекеті сәтсіз аяқталады - сол жылдың 7 шілдесінде билік 500-ге жуық үйді бұза алды. Журналистер алдында сөйлеген сөзінде Атабек жұртшылықты өз бетімен салынған ғимараттар мен жатақханалар мәселесіне құлақ асып, билікті тұрғын үйлерді бұзуға мораторий жариялауға шақырды. ҚР Парламентінің депутаттарына 20 минуттық деректі фильм көрсетілді.

Үйлерді бұзу талпынысы аудан тұрғындарының полицейлермен және арнайы жасақ әскерлерімен қақтығысына ұласты, нәтижесінде тұрғындардың кепілдікке алған учаскелік полицей үстіне бензин құйылып өртенді. Полицей 12 тәуліктен соң күйіктен ауруханада көз жұмды.

Билік пен шаңырақ тұрғындары арасында медиатор рөлінде болған және ОПОН жасағының кезекті шабуылының нәтижесінде бас сүйек-ми жарақатын алған Арон Атабек өзінің серіктерімен Алматы қаласының Қалқаман ауруханасына жеткізілді. Алайда, Атабекті ауруханаға жатқызудан бас тартылды, 2006 жылғы 14 шілдеде шаңырақта азаматтық зардап шеккендерді ауруханаға жатқызуға жасырын тыйым салынғандықтан, Атабекті ұстау ауруханада жүргізілді, бірақ ауыр жағдайды ескере отырып және достарының сендіруімен Атабек әлі де қаладан шықпау шартымен уақытша босатылды. Медициналық көмек болмаған кезде жараланған Атабекке күтім жасауды туыстары үйде жүзеге асырды. 2006 жылдың 17 шілдесінде Арон Атабек куәгер ретінде жауап алуға шақырылды, бірақ ешқашан ІІББ ғимаратынан шығарылған жоқ.

Арон Атабектің полицейдің өліміне кінәлілігі дәлелденбеді. Алайда бұған қарамастан 2008 жылдың 5 қазанында Алматы қалалық соты Аронды 18 жылдық қатаң режимге соттады, тек 15 жылын ғана өтеді, бостандығынан айыру уақыты [[2006 жыл|2006]] жылдың 17 шілдесінде басталды, 1 қазан 2021 жылы мерзімінен бұрын түрмеден босатылды.

Құқық қорғаушылар Аронды саяси тұтқын деп мойындайды, ал сот процесі мен үкімді саяси тапсырыс деп бағалайды.&lt;ref&gt;https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-political-prisoner-aron-atabek/25147820.html&lt;/ref&gt; Аронның өзі кінәсін мойындамады және кешірім сұраудан бас тартты.&lt;ref&gt;https://rus.azattyq.org/a/1608907.html&lt;/ref&gt; Атабек өтеген мерзімінің жартысынан көбін карцер жағдайында және колониялар мен түрмелерде жалғыз қамауда өткізді. Оқшауланғанына қарамастан, Арон Атабек адам құқықтары, саяси режим және ҚР пенитенциарлық жүйесі тақырыптарында өлеңдер мен мақалалар жазуды жалғастырды. Әдетте, жарияланымдар кейінгі сотпен және күшейтілген ұстау түрмесіне ауыстырумен сәйкес келді. Осылайша, Атабекті Қаражал қаласының көшпелі соты &quot;Әкімшілікке бағынбағаны үшін&quot; Қазақстанда Президент режімін сынаған мақалалар мен өлеңдер интернетте жарияланғаннан кейін 2009 жылғы қарашада жалпы мерзімін өзгертпей, аса қауіпті қылмыскерлер қатарына саналып 2 жылға бас бостандығынан айырды. Қолжазба интернетте жарияланғаннан кейін 2012 жылдың қараша айында &quot;мүлікке қасақана зиян келтіргені&quot; үшін қайта сотталды. 2013 жылдың қазан айында Қарағанды облысының кассациялық сотының шешімімен екінші 2 жылдық жаза мерзімі жойылды. 2014 жылдың сәуір айында АП-162/1 мекемесіне әкетілді, онда айып изоляторында ұсталды. ҚР билігіне Арон Атабекті қорғау мақсатында Халықаралық ПЕН-клубы және оның Еуропадағы бөлімшелері жүгінді. Халықаралық Амнистия ақынның түрмедегі жағдайына алаңдаулы болды.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140605082018/http://www.amnesty.org/en/for-media/press-releases/kazakhstan-no-accountability-entrenched-torture-2013-07-11&lt;/ref&gt;

'''Бас бостандығынан айыру орындарының тізімі және онда болған жылдары'''

* 2006-2008 жылдар кезеңінде Алматы қаласындағы уақытша ұстау изоляторы;
* АК-159/22 мекемесінде Қаражал қ., айыппұл изоляторы (АОО), камералық үлгідегі үй-жай (ККТ), карцер, 2008-2010 жж., 2012 ж., 2013 ж. кезеңінде күшейтілген ұстау стационары (СОС) ;
* УК-161/12 мекемесі Арқалық қ. &quot;ПЛС&quot; корпусы (өмір бойы бас бостандығынан айыру ), бір адамдық камера, тәулік бойы бейне-бақылау, 2010-2012 жж., 2013 ж. кезеңінде мерзімін өтеген.;
* Астана қ. тергеу изоляторы (2010 ж., 2012 ж.), Қарағанды қ. (2008 ж., 2013 ж.) — қайта жіберілген түрмелер — айып изоляторы, карцер;
* 2014 жылдың сәуір айынан бастап Павлодар қ. АП-162/1 мекемесі, айып изоляторы, жеке камера.
== Түзету мекемесінен шығуы ==
2021 жылы 18 тамызда Павлодар облысындағы АП-162/1 түзету мекемесінде өтеп жатқан Арон Атабекке ҰААТ (ұлттық алдын алу тетіктері) қатысушылары 18 тамыз күні барып азаматтық белсендінің халін білді&lt;ref&gt;https://bureau.kz/kk/ysty%d2%9b/quqyq-qorghawshylar-aron-atabekpen-kezdesti/&lt;/ref&gt;.  Оның адам аярлық күйге түскен суреті әлеуметтік желілерге тарап кетті.

[[2021 жыл|2021]] жылдың қазан айының 1-і күні, қайтыс болардан 54 күн бұрын денсаулығына байланысты түрмеден босатылып, Алматыға ұшып, өз үйіне оралды.

== Қайтыс болуы ==
Арон Атабек Нұтушев 2021 жылы 24 қарашада жүрек тоқтауыдан қайтыс болды&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/a/31577256.html &quot;Ауруханада жүрегі тоқтады&quot;. Арон Атабек қайтыс болды]&lt;/ref&gt;. Алматы қаласындағы Бағанасыл зиратында жерленген.

==== Қайтыс болғаннан кейінгі сауықтыруы ====
Арон Атабек қайтыс болғаннан кейін оның қызы Алма Нұтушева Қазақстан Президентінің атына Шаңырақ оқиғасы бойынша істі қарауды және әкесін қайтыс болғаннан кейін сауықтыруды талап етіп петиция мен [https://www.svoboda.org/a/dochj-umershego-kazahskogo-dissidenta-zapustila-petitsiyu-s-trebovaniem-reabilitirovatj-ego-posmertno/31842525.html үндеу] жариялады.{{Дереккөздер жетіспейді}}{{Толықтыру}}

== Таңдаулы шығармалары ==

* Йоллыг-Тегин. Памятник Куль-Тегина. — Алматы: Кенже-пресс, 2000.
* Тәңіршілдік - қазақтардың ұлттық өз-өзін тану негізі (орыс тілінде) “Безнен юл. газеті N1 февраль. 2006 г. Набережные Челны&lt;ref&gt;http://tengrianctvo.narod.ru/stat/cam_kaz.htm&lt;/ref&gt;

== Сілтемелер ==
{{дереккөздер}}

== Дереккөздер ==

# [https://www.azattyq.org/a/aron-atabek/31418090.html &quot;Былтыр ширақ еді, қазір өлім туралы айтады&quot;. Құқық қорғаушылар Арон Атабекпен кездесті]
# [https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-shanyrak-events-fifteen-years-aron-atabek/31356060.html &quot;Диссиденттен саяси тұтқынға айналды&quot;. Арон Атабек және Шаңырақ оқиғасы&quot;.]
# [https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-writers-and-poets-has-called-toqaev-to-release-dissident-aron-atabek/31124765.html Арон Атабекті босатуды сұраған үндеуге ресейлік құқық қорғаушылар да қосылды. Нұр-Сұлтан үнсіз]
# [https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-aron-atabek/31121543.html Ақын-жазушылар Тоқаевтан Атабекті босатуды сұрайды. Ал диссидент &quot;екі қолын көтере алмайды&quot;]

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]</text>
      <sha1>myyr26ou124lw08b7jkrcbej4drgai6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3628296</id>
      <parentid>3627839</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3628296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16891" sha1="ts9hufyjnky1bveop6hxmlqsk4v8l73" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88016||2859||391||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||96265||76586||11054||229||3386||234||110||5818||742
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2243||909||49||0||957||136
|-
|4||3||{{u|Мағыпар}}||84944||79810||885||635||37||388||0||2885||49
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55561||30519||3588||368||5769||944||2238||4785||5201
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48729||40011||1761||102||628||17||9||4479||40
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38488||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||10||{{u|Ulan}}||30436||23962||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||9||{{u|1nter pares}}||30328||28266||213||7||628||70||0||1421||146
|-
|11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844
|-
|12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||11||{{u|Орел Карл}}||22652||21353||779||39||137||4||0||121||11
|-
|14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13874||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|15||12||{{u|Sagzhan}}||20465||19164||419||43||206||11||0||320||87
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||19357||10017||1349||41||6916||115||8||429||51
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17192||12220||224||7||135||162||8||2486||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12989||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11279||6812||508||0||102||512||0||615||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10140||7969||1229||40||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32
|-
|26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8156||5727||27||5||1867||204||0||172||52
|-
|29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|30||35||{{u|Nurtenge}}||7949||5420||977||137||628||59||24||532||198
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||57||{{u|Madi Dos}}||4505||3077||214||63||53||50||0||637||122
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4425||3882||4||0||11||7||0||418||5
|-
|51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||48||{{u|Makenzis}}||3680||3623||5||0||0||0||0||46||5
|-
|54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2997||193||0||18||0||0||50||8
|-
|59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||68||{{u|ShadZ01}}||3205||2543||348||110||105||0||0||4||0
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||59||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2894||1869||314||0||91||55||0||434||4
|-
|70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||76||{{u|G55}}||2468||2295||0||50||0||0||0||0||2
|-
|81||90||{{u|Balaburgem}}||2466||1750||11||29||31||59||0||182||48
|-
|82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44
|-
|85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||88||{{u|RaiymbekZh}}||2100||1784||8||0||20||0||0||81||86
|-
|94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1606||1338||1||0||106||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1539||1347||0||0||7||0||0||123||9
|-
|109||95||{{u|Gliwi}}||1529||1523||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||144||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||119||{{u|Ziv}}||1155||1082||60||0||0||2||0||9||2
|-
|128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||140||{{u|Wikuiser}}||1069||773||142||0||62||0||43||18||4
|-
|137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|139||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||142||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||141||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||149||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||793||707||15||0||20||0||0||2||0
|-
|159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|161||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|166||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0
|-
|169||145||{{u|Mheidegger}}||726||752||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||156||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|172||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0
|-
|176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|181||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|182||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1
|-
|183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0
|-
|196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|204||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|205||175||{{u|Tuttiorchestra687}}||580||576||0||0||0||0||0||6||2
|-
|206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|223||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>ts9hufyjnky1bveop6hxmlqsk4v8l73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3628364</id>
      <parentid>3627906</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3628364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="f1g99eawzhly87chnkxwea9ttycb348" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515623||380100||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131247||957||0||13593||6||0||44||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132432||127401||723||15||62||17||10||2859||1320
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119563||112797||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113601||1||0||0||0||0||0||113600||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105851||88195||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||88190||88190||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79300||79285||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50446||50153||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26599||22823||42||0||3648||2||0||62||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14589||13607||432||1||0||83||0||387||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7975||5420||977||137||628||40||24||532||198
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1120||1046||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>f1g99eawzhly87chnkxwea9ttycb348</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3627983</id>
      <parentid>3627612</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3627983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103930" sha1="2t9qzq121rtik7ngdezwqahzn96mvxz" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7809||948||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2630||42||0||59||33||593||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2285||102||13||200||86||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Орел Карл}}||1337||314||1||308||91||24||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Nurkhan}}||980||101||14||345||4||26||0||1||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|1nter pares}}||557||307||0||10||465||3||0||0||4
|-
|44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||532||185||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||504||486||3||640||4708||32||15||3||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|Sagzhan}}||483||83||2||19||155||30||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||423||37||0||0||1599||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|ShadZ01}}||199||23||0||34||81||59||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|246||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|MuratbekErkebulan}}||85||21||0||67||83||0||11||0||0
|-
|250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3
|-
|256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|RaiymbekZh}}||77||43||5||1||11||0||0||0||1
|-
|280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2977||521||93||0||38||4
|-
|286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|399||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|402||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Mheidegger}}||37||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|411||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|413||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|421||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||26||0||1||1||14||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|Unknown Alash}}||22||28||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|529||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|542||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|545||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|546||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|558||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|561||{{u|Tuttiorchestra687}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Бекемгүл}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|565||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|573||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|575||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|579||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|580||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|587||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|589||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|597||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|603||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|605||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|629||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|634||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|642||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|643||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|645||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|650||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|654||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|661||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|665||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Gaukhar1980}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|721||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|822||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|830||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|831||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|832||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|833||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|878||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|883||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|887||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|893||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|901||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Ayazhan10}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|910||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|912||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|924||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|928||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|934||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|937||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||29||0||0||23||0
|-
|938||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|949||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|957||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|958||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|986||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|996||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|999||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1011||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1019||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1026||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1040||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1047||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1056||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1060||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1083||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1131||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1137||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1169||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1172||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1177||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1179||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1194||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1198||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1205||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1256||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1285||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1425||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1427||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1428||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1440||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1441||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1457||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1460||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1485||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1515||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1532||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1550||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1551||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1558||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1681||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1695||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1701||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1706||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||270||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>2t9qzq121rtik7ngdezwqahzn96mvxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерлан Жақанұлы Қошанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>676127</id>
    <revision>
      <id>3628367</id>
      <parentid>3626404</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3628367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19791" sha1="h1qt7buyej8j5pkqgruzrghgvgbscei" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ерлан Қошанов
 | Суреті               = Erlan Qoşanov (2023-06-19, B).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Қошанов, 2023 жыл

 | Титулы                 = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісінің]] 10-[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі|төрағасы]]
 | Ту                     = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ту2                    = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады        = 1 ақпан 2022
 | Басқаруын аяқтады      = 30 маусым 2026
 | Бірігіп басқарушы1             = {{Collapsible list|title=Орынбасарлары|[[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]] (2023–)&lt;br&gt;[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] (2023–)&lt;br&gt;[[Павел Олегович Казанцев|Павел Казанцев]] (2022–2023)&lt;br&gt;[[Балайым Туғанбайқызы Кесебаева|Балайым Кесебаева]] (2022–2023)}}
 | Ізашары                = [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]
 | Ізбасары               = ''Мәжіліс тарады''
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]

 | Титулы_2             = [[Аманат (партия)|Аманат партиясының]] 3-төрағасы
 | Ту_2                 = Logo of the Amanat political party.svg
 | Ту2_2                = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_2    = 26 сәуір 2022
 | Басқаруын аяқтады_2  = 14 маусым 2026
 | Ізашары_2            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізбасары_2           = ''партия тарады''
 | Бірігіп басқарушы1_2 = '''Атқарушы хатшысы''' &lt;br&gt;[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]]&lt;br&gt;[[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]]&lt;br&gt;[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]]

 | Титулы_3               = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымы]]ның депутаты
 | Ту_3                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ту2_3                  = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_3      = 1 ақпан 2022
 | Басқаруын аяқтады_3    = 30 маусым 2026
 | Ізашары_3              = [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]
 | Ізбасары_3             = ''Мәжіліс тарады''

 | Титулы_4               = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті Әкімшілігі]]нің 18-[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі#Басшылары|басшысы]]
 | Ту_4                   = Flag of the President of Kazakhstan.svg
 | Ту2_4                  = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_4      = 18 қыркүйек 2019 
 | Басқаруын аяқтады_4    = 1 ақпан 2022 
 | Ізашары_4              = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]
 | Ізбасары_4             = [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]
 | Президент_4            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]

 | Титулы_5             = [[Қарағанды облысы]]ның 9-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қарағанды облысы|әкімі]]
 | Ту_5                 = Coat of Arms of Karagandy Province.svg 
 | Ту2_5                = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_5    = 14 наурыз 2017
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 2019
 | Президент_5          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары_5            = [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков|Нұрмұхамбет Әбдібеков]] 
 | Ізбасары_5           = [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]]

|Титулы_6=[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы]]
|Ту_6=Flag_of_Kazakhstan.svg
|Ту2_6=Emblem of Kazakhstan.svg
|Басқара бастады_6=2 ақпан 2012
|Басқаруын аяқтады_6=14 наурыз 2017
|Премьер_6=[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]&lt;br/&gt;[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]&lt;br/&gt;[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]
|Президент_6=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
|Ізашары_6=[[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]]|Ізбасары_6=[[Нұрлан Шәдібекұлы Алдабергенов|Нұрлан Алдабергенов]]

 | Титулы_7               = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Сенаты]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 1-сайланым депутаттары|I сайланымының депутаты]]
 | Ту_7                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_7                  = Emblem of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_7      = 1995 
 | Басқаруын аяқтады_7    = 1999 
 
 | Туған күні         = 14.08.1962
 | Туған жері         = {{Туғанжері|Ақсу-Аюлы|Ақсу-Аюлыда}}, [[Жезқазған облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = Гүлжан Абауова
 | Балалары             = 2
 | Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | Білімі               = {{Unbulleted list
  |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институты]] (1984)
  |КСРО Сыртқы сауда академиясы жанындағы Жоғары коммерция мектебі (1991)
  |[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] (1999)
}}
 | Мамандығы            = {{hlist|инженер-механик|экономист}}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Erlan Qoşanov
 | Марапаттары          = {{Қатар
  |{{Барыс ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Парасат ордені}}
  |{{Құрмет ордені}}
}}
}}
'''Ерлан Жақанұлы Қошанов''' ([[14 тамыз]] [[1962 жыл|1962]], [[Ақсу-Аюлы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, партия және қоғам қайраткері, экономист, 2022–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] және [[Аманат (партия)|Аманат]] партиясының соңғы төрағасы болды.

== Өмірбаяны ==
Қошанов 1962 жылғы 14 тамызда [[Қарағанды облысы]]ндағы [[Ақсу-Аюлы]] жерінде туған. [[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Қырғыз бөлімінен шыққан. 1984 жылы [[Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] инженер-механик мамандығы бойынша бітірді. 1991 жылы КСРО Сыртқы сауда академиясы жанындағы Жоғары коммерция мектебін бітіріп, 1999 жылы Қазақ мемлекеттік басқару академиясында экономист мамандығын алды.

Институтты бітірген соң [[Жезқазған кен-металлургия комбинаты|Жезқазған кен-металлургия комбинаты байыту фабрикасының]] слесары, шебері болып істеді.

1988—1990 жылдары Қазақстан ЛКЖО Жезқазған облыстық комитетінің  жұмыскер және ауыл жастары бөлімінің нұсқаушысы, жастар проблемаларының әлеуметтік-экономикалық бөлімінің меңгерушісі.

1990—1995 жылдары Жезқазған облыстық сыртқы экономикалық байланыстар комитетінің жетекші маманы, бөлім бастығы, төрағасының орынбасары, төрағасы секілді қызметтер атқарды.

1995—1999 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенатының]] депутаты болды.

1999—2003 жылдары Үкіметтің Парламенттегі өкілі, оған қоса 2001—2003 жылдары Премьер-Министр Кеңсесі Басшысының орынбасары болды.

2003—2006 жылдары Қазақстан Республикасының Көлік және коммуникация вице-министрі, 2006—2007 жылдары Көлік және коммуникация министрлігі Азаматтық авиация комитетінің төрағасы болды.

2007—2012 жылдары Премьер-Министр Кеңсесі Басшысының орынбасары — Үкіметтің Парламенттегі өкілі, 2012—2017 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінің Басшысы]] болып қызмет атқарды.

2017 жылғы 14 наурызда [[Қарағанды облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.

2019 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігін]] басқарды.

2012, 2016, 2021 жылдары «Нұр Отан» партиясының партиялық тізімі бойынша V, VI, VII шақырылымдағы Парламент Мәжілісі депутаттығына кандидат болды.

2022 жылы 1 ақпанда өз еркімен отставкаға кеткен [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулиннің]] орнына Парламент Мәжілісінің VII шақырылым депутаты болып тіркеліп, Мәжіліс төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/mazhilis-toragasy-saylandy_270523/ Мәжіліс төрағасы сайланды]&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 29 наурызда Мәжілістің VIII шақырылым Төрағасы болып қайта сайланып, 2026 жылғы 30 маусымға дейін атқарды.

2022 жылы 15 ақпанда «Nur Otan» (кейінгі «Amanat») партиясының Мәжілістегі фракциясының жетекшісі болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2022-02-15/erlan-oshanov-nur-otan-partiyasy-frakciyasyny-zhetekshisi-bolyp-sajlandy/ Ерлан Қошанов Nur Otan партиясы фракциясының жетекшісі болып сайланды]&lt;/ref&gt; 2023 жылы 29 наурызда фракцияға жетекшілік етуді партияның атқарушы хатшысы [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаевқа]] тапсырды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/338795-madgilistegi-amanat-fraktsiyasynynh-dgetekshisi-saylandy Мәжілістегі AMANAT фракциясының жетекшісі сайланды]&lt;/ref&gt;

2022 жылы 26 сәуірде «[[Аманат (партия)|Аманат]]&lt;nowiki/&gt;» партиясының төрағасы болып сайланды. 2022 жылғы Президент сайлауы қарсаңында Қасым-Жомарт Тоқаевты қолдау үшін құрылған Халықтық коалиция мен Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлауалды штабын басқарды.&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/koldaushylar-forumy-kasym-zhomart-tokaev-ozine-senim-artkandarga-rizashylygyn-bildirdi_a3987677/ Қолдаушылар форумы: Қасым-Жомарт Тоқаев өзіне сенім артқандарға ризашылығын білдірді]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://newsroom.kz/70104/asym-zhomart-to-aevty-saylaualdy-shtabyn-erlan-oshanov-bas-arady Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлауалды штабын Ерлан Қошанов басқарады]&lt;/ref&gt; 2024 жылғы республикалық референдум қарсаңында АЭС салуды қолдау жөніндегі Халықтық штабты басқарды.&lt;ref&gt;[https://azattyq-ruhy.kz/politics/76735-saiasi-zh-ne-kogamdyk-uiymdar-aes-saludy-koldau-zhonindegi-khalyktyk-shtabka-birikti Саяси және қоғамдық ұйымдар АЭС салуды қолдау жөніндегі Халықтық штабқа бірікті]&lt;/ref&gt; 2026 жылғы конституциялық референдум қарсаңында «Әділетті және Прогрессивті Қазақстанның Халықтық Конституциясы үшін!» жалпыұлттық коалициясына жетекшілік етті.&lt;ref&gt;[https://den-der.kz/zhanalyqtar/kogam/diletti-zhne-progressivti-kazakstanny-khalyktyk-konstitutsiyasy-shin-koalitsiyasy-kryldy.html «Әділетті және Прогрессивті Қазақстанның Халықтық Конституциясы үшін!» Коалициясы құрылды]&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 14 маусымда «Аманат» партиясы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясына қосылды.&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-14/zmts-amanat-adiletke-kosyldy/ AMANAT «Әділетке» қосылды – партия съезі «қолдап» дауыс берді]&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Әкесі — Жақан Қошанов (марқұм), партиялық-кеңестік қайраткер. Анасы — Сәуле Қошанова (марқұм), орыс тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі.&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31116649 Карим Масимов представил коллективу Канцелярии Премьер-министра РК нового руководителя]&lt;/ref&gt;

Үйленген, 1992 жылы туған Мөлдір және 1997 жылы туған Алтынай атты екі қызы бар.&lt;ref&gt;[https://yedilov.online/person/255 Кошанов Ерлан Жаканович]&lt;/ref&gt;
* Жұбайы Гүлжан Абауова (1969 жылы туған) — экономика ғылымдарының кандидаты, Esil University доценті.&lt;ref&gt;[https://esil.edu.kz/employees/%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B6%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ Абауова Гульжан Мейрамовна]&lt;/ref&gt; Ол [[Атырау]]дың бұрынғы әкімі, 2021–2026 жылдары [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы атынан Мәжіліс депутаты болған Дүйсенбай Тұрғановтың әйелі Рахияның сіңілісі болып келеді.&lt;ref&gt;[https://orda.kz/borec-s-izhdivenchestvom-i-ljubitel-twitter-chem-izvesten-novyj-spiker-mazhilisa-erlan-koshanov/ Борец с иждивенчеством и ленью: чем известен новый спикер мажилиса Ерлан Кошанов]&lt;/ref&gt;

Інісі Ғазиз Қошанов (1964 ж. туған) — мамандығы бойынша инженер, 2022 жылдан бастап [[ҚазТрансОйл]]дың басқарушы директоры.&lt;ref&gt;[https://qams.kz/news/izmenen-sostav-pravleniya-ao-kaztransojl Изменен состав Правления АО «КазТрансОйл»]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]] (2007)
* [[Парасат ордені]] (2013)
* І дәрежелі [[Барыс ордені]] (2021)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}}

{{DEFAULTSORT:Қошанов, Ерлан Жақанұлы}}
[[Санат:Қарағанды облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:БЛКЖО функционерлері]]
[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]]
[[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>h1qt7buyej8j5pkqgruzrghgvgbscei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктория Вуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682571</id>
    <revision>
      <id>3628317</id>
      <parentid>3587202</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Бирмингем университеті түлектері|Бирмингем университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4105" sha1="dj03qn40vjo7wba6bcdhzwxmnmxrk96" xml:space="preserve">[[Сурет:Victoria Wood's Statue.jpg|нобай|Виктория Вуд ескерткіші]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Виктория Вуд''' (19 мамыр 1953 ж – 20 сәуір 2016 ж.) — ағылшын комик, актриса, лирик, әнші, композитор, пианист, сценарист, продюсер және режиссер.

Вуд бірнеше онжылдықтар ішінде ондаған эскиздерді, пьесаларды, мюзиклдерді, фильмдер мен ситкомдарды жазды және ойнады және оның жанды комедиялық актісі фортепианода орындаған өзінің композицияларымен араласып кетті. Оның әзіл-оспақтарының көпшілігі күнделікті өмірге негізделген және Ұлыбританияға үлгі болатын әрекеттерге, көзқарастарға және өнімдерге сілтемелерді қамтиды. Ол байқау комедиясындағы және әлеуметтік таптың сатиралық аспектілеріндегі шеберлігімен танымал болды.
==Жеке өмірі==
Виктория Вуд Стэнли Вудтың кенже баласы болды, сақтандыру сатушысы, ол сонымен қатар өз компаниясының Рождестволық кештеріне ән жазды, 1887 жылы Ланкашир ауылында негізделген «Clogs» музыкалық пьесасының авторы болды, сонымен қатар Coronation Street үшін толық емес уақыт жазды. Northern Drift және басқалары;  және Эллен «Нелли» Вуд ( қызы Мэйп ).  Оның үш інісі болды: ағасы Крис және екі әпкесі Пенни мен Розалинд.

Вуд Прествичте туып, жақын маңдағы Бериде тәрбиеленді.  Ол Фэйрфилд округінің бастауыш мектебінде  және қыздарға арналған Бери грамматика мектебінде білім алған , ол бірден өзінің тереңдігін тапты.

==Шығармашылығы==
Вуд өзінің мансабын 1974 жылы ATV -дегі « Жаңа тұлғалар » таланттар шоуына қатысу және жеңу арқылы бастады. Ол өзін 1980-ші жылдары комедия жұлдызы ретінде танытты, 1986 жылы Виктория Вуд: Теледидарда көргендей (1985–87) эскиздік сериясы үшін BAFTA теледидар сыйлығын жеңіп алды және Ұлыбританиядағы ең танымал стенд-ап комикстерінің біріне айналды  Виктория Вудпен бірге аудитория үшін екінші BAFTA жүлдесін жеңіп алды (1988). 1990-жылдары ол « Пэт пен Маргарет » (1994) телефильмінде және өзі шығарған кешкі әйелдер ситкомында (1998–2000) жазды және бірге ойнады.  Ол 2006 жылғы ITV1 « Үй шаруасы, 49 » телефильмі үшін «Үздік әйел рөлі » номинациясын қоса, тағы екі BAFTA TV жүлдесін жеңіп алды.   Оның жиі ұзақ мерзімді серіктестері Джули Уолтерс, Селия Имри, Дункан Престон және Энн Рид болды.  2006 жылы Вуд ITV арнасының британ жұртшылығының 50 үздік тележұлдызының сауалнамасында оныншы болды.

[[Санат:Бирмингем университеті түлектері]]</text>
      <sha1>dj03qn40vjo7wba6bcdhzwxmnmxrk96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авеста әліпбиі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682822</id>
    <revision>
      <id>3628329</id>
      <parentid>3603634</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <origin>3628329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6277" sha1="kzocgtf4bsio1g9sjv6ggdp20gfgbve" xml:space="preserve">[[Сурет:Avestan-LE.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Авеста әліпбиі''' —  солдан оңға қарай жазылатын [[Иран]]ның пехлеви канцеляриясының арамей жазуынан тараған әріптік [[жазуы]]. Сасанидтер [[дәуір]]інде [[авеста]] [[тіл]]індегі  мәтіндерді  дұрыс  жазу  үшін  жасалған.  Зороастриялық  [[дәстүр]]дегі мәтіндерде А.ә. dēn-dibīrīh ([[парсы]] тілінде [[«сенім жазуы»]] мағынасын білдіреді) деген  атпен  кездеседі.  А.ә.  [[пехлеви]]  әліпбиімен  салыстыру  ІІ  Шапура  билігі кезінде ІV [[ғасыр]]да канон түзіп, оны жазуға мүмкіндік берді. Тілдің жойылып кетуіне және іс-жүзінде түсініксіз бола бастауына байланысты канон жазбасында оның [[аударма]]лары, түсіндірмелері беріле бастады. Ол зенд деп аталды (авеста тілінде «түсіну»). Біздің [[дәуір]]імізге дейін жеткен қолжазбалар (яшт жазбасынан басқа)  орта  парсы  тіліндегі  А.ә.  мен  жазылған  түсіндірмелерге  ие.  А.ә.  нің негізі  пехлеви  жазуы  орта  парсы  тілдерінде  кең  қолданылған,  алайда  нақты [[діни]] мәтіндерге келгенде бұл [[әліпби]] алға шыға қоймады. А.ә. – консонантты-вокалдық,  яғни  [[дауысты]]  әрі  [[дауыссыз]]  [[дыбыс]]тардың  таңбасына  арналған [[әліпби]]. Әліпбиде сол себепті [[символ]] саны көп. Оның құрамында [[кітаби]] пехлеви жазуының [[символ]]дары (ā, γ), грек (ә), [[арамей]] әліпбилерінің (o) таңбалары, тіпті ойдан шығарылған [[таңба]]лар (ŋ́, ṇ, ẏ, v) да бар. Әліпбиде [[әріптер]] бөлек-бөлек әрі оңнан солға қарай жазылады. Ал лигатуралар өте сирек қолданылған. А.ә. 37  дауыссыз,  16  дауысты  дыбыс  [[таңба]]ларынан  тұрады.  Бұл  әліпби  Юникод стандартына 2009 жылы қосылған

== Тарихы ==
Авеста әліпбиінің жасалуы авеста тіліндегі мәтіндерді дәл әрі дұрыс таңбалау қажеттілігінен туындады. Зороастризмнің қасиетті жазбаларының каноны Сасанилер әулетінің билеушісі Шапур II (309–379 жж.) тұсында Әдүрбад Махраспандан тарапынан жүйеленді. Аңыз бойынша, ол шынайы зороастризм сенімінің артықшылығын дәлелдеу мақсатында дінбұзарларға қарсы от сынағынан (ордалиядан) өткен. Қазіргі уақытқа дейін сақталған «Авеста» қолжазбалары дәл осы сасанилік канонға негізделген. Сонымен қатар, авеста әліпбиі де осы кезеңде арнайы (ad hoc) әзірленіп, мәтіндерді литургиялық оқу кезінде кездесетін фонетикалық және орфоэпиялық ерекшеліктерді дәл жеткізуге бейімделді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.avesta.org/denkard/dk4.html|title=DENKARD, Book 4|author=|date=|website=www.avesta.org|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;
Авеста және пехлеви жазуларының таңбаларын салыстырмалы түрде зерттеу канонның құрастырылуы мен жазбаға түсірілу уақытын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл кезең б.з. IV ғасырына, шамамен Шапур II билік еткен дәуірге сәйкес келеді. Маздаизмнің қайта өрлеуін және мемлекеттік билікпен тығыз байланыста болған қатаң діни ортодоксияның орнығуын көрсететін бұл бастама, зерттеушілердің пікірінше, қасиетті мәтіндері жазбаша түрде бекітілген буддизм, христиандық және манихейлік діндерімен тиімдірек бәсекелесу қажеттілігінен туындаған.
Осы кезеңге қарай авеста тілі бұрыннан қолданыстан шығып, ирандықтар үшін түсініксіз тілге айналғандықтан, канондық мәтіндермен қатар олардың аудармалары мен түсіндірмелері де жасала бастады. Бұл түсіндірмелер зенд деп аталды. Атауы авеста тіліндегі zainti («түсіну», «ұғыну») сөзінен шыққан. Бүгінгі күнге дейін сақталған «Авеста» қолжазбаларының басым көпшілігінде (яшттарды қоспағанда) орта парсы тіліндегі зенд мәтіндері кездеседі және олардың барлығы авеста әліпбиімен жазылған.
Авеста жазуымен жазылған ең көне қолжазба 1288 жылға жатады.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>kzocgtf4bsio1g9sjv6ggdp20gfgbve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628330</id>
      <parentid>3628329</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әліпбилер|Әліпбилер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6312" sha1="nxqvt4jlmgpeq9627mcapcxex2yq3sh" xml:space="preserve">[[Сурет:Avestan-LE.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Авеста әліпбиі''' —  солдан оңға қарай жазылатын [[Иран]]ның пехлеви канцеляриясының арамей жазуынан тараған әріптік [[жазуы]]. Сасанидтер [[дәуір]]інде [[авеста]] [[тіл]]індегі  мәтіндерді  дұрыс  жазу  үшін  жасалған.  Зороастриялық  [[дәстүр]]дегі мәтіндерде А.ә. dēn-dibīrīh ([[парсы]] тілінде [[«сенім жазуы»]] мағынасын білдіреді) деген  атпен  кездеседі.  А.ә.  [[пехлеви]]  әліпбиімен  салыстыру  ІІ  Шапура  билігі кезінде ІV [[ғасыр]]да канон түзіп, оны жазуға мүмкіндік берді. Тілдің жойылып кетуіне және іс-жүзінде түсініксіз бола бастауына байланысты канон жазбасында оның [[аударма]]лары, түсіндірмелері беріле бастады. Ол зенд деп аталды (авеста тілінде «түсіну»). Біздің [[дәуір]]імізге дейін жеткен қолжазбалар (яшт жазбасынан басқа)  орта  парсы  тіліндегі  А.ә.  мен  жазылған  түсіндірмелерге  ие.  А.ә.  нің негізі  пехлеви  жазуы  орта  парсы  тілдерінде  кең  қолданылған,  алайда  нақты [[діни]] мәтіндерге келгенде бұл [[әліпби]] алға шыға қоймады. А.ә. – консонантты-вокалдық,  яғни  [[дауысты]]  әрі  [[дауыссыз]]  [[дыбыс]]тардың  таңбасына  арналған [[әліпби]]. Әліпбиде сол себепті [[символ]] саны көп. Оның құрамында [[кітаби]] пехлеви жазуының [[символ]]дары (ā, γ), грек (ә), [[арамей]] әліпбилерінің (o) таңбалары, тіпті ойдан шығарылған [[таңба]]лар (ŋ́, ṇ, ẏ, v) да бар. Әліпбиде [[әріптер]] бөлек-бөлек әрі оңнан солға қарай жазылады. Ал лигатуралар өте сирек қолданылған. А.ә. 37  дауыссыз,  16  дауысты  дыбыс  [[таңба]]ларынан  тұрады.  Бұл  әліпби  Юникод стандартына 2009 жылы қосылған

== Тарихы ==
Авеста әліпбиінің жасалуы авеста тіліндегі мәтіндерді дәл әрі дұрыс таңбалау қажеттілігінен туындады. Зороастризмнің қасиетті жазбаларының каноны Сасанилер әулетінің билеушісі Шапур II (309–379 жж.) тұсында Әдүрбад Махраспандан тарапынан жүйеленді. Аңыз бойынша, ол шынайы зороастризм сенімінің артықшылығын дәлелдеу мақсатында дінбұзарларға қарсы от сынағынан (ордалиядан) өткен. Қазіргі уақытқа дейін сақталған «Авеста» қолжазбалары дәл осы сасанилік канонға негізделген. Сонымен қатар, авеста әліпбиі де осы кезеңде арнайы (ad hoc) әзірленіп, мәтіндерді литургиялық оқу кезінде кездесетін фонетикалық және орфоэпиялық ерекшеліктерді дәл жеткізуге бейімделді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.avesta.org/denkard/dk4.html|title=DENKARD, Book 4|author=|date=|website=www.avesta.org|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;
Авеста және пехлеви жазуларының таңбаларын салыстырмалы түрде зерттеу канонның құрастырылуы мен жазбаға түсірілу уақытын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл кезең б.з. IV ғасырына, шамамен Шапур II билік еткен дәуірге сәйкес келеді. Маздаизмнің қайта өрлеуін және мемлекеттік билікпен тығыз байланыста болған қатаң діни ортодоксияның орнығуын көрсететін бұл бастама, зерттеушілердің пікірінше, қасиетті мәтіндері жазбаша түрде бекітілген буддизм, христиандық және манихейлік діндерімен тиімдірек бәсекелесу қажеттілігінен туындаған.
Осы кезеңге қарай авеста тілі бұрыннан қолданыстан шығып, ирандықтар үшін түсініксіз тілге айналғандықтан, канондық мәтіндермен қатар олардың аудармалары мен түсіндірмелері де жасала бастады. Бұл түсіндірмелер зенд деп аталды. Атауы авеста тіліндегі zainti («түсіну», «ұғыну») сөзінен шыққан. Бүгінгі күнге дейін сақталған «Авеста» қолжазбаларының басым көпшілігінде (яшттарды қоспағанда) орта парсы тіліндегі зенд мәтіндері кездеседі және олардың барлығы авеста әліпбиімен жазылған.
Авеста жазуымен жазылған ең көне қолжазба 1288 жылға жатады.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Әліпбилер]]</text>
      <sha1>nxqvt4jlmgpeq9627mcapcxex2yq3sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685501</id>
    <revision>
      <id>3628274</id>
      <parentid>3615606</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19686" sha1="gpxjc1x99tasyq0y3vmpf9tk4czjxhz" xml:space="preserve">[[Сурет:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|300 × 213px|нобай|оңға|]]
{{мағына|Адам (айрық)}}
'''Адам''' — [[Жер]] бетіндегі ең жоғарғы даму сатысындағы [[тіршілік]] иесі, қоғамдық-тарихи әрекет пен [[мәдениет]]ті жасаушы. Адам – [[философия]], [[әлеуметтану]], [[психология]], [[физиология]], педагогика, [[медицина]], т.б. ғылымдардың нысаны болып табылады.

== Биологиялық тұрғыдан ==
{{Толық мақала|Саналы адам}}
[[Саналы адам]] ― приматтардың ең кең таралған түрі. Бипедализм мен үлкен, дамыған миымен ерекшеленеді. Бұлар адамға күрделі құрал жасап, тіл мен мәдинетті дамытуға мүмкіндік берген. Адамдарға отбасы, ұжым, мемлекет сияқты бір-бірімен серіктесіп, бір-бірімен бәсекелесетін күрделі әлеуметтік құрылымдарда өмір сүру тән. Адамдар арасындағы әлеуметтік әрекеттесу алуан түрлі құндылықтар, нормалар және ритуалдарды туғызды. Білімқұмарлық пен табиғи құбылыстарды түсінуге және өз пайдасына жұмсауға деген талпыныс адамдарда ғылым, философия, мифология, дін және т.с.с. салалардың пайда болуына әкелді.

== Философиялық тұрғыдан ==
Адам мәселесі, оның пайда болуы, өмірде алатын орны, тіршілігінің мәні мен мақсаты адамзат танымының формалары – әпсаналардағы (мифологиядағы), діндегі, философиядағы, ғылымдағы ең негізгі мәселе. Бұл жөніндегі әңгімелер ертедегі Стоя қаласының ойшылдары (Сенека, т.б.) мен Сократтан басталады. (Протагор: «адам – заттардың өлшемі», Сократ: «өзіңді өзің танып біл»). Ежелгі Үнді, Қытай, Грек философиясында адам әлемнің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Демокрит түсіндірмесінде адам микрокосм, «кіші әлем», ол сондай-ақ түпнегіздерден құралады; адам денесі мен рухы ақиқаттың екі аспектісі (аристотелизм) немесе екі ерекше түпкі заты (платонизм). Антикалық философия үшін (Аристотель) адамды қоғамдық өмірге икемді тіршілік, рух, парасат иесі ретінде тану анықтаушы [[фактор]] болды. Ортағасырлық шығыс өкілдері де (Әбу Наср әл-Фараби, т.б.) діннің ықпалы күшейіп тұрғандығына қарамастан, Аристотельдің осы түсінігін ары қарай жалғастырды.
[[Сурет:1 vyii4bFNa7N2i4T22Q6MIg.gif|thumb|right|200px|Адам құқы мен бостандығы, теңдігі]]
Қайта өркендеу дәуірінде адам құдайдан дарыған еріктілік күші арқасында өз өмірі мен тағдырының негізін қалаушы және табиғаттың шектеусіз билеушісі ретінде танылды, сондықтан шебер жаратушының бейнесі Ренессанс символына айналды. 17 ғасыр (ғылыми-революция ғасырында) мен 18 ғасыр (ағартушылық дәуірінде) рационалистерінің ұғынуында нақ сол парасат, ақыл-ой адамның түпкі заты, өзіне тән ерекшелігі ретінде қарастырылады.

Неміс классикалық философиясы үшін адам мәдениеттің жаратушысы, рухани іс-әрекет субъектісі және жалпы идеалдық бастау, яғни рух, парасат иесі. 19 – 20 ғасырлардағы постклассикалық философия ([[Фридрих Ницше]], [[Артур Шопенгауэр]], Серен Кьеркегор және т.б.) сезім, мықтылық және т.б. адамдық ақылдан шет қабілеттерге бет бұрады. Қазіргі философия адам тіршілігінің мәнін оның саналы қызметімен байланыстырады. Бұл қызметтің барысында адам тарихтың әрі алғышарты әрі жемісі болып шығады.

Адамның әлеуметтік мәніне назар аудара отырып, қазіргі [[философия]] сонымен бірге әлеуметтік және биологиялық факторлардың өзара күрделі әсерін, әлеуметтік факторлардың басымдылығын ескереді. Әйтсе де «табиғи түрде» әрекет ететін биологиялық факторлардың зор маңызы бар екендігін де ұмытпау қажет. Болашақтағы адам парасатты, иманды, елгезек те қарекетшіл, сонымен бірге сұлулықтан ләззат ала білетін, рухани кемел, жан-жақты дамыған тұлға. Ол қоғамдық тірлікте қайталанбас бітім, бірегей тұлға ретіндегі өзіндік «менімен» танылатын болады.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;
== Адам тарихы ==
Адам жерде шамамен осыдан 2 – 3 млн. жыл бұрын пайда болды. Ол бірнеше эволюциялық кезеңдерден (питекантроп, [[Һомо Хейдельберг]], [[Һомо Еректус]], [[Һомо Неандертал]]дар) өтіп, осыдан 30 – 40 мың жыл бұрын, Homo Sapiens (латынша - саналы адам) кейпіне енді де, бірте-бірте қазіргі адамдарға тән биологиялық қасиеттерге (кроманьондар) ие болды.

Абай, Шәкәрім және ислам теологы әл-Ғазали тәрізді даналардың айтуынша, адам болмысы үш бөліктен құралады: тән, нәзік болмыс және жан. Тән – табиғаттың негізгі бес элементінен: топырақтан, судан, ауадан, оттан және эфирден тұрады. Тәннің құрылысын, оның жұмысын, өзгеру заңдылықтарын медицинаға байланысты ғылым салалары зерттейді. Адамның нәзік болмысына – сезім, ой-өріс, ақыл-ес, [[түйсік]] және «мен» деген түсінік жатады. Бұлардың табиғатын ұғыну өте қиын.

Нәзік болмыс табиғи және әлеуметтік ортаға байланысты қалыптасады. Оны психология, парапсихология, спиритуализм, магия, бақсылық, йога тәрізді адам психикасын зерттейтін ғылымдар мен окульттік ағымдар қарастырады. Нәзік болмыстың түрлі атаулары бар:  қазақша – рух, санскритте – аура, арабша – хауас сәлим, орысша – дух, латынша – спирит, ғылымда – психоэнергетикалық жүйе, т.б.

Жан – адам өмірін басқарушы, қуат көзі, мәңгілік болмысы болып табылады. Тән мен материалдық болмыс оның уақытша киген киімі тәрізді. Олар ауысып отырады. Жан білімге және рухани ләззатқа құштар болғандықтан, ол бұл қасиеттердің қайнар көзін қоршаған ортаның материалдық болмысынан іздейді. Материалдық болмыс болса, әрқашан ақиқатты көмескілеп, бұрмалап көрсетеді және мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, ол жанды толық қанағаттандыра алмайды. Бұл жан мен тән арасындағы қайшылықты және олардың өзіндік сипаттағы үздіксіз күресін туғызады.
[[Сурет:04-09-12-Schaupflügen-Fahrenwalde-RalfR-IMG 1232.jpg|thumb|right|200px|Соқа айдаған адам: ауыл шаруашылығының өркендеуі және жануарларды қолға үйрету тұрақты елді мекендерді қалыптастырды.]]
Шығыс философиясы бойынша адамның жетілуі дегеніміз жанның материалдық құрсаудан босану барысы. Материалдық құрсаудан неғұрлым азат болса, жан солғұрлым жетілген болып есептеледі. Адамның басқа тіршілік иелерінен айырмашылығы да осында. Адам материалдық болмысқа хайуанат дүниесіне қарағанда әлдеқайда тәуелсіз. Сондықтан оның өмірлік мақсаттарға жету мүмкіндігі мол. Жанның толығуы тек рухани жолмен ғана іске асады. Оның қасиеттері жетілу барысында білінеді. Рухани жетілген адамның бүкіл болмысы кемелді келеді. Абай тәнді жан билеу керек екенін айтады. Жан тәнді нәзік болмыс арқылы билейді. Сондықтан жан неғұрлым таза болса, адамның іс-әрекеті де соғұрлым кемел. Бұл адам өмірін мазмұнды етіп, бақыт сезіміне бөлейді. Адам «микрокосм» болғандықтан, оның өмірі «макрокосм» болып табылатын бүкіл әлем өмірімен тығыз байланыста. Сондықтан әркімнің өмірі бүкіл әлем заңдылықтарымен толық үйлесімді болғаны абзал. Абай өзін тәнмен балап, табиғи сезімдерінің ықпалында жүргенді «пенде» деп, нәзік болмысын жетілдірген интеллектуалдарды «адам» деп, ал жан тазалығы үшін рухани жолға түскендерді «толық адам» деп атайды. Белгілі бір тарихи дәуірге немесе ортаға тән мәнділік сол дәуірдегі я ортадағы адамдардың жалпы рухани кескінін құрайтын нәрсе. Адамдардағы нақты істер мен мақсаттар, олардың ойлау ерекшелігі (менталитет), жалпы тіршілігі мен ойлауының логикасы сол ішкі мәнділікпен сәулеленіп тұрады, белгілі дәрежеде соның көрінісі деуге болады. Сондықтан да мәнділік көбінесе тікелей көзге көрінетін құбылыс емес.

Белгілі бір ортаның рухани мәдениетінің өзгеше болып тұратыны да оның түпкі негізінде ерекше мәннің жататындығынан. Осындай мән белгілі бір мәдениеттің ішкі ұйтқысы. Мысалы, байырғы қауымдасудың дәрежесінде 20 ғасырға дейін сақталған Америка, Австралияның, т.б. жерлердің тайпаларын зерттеген Еуропа ғалымдары сол тайпа адамдарының іс-әрекеттерін, әсіресе олардың ойлау логикасын көп уақыт түсіне алған жоқ. Оларға әуелде (Эмиль Дюркгейм, әсіресе Люсьен Леви-Брюль) қауым адамдарының ойлауында ешқандай логика жоқ сияқты көрінген. Бірақ, кейінгі кезеңдерде олардың ойлауы еуропалықтарға ұқсамайтын басқаша тәртіппен, заңдылықпен іске асатындығы айқындала бастады. Прологикалық (яғни логикалық дәрежеге дейінгі) деп есептеліп келген ойлаудың өзіндік өзгеше логикасының бар екені белгілі болды. Оның себебі ойлаудың барлық мәнін сыртқы объективтік дүниенің себеп-салдарлық байланыстары арқылы ғана көретін, сыртқы дүниені тек пайдалануға бағышталған еуропалық ойлау негізінде басқа мән жатқан ойлауды, рухани мәдениетті түсіне алмады. Байырғы қауым адамдарының мәдениетіне, ойлауына, табиғатқа, болмысқа осы тұрғыдан қарау жат нәрсе. Осы қатесін Леви-Брюль кейін өзі де мойындаған.
[[Сурет:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|thumb|right|250px|Адамзат прогрессі]]
Адамның дүниеге қатынасы, оның негізгі сипаты мен табиғаты осы мәнмен анықталады. Сыртқы табиғатты өзгерту қызметінің өзі негізгі екі түрлі мәнді іске асыру үшін болуы мүмкін: біріншіден, табиғат пен адамның бірін-бірі толықтыратын, жаңғыртатын үйлесімді байланысы және екіншіден, табиғатты тек пайдалануға ұмтылу. Табиғатқа тек қана пайдагершіліктің көзімен қарап, тек өзінің бір мұқтаждығының тұрғысынан қатынас жасау антикалық дәуірден бастап Еуропада кең өріс алды. Онда табиғатты тек адамның бір кәдесіне жарайтын немесе жарамайтын заттар мен құбылыстардың арсеналы, табиғи қоймасы ретінде ғана қарап, іс-әрекет жасау басым болды. Әрине, еуропалық өмірде басқа көзқарастар да бар, бірақ әңгіме қандай пиғылдың жетекші, басым болғандығында. Осы пайдагерлік қатынас үстем болған, тіпті баз біреулердің жан дүниесінде жалғыз ғана құмарлыққа ие болған жерде табиғаттың, басқа адамдардың, жалпы өзінен тыс құбылыстардың қайсысы болса да өзіндік дербес мағынасынан айрылады, оңдай жандар үшін табиғаттың кез келген заты я пайдалы, я пайдасыз, олардың өзіндік құндылығы ол үшін жоқпен тең. Сондықтан ондай адам, оңдай қоғам табиғатты тәуелсіз мағынасы үшін қастерлемейді, мәпелемейді, тіпті сақтауға да ұмтылмайды, одан тек керегін алып, жоя беруге даяр. Бұл белгілі бір мәнділіктің ешбір қоспасыз «таза» анықтамасы. Бірақ өмірде ол қатынас «кіршіксіз» күйінде кездесе бермейді. Өкінішке қарай өзіміз өмір сүріп отырған дүниемізде осы қатынас басым. Соның арқасында өзімізді қоршап отырған табиғат орасан зор зардап шегуде. Бұл қатынас түбірінен өзгермесе (бүкіл әлемдік шеңберде) адамзат қазіргісінен де зор апаттарға ұшырауы сөзсіз. Бұл тарихтағы жалған мәнділіктің бір көрінісі. Адамдарға өз құлқынан басқаның бәрін тәрік етушілік меңдеп кеткен дәуірлерде ол табиғатқа ғана емес, ең алдымен адамның адамға қатынасында ең үлкен апаттарға душар етеді. Осындай пиғыл 20 ғасырда айрықша зор алапаттар туғызды. Оның кейбір мысалдары: екі рет болған дүниежүзілік соғыс, белгілі кезеңде Еуропада бел алған фашизм, бұрынғы КСРО-дағы тоталитарлық тәртіп, бүкіл әлемді, соның ішінде Қазақстанды да қамтыған экологиялық дағдарыс. Екінші бір мәнділік: табиғатты өзгертуге, меңгеруге, үстемдік етуге, пайдалануға біршама енжарлық, бірақ оның есесіне, табиғатпен үйлесімді тіршілікке бейімділік, көбінесе, Шығыста айқынырақ көрінді. 20 ғасырға дейін осылай болды. Бірақ мұнда да мәнділіктің алғашқы үлгісі белең ала бастады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{уики}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Философия]]</text>
      <sha1>gpxjc1x99tasyq0y3vmpf9tk4czjxhz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628345</id>
      <parentid>3628274</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3615606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19674" sha1="3mahyh2jht3tzfpnewafrvlu7oqlqmu" xml:space="preserve">[[Сурет:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|300 × 213px|нобай|оңға|]]
{{мағына|Адам (айрық)}}
'''Адам''' — [[Жер]] бетіндегі ең жоғарғы даму сатысындағы [[тіршілік]] иесі, қоғамдық-тарихи әрекет пен [[мәдениет]]ті жасаушы. Адам – [[философия]], [[әлеуметтану]], [[психология]], [[физиология]], педагогика, [[медицина]], т.б. ғылымдардың нысаны болып табылады.

== Биологиялық тұрғыдан ==
{{Толық мақала|Саналы адам}}
[[Саналы адам]] ― приматтардың ең кең таралған түрі. Бипедализм мен үлкен, дамыған миымен ерекшеленеді. Бұлар адамға күрделі құрал жасап, тіл мен мәдинетті дамытуға мүмкіндік берген. Адамдарға отбасы, ұжым, мемлекет сияқты бір-бірімен серіктесіп, бір-бірімен бәсекелесетін күрделі әлеуметтік құрылымдарда өмір сүру тән. Адамдар арасындағы әлеуметтік әрекеттесу алуан түрлі құндылықтар, нормалар және ритуалдарды туғызды. Білімқұмарлық пен табиғи құбылыстарды түсінуге және өз пайдасына жұмсауға деген талпыныс адамдарда ғылым, философия, мифология, дін және т.с.с. салалардың пайда болуына әкелді.

== Философиялық тұрғыдан ==
Адам мәселесі, оның пайда болуы, өмірде алатын орны, тіршілігінің мәні мен мақсаты адамзат танымының формалары – әпсаналардағы (мифологиядағы), діндегі, философиядағы, ғылымдағы ең негізгі мәселе. Бұл жөніндегі әңгімелер ертедегі Стоя қаласының ойшылдары (Сенека, т.б.) мен Сократтан басталады. (Протагор: «адам – заттардың өлшемі», Сократ: «өзіңді өзің танып біл»). Ежелгі Үнді, Қытай, Грек философиясында адам әлемнің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Демокрит түсіндірмесінде адам микрокосм, «кіші әлем», ол сондай-ақ түпнегіздерден құралады; адам денесі мен рухы ақиқаттың екі аспектісі (аристотелизм) немесе екі ерекше түпкі заты (платонизм). Антикалық философия үшін (Аристотель) адамды қоғамдық өмірге икемді тіршілік, рух, парасат иесі ретінде тану анықтаушы [[фактор]] болды. Ортағасырлық шығыс өкілдері де (Әбу Наср әл-Фараби, т.б.) діннің ықпалы күшейіп тұрғандығына қарамастан, Аристотельдің осы түсінігін ары қарай жалғастырды.
[[Сурет:1 vyii4bFNa7N2i4T22Q6MIg.gif|thumb|right|200px|Адам құқы мен бостандығы, теңдігі]]
Қайта өркендеу дәуірінде адам құдайдан дарыған еріктілік күші арқасында өз өмірі мен тағдырының негізін қалаушы және табиғаттың шектеусіз билеушісі ретінде танылды, сондықтан шебер жаратушының бейнесі Ренессанс символына айналды. 17 ғасыр (ғылыми-революция ғасырында) мен 18 ғасыр (ағартушылық дәуірінде) рационалистерінің ұғынуында нақ сол парасат, ақыл-ой адамның түпкі заты, өзіне тән ерекшелігі ретінде қарастырылады.

Неміс классикалық философиясы үшін адам мәдениеттің жаратушысы, рухани іс-әрекет субъектісі және жалпы идеалдық бастау, яғни рух, парасат иесі. 19 – 20 ғасырлардағы постклассикалық философия (Фридрих Ницше, Артур Шопенгауэр, Серен Кьеркегор және т.б.) сезім, мықтылық және т.б. адамдық ақылдан шет қабілеттерге бет бұрады. Қазіргі философия адам тіршілігінің мәнін оның саналы қызметімен байланыстырады. Бұл қызметтің барысында адам тарихтың әрі алғышарты әрі жемісі болып шығады.

Адамның әлеуметтік мәніне назар аудара отырып, қазіргі [[философия]] сонымен бірге әлеуметтік және биологиялық факторлардың өзара күрделі әсерін, әлеуметтік факторлардың басымдылығын ескереді. Әйтсе де «табиғи түрде» әрекет ететін биологиялық факторлардың зор маңызы бар екендігін де ұмытпау қажет. Болашақтағы адам парасатты, иманды, елгезек те қарекетшіл, сонымен бірге сұлулықтан ләззат ала білетін, рухани кемел, жан-жақты дамыған тұлға. Ол қоғамдық тірлікте қайталанбас бітім, бірегей тұлға ретіндегі өзіндік «менімен» танылатын болады.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;
== Адам тарихы ==
Адам жерде шамамен осыдан 2 – 3 млн. жыл бұрын пайда болды. Ол бірнеше эволюциялық кезеңдерден (питекантроп, [[Һомо Хейдельберг]], [[Һомо Еректус]], [[Һомо Неандертал]]дар) өтіп, осыдан 30 – 40 мың жыл бұрын, Homo Sapiens (латынша - саналы адам) кейпіне енді де, бірте-бірте қазіргі адамдарға тән биологиялық қасиеттерге (кроманьондар) ие болды.

Абай, Шәкәрім және ислам теологы әл-Ғазали тәрізді даналардың айтуынша, адам болмысы үш бөліктен құралады: тән, нәзік болмыс және жан. Тән – табиғаттың негізгі бес элементінен: топырақтан, судан, ауадан, оттан және эфирден тұрады. Тәннің құрылысын, оның жұмысын, өзгеру заңдылықтарын медицинаға байланысты ғылым салалары зерттейді. Адамның нәзік болмысына – сезім, ой-өріс, ақыл-ес, түйсік және «мен» деген түсінік жатады. Бұлардың табиғатын ұғыну өте қиын.

Нәзік болмыс табиғи және әлеуметтік ортаға байланысты қалыптасады. Оны психология, парапсихология, спиритуализм, магия, бақсылық, йога тәрізді адам психикасын зерттейтін ғылымдар мен окульттік ағымдар қарастырады. Нәзік болмыстың түрлі атаулары бар:  қазақша – рух, санскритте – аура, арабша – хауас сәлим, орысша – дух, латынша – спирит, ғылымда – психоэнергетикалық жүйе, т.б.

Жан – адам өмірін басқарушы, қуат көзі, мәңгілік болмысы болып табылады. Тән мен материалдық болмыс оның уақытша киген киімі тәрізді. Олар ауысып отырады. Жан білімге және рухани ләззатқа құштар болғандықтан, ол бұл қасиеттердің қайнар көзін қоршаған ортаның материалдық болмысынан іздейді. Материалдық болмыс болса, әрқашан ақиқатты көмескілеп, бұрмалап көрсетеді және мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, ол жанды толық қанағаттандыра алмайды. Бұл жан мен тән арасындағы қайшылықты және олардың өзіндік сипаттағы үздіксіз күресін туғызады.
[[Сурет:04-09-12-Schaupflügen-Fahrenwalde-RalfR-IMG 1232.jpg|thumb|right|200px|Соқа айдаған адам: ауыл шаруашылығының өркендеуі және жануарларды қолға үйрету тұрақты елді мекендерді қалыптастырды.]]
Шығыс философиясы бойынша адамның жетілуі дегеніміз жанның материалдық құрсаудан босану барысы. Материалдық құрсаудан неғұрлым азат болса, жан солғұрлым жетілген болып есептеледі. Адамның басқа тіршілік иелерінен айырмашылығы да осында. Адам материалдық болмысқа хайуанат дүниесіне қарағанда әлдеқайда тәуелсіз. Сондықтан оның өмірлік мақсаттарға жету мүмкіндігі мол. Жанның толығуы тек рухани жолмен ғана іске асады. Оның қасиеттері жетілу барысында білінеді. Рухани жетілген адамның бүкіл болмысы кемелді келеді. Абай тәнді жан билеу керек екенін айтады. Жан тәнді нәзік болмыс арқылы билейді. Сондықтан жан неғұрлым таза болса, адамның іс-әрекеті де соғұрлым кемел. Бұл адам өмірін мазмұнды етіп, бақыт сезіміне бөлейді. Адам «микрокосм» болғандықтан, оның өмірі «макрокосм» болып табылатын бүкіл әлем өмірімен тығыз байланыста. Сондықтан әркімнің өмірі бүкіл әлем заңдылықтарымен толық үйлесімді болғаны абзал. Абай өзін тәнмен балап, табиғи сезімдерінің ықпалында жүргенді «пенде» деп, нәзік болмысын жетілдірген интеллектуалдарды «адам» деп, ал жан тазалығы үшін рухани жолға түскендерді «толық адам» деп атайды. Белгілі бір тарихи дәуірге немесе ортаға тән мәнділік сол дәуірдегі я ортадағы адамдардың жалпы рухани кескінін құрайтын нәрсе. Адамдардағы нақты істер мен мақсаттар, олардың ойлау ерекшелігі (менталитет), жалпы тіршілігі мен ойлауының логикасы сол ішкі мәнділікпен сәулеленіп тұрады, белгілі дәрежеде соның көрінісі деуге болады. Сондықтан да мәнділік көбінесе тікелей көзге көрінетін құбылыс емес.

Белгілі бір ортаның рухани мәдениетінің өзгеше болып тұратыны да оның түпкі негізінде ерекше мәннің жататындығынан. Осындай мән белгілі бір мәдениеттің ішкі ұйтқысы. Мысалы, байырғы қауымдасудың дәрежесінде 20 ғасырға дейін сақталған Америка, Австралияның, т.б. жерлердің тайпаларын зерттеген Еуропа ғалымдары сол тайпа адамдарының іс-әрекеттерін, әсіресе олардың ойлау логикасын көп уақыт түсіне алған жоқ. Оларға әуелде (Эмиль Дюркгейм, әсіресе Люсьен Леви-Брюль) қауым адамдарының ойлауында ешқандай логика жоқ сияқты көрінген. Бірақ, кейінгі кезеңдерде олардың ойлауы еуропалықтарға ұқсамайтын басқаша тәртіппен, заңдылықпен іске асатындығы айқындала бастады. Прологикалық (яғни логикалық дәрежеге дейінгі) деп есептеліп келген ойлаудың өзіндік өзгеше логикасының бар екені белгілі болды. Оның себебі ойлаудың барлық мәнін сыртқы объективтік дүниенің себеп-салдарлық байланыстары арқылы ғана көретін, сыртқы дүниені тек пайдалануға бағышталған еуропалық ойлау негізінде басқа мән жатқан ойлауды, рухани мәдениетті түсіне алмады. Байырғы қауым адамдарының мәдениетіне, ойлауына, табиғатқа, болмысқа осы тұрғыдан қарау жат нәрсе. Осы қатесін Леви-Брюль кейін өзі де мойындаған.
[[Сурет:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|thumb|right|250px|Адамзат прогрессі]]
Адамның дүниеге қатынасы, оның негізгі сипаты мен табиғаты осы мәнмен анықталады. Сыртқы табиғатты өзгерту қызметінің өзі негізгі екі түрлі мәнді іске асыру үшін болуы мүмкін: біріншіден, табиғат пен адамның бірін-бірі толықтыратын, жаңғыртатын үйлесімді байланысы және екіншіден, табиғатты тек пайдалануға ұмтылу. Табиғатқа тек қана пайдагершіліктің көзімен қарап, тек өзінің бір мұқтаждығының тұрғысынан қатынас жасау антикалық дәуірден бастап Еуропада кең өріс алды. Онда табиғатты тек адамның бір кәдесіне жарайтын немесе жарамайтын заттар мен құбылыстардың арсеналы, табиғи қоймасы ретінде ғана қарап, іс-әрекет жасау басым болды. Әрине, еуропалық өмірде басқа көзқарастар да бар, бірақ әңгіме қандай пиғылдың жетекші, басым болғандығында. Осы пайдагерлік қатынас үстем болған, тіпті баз біреулердің жан дүниесінде жалғыз ғана құмарлыққа ие болған жерде табиғаттың, басқа адамдардың, жалпы өзінен тыс құбылыстардың қайсысы болса да өзіндік дербес мағынасынан айрылады, оңдай жандар үшін табиғаттың кез келген заты я пайдалы, я пайдасыз, олардың өзіндік құндылығы ол үшін жоқпен тең. Сондықтан ондай адам, оңдай қоғам табиғатты тәуелсіз мағынасы үшін қастерлемейді, мәпелемейді, тіпті сақтауға да ұмтылмайды, одан тек керегін алып, жоя беруге даяр. Бұл белгілі бір мәнділіктің ешбір қоспасыз «таза» анықтамасы. Бірақ өмірде ол қатынас «кіршіксіз» күйінде кездесе бермейді. Өкінішке қарай өзіміз өмір сүріп отырған дүниемізде осы қатынас басым. Соның арқасында өзімізді қоршап отырған табиғат орасан зор зардап шегуде. Бұл қатынас түбірінен өзгермесе (бүкіл әлемдік шеңберде) адамзат қазіргісінен де зор апаттарға ұшырауы сөзсіз. Бұл тарихтағы жалған мәнділіктің бір көрінісі. Адамдарға өз құлқынан басқаның бәрін тәрік етушілік меңдеп кеткен дәуірлерде ол табиғатқа ғана емес, ең алдымен адамның адамға қатынасында ең үлкен апаттарға душар етеді. Осындай пиғыл 20 ғасырда айрықша зор алапаттар туғызды. Оның кейбір мысалдары: екі рет болған дүниежүзілік соғыс, белгілі кезеңде Еуропада бел алған фашизм, бұрынғы КСРО-дағы тоталитарлық тәртіп, бүкіл әлемді, соның ішінде Қазақстанды да қамтыған экологиялық дағдарыс. Екінші бір мәнділік: табиғатты өзгертуге, меңгеруге, үстемдік етуге, пайдалануға біршама енжарлық, бірақ оның есесіне, табиғатпен үйлесімді тіршілікке бейімділік, көбінесе, Шығыста айқынырақ көрінді. 20 ғасырға дейін осылай болды. Бірақ мұнда да мәнділіктің алғашқы үлгісі белең ала бастады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{уики}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Философия]]</text>
      <sha1>3mahyh2jht3tzfpnewafrvlu7oqlqmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахал уәлаяты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>687667</id>
    <revision>
      <id>3628323</id>
      <parentid>3525712</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21668" sha1="gieslvmof8fukl8c5zuxkgcbjuzad59" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Түрікменстан}}
 |Қазақша атауы   = Ахал уәлаяты
 |Шынайы атауы    = {{lang-tk|Ahal welaýaty}}
 |Суреті          =Ahal Velayat Hippodrome - Flickr - Kerri-Jo (108).jpg 
 |Сурет атауы     = 
 |Елтаңба         = 
 |Ту              = 
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Түрікменстан
  |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 30|lat_sec = 00
  |lon_dir = E|lon_deg = 59|lon_min = 00|lon_sec = 00
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         =[[Түрікменстан]] [[Түрікменстанның әкімшілік бөлінісі|уәлаят]]ы 
 |Кіреді          = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 8 атырап
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Арқадақ (қала)|Арқадақ]]
  |Астана түрі    = Әкімш. орт.
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = [[14 желтоқсан]] [[1992 жыл|1992]]
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = 
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ       =
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 939 700
  |Санақ жылы                    = 2005
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 4
  |Тығыздығы                     = 9,67
  |Тығыздығы бойынша орны        = 5
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 97 160
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 2
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = Ahal Province in Turkmenistan.svg
  |Карта ені                     = 320px
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = TM-A 
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = +99313
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = AH
 |Сайты                          = https://www.ahalhakimlik.gov.tm/tm
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = Ahal Province
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Ахал уәлаяты''' ({{lang-tk|Ahal welaýaty}}) — [[Түрікменстан|Түрікменстанның]] оңтүстігіндегі [[Түрікменстанның әкімшілік бөлінісі|әкімшілік бірлік]]. Бастапқыда [[Ашхабад]] қаласы уәлаяттың әкімшілік орталығы болған, бірақ кейін ол жеке әкімшілік бірлікке келтіріліп, орталығы [[Әнеу]] қаласы болды. Содан кейін уәлаяттың жаңа әкімшілік орталығы — [[Арқадақ (қала)|Арқадақ]] қаласын салу туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;[https://arzuw.news/v-turkmenistane-gorodu-na-1-5-mlrd-dali-nazvanie-arkadag Түрікменстанда 1,5 миллиард долларлық қалаға «Арқадақ» атауы берілді.]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, ол 2022 жылдың 20 желтоқсанында уәлаяттың әкімшілік орталығы болды&lt;ref&gt;[https://www.parahat.info/nt/21 «Бейтарап Түрікменстан» 22 желтоқсан 2022 ж., б. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221224232029/https://www.parahat.info/nt/21 |date=2022-12-24 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ахал уәлаяты 1992 жылы 14 желтоқсанда бұрынғы Ашхабад облысының аумағында құрылды.

2016 жылдың 29 сәуірінде Түрікменстан Министрлер кабинеті аумағы [[Тежен атырабы|Тежен атырабына]] берілген Бабадайхан атырабын жою туралы шешім қабылдады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.turkmeninform.com/ru/news/20160501/09861.html|title=Үкіметтің алаңнан тыс отырысында Ахал уәлаятын дамытудың өзекті мәселелері талқыланды|author=|website=ИП «Туркменинформ»|date=2016-05-01|publisher=|accessdate=2018-05-02|archive-date=2018-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501225050/http://www.turkmeninform.com/ru/news/20160501/09861.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Алайда 2018 жылдың 5 қаңтарында Түрікменстан Парламентінің қаулысымен Бабадайхан атырабы қалпына келтіріліп, Тежен атырабынан оның құрамына Бабадайхан қаласы; Ақалтын, Ақуәкіл, Алты Гарлыев атындағы, Қарауәкіл, Захмет, Тәзел, Хасыл және Жарықкөкше кеңесшіліктері; Селеңгі кеңесшілігі Көкті, Мамыр және Шілі ауылдары ауыстырылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://turkmenportal.com/blog/13059/parlament-turkmenistana-vnes-izmeneniya-v-administrativnoterritorialnoe-delenie-ahalskogo-velayata|title=Түрікменстан парламенті Ахал уәлаятының әкімшілік-аумақтық бөлінісіне өзгерістер енгізді|author=|website=Информационный портал Туркмении «Turkmenportal»|date=2018-01-05|publisher=|accessdate=2018-05-01|archive-date=2018-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429025432/https://turkmenportal.com/blog/13059/parlament-turkmenistana-vnes-izmeneniya-v-administrativnoterritorialnoe-delenie-ahalskogo-velayata|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Сол қаулымен Түркіменстан парламенті уәлаят аумағында болған [[Алтынасыр атырабы|Алтынасыр атырабын]] жойып, оның аумағын [[Қақа атырабы|Кака атырабына]] (Мән және Шәж кеңесшіліктері), [[Сарахс атырабы|Сарахс атырабына]] (Балықшылық кеңесшілігі), [[Тежен атырабы|Тежен атырабына]] (Алтынасыр қаласы, Уаһарман, Құрбантұрлы, Дәулетті және Лұқман кеңесшілігі, Ақалтын, Бидайлы және Малдаршылық ауылдары) берді.

Сондай-ақ, [[Кака (Түрікменстан)|Кака]] қаласының мәртебесі атырап құқығы бар қаладан атыраптағы қалаға өзгертіліп, Баһарлы атырабы Бәһерден деп өзгертілді.

== Географиясы ==
Уәлаяттың ауданы 97 160 км². Түрікменстанның орталық бөлігінің оңтүстігінде, [[Иран]] мен [[Ауғанстан]] шекарасында [[Көпеттау|Көпетдақ]] тауының етегінде орналасқан.

Ахал уәлаяты 1881 жылы Көктепе шайқасы болған Ахалтеке шұратымен, сондай-ақ [[Бәһерден үңгірі|Бәһерден үңгіріндегі]] [[Көуата]] жылы жерасты көлімен танымал&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tourkz.com/articles/desert.html|title=Мұрағатталған көшірме|accessdate=2010-06-25|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610113648/http://tourkz.com/articles/desert.html|archivedate=2011-06-10}} По пустыням Казахстана и Туркмении&lt;/ref&gt;.

== Тұрғындары ==
Ахал уәлаятының халқы 939 700 адам (2005). 2000 жылы Түрікменстанның жалпы халқының 14 % Ахал уәлаятында тұрды.

== Әкімшілік-аумақтық бөлініс ==
Ахал уәлаятына 7 атырап, 8 қала, 9 кент, 82 кеңесшілік және 231 ауыл&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.gov.tm/ru/ba-sahypa/administrativno-territorialnoebr-delenie-turkmenistana/|title=2018 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша Түрікменстанның аймақтар бойынша әкімшілік-аумақтық бөлінуі|author=|website=Түрікменстан Мемлекеттік статистика комитетінің ресми сайты|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-04-27|archive-date=2019-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427165103/http://www.stat.gov.tm/ru/ba-sahypa/administrativno-territorialnoebr-delenie-turkmenistana/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt; кіреді (1995 жылдан кейін өзгертілген атаулар жақшада көрсетілген).

8 атырап:
# [[Ақбидай атырабы]] ''(''бұрынғы Гәуір'')'' — [[Әнеу]] қаласы (атыраптағы қала мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді)&lt;ref name=&quot;gov.tm&quot;&gt;{{cite web|url=http://turkmenistan.gov.tm/_rus/2008/02/03/khalk_maslakhaty_turkmenistana_prinjal_postanovlenie_ob_izmenenii_statusa_nekotorykh_gorodov_i_poselkov_turkmenistana.html|title=Түрікменстанның Халық Мәслахаты Түрікменстанның кейбір қалалары мен елді мекендерінің мәртебесін өзгерту туралы қаулы қабылдады|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107134857/http://turkmenistan.gov.tm/_rus/2008/02/03/khalk_maslakhaty_turkmenistana_prinjal_postanovlenie_ob_izmenenii_statusa_nekotorykh_gorodov_i_poselkov_turkmenistana.html|archivedate=2009-01-07}}&lt;/ref&gt;,
# [[Бабадайхан атырабы]] ''(''бұрынғы Киров'')'' — [[Бабадайхан]] қаласы,
# [[Бәһерден атырабы]] ''(''бұрынғы Баһарлы'')'' — [[Бәһерден]] қаласы (атыраптағы қала мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді),
# [[Көктепе атырабы]] — [[Көктепе]] қаласы (атыраптағы қала мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді),
# [[Қақа атырабы]] ''(''бұрынғы Кахка'')'' — [[Кака (Түрікменстан)|Кака]] қаласы,
# [[Сарахс атырабы]] ''(''бұрынғы Серахс'')'' — [[Сарахс]] қаласы,
# [[Тежен атырабы]] — Тежен қаласы.

2022 жылдың 20 желтоқсанында уәлаяттың әкімшілік орталығы ауыстырылған жаңа елді мекен [[Арқадақ (қала)|Арқадақ]] қаласы құрылды. Қала [[Көктепе атырабы|Көктепе атырабының]] жерінде құрылды, қала құрамына Аба Аннаев ауылы енгізіліп, сол арқылы жойылды, Қарызек кеңесшілігі (Аба Аннаев ауылында болған) де жойылды.

== Экономикасы ==
Ахал уәлаятының экономикасы агроөнеркәсіптік сипатқа ие. Оның дамуына мемлекет астанасының аймақта орналасуы үлкен әсер етті. Уәлаяттың өңірлік жалпы өнімдегі экономикасының үлесі 23 % асады. 2000 жылы Ахал уәлаятының үлесіне Түрікменстандағы барлық жұмыс орындарының 11%, ауыл шаруашылығы өнімдерінің 23% (құны бойынша) және елдегі жалпы өнеркәсіп өндірісінің 31% тиесілі болды.

Аймақ газ өндіру бойынша республикада көш бастап тұр (43,8%). Оның аумағында бірқатар ірі газ кен орындары бар, мысалы, Оңтүстік Гүтләк.

Ахал уәлаятының егін шаруашылығы бүкіл аймақты батыстан шығысқа қарай созып жатқан [[Қарақұм арнасы|Қарақұм арнасымен]] суарылады. Судың тағы бір көзі – Тежен қаласының оңтүстігіндегі екі үлкен су қоймасы арқылы өтетін уәлаяттың оңтүстік-шығыс бөлігінде ағып жатқан [[Тежен (өзен)|Тежен]] өзені. Рухабат атырабында жеке егістіктері, жылыжайы, сондай-ақ көкөністер мен жемістерді өңдейтін өндіріс орындары бар «Рухубелент» ірі агроөнеркәсіп кешені құрылған.

Басқа салалар – тоқыма және мақта өңдеу өнеркәсібі, құрылыс индустриясы дамып келеді. Жергілікті шикізаттан сапалы қағаз шығару үшін [[Жаслық (Түрікменстан)|Жаслық]] ауылында құны 135 миллион доллар болатын целлюлоза-қағаз комбинаты салынды. Ахалда түкті және боялған мақта-маталарын шығаратын тоқыма фабрикасы салынды. Сондай-ақ басқа да бірқатар өнеркәсіп орындары – Тежендегі мақта мен [[Несепнәр|карбамид]] зауыттары салынған, келесі кезек Келаттағы цемент зауыты. Абадан мемлекеттік аудандық электр станциясында қуаттылығы 123 МВт болатын [[Орталық Азия|Орталық Азиядағы]] алғашқы газ турбинасы («[[General Electric]]» компаниясы шығарған) іске қосылды.

== Білім беру ==
2010 жылғы жағдай бойынша Ахал уәлаятында 241 орта мектеп бар, онда 146 000 оқушы оқиды.

== Көрікті жерлері ==
*Уәлаят аумағында парфиялылар мен ұлы селжүктер (Алтынтепе, Ниса, Сарахс) билігі кезіндегі бірқатар тарихи ескерткіштер бар. Бұл ескерткіштерге туристік маршруттар ашық.
*[[Душақ]] ауылынан оңтүстікке қарай 4 км және Ашхабадтан солтүстік-шығысқа қарай 175 км жерде [[Қаратепе]], [[Намазғатепе]], [[Алтынтепе]] және [[Йылғынлытепе|Йылғынлытепемен]] қатар Көпетдақ тау етегінің белдеуіндегі ежелгі егіншілердің ірі елді мекендер жүйесіне кіретін ауданы 26 га йаз мәдениетіне жататын қола дәуірінің археологиялық ескерткіші Ұлықдепе орналасқан.
*Көпетдақтың етегінде үлкен [[Аба Аннаев атындағы халықаралық ахалтеке ат спорт кешені|халықаралық ат спорты кешені]] бар.

== Хәкімдері ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;820&quot;
 |-
 |width=&quot;20&quot; align=&quot;center&quot;|'''№'''
 |width=&quot;280&quot;|&amp;nbsp;'''Аты'''
 |width=&quot;120&quot; align=&quot;center&quot;|'''Лауазымға&lt;br /&gt;тағайындалды''' 
 |width=&quot;120&quot; align=&quot;center&quot;|'''Лауазымнан&lt;br /&gt;босатылды'''
 |width=&quot;280&quot;|&amp;nbsp;'''Босату себебі'''
 |-
 |align=&quot;center&quot;|1
 |&amp;nbsp;[[Жұмакелді Амансахатов]]
 |align=&quot;center&quot;|26.06.1992
 |align=&quot;center&quot;|02.08.1996
 |&amp;nbsp;жұмыстағы кемшіліктері үшін
 |-
 |align=&quot;center&quot;|2
 |&amp;nbsp;[[Нұрмұхаммед Әшіров]]
 |align=&quot;center&quot;|02.08.1996
 |align=&quot;center&quot;|07.07.1997
 |&amp;nbsp;жұмыстағы кемшіліктері үшін
 |-
 |align=&quot;center&quot;|3
 |&amp;nbsp;[[Какажан Ташлиев]]
 |align=&quot;center&quot;|07.07.1997
 |align=&quot;center&quot;|23.11.2001
 |&amp;nbsp;жұмыстағы кемшіліктері үшін
 |-
 |align=&quot;center&quot;|4
 |&amp;nbsp;[[Қандым Ханныев]]
 |align=&quot;center&quot;|23.11.2001
 |align=&quot;center&quot;|15.11.2002
 |&amp;nbsp;жұмыстағы кемшіліктері үшін
 |-
 |align=&quot;center&quot;|5
 |&amp;nbsp;[[Әнебай Атаева]]
 |align=&quot;center&quot;|15.11.2002
 |align=&quot;center&quot;|30.10.2004
 |&amp;nbsp;жұмыстағы кемшіліктері үшін
 |-
 |align=&quot;center&quot;|6
 |&amp;nbsp;[[Мұрат Атақарриев]]
 |align=&quot;center&quot;|30.10.2004
 |align=&quot;center&quot;|27.09.2005
 |&amp;nbsp;жұмыстағы кемшіліктері үшін
 |-
 |align=&quot;center&quot;|7
 |&amp;nbsp;[[Амантұрды Мұратқұлиев]]
 |align=&quot;center&quot;|27.09.2005
 |align=&quot;center&quot;|25.10.2006
 |&amp;nbsp;жұмыстағы кемшіліктері үшін, тұтқындалды
 |-
 |align=&quot;center&quot;|8
 |&amp;nbsp;[[Құрбанберді Оразмұратов]]
 |align=&quot;center&quot;|25.10.2006
 |align=&quot;center&quot;|12.11.2007
 |&amp;nbsp;жұмыстағы кемшіліктері үшін
 |-
 |align=&quot;center&quot;|9
 |&amp;nbsp;[[Мәметнияз Әуезұлы Нұрмәмедов]]
 |align=&quot;center&quot;|12.11.2007
 |align=&quot;center&quot;|10.07.2009
 |&amp;nbsp;басқа жұмысқа ауысты
 |-
 |align=&quot;center&quot;|10
 |&amp;nbsp;[[Дәнмұрат Мұратбердиев]]
 |align=&quot;center&quot;|10.07.2009
 |align=&quot;center&quot;|17.02.2012
 |&amp;nbsp;президенттік сайлаудан кейін отставкаға кетті
 |-
 |align=&quot;center&quot;|11
 |&amp;nbsp;[[Мәметнияз Әуезұлы Нұрмәмедов]]
 |align=&quot;center&quot;|21.02.2012
 |align=&quot;center&quot;|09.07.2015
 |&amp;nbsp;жұмыстағы кемшіліктері үшін
 |-
 |align=&quot;center&quot;|12
 |&amp;nbsp;[[Аннакелді Оразбердіұлы Жазмұратов]]
 |align=&quot;center&quot;|09.07.2015
 |align=&quot;center&quot;|29.04.2016
 |&amp;nbsp;лауазымынан төмендетілді
 |-
 |align=&quot;center&quot;|13
 |&amp;nbsp;[[Есенмұрат Оразкелдиев]]
 |align=&quot;center&quot;|29.04.2016
 |align=&quot;center&quot;|05.04.2017
 |&amp;nbsp;басқа жұмысқа ауысты
 |-
 |align=&quot;center&quot;|14
 |&amp;nbsp;[[Тәңріқұлы Атахаллиев]]
 |align=&quot;center&quot;|05.04.2017
 |align=&quot;center&quot;|17.06.2019
 |&amp;nbsp;басқа жұмысқа ауысты
 |-
 |15
 |&amp;nbsp;[[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
 |align=&quot;center&quot;|17.06.2019
 |align=&quot;center&quot;|07.02.2020 
 |&amp;nbsp;басқа жұмысқа ауысты
 |-
 |16
 |&amp;nbsp;[[Жазмұхаммед Құрбанов]]
 |align=&quot;center&quot;|7.02.2020&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.turkmenistan.gov.tm/index.php/ru/post/35234/naznacheny-novye-khyakimy-ashkhabada-akhalskogo-balkanskogo-i-lebapskogo-velayatov|title=Ашхабад, Ахал, Балқан және Лебап уәлаяттарының жаңа хәкімдері тағайындалды|website=www.turkmenistan.gov.tm|date=2020-02-07|access-date=2023-04-01|archive-date=2023-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401172325/https://www.turkmenistan.gov.tm/index.php/ru/post/35234/naznacheny-novye-khyakimy-ashkhabada-akhalskogo-balkanskogo-i-lebapskogo-velayatov|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
 |align=&quot;center&quot;|
 |&amp;nbsp;ағымдағы
 |}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан уәлаяттары]]
[[Санат:Ахал уәлаяты]]</text>
      <sha1>gieslvmof8fukl8c5zuxkgcbjuzad59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айбек Арқабайұлы Дәдебай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>696570</id>
    <revision>
      <id>3628365</id>
      <parentid>3624024</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3628365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14641" sha1="l5quc6jnjiw6s6soggtbx95i8hm262y" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Айбек Арқабайұлы Дәдебай
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Дәдебай, 2024 жыл

 | Титулы             = [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы
 | Ту                 = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                = Ädilet (political party) logo.svg
 | Басқара бастады    = 7 мамыр 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады  = 
 | Ізашары            = ''партия құрылды''
 | Ізбасары           = 

 | Титулы_2               = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы
 | Ту_2                   = Flag of the President of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_2      = 6 ақпан 2024
 | Басқаруын аяқтады_2    = 5 мамыр 2026
 | Президент_2            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары_2              = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
 | Ізбасары_2             = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] 

 | Титулы_3               = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]
 | Ту_3                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_3                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_3      = 11 қаңтар 2022
 | Басқаруын аяқтады_3    = 6 ақпан 2024
 | Президент_3            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары_3              = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]
 | Ізбасары_3             = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]]

 | Туған күні           = 1.4.1980
 | Туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 4
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = [[Әділет (партия)|Әділет]] (2026–)
 | Білімі               = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Мамандығы            = халықаралық құжаттанушы 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Aibek Dadebai
 | Марапаттары          = {{қатар| {{Барыс ордені}} | {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}
}}
{{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }}
}}
'''Айбек Арқабайұлы Дәдебай''' (бұрын — '''Дәдебаев''';&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-aybek-arkabayuly-dadebaev-kazakstan-respublikasy-prezidenti-is-baskarushysynyn-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-2843652 |title= Мемлекет басшысының өкімімен|language=kk |work=ҚР Президентінің сайты |accessdate=2025-07-11}}&lt;/ref&gt; [[1 сәуір]] [[1980 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, партия қайраткері, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы (2024–2026), [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] (2022–2024) сияқты лауазымдарды атқарған. ІІ класты кеңесші дипломатиялық дәрежесі бар.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/kz/aybek-dadebaev-prezidenttin-is-baskarushysy-bolyp-tagayyndaldy_a3884186 Айбек Дәдебаев Президенттің Іс басқарушысы болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kap&quot;&gt;[https://kapital.kz/dossier/dadebaj-ajbek-arkabaevich Досье. Дадебаев Айбек Аркабаевич]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айбек Дәдебай 1980 жылғы 1 сәуірде [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. [[Ысты]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

2001 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін]] «халықаралық құжаттанушы» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2003 жылы аталған университеттің магистратурасын аяқтаған (магистр-аймақтанушы).

Еңбек жолын 2001 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті халықаралық туризм менеджменті кафедрасының оқытушысы болып бастап, жоғары оқу орнында 2002 жылға дейін жұмыс істеген.

2008–2011 жылдары ол — Парламент Сенаты аппаратының Парламентаралық байланыстар және халықаралық ынтымақтастық бөлімінің сарапшысы, Сенат Төрағасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] көмекшісінің міндетін атқарушы.

2011–2013 жылдары ол — [[Женева]] қаласында орналасқан Қазақстанның БҰҰ-дағы Тұрақты Өкілдігінде үшінші хатшы, атташе.

2013–2019 жылдары ол — Парламент Сенаты Төрағасы Хатшылығы меңгерушісінің орынбасары, хатшылық меңгерушісі.

2019–2021 жылдары ол — Президент Кеңсесі бастығының орынбасары.

2021 жылғы 28 мамырда Президент Іс Басқарушысының орынбасары болып тағайындалып, 2022 жылғы 11 қаңтардан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқармасын]] басқарды. 2022 жылы өткен президент сайлауынан кейін 22 қарашада Президенттің Іс Басқарушысы болып қайта тағайындалды.

2024 жылғы 6 ақпаннан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігін]] басқарды.&lt;ref name=&quot;kap&quot; /&gt; 2026 жылғы 5 мамырда басқа жұмысқа ауысуына байланысты лауазымынан босатылды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aybek-arkabayuly-dadebay-baska-zhumyska-auysuyna-baylanysty-kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiliginin-basshysy-lauazymynan-bosatyldy-542531 Мемлекет басшысының Жарлығымен Айбек Арқабайұлы Дәдебай басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы лауазымынан босатылды]&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 7 мамыр күні Дәдебай [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының құрылтай съезінде партия төрағасы болып бірауыздан сайланды.&lt;ref&gt;[https://stan.kz/aibek-dadebai-zanadan-qurylgan-adilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sail-434149/ Айбек Дәдебай жаңадан құрылған &quot;Әділет&quot; партиясының төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt; Сонымен бірге ол партияның басшылық органы — саяси кеңес пен саяси кеңес бюросының құрамына енді.&lt;ref name=&quot;bes&quot;&gt;[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии &quot;Әділет&quot; вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]&lt;/ref&gt; «Әділет» партиясының партиялық тізімі бойынша I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
І дәрежелі «Барыс» орденімен (2026),&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/share/p/1QQQbyC47y/ «Pro Kadry KZ» Facebook парақшасындағы жазба]&lt;/ref&gt;
«Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.&lt;ref name=&quot;kap&quot; /&gt;

== Отбасы жағдайы ==
Айбек Дәдебай үйленген, 4 баласы бар.

Әкесі Арқабай Дәдебаев — араб тілінің маманы, арабша-қазақша сөздік авторы.&lt;ref&gt;[https://aqjolgazet.kz/143018/d-debaydy-t-lparlary Дәдебайдың тұлпарлары]&lt;/ref&gt; 1990 жылы туған Айдын атты інісі бар.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/society/1882896-elordaga-konys-audargan-almatylyk-zigit-eki-knni-isinde-kalaj-zmys-tauyp-alganyn-ajtty/ Елордаға қоныс аударған алматылық жігіт екі күннің ішінде қалай жұмыс тауып алғанын айтты]&lt;/ref&gt;

Әкесінің бауыры [[Жанғара Дәдебаев]] (1948 жылы туған) — филология ғылымдарының докторы, әдебиеттанушы, жазушы, профессор, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің бұрынғы проректоры (2001–2008).&lt;ref&gt;[https://centrasia.org/person2.php?st=1075282935 ДАДЕБАЕВ Жанкара Дадебаевич]&lt;/ref&gt; 2008 жылдан бастап ол — аталған университет жанындағы Абай ғылыми-зерттеу институтының директоры.&lt;ref&gt;[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1566 Жанғара Дәдебаев]&lt;/ref&gt;

Немере ағасы Жанғали Дәдебаев (1976 жылы туған) — саяси ғылымдар кандидаты, қаржыгер, кәсіпкер, «Tansar Capital» инвестициялық компаниясының тәуелсіз директоры. Компанияға бұрынғы денсаулық сақтау министрі [[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртановтың]] інісі, Ұлттық банк төрағасының бұрынғы орынбасары Есжан иелік етеді.&lt;ref&gt;[https://forbes.kz/articles/eks-zampred-natsbanka-stanet-krupnym-uchastnikom-upravlyayushey-kompanii-a19a38 Экс-зампред Нацбанка станет крупным участником управляющей компании]&lt;/ref&gt; Жанғали Дәдебаев бұрын Ұлттық банкте, Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінде, Алматыдағы және Астанадағы қаржы орталығында жұмыс істеген.&lt;ref&gt;[https://tansarcapital.kz/about О компании]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Дәдебай, Айбек Арқабайұлы}}
[[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]]
[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]]</text>
      <sha1>l5quc6jnjiw6s6soggtbx95i8hm262y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәтбай Мырзақұлов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>698863</id>
    <revision>
      <id>3627977</id>
      <parentid>3385334</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39832" sha1="j0quoz6xhrbuozpm7ufk2s70lleiytf" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Рәтбай Мырзақұлов
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 01.02.1954 
 |Туған жері           = Г. Димитров атындағы совхоз, [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР]],  [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] (қазіргі Қоңыраткөл  ауылы, [[Тақтакөпір ауданы]], [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]])
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     =  
 |Азаматтығы             = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ғылыми аясы            = [[физика]], [[математика]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = физика-математика ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы           = Қазақстан ұлттық ғылым академиясының академигі
 |Альма-матер            = [[Қазақ ұлттық университеті]]
 |Ғылыми жетекші         = [[Владимир Григорьевич Маханьков]]
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = *[[Мырзақұлов теңдеулері]], 
*[[Мырзақұлов гравитация теориялары]], 
*[[Мырзақұлов-Лакшманан теңдеулері]]
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = [https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ enu.kz]
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Рәтбай Мырзақұлов''' ([[1 ақпан]] [[1954 жыл]]ы, Г. Димитров атындағы совхоз,[[Тақтакөпір ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – белгілі [[Қазақтар|қазақ]] ғалымы, физик-теоретик, физика-математика ғылымдарының докторы, [[профессор]], [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі.

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Рәтбай Мырзақұлов 1954 жылы 1 ақпан күні [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Өзбек КСР, Қарақалпақ АКСР,  Тахтакөпір ауданы, Г. Димитров атындағы совхозда (қазіргі Қоңыраткөл ауылы) қазақ шаруасының отбасында  дүниеге келген. Ұлты - қазақ. Руы - жолшара. Жолшара - Кіші жүз, Әлімұлының Шекті руынан.  Әкесі - Қаражанов Мырзақұл, анасы - Пәрменова Қағаз. Сондықтан оның екінші аты жөні - Ратбай Кагазович Мырзакулов. Рәтбай Мырзақұлов 1971 жылы өз ауылындағы №18 қазақ орта мектебін бітірді.  Ол 1972 жылы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетіне түсіп, оны  1979  жылы бітірді. Оның балалық және жастық шағы [[Қызылқұм (шөл)]]індегі осы кішкентай шаруа ауылында өтті.  Қызылқұм шөлі — Әмудария мен Сырдария өзендерінің аралығында, қазіргі үш мемлекеттің (Өзбекстан, Қазақстан және Түркіменстан)  жерінде орналасқан  құмды алқап. Негізінен қазақ шаруалары мекендегендіктен, Қызылқұм шөлін кейде &quot;Қазақ Сахарасы&quot;  депте атайды. Қазіргі тілмен айтқанда, Рәтбайдың ең жақсы көретін хоббиы қой бағу. Балалық кезде ауылда қой баққанды жақсы көретін.

=== Оқуы: мектеп, университет және аспирантура ===
Рәтбай Мырзақұлов 1971 жылы өз ауылындағы №18 қазақ орта мектебін бітірді.   Мектеп бітіргенсоң, ол Алматыға келіп  С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетіне түсуге емтихан тапсырды. Үш емтиханнан [физика (ауызша)-4, математика (ауызша)-4, математика  (жазба)-3] барлығы 11 балл жинап, оқуға түсе алмады. Келесі 1972 жылы (ереже өзгеріп аттестаттың орташа бағасы ескерілді және 4 емтиханы бар), барлығы   23  балл жинап университетке түсті. Төртінші курста химия пәнінен сынақтан өте алмай сессияға жіберілмеді және нәтижесінде  үлгерімі бойынша университеттен шығарылды. Екі жылын жоғалтып, КазГУ-ге қайта қабылданып,   оны  1979  жылы бітірді.  Ол 1981-1988 жылдары Москва қаласынан 120 км қашықтықта орналасқан халықаралық ғылыми орталық &quot;Біріккен ядролық зерттеулер институтында&quot; (Объединённый институт ядерных исследований)  тәжірімдамадан және аспирантурадан өтті. Аспирантура бітіргенсоң, 1988 жылы Москва қаласындағы &quot;П. Лумумба атындағы Халықтар Достығы Университетінде&quot; ([[Университет дружбы народов]] имени Патриса Лумумбы) теориялық және математикалық физика мамандығы бойынша кандидаттық диссертациясын қорғады.

=== Отбасы ===
Үйленген. Балалары және немерелері бар. Өзі сияқты, балаларыда ғылыммен айналысады. Негізі Мырзақұловтың балалары теориялық физика және математика салысында әкесімен бірге жұмыс істейді. Олар қоғамда және  ғылыми ортада &quot;Мырзақұловтар әулеті&quot;  (&quot;Династия Мырзакуловых&quot;) деген атпен белгілі ғылыми топты құрайды.

=== Еңбек жолы ===
Негізгі ғылыми еңбектері астрофизика, гравитация, космология, солитондар теориясы мен бейсызық физика  теориясына арналған. Ғылымдағы жаңа іргелі бағыт – бейсызық физика мен солитондар теориясын Қазақстанда дамытудың бастаушысы болды. 400-ден аса ғылыми жарияланымның, оның ішінде шет ел басылымдарында шыққан 300 мақалалардың және бірнеше монографиялардың авторы. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Жоғары энергия физика институтында және Физика-техникалық институтта жұмыс істеді (Алматы). Қазір Еуразия ұлтық университетінде &quot;Жалпы және теориялық физика&quot; кафедрасының меңгерушісі және Еуразия халықаралық теориялық физика орталығының директоры болып істейді. Оның жетекшілігімен көптеген кандидаттық, докторлық  және PhD  диссертациялар орындалып,   қорғалды. Ол солитондар теориясы және астрофизика, гравитация, космология бойынша әлем мойындаған ғылыми мектеп құрды. Оның шәкірттері мен ізбасарлары тек Қазақстанда ғана емес, Ресей, АҚШ, Франция, Израиль, Ұлыбритания, Италия және т.б. ғылыми орталықтарда жұмыс жасайды.

=== Ғылыми дәрежелері және лауазымдары ===
* 1988 ж. - физика-математика ғылымдарының кандидаты (П. Лумумба атындағы Халықтар достығы университеті, [[Мәскеу]])
* 2002 ж. - физика - математика ғылымдарының докторы 
* 2010 ж. - [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық Университетінің]] профессоры
* 2017 ж. - ҚР Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі
* 2021 ж. - ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі
* 2022 ;. - Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының академигі

=== Шетелден алған шақыртулары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл
! Университет атауы
! Мемлекеті
! Ұзақтығы
|-
|1995
|[[Бхаратхидасан университеті]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|3 ай
|-
| 1997
|[[Саленто университеті]]
|{{Байрақ|Италия}}
| 1 ай
|-
| 1997
|[[Бхаратхидасан университеті]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
| 3 ай
|-
|2001
|[[Калифорния университеті]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 2 ай
|-
| 2003
|[[Калифорния университеті]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 4 ай
|-
| 2004
|[[Бхаратхидасан университеті]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
| 3 ай
|-
| 2010–
2011
|[[Калифорния университеті]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 12 ай
|-
| 2014
|[[Нагоя университеті]]
|{{Байрақ|Жапония}}
| 1 ай
|}

== Балалары. &quot;Династия Мырзакуловых&quot;  ғылыми тобы ==
Р. Мырзақұловтың шәкірттерінің арасында өз балаларыда бар.  Балалары әкесінің жолын қуып,  теориялық физика және математика салысында әкесімен бірге жұмыс істейді және  &quot;Мырзақұловтар әулеті&quot; (&quot;Династия Мырзакуловых&quot;) деген  ғылыми топты құрайды. Бұл отбасылық ғылыми тобының екі мүшесі   мектепті &quot;Алтын медалмен&quot; және екеуі &quot;Алтын Белгіге&quot; бітірген. &quot;Династия Мырзакуловых&quot; ғылыми тобының құрамында    20 дан астам  физик-теоретик және  математик бар. Оладың ішінде  1  физика-математика ғылым докторы, 4  физика-математика ғылым кандидаты,  6  физика  және  математика бойынша PhD докторлары  бар. Мырзақұловтың қалған балаларымен  немерелері университеттердің   физика және  математики мамандықтары бойынша магистратура және бакалавриаттарында оқиды. Балаларының екеуі Ұлыбританияның  Глазго    университетінің Математика Департаментінің (Глазго, Шотландия) және &quot;Imperial College London&quot; университетінің Теориялық физика Департаментінің (Лондон, Англия) магистратураларын  үздік бітірген. Ағылшын университеттерінің магистратураларын  бітіргеннен кейін, бұл екі баласы қазір  Назарбаев университетінің физика және математика департаменттерінде  жұмыс істейді.   Мырзақұловтың балаларыда ғылымда табысты жұмыс істеп жүр. Мысалы қазір &quot;Құралай теңдеуі = Уравнения Куралай = Kuralay equation&quot; немесе  &quot;Ақбота теңдеуі = Уравнения Акботы = Akbota equation&quot; деген терминдер ғылыми айналымға ене бастады. Бұл  теңдеулер Рәтбайдың балаларының тапқан теңдеулері. Төменде, мысал ретінде,  осы теңдеулердің кейбірінің түрі және оларды зерттеген мақалаларға сілтемелер келтірілген. Бұл мақалалар шет елдің жоғары деңгейдегі журналдарында жарияланған. Мысал ретінде бірнеше мақала келтіріп отырмыз: 
=== Құралай теңдеуі ===
Құралай теңдеуінің бірнеше түрі бар. Мысалы Құралай-IIA  теңдеуі (Kuralay-IIA equation) мына түрде жазылады:
 &lt;math&gt; 
\begin{cases}
iq_{t}+q_{xt}-vq = 0, \\
v_{x}-2\epsilon (|q|^{2})_{t} = 0.
\end{cases}
&lt;/math&gt;

Бұл интегралданатын, яғни солитондық теңдеу. Осы  Құралай-IIA  теңдеуінің кейбір қасиеттері, мысалы,  мына мақалада зерттелген:

* Breathers, rogue waves and semi-rational solutions for a Heisenberg ferromagnet-type equation. Modern Physics Letters B, 2350053 (2023). https://doi.org/10.1142/S0217984923500537
* Integrable Kuralay Equations: Geometry, Solutions and Generalizations. Symmetry 2022, 14(7), 1374. https://doi.org/10.3390/sym14071374

=== Толқынай теңдеуі ===
Толқынай теңдеуі (Tolkynay equation) мына түрде жазылады:
 &lt;math&gt; iR_{t}+[R^{2},R_{x}]_{x}= 0.&lt;/math&gt;
Бұл Толқынай теңдеуі интегралданатын, солитондық теңдеу болып саналады. Оның  кейбір қасиеттері мысалы мына мақалада зерттелген:
* Integrable Tolkynay equations and related Yajima-Oikawa type equations. Ufa Mathematical Journal. Vol.15, N1, 122-134 (2023). https://matem.anrb.ru/sites/default/files/files/vup57/Myrzakulova.pdf

=== Ақбота теңдеуі ===
Ақбота теңдеуі (Akbota equation) былайша жазылады:

&lt;math&gt;
\begin{cases}
S_{t}-S\times (\alpha S_{xx}+\beta S_{xt})-uS_{x} = 0, \\
u_{x}+S\cdot (S_{x}\times S_{t}) = 0.
\end{cases}
&lt;/math&gt;

Ақбота  теңдеуі сызықтық емес интегралданатын дифференциалдық  теңдеу болып саналады. Сондықтан оның Лакс жұбы, шексіз сақталу интегралдары, әртүрлі солитондық  шешімдері болады. Ақбота теңдеуінің кейбір қасиеттері мысалы мына мақалада зерттелген:
* Dynamic behaviors of novel nonlinear wave solutions for the Akbota equation. Optik, Vol. 282, 170863 (2023).  https://doi.org/10.1016/j.ijleo.2023.170863

== Ғылыми жетістіктері ==
Р. Мырзақұлов теориялық физиканың және  математиканың бірнеше саласымен айналысады.  Мысалы: астрофизика, космология, дифференциалдық геометрия, гравитация, солитондар теориясы, дифференциалдық теңдеулер. Ол &quot;Мырзақұлов гравитациясы&quot; («Гравитация Мырзакулова», &quot;Myrzakulov gravity&quot;) деген бірнеше теория ұсынды. Сонымен қатар ол &quot;Мырзақұлов теңдеулері&quot; (&quot;Уравнения Мырзакулова&quot;, &quot;Myrzakulov equation&quot;) деген атпен танылған бірнеше дифференциалдық теңдеулер енгізді.  Бұлардан басқа үндістандық ғалым М.Лакшмананмен бірлесе отырып жаңа дифференциалдық теңдеулер ұсынды. Бұл жаңа теңдеулер &quot;Мырзақұлов-Лакшманан теңдеулері&quot; (&quot;Уравнения Мырзакулова-Лакшманана&quot;, &quot;Myrzakulov-Lakshmanan equation&quot;) деген атпен белгілі. Төменде осы теңдеулермен теориялар зерттелген мақалаларға сілтемелер келтірілген.
=== Мырзақұлов теңдеулері ===
Мырзақұлов бірнеше солитондық дифференциалдық теңдеулер ұсынған. Сол Мырзақұлов теңдеулерінің ең қарапайымы &quot;Мырзақұлов-I теңдеуі&quot; (Myrzakulov-I equation). Мырзақұлов-I теңдеуі былайша жазылады:

&lt;math&gt;
\begin{cases}
iS_{t}-\frac{1}{2}[S,S_{xy}]-iuS_{x} = 0, \\
u_{x}+\frac{i}{4}tr(S[S_{x},S_{y}]) = 0.
\end{cases}

&lt;/math&gt;

Мырзақұлов-I теңдеуінің әртүрлі қасиеттерін математиктер зерттеп жатыр. Мысал ретінде, төменде  &quot;Мырзақұлов-I теңдеуін&quot; (Myrzakulov-I equation) зерттеген кейбір мақалаларға сілтемелер келтірілген:

1. Chen Ha and Zhou Zi-Xiang.  Darboux Transformation with a Double Spectral Parameter for the Myrzakulov-I Equation. Chinese Physics Letters, Volume 31, Number 12, 120504 (2014).    https://doi.org/10.1088/0256-307X/31/12/120504

2. Hai Chen and   Zi-Xiang Zhou. Global explicit solutions with n double spectral parameters for the Myrzakulov-I equation. Modern Physics Letters B, Vol. 30, No. 29, 1650358 (2016). https://doi.org/10.1142/S0217984916503589

3. Bo-Jie Deng, Hui-Qin Hao. Breathers, rogue waves and semi-rational solutions for a generalized Heisenberg ferromagnet equation. Applied Mathematics Letters,
Vol. 140,  108550 (2023). https://doi.org/10.1016/j.aml.2022.108550

4. Chen Chi and Zhou Zi-Xiang. Darboux Transformation and Exact Solutions of the Myrzakulov-I Equation.  Chinese Phys. Lett., Vol. 26,  080504 (2009).
https://doi.org/10.1088/0256-307X/26/8/080504

=== Мырзақұлов гравитация теориялары ===
Мырзақұлов бірнеше жаңа [[гравитация]]  теорияларын үсынды және олар &quot;Мырзақұлов гравитациясы&quot; (&quot;Гравитация Мырзакулова&quot;, &quot;Myrzakulov gravity&quot;) деген атпен белгілі. Мысалы &quot;Мырзақұлов-VIII гравитациясы&quot; (Myrzakulov-VIII gravity) мына әсер формуласы арқылы беріледі:

&lt;math&gt; S=\frac{1}{2\kappa}\int \sqrt{-g}d^{4}x[F(R,T,Q,\cal{T})+2\kappa L_{m}]. &lt;/math&gt;

Осы және басқа Мырзақұлов [[гравитация]]ларын ғалымдар зерттеуде. Сөзіміз дәйекті және дәлелді болуы үшін, мысал ретінде шет ел физиктерінің әртүрлі Мырзақұлов [[гравитация]]ларын зерттеген кейбір мақалаларына сілтемелер келтіріп отырмыз:

1. G. Papagiannopoulos, S. Basilakos,  E. N. Saridakis. Dynamical system analysis of Myrzakulov gravity. Phys. Rev. D 106, 103512 (2022). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.106.103512

2. F. K. Anagnostopoulos, S. Basilakos,  E. N. Saridakis. Observational constraints on Myrzakulov gravity. Phys. Rev. D 103, 104013 (2021). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.103.104013

3. R. Saleem, A. Saleem. Viable constraints on some Myrzakulov  f(R,T,Q,T) models to study Baryon asymmetry. Chinese Journal of Physics, (2023). https://doi.org/10.1016/j.cjph.2023.01.009

=== Мырзақұлов-Лакшманан теңдеулері ===

Р. Мырзакуловым  совместно с профессором М. Лакшмананом (Индия) были предложены ряд солитонные уравнении получившие название уравнения Мырзакулова-Лакшманана (Myrzakulov-Lakshmanan equations). Эти уравнения получили признания зарубежных коллег и исследуются ими. В качестве примера приведем несколько ссылки на статьи зарубежных математиков в которых изучаются ряд уравнения Мырзакулова-Лакшманана. Вот некоторые из них:

1. Hai-Rong Wang, Rui Guo. Soliton, breather and rogue wave solutions for the Myrzakulov–Lakshmanan-IV equation. Optik, Volume 242,  166353 (2021). https://doi.org/10.1016/j.ijleo.2021.166353

2. Xiao-Qi Cui, Xiao-Yong Wen, Bing-Jiang Zhang. Modulational Instability and Location Controllable Lump Solutions with Mixed Interaction Phenomena for the (2+1)-Dimensional Myrzakulov-Lakshmanan-IV Equation. Journal of Nonlinear Mathematical Physics (2022). https://doi.org/10.1007/s44198-022-00094-1

== Библиометрикалық параметрлері ==
В настоящее время Р. Мырзакулов имеет следующие наукометрические параметры согласно международному базу данных  Scopus: https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360
* Хирш индексі = 47. https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360
* Индекс цитируемости = 7537. https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360
* Зарубежные статьи = 292. https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360

== Марапаттары мен жетістіктері ==
* Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі
* әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері
* Сәтбаев атындағы сыйлықтың иегері
* «[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл]]&lt;nowiki/&gt;» мерейтойлық медалі
* «[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл]]&lt;nowiki/&gt;» медалі
* «Астанаға 20 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының ғылымына сіңірген еңбегі үшін» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің төсбелгісі
* «әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетіне 80 жыл» медалі
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Жоғары оқу орындары|ЖОО]] үздік оқытушысы&quot;
* [http://old.rudn.ru/index.php?pagec=4837 Достижения выпускников нашего Университета! Выпускник РУДН, известный казахстанский физик Ратбай Мырзакулов получит Первую премию Top Springer Author 2015 за наибольшее количество научных статей, опубликованных в специализированных рейтинговых научных журналах издательства Springer!]{{Deadlink|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Академик Европейской академии естественных наук (Германия)
* Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының академигі
== Қызықты деректер ==
* ЕНУ. Евразийский международный центр теоретической физики. https://enu.kz/ru/nauka/nauchno-issled-podr/evraziyskiy-mezhdunarodnyy-tsentr-teoreticheskoy-fiziki-emtstf/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230422134956/https://enu.kz/ru/nauka/nauchno-issled-podr/evraziyskiy-mezhdunarodnyy-tsentr-teoreticheskoy-fiziki-emtstf/ |date=2023-04-22 }}
* Мырзакулов Ратбай. Myrzakulov Ratbay. Статьи в ResearchGate: https://www.researchgate.net/profile/Ratbay-Myrzakulov/research
* Мырзакулов Ратбай. https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429180833/https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ |date=2023-04-29 }}
* Мырзакулов Ратбай. Myrzakulov Ratbay. Статьи в Архиве Cornell University: https://arxiv.org/search/?query=myrzakulov&amp;searchtype=author&amp;source=header
* Мырзакулов Ратбай.  https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429180833/https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ |date=2023-04-29 }}

==Selected Publications==
Рәтбай Мырзақұлов жалпы  400-ге жуық ғылыми жұмыс  жазған, соның ішінде  300 дей ғылыми жұмысы шет елдің беделді, импакт-факторлары жоғары, квартилдері Q1 және Q2 ғылыми журналдарында жарияланған.  Мырзақұловтың ғылыми жұмыстарының толық тізімін мына дереккөздерінен табуға болады: 
* https://arxiv.org/search/?query=myrzakulov&amp;searchtype=author&amp;source=header
* https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360)
* https://www.researchgate.net/profile/Ratbay-Myrzakulov/research

Төменде шет елдің беделді, импакт-факторлары жоғары, квартилдері Q1 және Q2 ғылыми журналдарында шыққан, Мырзақұловтың ғылыми жұмыстарының бірнешеуі, мысал ретінде, келтірілген:
*G. Cognola, R. Myrzakulov,  L. Sebastiani, S. Zerbini. Einstein gravity with Gauss-Bonnet entropic corrections. Phys. Rev. D, 88, 024006 (2013). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.88.024006
* Myrzakulov R. F(T) gravity and k-essence. General Relativity and Gravitation, v.44, N12, 3059-3080 (2012). https://doi.org/10.1007/s10714-012-1439-z
* D. Iosifidis, N. Myrzakulov, R. Myrzakulov. Metric-Affine Version of Myrzakulov F(R,T,Q,T) Gravity and Cosmological Applications. Universe, Vol.7, N8, 262 (2021). https://doi.org/10.3390/universe7080262
* R. Myrzakulov, O. Pashaev,  Kh. Kholmurodov. Particle-Like Excitations in Many Component Magnon-Phonon Systems. Physica Scripta, Vol. 33, N4,  378 (1986). https://doi.org/10.1088/0031-8949/33/4/013
* Myrzakulov R. Cosmology of F(T) gravity and k-essence. Entropy, v.14, N9, 1627-1651 (2012). https://doi.org/10.3390/e14091627
* K. Bamba, R. Myrzakulov, S. Nojiri,  S. Odintsov. Reconstruction of f(T) gravity: Rip cosmology, finite-time future singularities, and thermodynamics. Phys. Rev. D, 85, 104036 (2012). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.85.104036
* Myrzakulov R. Knot Universes in Bianchi Type I Cosmology. Advances in High Energy Physics, v.2012, 868203 (2012). https://doi.org/10.1155/2012/868203
* M. Lakshmanan, R. Myrzakulov, S. Vijayalakshmi, A. K. Danlybaeva. Motion of curves and surfaces and nonlinear evolution equations in (2+1) dimensions. J. Math. Phys., 39, 3765–3771 (1998). https://doi.org/10.1063/1.532466
* Myrzakulov R. Accelerating universe from F(T) gravity. European Physical Journal C, v.71, N9, 1752 (2011). https://doi.org/10.1140/epjc/s10052-011-1752-9
* A. López-Revelles, R. Myrzakulov,  D.  Sáez-Gómez. Ekpyrotic universes in F(R) Hořava-Lifshitz gravity. Phys. Rev. D, 85, 103521 (2012). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.85.103521
* N. Myrzakulov, R. Myrzakulov, L. Ravera.  Metric-Affine Myrzakulov Gravity Theories. Symmetry,  13(10), 1855 (2021). https://doi.org/10.3390/sym13101855
* Md. Wali Hossain, R. Myrzakulov, M. Sami,  E. Saridakis. Class of quintessential inflation models with parameter space consistent with BICEP2. Phys. Rev. D, 89, 123513 (2014). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.89.123513
* T. Harko, N. Myrzakulov, R. Myrzakulov, S. Shahidi. Non-minimal geometry–matter couplings in Weyl–Cartan space–times: f(R,T,Q,T_{m})  gravity. Physics of the Dark Universe. Vol. 34, 100886 (2021). https://doi.org/10.1016/j.dark.2021.100886
* Myrzakulov R. FRW Cosmology in F(R,T) Gravity. European Physical Journal C, v.72, N11, 2203, (2012). https://doi.org/10.1140/epjc/s10052-012-2203-y
* L. Martina,  Kur. Myrzakul,  R. Myrzakulov,  G. Soliani. Deformation of surfaces, integrable systems and Chern–Simons theory. J. Math. Phys., 42, 1397–1417 (2001). https://doi.org/10.1063/1.1339831
* M. Duncan, R. Myrzakulov, D. Singleton. Entropic derivation of for circular motion. Physics Letters B, Vol. 703, Issue 4,  516-518 (2011). https://doi.org/10.1016/j.physletb.2011.08.027

== Дереккөздер ==
* Мырзакулов Ратбай. https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429180833/https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ |date=2023-04-29 }}
*[http://www.eanw.org/enzilkopedia/myrzakulov-ratbai.html Биография на сайте Европейской академии естественных наук]
*[https://repository.rudn.ru/ru/records/dissertation/record/47949/ Мырзакулов Ратбай. Модели Бозе-газа с внутренней симметрией и их связь со спиновыми и псевдоспиновыми моделями]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71182/?sphrase_id=3971733 Профессор ЕНУ Ратбай Мырзакулов вошел в список лучших ученых мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174217/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71182/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://bolashak.gov.kz/ru/allnews/vypuskniki-programmy-bolashak-voshli-v-spisok-luchshih-uchyonyh-mira  ВЫПУСКНИКИ ПРОГРАММЫ «БОЛАШАК» ВОШЛИ В СПИСОК ЛУЧШИХ УЧЁНЫХ МИРА]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/39200/?sphrase_id=3971733  Профессор Ратбай Мырзакулов удостоен награды “Лидер Науки” по Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174220/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/39200/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=I93B8F8-7lo  Выпускники программы «Болашак» вошли в список лучших учёных мира | Jibek Joly TV]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50747/?sphrase_id=3971733 Ученому ЕНУ Ратбаю Мырзакулову присуждена государственная премия в области науки и техники имени аль-Фараби] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174536/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50747/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71632/?sphrase_id=3971733  Ратбай Мырзакулов избран членом редколлегии ведущего в мире научного журнала «Partial Differential Equations in Applied Mathematics» по математике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421173018/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71632/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=8x_YF662ly0  Казахстанский ученый получил мировое признание]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50938/?sphrase_id=3971733 Глава государства Нурсултан Назарбаев вручил Государственную премию в области науки и техники имени аль-Фараби ученому ЕНУ – Ратбаю Мырзакулову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421173301/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50938/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=MeeOSVJy010&amp;t=52s  Награждение Ратбая Мырзакулова государственной премией в области науки и техники имени аль-Фараби]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46107/?sphrase_id=3971733 Ратбай Мырзакулов - ученый ЕНУ в очередной раз стал лауреатом премии Top Springer Author] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421181338/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46107/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://kazpravda.kz/n/kazahstantsy-voshli-v-spisok-luchshih-uchenyh-mira/  Казахстанцы вошли в список лучших ученых мира]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/53329/?sphrase_id=3971733 «Лидер науки – Web of Science Awards»: ученые ЕНУ им. Л.Н. Гумилева - самые высокоцитируемые казахстанские авторы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174334/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/53329/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[http://alumni.rudn.ru/news/534 Поздравляем выпускника РУДН Ратбая Мырзакулова с получением Первой премии Top Springer Author 2015!]{{Deadlink|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/43590/?sphrase_id=3971733 Ученые ЕНУ в Top-50 НААР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421181340/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/43590/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/36455/?sphrase_id=3971733 Работы ученого ЕНУ им. Л.Н. Гумилева названы научными шедеврами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174332/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/36455/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/48225/?sphrase_id=3971733 Направление «Физика и астрономия» ЕНУ им. Л.Н. Гумилёва – в топе лучших по областям знаний QS World University Rankings by Subject] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174332/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/48225/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/69283/ Ученый ЕНУ Ратбай Мырзакулов удостоен премии Scopus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421164437/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/69283/ |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/63458/?sphrase_id=3971733 Профессор ЕНУ седьмой год подряд первый в списке генерального рейтинга профессорско-преподавательского состава Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174333/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/63458/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://24.kz/ru/news/obrazovanie-i-nauka/item/593731-kazakhstanskij-uchenyj-poluchil-mirovoe-priznanie КАЗАХСТАНСКИЙ УЧЕНЫЙ ПОЛУЧИЛ МИРОВОЕ ПРИЗНАНИЕ]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46667/?sphrase_id=3971733  Ученому ЕНУ Ратбаю Мырзакулову второй раз присуждена Премия имени К.И. Сатпаева в области науки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421173256/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46667/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/37172/?sphrase_id=3971733 Ратбай Мырзакулов - ученый ЕНУ – Лауреат Первой премии «Top Springer Author 2015» по Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421172116/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/37172/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}

[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Гравитация]]</text>
      <sha1>j0quoz6xhrbuozpm7ufk2s70lleiytf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627979</id>
      <parentid>3627977</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39835" sha1="8x04dq0oxasbm077hkt40x3c14zod2i" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Рәтбай Мырзақұлов
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 01.02.1954 
 |Туған жері           = Г. Димитров атындағы совхоз, [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР]],  [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] (қазіргі Қоңыраткөл  ауылы, [[Тақтакөпір ауданы]], [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]])
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     =  
 |Азаматтығы             = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ғылыми аясы            = [[физика]], [[математика]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = физика-математика ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы           = Қазақстан ұлттық ғылым академиясының академигі
 |Альма-матер            = [[Қазақ ұлттық университеті]]
 |Ғылыми жетекші         = [[Владимир Григорьевич Маханьков]]
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = *[[Мырзақұлов теңдеулері]], 
*[[Мырзақұлов гравитация теориялары]], 
*[[Мырзақұлов-Лакшманан теңдеулері]]
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = [https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ enu.kz]
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Рәтбай Мырзақұлов''' ([[1 ақпан]] [[1954 жыл|1954]], Г. Димитров атындағы совхоз,[[Тақтакөпір ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — белгілі [[Қазақтар|қазақ]] ғалымы, физик-теоретик, физика-математика ғылымдарының докторы, [[профессор]], [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі.

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Рәтбай Мырзақұлов 1954 жылы 1 ақпан күні [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Өзбек КСР, Қарақалпақ АКСР,  Тахтакөпір ауданы, Г. Димитров атындағы совхозда (қазіргі Қоңыраткөл ауылы) қазақ шаруасының отбасында  дүниеге келген. Ұлты - қазақ. Руы - жолшара. Жолшара - Кіші жүз, Әлімұлының Шекті руынан.  Әкесі - Қаражанов Мырзақұл, анасы - Пәрменова Қағаз. Сондықтан оның екінші аты жөні - Ратбай Кагазович Мырзакулов. Рәтбай Мырзақұлов 1971 жылы өз ауылындағы №18 қазақ орта мектебін бітірді.  Ол 1972 жылы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетіне түсіп, оны  1979  жылы бітірді. Оның балалық және жастық шағы [[Қызылқұм (шөл)]]індегі осы кішкентай шаруа ауылында өтті.  Қызылқұм шөлі — Әмудария мен Сырдария өзендерінің аралығында, қазіргі үш мемлекеттің (Өзбекстан, Қазақстан және Түркіменстан)  жерінде орналасқан  құмды алқап. Негізінен қазақ шаруалары мекендегендіктен, Қызылқұм шөлін кейде &quot;Қазақ Сахарасы&quot;  депте атайды. Қазіргі тілмен айтқанда, Рәтбайдың ең жақсы көретін хоббиы қой бағу. Балалық кезде ауылда қой баққанды жақсы көретін.

=== Оқуы: мектеп, университет және аспирантура ===
Рәтбай Мырзақұлов 1971 жылы өз ауылындағы №18 қазақ орта мектебін бітірді.   Мектеп бітіргенсоң, ол Алматыға келіп  С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетіне түсуге емтихан тапсырды. Үш емтиханнан [физика (ауызша)-4, математика (ауызша)-4, математика  (жазба)-3] барлығы 11 балл жинап, оқуға түсе алмады. Келесі 1972 жылы (ереже өзгеріп аттестаттың орташа бағасы ескерілді және 4 емтиханы бар), барлығы   23  балл жинап университетке түсті. Төртінші курста химия пәнінен сынақтан өте алмай сессияға жіберілмеді және нәтижесінде  үлгерімі бойынша университеттен шығарылды. Екі жылын жоғалтып, КазГУ-ге қайта қабылданып,   оны  1979  жылы бітірді.  Ол 1981-1988 жылдары Москва қаласынан 120 км қашықтықта орналасқан халықаралық ғылыми орталық &quot;Біріккен ядролық зерттеулер институтында&quot; (Объединённый институт ядерных исследований)  тәжірімдамадан және аспирантурадан өтті. Аспирантура бітіргенсоң, 1988 жылы Москва қаласындағы &quot;П. Лумумба атындағы Халықтар Достығы Университетінде&quot; ([[Университет дружбы народов]] имени Патриса Лумумбы) теориялық және математикалық физика мамандығы бойынша кандидаттық диссертациясын қорғады.

=== Отбасы ===
Үйленген. Балалары және немерелері бар. Өзі сияқты, балаларыда ғылыммен айналысады. Негізі Мырзақұловтың балалары теориялық физика және математика салысында әкесімен бірге жұмыс істейді. Олар қоғамда және  ғылыми ортада &quot;Мырзақұловтар әулеті&quot;  (&quot;Династия Мырзакуловых&quot;) деген атпен белгілі ғылыми топты құрайды.

=== Еңбек жолы ===
Негізгі ғылыми еңбектері астрофизика, гравитация, космология, солитондар теориясы мен бейсызық физика  теориясына арналған. Ғылымдағы жаңа іргелі бағыт – бейсызық физика мен солитондар теориясын Қазақстанда дамытудың бастаушысы болды. 400-ден аса ғылыми жарияланымның, оның ішінде шет ел басылымдарында шыққан 300 мақалалардың және бірнеше монографиялардың авторы. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Жоғары энергия физика институтында және Физика-техникалық институтта жұмыс істеді (Алматы). Қазір Еуразия ұлтық университетінде &quot;Жалпы және теориялық физика&quot; кафедрасының меңгерушісі және Еуразия халықаралық теориялық физика орталығының директоры болып істейді. Оның жетекшілігімен көптеген кандидаттық, докторлық  және PhD  диссертациялар орындалып,   қорғалды. Ол солитондар теориясы және астрофизика, гравитация, космология бойынша әлем мойындаған ғылыми мектеп құрды. Оның шәкірттері мен ізбасарлары тек Қазақстанда ғана емес, Ресей, АҚШ, Франция, Израиль, Ұлыбритания, Италия және т.б. ғылыми орталықтарда жұмыс жасайды.

=== Ғылыми дәрежелері және лауазымдары ===
* 1988 ж. - физика-математика ғылымдарының кандидаты (П. Лумумба атындағы Халықтар достығы университеті, [[Мәскеу]])
* 2002 ж. - физика - математика ғылымдарының докторы 
* 2010 ж. - [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық Университетінің]] профессоры
* 2017 ж. - ҚР Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі
* 2021 ж. - ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі
* 2022 ;. - Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының академигі

=== Шетелден алған шақыртулары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл
! Университет атауы
! Мемлекеті
! Ұзақтығы
|-
|1995
|[[Бхаратхидасан университеті]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|3 ай
|-
| 1997
|[[Саленто университеті]]
|{{Байрақ|Италия}}
| 1 ай
|-
| 1997
|[[Бхаратхидасан университеті]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
| 3 ай
|-
|2001
|[[Калифорния университеті]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 2 ай
|-
| 2003
|[[Калифорния университеті]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 4 ай
|-
| 2004
|[[Бхаратхидасан университеті]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
| 3 ай
|-
| 2010–
2011
|[[Калифорния университеті]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 12 ай
|-
| 2014
|[[Нагоя университеті]]
|{{Байрақ|Жапония}}
| 1 ай
|}

== Балалары. &quot;Династия Мырзакуловых&quot;  ғылыми тобы ==
Р. Мырзақұловтың шәкірттерінің арасында өз балаларыда бар.  Балалары әкесінің жолын қуып,  теориялық физика және математика салысында әкесімен бірге жұмыс істейді және  &quot;Мырзақұловтар әулеті&quot; (&quot;Династия Мырзакуловых&quot;) деген  ғылыми топты құрайды. Бұл отбасылық ғылыми тобының екі мүшесі   мектепті &quot;Алтын медалмен&quot; және екеуі &quot;Алтын Белгіге&quot; бітірген. &quot;Династия Мырзакуловых&quot; ғылыми тобының құрамында    20 дан астам  физик-теоретик және  математик бар. Оладың ішінде  1  физика-математика ғылым докторы, 4  физика-математика ғылым кандидаты,  6  физика  және  математика бойынша PhD докторлары  бар. Мырзақұловтың қалған балаларымен  немерелері университеттердің   физика және  математики мамандықтары бойынша магистратура және бакалавриаттарында оқиды. Балаларының екеуі Ұлыбританияның  Глазго    университетінің Математика Департаментінің (Глазго, Шотландия) және &quot;Imperial College London&quot; университетінің Теориялық физика Департаментінің (Лондон, Англия) магистратураларын  үздік бітірген. Ағылшын университеттерінің магистратураларын  бітіргеннен кейін, бұл екі баласы қазір  Назарбаев университетінің физика және математика департаменттерінде  жұмыс істейді.   Мырзақұловтың балаларыда ғылымда табысты жұмыс істеп жүр. Мысалы қазір &quot;Құралай теңдеуі = Уравнения Куралай = Kuralay equation&quot; немесе  &quot;Ақбота теңдеуі = Уравнения Акботы = Akbota equation&quot; деген терминдер ғылыми айналымға ене бастады. Бұл  теңдеулер Рәтбайдың балаларының тапқан теңдеулері. Төменде, мысал ретінде,  осы теңдеулердің кейбірінің түрі және оларды зерттеген мақалаларға сілтемелер келтірілген. Бұл мақалалар шет елдің жоғары деңгейдегі журналдарында жарияланған. Мысал ретінде бірнеше мақала келтіріп отырмыз: 
=== Құралай теңдеуі ===
Құралай теңдеуінің бірнеше түрі бар. Мысалы Құралай-IIA  теңдеуі (Kuralay-IIA equation) мына түрде жазылады:
 &lt;math&gt; 
\begin{cases}
iq_{t}+q_{xt}-vq = 0, \\
v_{x}-2\epsilon (|q|^{2})_{t} = 0.
\end{cases}
&lt;/math&gt;

Бұл интегралданатын, яғни солитондық теңдеу. Осы  Құралай-IIA  теңдеуінің кейбір қасиеттері, мысалы,  мына мақалада зерттелген:

* Breathers, rogue waves and semi-rational solutions for a Heisenberg ferromagnet-type equation. Modern Physics Letters B, 2350053 (2023). https://doi.org/10.1142/S0217984923500537
* Integrable Kuralay Equations: Geometry, Solutions and Generalizations. Symmetry 2022, 14(7), 1374. https://doi.org/10.3390/sym14071374

=== Толқынай теңдеуі ===
Толқынай теңдеуі (Tolkynay equation) мына түрде жазылады:
 &lt;math&gt; iR_{t}+[R^{2},R_{x}]_{x}= 0.&lt;/math&gt;
Бұл Толқынай теңдеуі интегралданатын, солитондық теңдеу болып саналады. Оның  кейбір қасиеттері мысалы мына мақалада зерттелген:
* Integrable Tolkynay equations and related Yajima-Oikawa type equations. Ufa Mathematical Journal. Vol.15, N1, 122-134 (2023). https://matem.anrb.ru/sites/default/files/files/vup57/Myrzakulova.pdf

=== Ақбота теңдеуі ===
Ақбота теңдеуі (Akbota equation) былайша жазылады:

&lt;math&gt;
\begin{cases}
S_{t}-S\times (\alpha S_{xx}+\beta S_{xt})-uS_{x} = 0, \\
u_{x}+S\cdot (S_{x}\times S_{t}) = 0.
\end{cases}
&lt;/math&gt;

Ақбота  теңдеуі сызықтық емес интегралданатын дифференциалдық  теңдеу болып саналады. Сондықтан оның Лакс жұбы, шексіз сақталу интегралдары, әртүрлі солитондық  шешімдері болады. Ақбота теңдеуінің кейбір қасиеттері мысалы мына мақалада зерттелген:
* Dynamic behaviors of novel nonlinear wave solutions for the Akbota equation. Optik, Vol. 282, 170863 (2023).  https://doi.org/10.1016/j.ijleo.2023.170863

== Ғылыми жетістіктері ==
Р. Мырзақұлов теориялық физиканың және  математиканың бірнеше саласымен айналысады.  Мысалы: астрофизика, космология, дифференциалдық геометрия, гравитация, солитондар теориясы, дифференциалдық теңдеулер. Ол &quot;Мырзақұлов гравитациясы&quot; («Гравитация Мырзакулова», &quot;Myrzakulov gravity&quot;) деген бірнеше теория ұсынды. Сонымен қатар ол &quot;Мырзақұлов теңдеулері&quot; (&quot;Уравнения Мырзакулова&quot;, &quot;Myrzakulov equation&quot;) деген атпен танылған бірнеше дифференциалдық теңдеулер енгізді.  Бұлардан басқа үндістандық ғалым М.Лакшмананмен бірлесе отырып жаңа дифференциалдық теңдеулер ұсынды. Бұл жаңа теңдеулер &quot;Мырзақұлов-Лакшманан теңдеулері&quot; (&quot;Уравнения Мырзакулова-Лакшманана&quot;, &quot;Myrzakulov-Lakshmanan equation&quot;) деген атпен белгілі. Төменде осы теңдеулермен теориялар зерттелген мақалаларға сілтемелер келтірілген.
=== Мырзақұлов теңдеулері ===
Мырзақұлов бірнеше солитондық дифференциалдық теңдеулер ұсынған. Сол Мырзақұлов теңдеулерінің ең қарапайымы &quot;Мырзақұлов-I теңдеуі&quot; (Myrzakulov-I equation). Мырзақұлов-I теңдеуі былайша жазылады:

&lt;math&gt;
\begin{cases}
iS_{t}-\frac{1}{2}[S,S_{xy}]-iuS_{x} = 0, \\
u_{x}+\frac{i}{4}tr(S[S_{x},S_{y}]) = 0.
\end{cases}

&lt;/math&gt;

Мырзақұлов-I теңдеуінің әртүрлі қасиеттерін математиктер зерттеп жатыр. Мысал ретінде, төменде  &quot;Мырзақұлов-I теңдеуін&quot; (Myrzakulov-I equation) зерттеген кейбір мақалаларға сілтемелер келтірілген:

1. Chen Ha and Zhou Zi-Xiang.  Darboux Transformation with a Double Spectral Parameter for the Myrzakulov-I Equation. Chinese Physics Letters, Volume 31, Number 12, 120504 (2014).    https://doi.org/10.1088/0256-307X/31/12/120504

2. Hai Chen and   Zi-Xiang Zhou. Global explicit solutions with n double spectral parameters for the Myrzakulov-I equation. Modern Physics Letters B, Vol. 30, No. 29, 1650358 (2016). https://doi.org/10.1142/S0217984916503589

3. Bo-Jie Deng, Hui-Qin Hao. Breathers, rogue waves and semi-rational solutions for a generalized Heisenberg ferromagnet equation. Applied Mathematics Letters,
Vol. 140,  108550 (2023). https://doi.org/10.1016/j.aml.2022.108550

4. Chen Chi and Zhou Zi-Xiang. Darboux Transformation and Exact Solutions of the Myrzakulov-I Equation.  Chinese Phys. Lett., Vol. 26,  080504 (2009).
https://doi.org/10.1088/0256-307X/26/8/080504

=== Мырзақұлов гравитация теориялары ===
Мырзақұлов бірнеше жаңа [[гравитация]]  теорияларын үсынды және олар &quot;Мырзақұлов гравитациясы&quot; (&quot;Гравитация Мырзакулова&quot;, &quot;Myrzakulov gravity&quot;) деген атпен белгілі. Мысалы &quot;Мырзақұлов-VIII гравитациясы&quot; (Myrzakulov-VIII gravity) мына әсер формуласы арқылы беріледі:

&lt;math&gt; S=\frac{1}{2\kappa}\int \sqrt{-g}d^{4}x[F(R,T,Q,\cal{T})+2\kappa L_{m}]. &lt;/math&gt;

Осы және басқа Мырзақұлов [[гравитация]]ларын ғалымдар зерттеуде. Сөзіміз дәйекті және дәлелді болуы үшін, мысал ретінде шет ел физиктерінің әртүрлі Мырзақұлов [[гравитация]]ларын зерттеген кейбір мақалаларына сілтемелер келтіріп отырмыз:

1. G. Papagiannopoulos, S. Basilakos,  E. N. Saridakis. Dynamical system analysis of Myrzakulov gravity. Phys. Rev. D 106, 103512 (2022). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.106.103512

2. F. K. Anagnostopoulos, S. Basilakos,  E. N. Saridakis. Observational constraints on Myrzakulov gravity. Phys. Rev. D 103, 104013 (2021). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.103.104013

3. R. Saleem, A. Saleem. Viable constraints on some Myrzakulov  f(R,T,Q,T) models to study Baryon asymmetry. Chinese Journal of Physics, (2023). https://doi.org/10.1016/j.cjph.2023.01.009

=== Мырзақұлов-Лакшманан теңдеулері ===

Р. Мырзакуловым  совместно с профессором М. Лакшмананом (Индия) были предложены ряд солитонные уравнении получившие название уравнения Мырзакулова-Лакшманана (Myrzakulov-Lakshmanan equations). Эти уравнения получили признания зарубежных коллег и исследуются ими. В качестве примера приведем несколько ссылки на статьи зарубежных математиков в которых изучаются ряд уравнения Мырзакулова-Лакшманана. Вот некоторые из них:

1. Hai-Rong Wang, Rui Guo. Soliton, breather and rogue wave solutions for the Myrzakulov–Lakshmanan-IV equation. Optik, Volume 242,  166353 (2021). https://doi.org/10.1016/j.ijleo.2021.166353

2. Xiao-Qi Cui, Xiao-Yong Wen, Bing-Jiang Zhang. Modulational Instability and Location Controllable Lump Solutions with Mixed Interaction Phenomena for the (2+1)-Dimensional Myrzakulov-Lakshmanan-IV Equation. Journal of Nonlinear Mathematical Physics (2022). https://doi.org/10.1007/s44198-022-00094-1

== Библиометрикалық параметрлері ==
В настоящее время Р. Мырзакулов имеет следующие наукометрические параметры согласно международному базу данных  Scopus: https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360
* Хирш индексі = 47. https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360
* Индекс цитируемости = 7537. https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360
* Зарубежные статьи = 292. https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360

== Марапаттары мен жетістіктері ==
* Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі
* әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері
* Сәтбаев атындағы сыйлықтың иегері
* «[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл]]&lt;nowiki/&gt;» мерейтойлық медалі
* «[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл]]&lt;nowiki/&gt;» медалі
* «Астанаға 20 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының ғылымына сіңірген еңбегі үшін» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің төсбелгісі
* «әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетіне 80 жыл» медалі
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Жоғары оқу орындары|ЖОО]] үздік оқытушысы&quot;
* [http://old.rudn.ru/index.php?pagec=4837 Достижения выпускников нашего Университета! Выпускник РУДН, известный казахстанский физик Ратбай Мырзакулов получит Первую премию Top Springer Author 2015 за наибольшее количество научных статей, опубликованных в специализированных рейтинговых научных журналах издательства Springer!]{{Deadlink|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Академик Европейской академии естественных наук (Германия)
* Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының академигі
== Қызықты деректер ==
* ЕНУ. Евразийский международный центр теоретической физики. https://enu.kz/ru/nauka/nauchno-issled-podr/evraziyskiy-mezhdunarodnyy-tsentr-teoreticheskoy-fiziki-emtstf/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230422134956/https://enu.kz/ru/nauka/nauchno-issled-podr/evraziyskiy-mezhdunarodnyy-tsentr-teoreticheskoy-fiziki-emtstf/ |date=2023-04-22 }}
* Мырзакулов Ратбай. Myrzakulov Ratbay. Статьи в ResearchGate: https://www.researchgate.net/profile/Ratbay-Myrzakulov/research
* Мырзакулов Ратбай. https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429180833/https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ |date=2023-04-29 }}
* Мырзакулов Ратбай. Myrzakulov Ratbay. Статьи в Архиве Cornell University: https://arxiv.org/search/?query=myrzakulov&amp;searchtype=author&amp;source=header
* Мырзакулов Ратбай.  https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429180833/https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ |date=2023-04-29 }}

==Selected Publications==
Рәтбай Мырзақұлов жалпы  400-ге жуық ғылыми жұмыс  жазған, соның ішінде  300 дей ғылыми жұмысы шет елдің беделді, импакт-факторлары жоғары, квартилдері Q1 және Q2 ғылыми журналдарында жарияланған.  Мырзақұловтың ғылыми жұмыстарының толық тізімін мына дереккөздерінен табуға болады: 
* https://arxiv.org/search/?query=myrzakulov&amp;searchtype=author&amp;source=header
* https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360)
* https://www.researchgate.net/profile/Ratbay-Myrzakulov/research

Төменде шет елдің беделді, импакт-факторлары жоғары, квартилдері Q1 және Q2 ғылыми журналдарында шыққан, Мырзақұловтың ғылыми жұмыстарының бірнешеуі, мысал ретінде, келтірілген:
*G. Cognola, R. Myrzakulov,  L. Sebastiani, S. Zerbini. Einstein gravity with Gauss-Bonnet entropic corrections. Phys. Rev. D, 88, 024006 (2013). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.88.024006
* Myrzakulov R. F(T) gravity and k-essence. General Relativity and Gravitation, v.44, N12, 3059-3080 (2012). https://doi.org/10.1007/s10714-012-1439-z
* D. Iosifidis, N. Myrzakulov, R. Myrzakulov. Metric-Affine Version of Myrzakulov F(R,T,Q,T) Gravity and Cosmological Applications. Universe, Vol.7, N8, 262 (2021). https://doi.org/10.3390/universe7080262
* R. Myrzakulov, O. Pashaev,  Kh. Kholmurodov. Particle-Like Excitations in Many Component Magnon-Phonon Systems. Physica Scripta, Vol. 33, N4,  378 (1986). https://doi.org/10.1088/0031-8949/33/4/013
* Myrzakulov R. Cosmology of F(T) gravity and k-essence. Entropy, v.14, N9, 1627-1651 (2012). https://doi.org/10.3390/e14091627
* K. Bamba, R. Myrzakulov, S. Nojiri,  S. Odintsov. Reconstruction of f(T) gravity: Rip cosmology, finite-time future singularities, and thermodynamics. Phys. Rev. D, 85, 104036 (2012). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.85.104036
* Myrzakulov R. Knot Universes in Bianchi Type I Cosmology. Advances in High Energy Physics, v.2012, 868203 (2012). https://doi.org/10.1155/2012/868203
* M. Lakshmanan, R. Myrzakulov, S. Vijayalakshmi, A. K. Danlybaeva. Motion of curves and surfaces and nonlinear evolution equations in (2+1) dimensions. J. Math. Phys., 39, 3765–3771 (1998). https://doi.org/10.1063/1.532466
* Myrzakulov R. Accelerating universe from F(T) gravity. European Physical Journal C, v.71, N9, 1752 (2011). https://doi.org/10.1140/epjc/s10052-011-1752-9
* A. López-Revelles, R. Myrzakulov,  D.  Sáez-Gómez. Ekpyrotic universes in F(R) Hořava-Lifshitz gravity. Phys. Rev. D, 85, 103521 (2012). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.85.103521
* N. Myrzakulov, R. Myrzakulov, L. Ravera.  Metric-Affine Myrzakulov Gravity Theories. Symmetry,  13(10), 1855 (2021). https://doi.org/10.3390/sym13101855
* Md. Wali Hossain, R. Myrzakulov, M. Sami,  E. Saridakis. Class of quintessential inflation models with parameter space consistent with BICEP2. Phys. Rev. D, 89, 123513 (2014). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.89.123513
* T. Harko, N. Myrzakulov, R. Myrzakulov, S. Shahidi. Non-minimal geometry–matter couplings in Weyl–Cartan space–times: f(R,T,Q,T_{m})  gravity. Physics of the Dark Universe. Vol. 34, 100886 (2021). https://doi.org/10.1016/j.dark.2021.100886
* Myrzakulov R. FRW Cosmology in F(R,T) Gravity. European Physical Journal C, v.72, N11, 2203, (2012). https://doi.org/10.1140/epjc/s10052-012-2203-y
* L. Martina,  Kur. Myrzakul,  R. Myrzakulov,  G. Soliani. Deformation of surfaces, integrable systems and Chern–Simons theory. J. Math. Phys., 42, 1397–1417 (2001). https://doi.org/10.1063/1.1339831
* M. Duncan, R. Myrzakulov, D. Singleton. Entropic derivation of for circular motion. Physics Letters B, Vol. 703, Issue 4,  516-518 (2011). https://doi.org/10.1016/j.physletb.2011.08.027

== Дереккөздер ==
* Мырзакулов Ратбай. https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429180833/https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ |date=2023-04-29 }}
*[http://www.eanw.org/enzilkopedia/myrzakulov-ratbai.html Биография на сайте Европейской академии естественных наук]
*[https://repository.rudn.ru/ru/records/dissertation/record/47949/ Мырзакулов Ратбай. Модели Бозе-газа с внутренней симметрией и их связь со спиновыми и псевдоспиновыми моделями]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71182/?sphrase_id=3971733 Профессор ЕНУ Ратбай Мырзакулов вошел в список лучших ученых мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174217/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71182/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://bolashak.gov.kz/ru/allnews/vypuskniki-programmy-bolashak-voshli-v-spisok-luchshih-uchyonyh-mira  ВЫПУСКНИКИ ПРОГРАММЫ «БОЛАШАК» ВОШЛИ В СПИСОК ЛУЧШИХ УЧЁНЫХ МИРА]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/39200/?sphrase_id=3971733  Профессор Ратбай Мырзакулов удостоен награды “Лидер Науки” по Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174220/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/39200/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=I93B8F8-7lo  Выпускники программы «Болашак» вошли в список лучших учёных мира | Jibek Joly TV]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50747/?sphrase_id=3971733 Ученому ЕНУ Ратбаю Мырзакулову присуждена государственная премия в области науки и техники имени аль-Фараби] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174536/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50747/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71632/?sphrase_id=3971733  Ратбай Мырзакулов избран членом редколлегии ведущего в мире научного журнала «Partial Differential Equations in Applied Mathematics» по математике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421173018/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71632/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=8x_YF662ly0  Казахстанский ученый получил мировое признание]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50938/?sphrase_id=3971733 Глава государства Нурсултан Назарбаев вручил Государственную премию в области науки и техники имени аль-Фараби ученому ЕНУ – Ратбаю Мырзакулову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421173301/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50938/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=MeeOSVJy010&amp;t=52s  Награждение Ратбая Мырзакулова государственной премией в области науки и техники имени аль-Фараби]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46107/?sphrase_id=3971733 Ратбай Мырзакулов - ученый ЕНУ в очередной раз стал лауреатом премии Top Springer Author] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421181338/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46107/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://kazpravda.kz/n/kazahstantsy-voshli-v-spisok-luchshih-uchenyh-mira/  Казахстанцы вошли в список лучших ученых мира]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/53329/?sphrase_id=3971733 «Лидер науки – Web of Science Awards»: ученые ЕНУ им. Л.Н. Гумилева - самые высокоцитируемые казахстанские авторы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174334/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/53329/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[http://alumni.rudn.ru/news/534 Поздравляем выпускника РУДН Ратбая Мырзакулова с получением Первой премии Top Springer Author 2015!]{{Deadlink|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/43590/?sphrase_id=3971733 Ученые ЕНУ в Top-50 НААР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421181340/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/43590/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/36455/?sphrase_id=3971733 Работы ученого ЕНУ им. Л.Н. Гумилева названы научными шедеврами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174332/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/36455/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/48225/?sphrase_id=3971733 Направление «Физика и астрономия» ЕНУ им. Л.Н. Гумилёва – в топе лучших по областям знаний QS World University Rankings by Subject] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174332/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/48225/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/69283/ Ученый ЕНУ Ратбай Мырзакулов удостоен премии Scopus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421164437/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/69283/ |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/63458/?sphrase_id=3971733 Профессор ЕНУ седьмой год подряд первый в списке генерального рейтинга профессорско-преподавательского состава Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174333/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/63458/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://24.kz/ru/news/obrazovanie-i-nauka/item/593731-kazakhstanskij-uchenyj-poluchil-mirovoe-priznanie КАЗАХСТАНСКИЙ УЧЕНЫЙ ПОЛУЧИЛ МИРОВОЕ ПРИЗНАНИЕ]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46667/?sphrase_id=3971733  Ученому ЕНУ Ратбаю Мырзакулову второй раз присуждена Премия имени К.И. Сатпаева в области науки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421173256/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46667/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/37172/?sphrase_id=3971733 Ратбай Мырзакулов - ученый ЕНУ – Лауреат Первой премии «Top Springer Author 2015» по Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421172116/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/37172/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}

[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Гравитация]]</text>
      <sha1>8x04dq0oxasbm077hkt40x3c14zod2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аманжол Қазыбекұлы Жанқұлиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>708647</id>
    <revision>
      <id>3628092</id>
      <parentid>3387869</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14055" sha1="gagn8mrrpsvcr3osb1zpyh17p5x7l9w" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Аманжол Қазыбекұлы Жанқұлиев
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                =
 | Титулы               = [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі|«Сырбар» Қазақстан Республикасы Сыртқы барлау қызметінің директоры]]
 | Ту                   = Syrbar Flag.jpg
 | Ту2                  = Syrbar emblem.jpg
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = [[17 ақпан]] [[2009 жыл|2009]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[24 ақпан]] [[2015 жыл|2015]] 
 | Ізашары              = лауазым құрылды
 | Ізбасары             = [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]] 
 | Президент            = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2                 = 
 | Басқара бастады_2      =  
 | Басқаруын аяқтады_2    = 
 | Ізашары_2              = 
 | Ізбасары_2             = 
 | Президент_2            = 
 | Премьер_2              =
 | Титулы_3             = 	
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                =
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Титулы_5             = 
 | Ту_5                 = 
 | Ту2_5                = 
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 
 | Басқаруын аяқтады_5  = 
 | Ізашары_5            = 
 | Ізбасары_5           = 
 | Туған күні         = 20.1.1952
 | Туған жері         = [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = Ноғаев Қазыбек Жанқұлұлы
 | Анасы                = Жанқұлиева Қалампыр
 | Жұбайы               = Жанқұлиева Манат Сабанқұлқызы
 | Балалары             = үшеу
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы шет тілдері педагогикалық институты]]&lt;br /&gt; [[Ресей СІМ дипломатиялық академиясы|КСРО СІМ дипломатиялық академиясы]]
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Мамандығы            = француз тілі мұғалімі
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          =
{{{!}}
{{!}}{{1 дәрежелі Даңқ ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{2 дәрежелі Даңқ ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}{{!}}{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}} {{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
{{!}}-
{{!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}
{{!}}}
}}
'''Аманжол Қазыбекұлы Жанқұлиев''' ([[20 қаңтар]] [[1952 жыл|1952]], [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]&lt;ref&gt;[https://alashainasy.kz/omir/amanjol-kazbekulyi-jankuliev-48671/ Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230830151744/https://alashainasy.kz/omir/amanjol-kazbekulyi-jankuliev-48671/ |date=2023-08-30 }}&lt;/ref&gt;) — Қазақстанның мемлекет қайраткері, дипломат, [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]] Бас хатшысының орынбасары.

== Өмірбаяны ==
1972 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы педагогикалық шет тілдер институтын]] француз тілі мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.

1973-1984 жылдары — Алматы облыстық ЛКЖО комитетінің нұсқаушысы, сектор меңгерушісі болды.

1984-1987 жылдары — КСРО сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясының тыңдаушысы болды.

1987-1989 жылдары — КСРО Сыртқы істер министрлігі Азиядағы социалистік елдер басқармасының екінші хатшысы болды.

1989-1992 жылдары — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Вьетнам|Вьетнамдағы]] Елшілігінің екінші хатшысы болды.

1993-1995 жылдары — Қазақстан Республикасының [[Франция|Франциядағы]] Елшілігінің бірінші хатшысы, кеңесшісі болды.

1995-1996 жылдары — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Еуропа елдерінің жетекші басқармасының кеңесшісі болды.

1996-1999 жылдары — Қазақстан Республикасының [[Түркия|Түркиядағы]] Елшілігінің кеңесшісі болды.

1999-2000 жылдары — [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі|Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті «Барлау» қызметінің]] директоры болды.

2001 жылы Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің өңірлік қауіпсіздік мәселелеріне қатысты Ерекше тапсырмалар жөніндегі Елшісі болып тағайындалды.

2001-2003 жылдары — [[Тәжікстан|Тәжікстандағы]] Төтенше және Өкілетті Елші болды.

2003-2005 жылдары — Түркиядағы Төтенше және Өкілетті Елші болды.

2005 жылдың 6 қазанынан 2008 жылдың 6 ақпанына дейін — Франциядағы Төтенше және Өкілетті Елші болды.

2008 жылдың 6 ақпанынан 2009 жылдың 17 ақпанына дейін — [[Швейцария|Швейцария Конфедерациясындағы]] Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының [[Женева]] қаласындағы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] бөлімшесі және басқа да халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты өкілі болды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/amanzhol-zhanquliev-qazaqstannyng-shvejjcariyadaghy-elshisi-zheneva-qalasyndaghy-buu-bolimshesi-men-basqa-da-khalyqaralyq-ujjymdardyng-zhanyndaghy-turaqty-okil-bolyp-53081/|title=Аманжол Жанқұлиев Қазақстанның Швейцариядағы елшісі, Женева қаласындағы БҰҰ бөлімшесі мен басқа да халықаралық ұйымдардың жанындағы тұрақты өкіл болып тағайындалды|publisher=caravan.kz|date=2008-02-06|lang=kz}}&lt;/ref&gt;.

2008 жылдың 4 маусымынан 2009 жылдың 17 ақпанына дейін — Швейцария Конфедерациясындағы және [[Лихтенштейн|Лихтенштейн кінәздігіндегі]] Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымын қатар атқарды.

2008 жылдың 14 қазанынан 2009 жылдың 17 ақпанына дейін — Швейцария Конфедерациясындағы және [[Ватикан]] Мемлекетіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымын қатар атқарды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kt.kz/kaz/politics/amanzhol_zhankuliev_kazakstannin_vatikan_memleketindegi_elshisi_kizmetin_kosa_atkarushi_bolip_tagajindaldi_1153464306.html|title=Аманжол Жанқұлиев Қазақстанның Ватикан Мемлекетіндегі елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды|publisher=kt.kz|date=2008-10-15|lang=kz}}&lt;/ref&gt;.

2009 жылдың 17 ақпанынан 2015 жылдың 24 ақпанына дейін — [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі|«Сырбар» Қазақстан Республикасы Сыртқы барлау қызметінің]] директоры болды&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U090000741_ «А.Қ.Жанқұлиевті Қазақстан Республикасының &quot;Сырбар&quot; Сыртқы барлау қызметінің директоры қызметіне тағайындау туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы 17 ақпандағы № 741 Жарлығы]. Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-amanzhol-kazybekuly-zhankuliev-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasy-syrbar-syrtky-barl Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты.]&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* I дәрежелі [[Даңқ ордені]] (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nomad.su/?a=3-201605110032 |title=Рабочий график Главы государства |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160512115923/http://www.nomad.su/?a=3-201605110032 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;
* II дәрежелі [[Даңқ ордені]]&lt;ref&gt;[http://pda.enbek.gov.kz/node/240923 Накануне 20-летия Независимости страны Глава государства Нурсултан Назарбаев вручил в Акорде государственные награды Республики Казахстан и юбилейные медали «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл»]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерейтойлық медалі (2001)
* «Қазақстан Республикасының Парламентіне 10 жыл» мерейтойлық медалі
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерейтойлық медалі (2011)&lt;ref&gt;[http://www.akorda.kz/ru/news/councils_sittings_meetings/2011/12/nakanune_20letiya_nezavisimosti_strany_glava_gosudarstva Накануне 20-летия Независимости страны Глава государства Нурсултан Назарбаев вручил в Акорде государственные награды Республики Казахстан и юбилейные медали «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл»]{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* «КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі (1988)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Тәжікстандағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Түркиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Швейцариядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Лихтенштейндегі елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Ватикандағы елшілері]]
[[Санат:Шу ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>gagn8mrrpsvcr3osb1zpyh17p5x7l9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күрдістан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>711359</id>
    <revision>
      <id>3628375</id>
      <parentid>3203922</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3628375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5515" sha1="3hdco5lvvy1quuhz987gtgz35n3ttga" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Күрдістан
 |Шынайы атауы           = کوردستان
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                =
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = 
 |Әнұранның аты          = ئەی ڕەقیب
 |Аудио                  = Kurdistan (Instrumental).ogg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                = 
  |CoordScale            =
 |Картада                = Kurdish-inhabited areas (orthographic projection with inset).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = 
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = 
 |Тәуелсіздігін алды     = 
 |Тілдері            = [[Күрд тілі|Күрд]]&lt;br/&gt;[[Араб тілі|Араб]]&lt;br/&gt;[[Парсы тілі|Парсы]]&lt;br/&gt;[[Түрік тілі|Түрік]]&lt;br/&gt;[[Заза-горани]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Диярбақыр]] немесе [[Ербіл]] (даулы)
 |Ірі қаласы         = Диярбақыр
 |Басшы қызметі          = 
 |Басшылары              = 
 |Жер аумағы             = 392 000
 |Жер аумағы бойынша орны = 
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = [[Күрдтер]]
  |Жұрты                 = 
  |Халық саны бойынша орны  = 
  |Сарап жылы           = 
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 
  |Тығыздық бойынша орны   = 
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = 
 |АДИ жылдық есебі       = 
 |АДИ бойынша орны       = 
 |АДИ деңгейі            = 
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = 
 |Интернет үйшігі        = 
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt;
 |ISO                    = 
 |Телефон коды           = 
 |Уақыт белдеулері   = [[UTC+2]], [[UTC+3]], [[UTC+3:30]]
 |Түсініктемелер         = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Күрдістан''' ({{lang-ku|کوردستان}}) – [[Күрдтер]] мекендеген таулы өлке. Күрдістан [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және [[Сирия]]ны қамтиды. Оны алғаш рет күрд мекені ретінде [[Махмұд Қашқари]] «[[Диуани лұғат ат-түрк]]&lt;nowiki/&gt;» кітабында танып, әлем картасында «әрзул әкрад» деп атаған. Араб тілінде «әрзул әкрад» «Күрдтер елі» дегенді білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2013-02-26|title=Kurdistan on the map … in 1072|url=https://kurdistantribune.com/kurdistan-on-map/|access-date=2023-09-20|website=The Kurdistan Tribune|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2015-08-20|title=المفارقة الكبيرة بين أصالة الكورد شعباً و وطناً وانحطات الأتراك (شعباً) وكياناً|url=http://www.alnoor.se/article.asp?id=283513|website=alnoor.se}}&lt;/ref&gt; «Күрдістан» сөзі алғаш рет [[Селжүк әулеті|Селжүктер]] дәуірінде Санжар сұлтан Күрдістан деп аталатын провинцияны Селжүк империясының құрамына кіргізген кезде қолданылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kurdishglobe.net/displayArticle.jsp?id=8F45BFF7E739694E09A76D76AB92C3F8|title=When did the word Kurdistan appear?|first=Ferhad|last=Pirbal|website=Kurdish Globe|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150725072417/http://www.kurdishglobe.net/article/8F45BFF7E739694E09A76D76AB92C3F8/When-did-the-word-Kurdistan-appear-.html|archivedate=July 25, 2015|accessdate=August 6, 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php|title=Who Are the Kurds?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190725145945/https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php|archivedate=July 25, 2019|website=Institutkurde.org|accessdate=August 6, 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Күрдістан]]
[[Санат:Батыс Азия]]</text>
      <sha1>3hdco5lvvy1quuhz987gtgz35n3ttga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Women in Red</title>
    <ns>0</ns>
    <id>723181</id>
    <revision>
      <id>3628233</id>
      <parentid>3505740</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10609" sha1="lch0gctpx6rcdxaq5rmqsxj5yzkv6hs" xml:space="preserve">{{Ұйым|атауы=Women in Red|логотип=Women in Red logo.svg|басшы есімі1=Роджер Бамкин, [[Рози Стивенсон-Гуднайт]]|логотип ені=150|құрылу мерзімі1=2015 жыд 18 шілде|мекен-жай=Виртуал|құрылу мерзімі2=Wikimania 2016|құрылу оқиғалары2=Hilton Mexico City Reforma|сайт=[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Women_in_Red Women in Red]}}

'''«Women in Red»''' — [[Уикипедия]] мазмұнындағы қазіргі гендерлік көзқарасты қарастыратын Уикижоба. Жоба әйелдер өмірбаяндары, әйелдер шығармалары және әйелдер мәселелеріне қатысты мазмұнды жасауға бағытталған.

Жобаның атауы бұрыннан бар Уикипедия мақалаларындағы қызыл түспен көрсетілетін [[Еренсілтеме|еренсілтемелерге]] байланысты берілген. Ада Лавлейс күні басталғаннан бері Уикипедия edit-a-thon танымал әрекеттер болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Women in Science Wikipedia edit-a-thon - Mill Hill, London {{!}} Royal Society |url=https://royalsociety.org/science-events-and-lectures/2013/wikipedia-editathon-mill-hill/ |accessdate=2022-11-03 |website=royalsociety.org}}&lt;/ref&gt; Осы іс-шаралардағы зерттеулер жиі STEM-де Уикипедия беттері жоқ көрнекті әйелдерді тапты, сондықтан бұл адам үшін қызыл сілтеме жасалуы мүмкін.

== Тарихы ==
[[Сурет:Wikimania 2017 Women in Red presentation.webm|thumb|left|thumbtime=16|Роджер Бэмкиннің «Women in Red» презентациясы, Wikimania 2017]]

Women in Red 2015 жылы волонтер Уикипедия редакторы Роджер Бамкин ойлап тапты, ал ерікті редактор Рози Стивенсон-Гуднайт көп ұзамай күштерін біріктірді. Бамкин бастапқыда жобаға «XX жобасы» атауын ойлап тапты, бірақ ол тез арада «WikiProject Women in Red» пайдасына жойылды.&lt;ref name=&quot;The Guardian 2016&quot;&gt;{{cite news |last1=Redden |first1=Molly |date=March 19, 2016 |title=Women in science on Wikipedia: will we ever fill the information gap? |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/19/women-in-science-on-wikipedia-will-we-ever-fill-the-information-gap |url-status=live |accessdate=November 25, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108145205/https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/19/women-in-science-on-wikipedia-will-we-ever-fill-the-information-gap |archivedate=November 8, 2017 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

Жоба іске қосылғаннан кейін, ерікті редактор Эмили Темпл-Вуд қол қойды. Оның ерекшелігі - біреу оны ерікті редакциялау әрекеттері туралы қудалаған сайын әйел ғалым туралы жаңа Уикипедия мақаласын қосу.&lt;ref name=&quot;The Guardian 2016&quot; /&gt;

2001 жылы Уикипедияның негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]], [[Эзино-Ларио|Эсино-Ларио]] қаласында ([[Италия]]) өткен Wikimania 2016 көрмесінде гендерлік ақпараттың олқылығын толтырудағы күш-жігері үшін 12 ай ішінде Стивенсон-Гуд Найт пен Темпл-Вудты «Жыл Уикипедияшылары» деп атады.&lt;ref name=&quot;The Guardian 2016&quot; /&gt;

== Әдістері ==
[[Сурет:Roger Bamkin y Rosie Stephenson-Goodknight en Wikimania 2015 09.JPG|нобай|202x202 нүкте|Рози мен Роджер (Skype арқылы) Мехикодағы Wikimania 2015 кезінде «Women in Red» ұйымының құрылғанын жариялайды.]]
«Women in Red» дүние жүзіндегі қалаларда Wikipedia өңдеу жұмыстарын жүргізеді және үздіксіз виртуалды түрде өтеді. Күні бойы жеке редакциялау - бұл Уикипедиядағы гендерлік алшақтық тарылып, көрнекті әйелдер туралы көбірек [[Уикипедия:Маңыздылық|маңыздылықты]] қамтуы үшін жаңа қатысушыларды дайындауға бағытталған іс-шаралар. Тағы бір [[мақсат]] – әйел редакторлар қатарын көбейту.&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.rsc.org/news-events/community/2017/aug/wikithon/ |title = Improving gender balance on Wikipedia |last = Chemistry |first = The Royal Society of |date = August 18, 2017 |website = www.rsc.org |language = en |accessdate = November 25, 2017 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171012125221/http://www.rsc.org/news-events/community/2017/aug/wikithon/ |archivedate = October 12, 2017 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marathons&quot;&gt;{{Cite news |last=Gordon |first=Maggie |date=November 9, 2017 |title=Wikipedia editing marathons add women's voices to online resource |work=[[Houston Chronicle]] |url=http://www.houstonchronicle.com/life/article/Adding-women-s-voices-to-Wikipedia-12344424.php |url-status=live |accessdate=November 25, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109200641/http://www.houstonchronicle.com/life/article/Adding-women-s-voices-to-Wikipedia-12344424.php |archive-date=November 9, 2017 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Уикипедия «кез келген адам өңдей алатын тегін энциклопедия» болғанымен, 2015 жылы редакторлардың тек 10 пайызы ғана әйелдер болды.&lt;ref name=nytimes20jun2015&gt;{{cite web |author1 = Andrew Lih |title = Can Wikipedia Survive? |url = https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |website = www.nytimes.com |access-date = June 21, 2015 |location = Washington |date = June 20, 2015 |quote = ...the considerable and often-noted gender gap among Wikipedia editors; in 2011, less than 15 percent were women. |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150621032208/http://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archivedate = June 21, 2015 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=EditorSurveys&gt;Statistics based on Wikimedia Foundation Wikipedia editor surveys [https://wikimediafoundation.org/w/index.php?title=File%3AEditor_Survey_Report_-_April_2011.pdf&amp;page=1 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702163818/https://wikimediafoundation.org/w/index.php?title=File%3AEditor_Survey_Report_-_April_2011.pdf&amp;page=1 |date=2017-07-02 }} (Nov. 2010-April 2011) and [http://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Editors_Survey_November_2011 November 2011] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605124632/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Editors_Survey_November_2011 |date=June 5, 2016 }} (April – October 2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PLOS&gt;{{cite journal |last1 = Hill |first1 = Benjamin Mako |last2 = Shaw |first2 = Aaron |last3 = Sánchez |first3 = Angel |title = The Wikipedia Gender Gap Revisited: Characterizing Survey Response Bias with Propensity Score Estimation |journal = PLOS ONE |date = June 26, 2013 |volume = 8 |issue = 6 |pages = e65782 |doi = 10.1371/journal.pone.0065782 |pmid = 23840366 |pmc = 3694126 |bibcode = 2013PLoSO...865782H |df = mdy-all |doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marathons&quot; /&gt;
[[Сурет:Women in Red badge.jpg|нобай|182x182 нүкте|2017 жылғы [[Халықаралық әйелдер күні]] WiR edit-a-thons көрсету түймесі]]

«Women in Red» қатысушылары жетіспейтін мақалаларды табуды және жасауды жеңілдету үшін қызыл сілтемесі бар мақалалардың 150 жұмыс тізімін жинақтауға көмектеседі.&lt;ref name=&quot;ABC News&quot;&gt;{{cite news |last1 = Stein |first1 = Lucia |title = Wikipedia edit-a-thon tackles internet gender gap |url = http://www.abc.net.au/news/2016-12-09/wikipedia-edit-a-thon-tackles-internet-gender-gap/8106784 |access-date = November 25, 2017 |work = ABC News |date = December 9, 2016 |language = en-AU |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170307010106/http://www.abc.net.au/news/2016-12-09/wikipedia-edit-a-thon-tackles-internet-gender-gap/8106784 |archivedate = March 7, 2017 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;

2016 жылдың 22 желтоқсанындағы жағдай бойынша «Women in Red» ерікті редакторлары 45 000-нан астам [[мақала]] қосты, ал есептелген мақалалардың пайызы ағылшын тіліндегі өмірбаяндардың 16,8 пайызына дейін аздап өсті (2015 жылғы шілдедегі 15 пайыздан).&lt;ref name=&quot;Bloomberg 2017&quot;&gt;{{cite news |last1 = Kessenides |first1 = Dimitra |last2 = Chafkin |first2 = Max |title = Is Wikipedia Woke? The ubiquitous reference site tries to expand its editor ranks beyond the Comic Con set |url = https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |accessdate = November 25, 2017 |work = Bloomberg.com |date = December 22, 2016 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170923001045/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |archivedate = September 23, 2017 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;

== Марапаттар мен құрметтер ==

* 2016, қысқа тізімге енгізілген, ITU/UN Women's GEM-TECH сыйлығы (category: Apply Technology for Women's Empowerment and Digital Inclusion)

== Тағы қараңыз ==
* [[Art+Feminism]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Уики-жобалар]]
[[Санат:Уикипедия]]
[[Санат:Әйелдер тарихы]]
[[Санат:Әйелдер оқуы]]
[[Санат:Феминизм]]
[[Санат:Әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейту]]</text>
      <sha1>lch0gctpx6rcdxaq5rmqsxj5yzkv6hs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628237</id>
      <parentid>3628233</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3505740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10597" sha1="sxxv69anjudj20tx2nw9w97gmp7oj81" xml:space="preserve">{{Ұйым|атауы=Women in Red|логотип=Women in Red logo.svg|басшы есімі1=Роджер Бамкин, [[Рози Стивенсон-Гуднайт]]|логотип ені=150|құрылу мерзімі1=2015 жыд 18 шілде|мекен-жай=Виртуал|құрылу мерзімі2=Wikimania 2016|құрылу оқиғалары2=Hilton Mexico City Reforma|сайт=[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Women_in_Red Women in Red]}}

'''«Women in Red»''' — [[Уикипедия]] мазмұнындағы қазіргі гендерлік көзқарасты қарастыратын Уикижоба. Жоба әйелдер өмірбаяндары, әйелдер шығармалары және әйелдер мәселелеріне қатысты мазмұнды жасауға бағытталған.

Жобаның атауы бұрыннан бар Уикипедия мақалаларындағы қызыл түспен көрсетілетін [[Еренсілтеме|еренсілтемелерге]] байланысты берілген. Ада Лавлейс күні басталғаннан бері Уикипедия edit-a-thon танымал әрекеттер болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Women in Science Wikipedia edit-a-thon - Mill Hill, London {{!}} Royal Society |url=https://royalsociety.org/science-events-and-lectures/2013/wikipedia-editathon-mill-hill/ |accessdate=2022-11-03 |website=royalsociety.org}}&lt;/ref&gt; Осы іс-шаралардағы зерттеулер жиі STEM-де Уикипедия беттері жоқ көрнекті әйелдерді тапты, сондықтан бұл адам үшін қызыл сілтеме жасалуы мүмкін.

== Тарихы ==
[[Сурет:Wikimania 2017 Women in Red presentation.webm|thumb|left|thumbtime=16|Роджер Бэмкиннің «Women in Red» презентациясы, Wikimania 2017]]

Women in Red 2015 жылы волонтер Уикипедия редакторы Роджер Бамкин ойлап тапты, ал ерікті редактор Рози Стивенсон-Гуднайт көп ұзамай күштерін біріктірді. Бамкин бастапқыда жобаға «XX жобасы» атауын ойлап тапты, бірақ ол тез арада «WikiProject Women in Red» пайдасына жойылды.&lt;ref name=&quot;The Guardian 2016&quot;&gt;{{cite news |last1=Redden |first1=Molly |date=March 19, 2016 |title=Women in science on Wikipedia: will we ever fill the information gap? |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/19/women-in-science-on-wikipedia-will-we-ever-fill-the-information-gap |url-status=live |accessdate=November 25, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108145205/https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/19/women-in-science-on-wikipedia-will-we-ever-fill-the-information-gap |archivedate=November 8, 2017 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

Жоба іске қосылғаннан кейін, ерікті редактор Эмили Темпл-Вуд қол қойды. Оның ерекшелігі - біреу оны ерікті редакциялау әрекеттері туралы қудалаған сайын әйел ғалым туралы жаңа Уикипедия мақаласын қосу.&lt;ref name=&quot;The Guardian 2016&quot; /&gt;

2001 жылы Уикипедияның негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]], [[Эзино-Ларио|Эсино-Ларио]] қаласында (Италия) өткен Wikimania 2016 көрмесінде гендерлік ақпараттың олқылығын толтырудағы күш-жігері үшін 12 ай ішінде Стивенсон-Гуд Найт пен Темпл-Вудты «Жыл Уикипедияшылары» деп атады.&lt;ref name=&quot;The Guardian 2016&quot; /&gt;

== Әдістері ==
[[Сурет:Roger Bamkin y Rosie Stephenson-Goodknight en Wikimania 2015 09.JPG|нобай|202x202 нүкте|Рози мен Роджер (Skype арқылы) Мехикодағы Wikimania 2015 кезінде «Women in Red» ұйымының құрылғанын жариялайды.]]
«Women in Red» дүние жүзіндегі қалаларда Wikipedia өңдеу жұмыстарын жүргізеді және үздіксіз виртуалды түрде өтеді. Күні бойы жеке редакциялау - бұл Уикипедиядағы гендерлік алшақтық тарылып, көрнекті әйелдер туралы көбірек [[Уикипедия:Маңыздылық|маңыздылықты]] қамтуы үшін жаңа қатысушыларды дайындауға бағытталған іс-шаралар. Тағы бір мақсат – әйел редакторлар қатарын көбейту.&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.rsc.org/news-events/community/2017/aug/wikithon/ |title = Improving gender balance on Wikipedia |last = Chemistry |first = The Royal Society of |date = August 18, 2017 |website = www.rsc.org |language = en |accessdate = November 25, 2017 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171012125221/http://www.rsc.org/news-events/community/2017/aug/wikithon/ |archivedate = October 12, 2017 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marathons&quot;&gt;{{Cite news |last=Gordon |first=Maggie |date=November 9, 2017 |title=Wikipedia editing marathons add women's voices to online resource |work=[[Houston Chronicle]] |url=http://www.houstonchronicle.com/life/article/Adding-women-s-voices-to-Wikipedia-12344424.php |url-status=live |accessdate=November 25, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109200641/http://www.houstonchronicle.com/life/article/Adding-women-s-voices-to-Wikipedia-12344424.php |archive-date=November 9, 2017 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Уикипедия «кез келген адам өңдей алатын тегін энциклопедия» болғанымен, 2015 жылы редакторлардың тек 10 пайызы ғана әйелдер болды.&lt;ref name=nytimes20jun2015&gt;{{cite web |author1 = Andrew Lih |title = Can Wikipedia Survive? |url = https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |website = www.nytimes.com |access-date = June 21, 2015 |location = Washington |date = June 20, 2015 |quote = ...the considerable and often-noted gender gap among Wikipedia editors; in 2011, less than 15 percent were women. |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150621032208/http://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archivedate = June 21, 2015 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=EditorSurveys&gt;Statistics based on Wikimedia Foundation Wikipedia editor surveys [https://wikimediafoundation.org/w/index.php?title=File%3AEditor_Survey_Report_-_April_2011.pdf&amp;page=1 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702163818/https://wikimediafoundation.org/w/index.php?title=File%3AEditor_Survey_Report_-_April_2011.pdf&amp;page=1 |date=2017-07-02 }} (Nov. 2010-April 2011) and [http://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Editors_Survey_November_2011 November 2011] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605124632/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Editors_Survey_November_2011 |date=June 5, 2016 }} (April – October 2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PLOS&gt;{{cite journal |last1 = Hill |first1 = Benjamin Mako |last2 = Shaw |first2 = Aaron |last3 = Sánchez |first3 = Angel |title = The Wikipedia Gender Gap Revisited: Characterizing Survey Response Bias with Propensity Score Estimation |journal = PLOS ONE |date = June 26, 2013 |volume = 8 |issue = 6 |pages = e65782 |doi = 10.1371/journal.pone.0065782 |pmid = 23840366 |pmc = 3694126 |bibcode = 2013PLoSO...865782H |df = mdy-all |doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marathons&quot; /&gt;
[[Сурет:Women in Red badge.jpg|нобай|182x182 нүкте|2017 жылғы [[Халықаралық әйелдер күні]] WiR edit-a-thons көрсету түймесі]]

«Women in Red» қатысушылары жетіспейтін мақалаларды табуды және жасауды жеңілдету үшін қызыл сілтемесі бар мақалалардың 150 жұмыс тізімін жинақтауға көмектеседі.&lt;ref name=&quot;ABC News&quot;&gt;{{cite news |last1 = Stein |first1 = Lucia |title = Wikipedia edit-a-thon tackles internet gender gap |url = http://www.abc.net.au/news/2016-12-09/wikipedia-edit-a-thon-tackles-internet-gender-gap/8106784 |access-date = November 25, 2017 |work = ABC News |date = December 9, 2016 |language = en-AU |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170307010106/http://www.abc.net.au/news/2016-12-09/wikipedia-edit-a-thon-tackles-internet-gender-gap/8106784 |archivedate = March 7, 2017 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;

2016 жылдың 22 желтоқсанындағы жағдай бойынша «Women in Red» ерікті редакторлары 45 000-нан астам мақала қосты, ал есептелген мақалалардың пайызы ағылшын тіліндегі өмірбаяндардың 16,8 пайызына дейін аздап өсті (2015 жылғы шілдедегі 15 пайыздан).&lt;ref name=&quot;Bloomberg 2017&quot;&gt;{{cite news |last1 = Kessenides |first1 = Dimitra |last2 = Chafkin |first2 = Max |title = Is Wikipedia Woke? The ubiquitous reference site tries to expand its editor ranks beyond the Comic Con set |url = https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |accessdate = November 25, 2017 |work = Bloomberg.com |date = December 22, 2016 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170923001045/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |archivedate = September 23, 2017 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;

== Марапаттар мен құрметтер ==

* 2016, қысқа тізімге енгізілген, ITU/UN Women's GEM-TECH сыйлығы (category: Apply Technology for Women's Empowerment and Digital Inclusion)

== Тағы қараңыз ==
* [[Art+Feminism]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Уики-жобалар]]
[[Санат:Уикипедия]]
[[Санат:Әйелдер тарихы]]
[[Санат:Әйелдер оқуы]]
[[Санат:Феминизм]]
[[Санат:Әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейту]]</text>
      <sha1>sxxv69anjudj20tx2nw9w97gmp7oj81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628242</id>
      <parentid>3628237</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10598" sha1="ocbmd5wedk6pfogb646n1ytuj52s2l9" xml:space="preserve">{{Ұйым|атауы=Women in Red|логотип=Women in Red logo.svg|басшы есімі1=Роджер Бамкин, [[Рози Стивенсон-Гуднайт]]|логотип ені=150|құрылу мерзімі1=2015 жыд 18 шілде|мекен-жай=Виртуал|құрылу мерзімі2=Wikimania 2016|құрылу оқиғалары2=Hilton Mexico City Reforma|сайт=[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Women_in_Red Women in Red]}}

'''«Women in Red»''' — [[Уикипедия]] мазмұнындағы қазіргі гендерлік көзқарасты қарастыратын Уикижоба. Жоба әйелдер өмірбаяндары, әйелдер шығармалары және әйелдер мәселелеріне қатысты мазмұнды жасауға бағытталған.

Жобаның атауы бұрыннан бар Уикипедия мақалаларындағы қызыл түспен көрсетілетін [[Еренсілтеме|еренсілтемелерге]] байланысты берілген. Ада Лавлейс күні басталғаннан бері Уикипедия edit-a-thon танымал әрекеттер болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Women in Science Wikipedia edit-a-thon - Mill Hill, London {{!}} Royal Society |url=https://royalsociety.org/science-events-and-lectures/2013/wikipedia-editathon-mill-hill/ |accessdate=2022-11-03 |website=royalsociety.org}}&lt;/ref&gt; Осы іс-шаралардағы зерттеулер жиі STEM-де Уикипедия беттері жоқ көрнекті әйелдерді тапты, сондықтан бұл адам үшін қызыл сілтеме жасалуы мүмкін.

== Тарихы ==
[[Сурет:Wikimania 2017 Women in Red presentation.webm|thumb|left|thumbtime=16|Роджер Бэмкиннің «Women in Red» презентациясы, Wikimania 2017]]

Women in Red 2015 жылы волонтер Уикипедия редакторы Роджер Бамкин ойлап тапты, ал ерікті редактор Рози Стивенсон-Гуднайт көп ұзамай күштерін біріктірді. Бамкин бастапқыда жобаға «XX жобасы» атауын ойлап тапты, бірақ ол тез арада «WikiProject Women in Red» пайдасына жойылды.&lt;ref name=&quot;The Guardian 2016&quot;&gt;{{cite news |last1=Redden |first1=Molly |date=March 19, 2016 |title=Women in science on Wikipedia: will we ever fill the information gap? |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/19/women-in-science-on-wikipedia-will-we-ever-fill-the-information-gap |url-status=live |accessdate=November 25, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108145205/https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/19/women-in-science-on-wikipedia-will-we-ever-fill-the-information-gap |archivedate=November 8, 2017 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

Жоба іске қосылғаннан кейін, ерікті редактор Эмили Темпл-Вуд қол қойды. Оның ерекшелігі - біреу оны ерікті редакциялау әрекеттері туралы қудалаған сайын әйел ғалым туралы жаңа Уикипедия мақаласын қосу.&lt;ref name=&quot;The Guardian 2016&quot; /&gt;

2001 жылы Уикипедияның негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]], [[Эзино-Ларио|Эсино-Ларио]] қаласында (Италия) өткен Wikimania 2016 көрмесінде гендерлік ақпараттың олқылығын толтырудағы күш-жігері үшін 12 ай ішінде Стивенсон-Гуд Найт пен Темпл-Вудты «Жыл Уикипедияшылары» деп атады.&lt;ref name=&quot;The Guardian 2016&quot; /&gt;

== Әдістері ==
[[Сурет:Roger Bamkin y Rosie Stephenson-Goodknight en Wikimania 2015 09.JPG|нобай|202x202 нүкте|Рози мен Роджер (Skype арқылы) Мехикодағы Wikimania 2015 кезінде «Women in Red» ұйымының құрылғанын жариялайды.]]
«Women in Red» дүние жүзіндегі қалаларда Wikipedia өңдеу жұмыстарын жүргізеді және үздіксіз виртуалды түрде өтеді. Күні бойы жеке редакциялау - бұл Уикипедиядағы гендерлік алшақтық тарылып, көрнекті әйелдер туралы көбірек [[Уикипедия:Маңыздылық|маңыздылықты]] қамтуы үшін жаңа қатысушыларды дайындауға бағытталған іс-шаралар. Тағы бір мақсат – әйел редакторлар қатарын көбейту.&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.rsc.org/news-events/community/2017/aug/wikithon/ |title = Improving gender balance on Wikipedia |last = Chemistry |first = The Royal Society of |date = August 18, 2017 |website = www.rsc.org |language = en |accessdate = November 25, 2017 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171012125221/http://www.rsc.org/news-events/community/2017/aug/wikithon/ |archivedate = October 12, 2017 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marathons&quot;&gt;{{Cite news |last=Gordon |first=Maggie |date=November 9, 2017 |title=Wikipedia editing marathons add women's voices to online resource |work=[[Houston Chronicle]] |url=http://www.houstonchronicle.com/life/article/Adding-women-s-voices-to-Wikipedia-12344424.php |url-status=live |accessdate=November 25, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109200641/http://www.houstonchronicle.com/life/article/Adding-women-s-voices-to-Wikipedia-12344424.php |archive-date=November 9, 2017 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Уикипедия «кез келген адам өңдей алатын тегін энциклопедия» болғанымен, 2015 жылы редакторлардың тек 10 пайызы ғана әйелдер болды.&lt;ref name=nytimes20jun2015&gt;{{cite web |author1 = Andrew Lih |title = Can Wikipedia Survive? |url = https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |website = www.nytimes.com |access-date = June 21, 2015 |location = Washington |date = June 20, 2015 |quote = ...the considerable and often-noted gender gap among Wikipedia editors; in 2011, less than 15 percent were women. |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150621032208/http://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archivedate = June 21, 2015 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=EditorSurveys&gt;Statistics based on Wikimedia Foundation Wikipedia editor surveys [https://wikimediafoundation.org/w/index.php?title=File%3AEditor_Survey_Report_-_April_2011.pdf&amp;page=1 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702163818/https://wikimediafoundation.org/w/index.php?title=File%3AEditor_Survey_Report_-_April_2011.pdf&amp;page=1 |date=2017-07-02 }} (Nov. 2010-April 2011) and [http://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Editors_Survey_November_2011 November 2011] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605124632/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Editors_Survey_November_2011 |date=June 5, 2016 }} (April – October 2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PLOS&gt;{{cite journal |last1 = Hill |first1 = Benjamin Mako |last2 = Shaw |first2 = Aaron |last3 = Sánchez |first3 = Angel |title = The Wikipedia Gender Gap Revisited: Characterizing Survey Response Bias with Propensity Score Estimation |journal = PLOS ONE |date = June 26, 2013 |volume = 8 |issue = 6 |pages = e65782 |doi = 10.1371/journal.pone.0065782 |pmid = 23840366 |pmc = 3694126 |bibcode = 2013PLoSO...865782H |df = mdy-all |doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marathons&quot; /&gt;
[[Сурет:Women in Red badge.jpg|нобай|182x182 нүкте|2017 жылғы [[Халықаралық әйелдер күні]] WiR edit-a-thons көрсету түймесі]]

«Women in Red» қатысушылары жетіспейтін мақалаларды табуды және жасауды жеңілдету үшін қызыл сілтемесі бар мақалалардың 150 жұмыс тізімін жинақтауға көмектеседі.&lt;ref name=&quot;ABC News&quot;&gt;{{cite news |last1 = Stein |first1 = Lucia |title = Wikipedia edit-a-thon tackles internet gender gap |url = http://www.abc.net.au/news/2016-12-09/wikipedia-edit-a-thon-tackles-internet-gender-gap/8106784 |access-date = November 25, 2017 |work = ABC News |date = December 9, 2016 |language = en-AU |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170307010106/http://www.abc.net.au/news/2016-12-09/wikipedia-edit-a-thon-tackles-internet-gender-gap/8106784 |archivedate = March 7, 2017 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;

2016 жылдың 22 желтоқсанындағы жағдай бойынша «Women in Red» ерікті редакторлары 45 000-нан астам мақала қосты, ал есептелген мақалалардың пайызы ағылшын тіліндегі өмірбаяндардың 16,8 пайызына дейін аздап өсті (2015 жылғы шілдедегі 15 пайыздан).&lt;ref name=&quot;Bloomberg 2017&quot;&gt;{{cite news |last1 = Kessenides |first1 = Dimitra |last2 = Chafkin |first2 = Max |title = Is Wikipedia Woke? The ubiquitous reference site tries to expand its editor ranks beyond the Comic Con set |url = https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |accessdate = November 25, 2017 |work = Bloomberg.com |date = December 22, 2016 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170923001045/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |archivedate = September 23, 2017 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;

== Марапаттар мен құрметтер ==

* 2016, қысқа тізімге енгізілген, ITU/UN Women's GEM-TECH сыйлығы (category: Apply Technology for Women's Empowerment and Digital Inclusion)

== Тағы қараңыз ==
* [[Art+Feminism]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Уики-жобалар]]
[[Санат:Уикипедия]]
[[Санат:Әйелдер тарихы]]
[[Санат:Әйелдер оқуы]]
[[Санат:Феминизм]]
[[Санат:Әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейту]]</text>
      <sha1>ocbmd5wedk6pfogb646n1ytuj52s2l9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жүзуден әлем рекордтарының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>730445</id>
    <revision>
      <id>3628068</id>
      <parentid>3623571</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Артем Загребельный</username>
        <id>159332</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әйелдер */</comment>
      <origin>3628068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69754" sha1="hi7gsb9zrha451fip3p06cp19zy22l7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}}

[[Сурет:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|350px|thumb|right|[[Майкл Фелпс]] (ортада) карерасында 39 рекорд жаңартты]]

'''Жүзудегі әлемдік рекордтар''' - бұл жүзушілердің ережелермен келісілген салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда жүзуде көрсеткен ең жоғары нәтижелер.

== Ережесі ==
Рекордтар Халықаралық жүзу Федерациясы (ФИНА) ратификациялайды. Рекордтарды &quot;ұзын суға&quot; (50 метрлік бассейн) немесе &quot;қысқа суға&quot; (25 метрлік бассейн) қоюға болады. ФИНА ерлер мен әйелдер үшін бекітілген пәндер тізіміне сәйкес әлемдік рекордтарды мойындайды:

* [[Кроль|Еркін]]: 50 м, 100 м, 200 м, 400 м, 800 м, 1500 м
* Арқамен: 50 м 20, 100 м,0 м
* [[Брасс]]: 50 м, 100 м, 200 м
* [[Баттерфляй]]: 50 м, 100 м, 200 м
* Комбинация: 100 м (қысқа су), 200 м, 400 м
* Эстафета: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×200 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]];
* Микст: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (ұзын су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]] (ұзын су)&lt;ref name=&quot;fina1&quot;&gt;[http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=45&amp;Itemid=119 FINA rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=45&amp;Itemid=119 |date=2013-07-26 }} {{v|3|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

== 50-метролік бассейн ==

=== Ерлер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! width=&quot;110px&quot; | Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| ‎50 м еркін || 20.88  
| 
| [[Кэмерон Макэвой]] || {{Байрақ|Австралия}}
| 20 наурыз 2026 || [[Қытай|Қытай Ашық Чемпионаты]] || {{Ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&amp;t=3s &amp;#8203;]  
|-
| 100 м еркін || 46,40
|
| [[Пан Чжанле]] || {{Байрақ|Қытай}}
|31 шілде 2024 || [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] 
| [https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &amp;#8203;]
|-
| ‎200 м еркін || 1.42,00
| кос
| [[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] || {{Байрақ|Германия}}
| 28 шілде 2009 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 200 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Италия}} [[Рим]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE ​]
|-
| 400 м еркін
| 3.40,07
| кос
|[[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]]
|{{Байрақ|Германия}}
|26 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 400 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 ​]
|-
|800 м еркін
|7.32,12
| кос
|[[Чжан Линь (пловец)|Чжан Линь]]
|{{Байрақ|Қытай}}
|29 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 800 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|&lt;ref&gt;{{cite news|first=Craig|last=Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=2009-07-29|accessdate=2011-11-16|archivedate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1500 м еркін
|14:30.67
|
|[[Бобби Финке]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|4 тамыз 2024
|[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] 
|{{Ту|Франция}} [[Париж]] 
|[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239302%2F18267956fca05817bc%2Fpl_wall_142497057 &amp;#8203;]
|-
| 50 м арқамен || 23,55
| жф
| [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]|| {{Байрақ|Ресей}}
| 27 шілде 2023
| Ресей кубогы
| {{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Semifinals Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=russwimming.ru|date=27 July 2023|accessdate=9 January 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м арқамен
| 51,60
|
| Томас Чеккон|| {{Байрақ|Италия}}
| 20 маусым 2022
| [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 100 м н/с, финал|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-20|access-date=2022-06-21|archive-date=2022-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620171449/https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b0a9f48f088790ed04b458?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false ​]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|200 м арқамен
|1.51,92
| кос
|[[Пирсол, Аарон|Аарон Пирсол]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|31 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo ​]
|-
|50 м [[брасс]]
|25.95
| жф
| [[Пити, Адам|Адам Пити]]
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
|31 қаңтар 2024
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]]
|
|
|-
| 100 м [[брасс]] || 56,88
| жф
| [[Пити, Адам|Адам Пити]] || {{Байрақ|Ұлыбритания}}
|21 шілде 2019
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2019|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Корея Республикасы}} [[Кванджу]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=r5lVUne7yRI ​]
|-
| 200 м [[брасс]] || 2.05,48
|
| [[Цинь Хайян]] || {{Байрақ|Қытай}}
| 28 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=-3mYrnBZFKg&amp;t=13s ​]
|-
|50 м [[баттерфляй]]
|22.27
|
|[[Говоров, Андрей Андреевич|Андрей Говоров]]
|{{Байрақ|Украина}}
|1 шілде 2018
|Sette Colli Trophy
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=GW4fAh8pTCE ​]
|-
| 100 м [[баттерфляй]] || 49,45
|
| [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 31 шілде 2021 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2020 — 100 метров баттерфляем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=GF2bfzaCVfQ ​]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |title=Results {{!}} fina.org — Official FINA website&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2019-07-26 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822140441/https://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м [[баттерфляй]] || 1.50,34
|
| [[Милак, Криштоф|Криштоф Милак]] || {{Байрақ|Венгрия}}
| 21 маусым 2022 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 200м баттерфляй, финал, результаты.|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-21|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170927/https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false ​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false |date=2022-06-22 }}
|-
|200 м комплекс
|1.52,69
|пф
|Леон Маршан
|{{Байрақ|Франция}}
|30 шілде 2025
|[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Ерлер арасындағы 200 метрлік комплексті жүзу жартылай финалының нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30 July 2025|access-date=31 July 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|400 м комплекс
|4:02.50
|
|Леон Маршан
|{{Байрақ|Франция}}
|23 шілде 2023
|[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|​[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;еркін
|3.08,24
| кос
|[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (47,51)&lt;br&gt;[[Уэбер-Гейл, Гарретт|Гарретт Уэбер-Гейл]] (47,02)&lt;br&gt;[[Джонс, Каллен|Каллен Джонс]] (47,65)&lt;br&gt;[[Лезак, Джейсон|Джейсон Лезак]] (46,06)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|11 тамыз 2008
|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2008 — эстафета 4×100 метров вольным стилем (мужчины)|Олимпиада ойындары]]
|{{Ту|Қытай}} [[Пекин]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 ​]
|-
|Эстафета 4×200 м&lt;br&gt;еркін
|6.58,55
| кос
|[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (1.44,49)&lt;br&gt;[[Рики Беренс]] (1.44,13)&lt;br&gt;[[Дэвид Уолтерс]] (1.45,47)&lt;br&gt;[[Лохте, Райан|Райан Лохте]] (1.44,46)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|31 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|&lt;ref&gt;{{cite news|first=Craig |last=Lord |title=WR: USA Takes 4×200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=2009-07-31 |accessdate=2011-11-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archivedate=2009-08-03 |df= }}&lt;/ref&gt;
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
|3.26,78
|
|[[Мёрфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (52,31)&lt;br&gt;[[Эндрю, Майкл|Майкл Эндрю]] (58,49)&lt;br&gt;[[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] (49,03)&lt;br&gt; [[Эппл, Зак|Зак Эппл]] (46,96)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|1 тамыз 2021
|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2020|Олимпиада ойындары]]
|{{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
|&lt;ref&gt;{{cite news |first=Craig |last=Lord |title=Плавание на летних Олимпийских играх 2020, Мужчины, эстафета 4 * 100 комбинированная, финал, результаты |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm |publisher=olimpics.com |date=2021-08-01 |accessdate=2021-08-01 |archivedate=2021-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802212218/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm }}&lt;/ref&gt;
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды.

=== Әйелдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| 50 м еркін || 23,55
|  
| |[[Гретчен Уолш]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 28 маусым 2026 || Sette Colli Trophy || {{Ту|Италия}} [[Рим]] 
| [https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239395%2F489856c95fbe047cc8 &amp;#8203;]
|-
| 100 м еркін || 51.68  
|  
| [[Маррит Стинберген]] || {{Байрақ|Нидерланд}}
| 27 маусым 2026 || Sette Colli Trophy || {{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Маррит Стинберген 100 м еркін стильмен жүзуден әлем рекордын жаңартты|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/marrit-steenbergen-world-record-100-meter-freestyle |publisher=nbcsports.com|date=27 Juny 2026|access-date=28 Juny 2026}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 200 м еркін || 1.52,23
| 
| [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] || {{Байрақ|Аустралия}}
| 12 маусым 2024 ||Aвстралиялық олимпиадалық сынақтар  || {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10 June 2024|accessdate=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net &amp;#x200B;]
|-
| 400 м еркін || 3.54,18
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 7 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=
Video - Summer McIntosh demolishes world record in 400m freestyle at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs|publisher=
CBC Sports|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}&lt;/ref&gt;
|-   
|800 м еркін
|8.04,12
|
|[[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|3 мамыр 2025
| TYR Pro Swim Series  
|{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Әйелдер арасындағы 800 метрге еркін стильмен жүзу нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3 May 2025|accessdate=10 May 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&amp;t=515s &amp;#8203;]
|-
|1500 м еркін
|15.20,48
|
| [[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 16 мамыр 2018 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 ​]
|-
|50 м арқамен
|26,86
|
|[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]]   
|{{Байрақ|Аустралия}}
|20 қазан 2023
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=uCUDOekEEiM ​]
|- 
|100 м арқамен
|57,13
|
| [[Реган Смит]] || {{Байрақ|АҚШ}}
|18 маусым 2024 ||АҚШ Олимпиадалық сынақтары  || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &amp;#8203;]
|-
|200 м арқамен
|2.03,14
| 
|[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]]   
|{{Байрақ|Аустралия}}
|10 наурыз 2023
|NSW State Championships
|{{Ту|Аустралия}} [[Сидней]] 
| &lt;ref&gt;{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10 March 2023|access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &amp;#8203;]
|-
|50 м [[брасс]]
|29,16
|
|[[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
|{{Байрақ|Литва}}
|30 шілде 2023
|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Результаты.|url=http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&amp;cat=&amp;page=&amp;spec=&amp;bat=&amp;td=CAL_CIS_DAY&amp;hg=&amp;descIT=&amp;descEN=&amp;descFR=&amp;curCatSel_M_F=18:57&amp;sport=Swimming|date=2021-05-22|accessdate=2021-05-23|publisher=budapest2020.microplustiming.com|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174658/http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&amp;cat=&amp;page=&amp;spec=&amp;bat=&amp;td=CAL_CIS_DAY&amp;hg=&amp;descIT=&amp;descEN=&amp;descFR=&amp;curCatSel_M_F=18:57&amp;sport=Swimming|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q ​]
|-
|100 м [[брасс]]
|1.04,13
|
|[[Кинг, Лилли|Лилли Кинг]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|25 шілде 2017
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc ​]
|-
|200 м [[брасс]]
|2.17,55
|
|[[Чикунова, Евгения Игоревна|Евгения Чикунова]]
|{{Байрақ|Ресей}}
|21 апреля 2023
|Россия чемпионаты
|{{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины 200 м брасс Финал Итоговый протокол.|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-21|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421165846/https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg ​]
|-
|50 м [[баттерфляй]]
|24,43
|
|[[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]]
|{{Байрақ|Швеция}}
|5 шілде 2014
|Швеция чемпионаты
|{{Ту|Швеция}} [[Бурос]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o ​]
|-55,18 сф Гретчен Уолш Америка Құрама Штаттары  ж. АҚШ Олимпиадалық сынақтары Индианаполис, Біріккен
|100 м [[баттерфляй]]
|54,33
|
|[[Гретчен Уолш]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|3 мамыр 2026
| TYR Pro Swim Series  
|{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&amp;t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture &amp; Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|200 м [[баттерфляй]]
|2.01,65
|  
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 5 шілде 2026
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Монреаль]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://results.swimming.ca/2026_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=5 July 2026|accessdate=9 July 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|200 м комплекс
|2.05,70
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 9 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9 June 2025|accessdate=10 June 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &amp;#8203;]
|-
|400 м комплекс
|4.23,65
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 11 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]  
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11 June 2025|accessdate=17 June 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M &amp;#8203;]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;еркін
|3:27.96
|
|[[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (52.04) &lt;br&gt; [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (51,69)&lt;br&gt;[[Харрис, Мег|Мег Харрис]] (52,29)&lt;br&gt;[[Маккеон, Эмма|Эмма Маккеон]] (51,90)
|{{Байрақ|Аустралия}}
|23 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины 4*100 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-23|accessdate=2023-07-26|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​]
|-
|Эстафета 4×200 м&lt;br&gt;еркін
|7:37,50
|
| [[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (1:53.66) &lt;br&gt; [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (1:55.63) &lt;br&gt; [[Тросселл, Брайанна|Брайанна Тросселл]] (1:55.80) &lt;br&gt; [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] (1:52.41)
|{{Байрақ|Аустралия}}
|27 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины 4*200 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-27|accessdate=2023-07-29|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac ​]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
|3:49,34
|
|(57,57) [[Смит, Реган|Реган Смит]] &lt;br&gt; (1:04.27) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] &lt;br&gt; (54.98) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] &lt;br&gt; (52,52) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| [[3 тамыз]] [[2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]]
| &lt;ref&gt;{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7 August 2025 }}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды.

=== Микст ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! Видео
|-
|4×100 м&lt;br&gt;еркін
| 3:18,48
|
| (46.91) [[Алекси, Джек|Джек Алекси]] &lt;br&gt; (46.70) [[Сэммон, Патрик|Патрик Сэммон]] &lt;br&gt; (52.43) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] &lt;br&gt; (52.44) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| [[2 тамыз]] [[ 2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2 August 2025|access-date=6 August 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &amp;#8203;]
|- 
|4×100 м&lt;br&gt; комбинация
|3:37.43
|
|(52.08) [[Мерфи, Райан|Райан Мерфи]]&lt;br&gt; (58,29) [[Финк, Ник|Ник Финк]]&lt;br&gt; (55,18) [[Уолш, Гретчен|Гретчен Уолш]] &lt;br&gt;(51,88)[[Хаске, Торри|Торри Хаске]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 3 тамыз 2024 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2024|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://olympics.com/OG2024/pdf/OG2024/SWM/OG2024_SWM_C73B1_SWMX4X100MMD----------FNL-000100 -.pdf|publisher=olympics.com|date=3 August 2024|accessdate=20 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video142497057_456239297?ref_domain=yastatic.net &amp;#8203;] 
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

== 25-метролік бассейн ==

=== Ерлер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-   
| [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м еркін]] ||19.90
|пф 
| [[Джордан Крукс]] || {{Байрақ|Кайман аралдары}} 
| 14 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=20 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &amp;#8203;]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]]
|44,84
|
|[[Чалмерс, Кайл|Кайл Чалмерс]]
|{{Байрақ|Аустралия}}
|29 қазан 2021
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Видео. Кубок Мира 100 м в/с, мужчины|url=https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|publisher=Royal swimming club|date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029173033/https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м еркін]]
| 1.38,61
|
| [[Люк Хобсон]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=23 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&amp;tab=all&amp;z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м еркін]]
| 3.32,25
|
| [[Аньель, Янник|Янник Аньель]]
| {{Байрақ|Франция}}
| 15 қараша 2012
| Франция чемпионаты
| {{Ту|Франция}} [[Анже]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU ​]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 800 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|800 м еркін]]
| 7.20,46
|
| Даниэль Виффен
| {{Байрақ|Ирландия}} 
| 10 желтоқсан 2023
| [[Европа чемпионаты по плаванию|Европа чемпионаты]]
| {{Ту|Румыния}} [[Отопени]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 1500 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|1500 еркін]]
| 14.06,88
|
| [[Велльброк, Флориан|Флориан Велльброк]]
| {{Байрақ|Германия}}
| 21 желтоқсан 2021
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|БАӘ}} [[Абу-Даби]]
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Мужчины, 1500 м в/с, финал, результаты|url=https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&amp;event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&amp;unit=finals|date=2021-12-21|accessdate=2021-12-21|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221145739/https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&amp;event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&amp;unit=finals|archivedate=2021-12-21|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м арқамен]]
| 22,11
|
| [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]
| {{Байрақ|Ресей}}
| 23 қараша 2022
| Россия чемпионаты
| {{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |title=Kliment KOLESNIKOV Results AQUA Official |archive-date=2023-07-28 |archive-url=http://web.archive.org/web/20230728114604/https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м арқамен]]
| 48.16
|
| Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}}
| 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=28 October 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239375%2Fc373d19b61295d17d1%2Fpl_wall_142497057 &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м арқамен]]
| 1.45,12
|
| Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}}
| 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23 October 2025|access-date=30 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м брасс]] || 24,95
|
| [[Сакчи, Хусейн Эмре|Эмре Сакчи]] || {{Байрақ|Түркия}}
| 27 желтоқсан 2021 || Түркия чемпионаты || {{Ту|Түркия}} [[Газиантеп]]
|
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м брасс]]
| 55,28
|
| [[Шиманович, Илья Сергеевич|Илья Шиманович]]
| {{Байрақ|Беларусь}}
| 26 қараша 2021 || [[Международная плавательная лига|ISL]] || {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] 
|
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м брасс]] || 1:59.52

|
| [[Каспар Корбо ]] || {{Байрақ|Нидерланд}}
| 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 2025-10-25|access-date=2025-10-29|}}&lt;/ref&gt;  
|- 
| [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м баттерфляй]]
| 21,32
| 
| [[Ноэ Понти ]] || {{Байрақ|Швейцария }}
| 11 желтоқсан 2024  || Әлем чемпионаттары  || {{Ту|Венгрия }} [[Будапешт ]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Men's 50m Butterfly Final. Results |url=https://www.worldaquatics.com/competitions/3433/world-aquatics-swimming-championships-25m-2024/results?event=3d9d1963-af7e-4e9e-9c96-eb6c15e6f643 |publisher=worldaquatics.com |date=11 December 2024|accessdate=16 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239024 &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м баттерфляй]]
| 47,68
|
| [[Джошуа Лиендо]] || {{Байрақ|Канада}}
| 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-23 |access-date= 2025-10-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]]
| 1.48,24
|
| [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 11 желтоқсан 2018
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=pr6gEIOaf40&amp;t ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]]
| 1.46,85
|#
| [[Хонда, Томору|Томору Хонда]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 22 қазан 2022
| Жапония чемпионаты
| {{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
|[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 ​​]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 м комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м комплекс]]
|49,28
|
| [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 22 қараша 2020
| [[Международная плавательная лига|ISL]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|​[https://www.youtube.com/watch?v=w2rObyVD16E ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м комплекс]]
| 1:48,88 
|
| [[Леон Маршан ]]
| {{Байрақ|Франция}}
| 1 қараша 2024
| Әлем кубогы 
| {{Ту|Сингапур }} [[Сингапур]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1 November 2024|accessdate=11 November 2024}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м комплекс]]
| 3.54,81
|
| [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 20 желтоқсан 2019
| [[Международная плавательная лига|ISL]]
| {{Ту|АҚШ}} [[Лас-Вегас]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=vBSbkvbkyTs ​]
|-
|Эстафета 4 × 50 м&lt;br&gt;еркін
|1:21.80
|
| [[Дрессел, Калеб|Келеб Дрессел]] (20.43)&lt;br&gt; [[Хелд, Райан|Райан Хелд]] (20.25)&lt;br&gt;[[Конгер, Джек|Джек Конгер]] (20.59)&lt;br&gt; [[Чедвик, Майкл|Майкл Чедвик]] (20.53)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|14 желтоқсан 2018
||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|publisher=omegatiming.com|date=2018-12-14|access-date=2021-05-09|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214040237/https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|deadlink=no}}{{lang-en|английский текст}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=IP_1BCdENHA ​]
|-
| Эстафета 4 × 50 м&lt;br&gt;еркін
|1:20.77
| #
|[[Бернар, Ален|Ален Бернар]] (20.64)&lt;br&gt;[[Жило, Фабьен|Фабьен Жило]] (20.33)&lt;br&gt; [[Лево, Амори|Амори Лево]](19.93)&lt;br&gt;[[Буске, Фредерик|Фредерик Буске]] (19.87)
|{{Байрақ|Франция}}
|14 желтоқсан 2008
| [[Европа чемпионаты по плаванию на короткой воде 2008|Европа чемпионаты]]
|{{Ту|Хорватия}} [[Риека]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=1tPqAQHfYJg ​]
|-
| Эстафета 4 × 100 м&lt;br&gt;еркін
| 3:01.66
|
| [[Джек Алекси]](45,05)&lt;br&gt; [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]](45,18)&lt;br&gt;  [[Смит, Киран|Киран Смит ]](46,01) &lt;br&gt;[[Крис Гильяно]] (45,42)
|  {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &amp;#8203;]
|-
| Эстафета 4х200 м&lt;br&gt;еркін
| 6:40.51
|
| [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]] (1:38.91)&lt;br&gt;[[Карсон Фостер]] (1:40.77)&lt;br&gt;[[Шейн Касас]] (1:40.34)&lt;br&gt;[[Смит, Киран|Киран Смит ]] (1:40.49)
|  {{Байрақ|АҚШ}}
| 13 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=2 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &amp;#8203;]
|-
|Эстафета 4х50 м&lt;br&gt;комбинация
|1:29.72
|
| [[Лоренцо Мора]] (22.65) &lt;br&gt;[[Мартиненги, Николо|Николо Мартиненги]] (24.95) &lt;br&gt;[[Маттео Риволта]] (21.60) &lt;br&gt;[[Леонардо Деплано]] (20.52)
| {{Байрақ|Италия}}
|  17 желтоқсан 2022 || [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Аустралия }} [[Мельбурн]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Комбинированная  эстафета 4х50 м. Результаты.|url= https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher= copenhagen2017.microplustiming.com|date= 2022-12-17|access-date= 2022-12-31|archive-date= 2022-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20221221095731/https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink= no}}&lt;/ref&gt; [https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239191%2Fpl_142497057_-2 ​]
|-
| Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
|  3:18.68
|
|[[Лифинцев, Мирон Александрович|Мирон Лифинцев]] (49.31)&lt;br&gt;[[Пригода, Кирилл Геннадьевич|Кирилл Пригода]] (55.15)&lt;br&gt;[[Минаков, Андрей Дмитриевич|Андрей Минаков]] (48.80)&lt;br&gt;[[Егор Корнев]] (45.42)
| {{Байрақ|Ресей}}
| 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=29 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &amp;#8203;]
|}
  
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

=== Әйелдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| 50 м еркін
| 22,83
|
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=25 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239033 &amp;#8203;]
|- 
| 100 м еркін
| 49.93  
|
| [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 25 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=27 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м еркін
| 1:49.36
|
| [[Молли О'Каллаган]]
| {{Байрақ|Австралия}}
| 24 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24 October 2025|access-date=26 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|- 
| 400 м еркін
| 3:50.25 
|
| [[Summer McIntosh]]
| {{Байрақ|Канада}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &amp;#8203;]
|-
| 800 м еркін
| 7.54,00
|
|[[Лани Паллистер ]]
| {{Байрақ|Австралия}}
| 25 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2025-10-25 |access-date=2025-10-31}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&amp;t=4s &amp;#8203;] 
|-
|1500 м еркін
|15:08.24
|
|[[Кэти Ледеки]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|29 қазан 2022
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k ​]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Кэти Ледеки улучшила прежний мировой рекорд на 1500 в,с более, чем на 10 сек.|url=https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|publisher=swimswam.com|date=2022-10-29|access-date=2022-10-30|archive-date=2022-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030002650/https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|deadlink=no}}{{lang-en|}}&lt;/ref&gt;

|-
| 50 м арқамен
| 25.23
|
|[[Реган Смит ]] 
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 13 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &amp;#8203;]
|- 
|100 м арқамен
| 54,02
| э
|[[Реган Смит ]] 
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=26 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &amp;#8203;]
|- 
|100 м арқамен
| 54,02
| =
|[[Реган Смит ]] 
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 18 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|АҚШ}} Вестмонт
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19 October 2025|access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &amp;#8203;]
|-
| 200 м арқамен
| 1:57.33
|
|[[Кейли Маккеун ]] 
| {{Байрақ|Австралия}}
| 24 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]  
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-25|access-date= 2025-11-07}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&amp;t=3s &amp;#8203;]
|-
| 50 м [[брасс]]
| 28,37
|жф
| [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
| {{Байрақ|Литва}}
| 17 желтоқсан 2022
| [[Чемпионат мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-17|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219235209/https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&amp;notif_t=video_processed&amp;ref=notif ​]
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
| {{Байрақ|Литва}}
| 12 қазан 2013
| [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Ресей}} [[Москва]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=BXIf7VLV0-w ​]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|publisher=Omega Timing|date=2013-10-12|accessdate=2013-10-12|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134859/http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Алия Аткинсон]]
| {{Байрақ|Ямайка}}
| 6 желтоқсан 2014
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Катар}} [[Доха]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014. Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|publisher=omegatiming.com|date=2014-12-06|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514050019/https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Алия Аткинсон]]
| {{Байрақ|Ямайка}}
| 26 тамыз 2016
| [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Франция}} [[Шартр]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|publisher=Swimswam|date=2016-08-26|accessdate=2016-08-26|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122156/https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м [[брасс]]
| 2.12,50
|
| [[Кейт Дуглас ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 13 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=19 December 2024}}&lt;/ref&gt; [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &amp;#8203;] 
|-
| 50 м [[баттерфляй]]
| 23,72
|
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 11 қазан 2025  
|Әлем чемпионаты
| {{Ту|АҚШ}} Кармель
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11 October 2025|access-date=15 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м [[баттерфляй]]
|52.71
|
| [[Гретчен Уолш ]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 14 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=22 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &amp;#8203;]
|-   
| 200 м [[баттерфляй]]
| 1.59,32
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]]
| {{Байрақ|Канада }}
| 12 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=12 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &amp;#8203;]
|- 
| 100 м комплексное плавание
| 55,98 
| 
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 18 қазан 2024 
| Virginia vs Florida Dual Meet 
| {{Ту|Германия}} [[Берлин]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18 October 2024|access-date=12 Nobember 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239022 &amp;#8203;] 
|-
| 200 м комплексное плавание
| 2.01,63
|
| [[Кейт Даглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 400 м комплексное плавание
| 4:15,48
|
| [[Summer McIntosh]]
| {{Байрақ|Канада}}
| 14 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &amp;#8203;]
|-
| Эстафета 4×50 м&lt;br&gt;еркін
|1:32.50
| у
|[[Кромовидьойо, Раноми|Раноми Кромовидьойо]] (23.05)&lt;br&gt; Майке де Вард (23.16)&lt;br&gt;Ким Буш (23.47)&lt;br&gt;[[Хемскерк, Фемке|Фемке Хемскерк]] (22.82)
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| 12 желтоқсан 2020
|Wouda Cup
| {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=rMdKoDyBAZE&amp;feature=emb_logo ​]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины, Эстафета 4×50 в/с, результаты |url=http://www.fina.org/fina-rankings/results?top=1&amp;gender=Women&amp;year=All&amp;poolConfiguration=SCM&amp;distance=All&amp;style=All&amp;timesMode=AllTimes&amp;continentId=All&amp;countryId=All&amp;type=overall-rankings&amp;selectedGroup=All&amp;selectedGender=Women&amp;selectedDistance=All|publisher=fina.org|date=2020-12-12 |accessdate=2021-12-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;еркін
| 3:25.01
|
| [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] (50.95)&lt;br&gt;[[Беркофф, Кэтрин|Кэтрин Беркофф]](51.38)&lt;br&gt;[[Алекс Шакелл]] (52.01)&lt;br&gt;[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (50.67)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=1 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039 &amp;#8203;]
|-
| 4×200 м эстафета&lt;br&gt;еркін
| 7.30.13
|
|[[Уолш, Александра|Алекс Уолш ]] (1:53.25)&lt;br&gt;[[Пейдж Мэдден ]] (1:53.18)&lt;br&gt;[[Граймс, Кэти|Кэти Граймс  ]] (1:53.39)&lt;br&gt;[[Вайнштейн, Клэр|Клэр Вайнштейн]] (1:50.31)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=1 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038 &amp;#8203;]
|-
| Эстафета 4×50 м&lt;br&gt;комбинация
| 1:42.35
|
| [[О'Каллахан, Молли|Молли О'Каллахан]] (25.49)&lt;br&gt;[[Ходжес, Челси|Челси Ходжес]] (29.11)&lt;br&gt;[[Маккион, Эмма|Эмма Маккион]] (24.43)&lt;br&gt;[[Вильсон, Мэдисон|Мэдисон Вильсон]] (23.32)
| {{Байрақ|Аустралия}}
| 17 желтоқсан 2022
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2022|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17 December 2022|accessdate=30-01-2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
| 3:40.41
|
| [[Смит, Реган|Реган Смит]] (54.02)&lt;br&gt;[[Кинг, Лили|Лили Кинг]] (1:03.02)&lt;br&gt;[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (52.84) &lt;br&gt;[[Дугласс,Кейт |Кейт Дугласс]] (50.53)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=4 January 2025}}&lt;/ref&gt; [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

=== Микст ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
|Эстафета 4×50 м&lt;br&gt; еркін
|1.27.26
|
|[[Леонардо Деплано ]] (20.97) &lt;br /&gt;[[Лоренцо Зацзери ]] (20.51)&lt;br /&gt;[[Сильвия Ди Пьетро ]] (23.07) &lt;br /&gt;[[Сара Кертис ]](22.71)
|{{Байрақ|Италия}}
|4 желтоқсан 2022
|[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Еуропа чемпионаттары]]
|{{Ту|Польша}} [[Люблин]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4 December 2025|access-date=6 December 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|Эстафета 4×50 м&lt;br&gt; комбинация
|1:35.15
|
| [[Мерфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (22.37) &lt;br&gt; [[Финк, Ник|Ник Финк]] (24.96)&lt;br&gt;[[Дуглас, Кейт|Кейт Дугласс]] (24.09)&lt;br&gt; [[Хаски, Торри|Торри Хаске]] (23.73)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|14 желтоқсан 2022
|Әлем чемпионаты қысқа суда
|{{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2022-12-14|accessdate=2022-12-14|archive-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221014415/https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4 ​]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt; комбинация
|3:30,47
|
|[[Мирон Лифинцев]] (48,90)&lt;br&gt;
[[Кирилл Пригода]] (54,86)&lt;br&gt;
[[Арина Суркова]] (55,63)&lt;br&gt;
[[Дарья Клепикова]] (51.08)
|{{Байрақ|Ресей}}
|14 желтоқсан 2024
|Әлем чемпионаты қысқа суда
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14 December 2024|accessdate=28 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

== Рекордшылар рейтингі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; width:100%;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Елдер
!rowspan=&quot;2&quot;|Рекорд&lt;br&gt;саны
!style=&quot;width:3em&quot;|ҰС
!style=&quot;width:3em&quot;|ҚС
!style=&quot;width:4em&quot;|Барлығы
!style=&quot;width:3em&quot;|ҰС
!style=&quot;width:3em&quot;|ҚС
!style=&quot;width:4em&quot;|Барлығы
!style=&quot;width:3em&quot;|ҰС
!style=&quot;width:3em&quot;|ҚС
!style=&quot;width:4em&quot;|Барлығы
|- class=&quot;unsortable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Ерлер
!colspan=&quot;3&quot;|Әйелдер
!colspan=&quot;3&quot;|Микст
|-
|align=left|{{Байрақ|АҚШ}} || 22 || 6 || 7 || 13 || 4 || 4 || 8 || || 1 || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Аустралия}} || 17 || || 3 || 3 || 7 || 6 || 13 || 1 || || 1 
|-
|align=left|{{Байрақ|Қытай}} || 6 || 4 || || 4 || 1 || 1 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Венгрия}} || 5 || 1 || 1 || 2 || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Швеция}} || 5 || || || || 4 || 1 || 5 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Франция}} || 4 || 1 || 2 || 3 || || || || || 1 || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Германия}} || 4 || 2 || 2 || 4 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ресей}} || 4 || 1 || 2 || 3 || 1 || || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Канада}} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ұлыбритания}} || 3 || 2 || || 2 || || || || 1 || || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Италия}} || 3 || 1 || 2 || 3 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Литва }} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Бразилия }} || 2 || 1 || 1 || 2 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Жапония}} || 2 ||  || 2 || 2 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Нидерланд }} || 2 || || || || || 2 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Испания}} || 2 || || || || || 2 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Беларусь}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Гонконг}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ирландия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ямайка}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Түркия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Украина}} || 1 || 1 || || 1 || || || || || ||
|- class=sortbottom
| '''Барлығы''' || '''93''' || '''20''' || '''25''' || '''45''' || '''21''' || '''24''' || '''44''' || '''2''' || '''2''' || '''4'''
|}
{{col-begin}}
{{col-break|width=50%}}


== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}</text>
      <sha1>hi7gsb9zrha451fip3p06cp19zy22l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Винни-Пух</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737564</id>
    <revision>
      <id>3627948</id>
      <parentid>3627913</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5819" sha1="b6esusg6s7ybsulgbyx12nv1qcqxrhd" xml:space="preserve">[[Сурет:The original Winnie the Pooh toys.jpg|alt=Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.|нобай|Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.]]'''Винни-Пух''' (сонымен қатар '''Эдуард Аюы''', '''Пух аюы''' немесе жай '''Пух''') — ағылшын жазушысы А. А. Милн мен ағылшын иллюстраторы Э. Х. Шепардтың ойдан шығарған [[Антропоморфизм|антропоморфты]] ойыншық аю. Винни-Пух алғаш рет 1925 жылы Рождество қарсаңында, Лондонның Evening news жаңалықтары тапсырысы бойынша балаларға арналған әңгімеде пайда болды. Милнді Harrods дүкенінен ұлы, Кристофер Робинге алған жұмсақ ойыншығы мен London Zoo хайуанаттар бағында көрген аю шабыттандырды.

== Тарих ==
[[Сурет:Winnie the Pooh sculpture at London Zoo.jpg|нобай|Лондон хайуанаттар бағындағы мүсін, онда А.А. Милн ұлы Кристофер Робинді оқиғасын жазуға шабыттандырған мейірімді аюды көрсетуге апарды.&lt;ref&gt;[https://www.londonzoo.org/zoo-stories/history-of-london-zoo/famous-animals-london-zoo/winnie-pooh-origins The bear who inspired Winnie-the-Pooh.]&lt;/ref&gt;]]
1921 жылы Милн ұлы Кристофер Робинге “Harrods” дүкенінен ойыншық аю сатып алды. Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/books/2021/jul/23/winnie-the-pooh-goes-to-harrods-in-new-authorised-aa-milne-prequel &quot;Winnie-the-Pooh goes to Harrods in new authorised AA Milne prequel&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.licensingsource.net/indepth/winnie-the-pooh-has-an-enchanting-heritage/ &quot;'Winnie the Pooh has an enchanting heritage'&quot;]&lt;/ref&gt; Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.&lt;ref&gt;[https://www.cbc.ca/kids/articles/the-real-life-canadian-story-of-winnie-the-pooh &quot;The real-life Canadian story of Winnie-the-Pooh&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ &quot;How Winnie-the-Pooh Got His Name&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224172929/https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ |date=2024-02-24 }}&lt;/ref&gt;

== Кейіпкер ==
[[Сурет:Winnie-the-Pooh 45-1.png|солға|нобай|Кристофер Робинді тыңдап отырған Винни-Пух. Винни-Пух (1926). Э. Х. Шепардтың иллюстрациясы.]]
Милн кітаптарында Пух аңғал және баяу, бірақ сонымен бірге ол мейірімді, ойшыл және табанды. Ол және оның достары оны «миы өте аз аю» деп ойласа да, Пух кейде ақылға қонымды идеяға ие екенін мойындайды. Оларға Торайды су тасқынынан құтқару үшін Кристофер Робиннің қолшатырына міну, Руды өзеннен шығаруға көмектесіп, «Солтүстік полюсті» ашу, Пух таяқшалар ойынын ойлап табу және Йаның бір жағына үлкен тасты лақтыру арқылы өзеннен шығару жатады.

== Кеңестік Винни-Пух ==
[[Сурет:The Soviet Union 1988 CPA 5916 stamp (Winnie-the-Pooh).jpg|нобай|Винни-Пухтың кеңестік үлгісі көрсетілген пошта маркасы.]]
Кеңес Одағында үш Винни-Пух ( орыс тілінде Винни-Пух ) әңгімелері атақты трилогияға айналған.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.animator.ru/db/?ver=eng&amp;p=show_film&amp;fid=6758 Russian animation in letters and figures: 'Winnie the Pooh]'&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scott Collier, Kevin (17 November 2018). &quot;[https://cartoonresearch.com/index.php/russias-winnie-the-pooh-animated-series/ Russia's &quot;Winnie-the-Pooh&quot;]&quot;. ''Cartoon research''.&lt;/ref&gt;
* 1969. ''Винни-Пух'' – 1-тарауға негізделген.
* 1971. ''Винни-Пухқа қонаққа барады'' ( Винни-Пух идёт в гости) – 2-тарауға негізделген.
* 1972. ''Винни-Пух және жұмыс күні'' ( Винни-Пух и день забот) – 4 және 6 тарауларға негізделген.


== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}}

[[Санат:Алфавит бойынша кейіпкерлер]]</text>
      <sha1>b6esusg6s7ybsulgbyx12nv1qcqxrhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627949</id>
      <parentid>3627948</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5818" sha1="k94xgiybuhxrekiclsnum547tpygemc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}}
[[Сурет:The original Winnie the Pooh toys.jpg|alt=Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.|нобай|Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.]]'''Винни-Пух''' (сонымен қатар '''Эдуард Аюы''', '''Пух аюы''' немесе жай '''Пух''') — ағылшын жазушысы А. А. Милн мен ағылшын иллюстраторы Э. Х. Шепардтың ойдан шығарған [[Антропоморфизм|антропоморфты]] ойыншық аю. Винни-Пух алғаш рет 1925 жылы Рождество қарсаңында, Лондонның Evening news жаңалықтары тапсырысы бойынша балаларға арналған әңгімеде пайда болды. Милнді Harrods дүкенінен ұлы, Кристофер Робинге алған жұмсақ ойыншығы мен London Zoo хайуанаттар бағында көрген аю шабыттандырды.

== Тарих ==
[[Сурет:Winnie the Pooh sculpture at London Zoo.jpg|нобай|Лондон хайуанаттар бағындағы мүсін, онда А.А. Милн ұлы Кристофер Робинді оқиғасын жазуға шабыттандырған мейірімді аюды көрсетуге апарды.&lt;ref&gt;[https://www.londonzoo.org/zoo-stories/history-of-london-zoo/famous-animals-london-zoo/winnie-pooh-origins The bear who inspired Winnie-the-Pooh.]&lt;/ref&gt;]]
1921 жылы Милн ұлы Кристофер Робинге “Harrods” дүкенінен ойыншық аю сатып алды. Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/books/2021/jul/23/winnie-the-pooh-goes-to-harrods-in-new-authorised-aa-milne-prequel &quot;Winnie-the-Pooh goes to Harrods in new authorised AA Milne prequel&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.licensingsource.net/indepth/winnie-the-pooh-has-an-enchanting-heritage/ &quot;'Winnie the Pooh has an enchanting heritage'&quot;]&lt;/ref&gt; Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.&lt;ref&gt;[https://www.cbc.ca/kids/articles/the-real-life-canadian-story-of-winnie-the-pooh &quot;The real-life Canadian story of Winnie-the-Pooh&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ &quot;How Winnie-the-Pooh Got His Name&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224172929/https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ |date=2024-02-24 }}&lt;/ref&gt;

== Кейіпкер ==
[[Сурет:Winnie-the-Pooh 45-1.png|солға|нобай|Кристофер Робинді тыңдап отырған Винни-Пух. Винни-Пух (1926). Э. Х. Шепардтың иллюстрациясы.]]
Милн кітаптарында Пух аңғал және баяу, бірақ сонымен бірге ол мейірімді, ойшыл және табанды. Ол және оның достары оны «миы өте аз аю» деп ойласа да, Пух кейде ақылға қонымды идеяға ие екенін мойындайды. Оларға Торайды су тасқынынан құтқару үшін Кристофер Робиннің қолшатырына міну, Руды өзеннен шығаруға көмектесіп, «Солтүстік полюсті» ашу, Пух таяқшалар ойынын ойлап табу және Йаның бір жағына үлкен тасты лақтыру арқылы өзеннен шығару жатады.

== Кеңестік Винни-Пух ==
[[Сурет:The Soviet Union 1988 CPA 5916 stamp (Winnie-the-Pooh).jpg|нобай|Винни-Пухтың кеңестік үлгісі көрсетілген пошта маркасы.]]
Кеңес Одағында үш Винни-Пух ( орыс тілінде Винни-Пух ) әңгімелері атақты трилогияға айналған.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.animator.ru/db/?ver=eng&amp;p=show_film&amp;fid=6758 Russian animation in letters and figures: 'Winnie the Pooh]'&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scott Collier, Kevin (17 November 2018). &quot;[https://cartoonresearch.com/index.php/russias-winnie-the-pooh-animated-series/ Russia's &quot;Winnie-the-Pooh&quot;]&quot;. ''Cartoon research''.&lt;/ref&gt;
* 1969. ''Винни-Пух'' – 1-тарауға негізделген.
* 1971. ''Винни-Пухқа қонаққа барады'' ( Винни-Пух идёт в гости) – 2-тарауға негізделген.
* 1972. ''Винни-Пух және жұмыс күні'' ( Винни-Пух и день забот) – 4 және 6 тарауларға негізделген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша кейіпкерлер]]</text>
      <sha1>k94xgiybuhxrekiclsnum547tpygemc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөңке би Төлеұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739840</id>
    <revision>
      <id>3628222</id>
      <parentid>3530806</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3628222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3897" sha1="bujwc9q7dwxuq4ij197vkq76q6im2ed" xml:space="preserve">{{Тұлға
  |Есімі = Мөңке би Төлеұлы 
 |Шынайы есімі = Мөңке Төлеұлы
 |Сурет = 
 |Сурет ені = 
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Мансабы =  [[Би (тұлға)|Би]]
 |Азаматтығы =  
 |Ұлты =
 |Қайтыс болған күні    = 1259
 |Қайтыс болған жері = Моңғолия, Бұрқан-Қалдан
 |Әкесі = Төле хан
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = 
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
|Туған күні= 1207
}}
'''Мөңке би Төлеұлы''' — 1207 жылы [[Қытай|Қытайдың]] [[Хубэй|Хубей]] провинциясында туып, 1259 жылы Моңғолияның Бұрқан-Қалдан деген өзінің ата мекенінде жерленген. Әкесі [[Төле]] хан болған. Шыңғысханның немересі [[Бату хан]] мен өзінің інісі [[Берке хан|Берке ханның]] көмегімен 1251 жылдары өзінің қарсылас туыстары Шағатай, Үгедей хандарды ығыстырып Шыңғысханың Керөлеңдегі ордасына [[қаған]] би болып сайланған.&lt;ref&gt;Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер — Алматы: Жеті жарғы, 2006. 8-том, 424 бет.&lt;/ref&gt;

Ескерту: Қазақта белгілі екі Мөңке бар: бірі — [[Шыңғыс хан|Шыңғысты]] хан сайлаған Мөңке Төлеұлы, екіншісі — Сырымға бата берген Шекті [[Мөңке би Тілеуұлы|Мөңке Тілеуұлы]].

== Мөңке бидің толғау-термесі ==
Ескі [[шежіре]] деректерде кездесетін мына толғау-термесі ел аузында қалған:

Тайғақ, тайғақ көлдерден

Балық шығар деп еді.

Ол балықты аулайтын, 

Үш ашалы шанышқылы,

Қайық шығар деп еді.

Терең жатқан балықты,

Алып шығар деп еді.

Жолы болмас қарсықты, 

Екі етегі су болып,

Бір жаратқан тәңірге,

Налып шығар деп еді.

Ауылдан шу қылып,

Жаулықтарын ту қылып,

Зайып шығар деп еді.

Оқшонтай жоқ, кісе жоқ,

Белбеу шығар деп еді.

Жүгініс жоқ, келіс жоқ,

Келбеу шығар деп еді.

Үй басына тоқылдақ,

Келі шығар деп еді.

Енесімен керісіп,

Келін шығады деп еді.

Бір уысқа толмайтын,

Аяң шығар деп еді.

Қай жақ болса қонысың,

Сол жақ шығар деп еді.

Тайынша мен танаға,

Жүк артылар деп еді.

Ағып жатқан дария,

Суы тартылар деп еді.

Пышағы мен шақпағы,

Қалып шығар деп еді.

Бес қойға алған өгізді,

Тегін дерсің деп еді.

Егін егіп, тарының,

Сөгін жерсің деп еді.

Есха деген қамыстан,

Жебе шығар деп еді.

Жүре берсең алдыңнан,

Төбе шығар деп еді.

Сол төбенің басына,

Асасы бар қолында,

Өзі тоба жолында,

Ақсақалды қария,

Жеке шығар деп еді...

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]</text>
      <sha1>bujwc9q7dwxuq4ij197vkq76q6im2ed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628240</id>
      <parentid>3628222</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3530806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3889" sha1="h8fk6t1l1piw02b1t274zje3n62fahi" xml:space="preserve">{{Тұлға
  |Есімі = Мөңке би Төлеұлы 
 |Шынайы есімі = Мөңке Төлеұлы
 |Сурет = 
 |Сурет ені = 
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Мансабы =  [[Би (тұлға)|Би]]
 |Азаматтығы =  
 |Ұлты =
 |Қайтыс болған күні    = 1259
 |Қайтыс болған жері = Моңғолия, Бұрқан-Қалдан
 |Әкесі = Төле хан
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = 
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
|Туған күні= 1207
}}
'''Мөңке би Төлеұлы''' — 1207 жылы [[Қытай|Қытайдың]] [[Хубэй|Хубей]] провинциясында туып, 1259 жылы Моңғолияның Бұрқан-Қалдан деген өзінің ата мекенінде жерленген. Әкесі [[Төле]] хан болған. Шыңғысханның немересі [[Бату хан]] мен өзінің інісі [[Берке хан|Берке ханның]] көмегімен 1251 жылдары өзінің қарсылас туыстары Шағатай, Үгедей хандарды ығыстырып Шыңғысханың Керөлеңдегі ордасына қаған би болып сайланған.&lt;ref&gt;Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер — Алматы: Жеті жарғы, 2006. 8-том, 424 бет.&lt;/ref&gt;

Ескерту: Қазақта белгілі екі Мөңке бар: бірі — [[Шыңғыс хан|Шыңғысты]] хан сайлаған Мөңке Төлеұлы, екіншісі — Сырымға бата берген Шекті [[Мөңке би Тілеуұлы|Мөңке Тілеуұлы]].

== Мөңке бидің толғау-термесі ==
Ескі шежіре деректерде кездесетін мына толғау-термесі ел аузында қалған:

Тайғақ, тайғақ көлдерден

Балық шығар деп еді.

Ол балықты аулайтын, 

Үш ашалы шанышқылы,

Қайық шығар деп еді.

Терең жатқан балықты,

Алып шығар деп еді.

Жолы болмас қарсықты, 

Екі етегі су болып,

Бір жаратқан тәңірге,

Налып шығар деп еді.

Ауылдан шу қылып,

Жаулықтарын ту қылып,

Зайып шығар деп еді.

Оқшонтай жоқ, кісе жоқ,

Белбеу шығар деп еді.

Жүгініс жоқ, келіс жоқ,

Келбеу шығар деп еді.

Үй басына тоқылдақ,

Келі шығар деп еді.

Енесімен керісіп,

Келін шығады деп еді.

Бір уысқа толмайтын,

Аяң шығар деп еді.

Қай жақ болса қонысың,

Сол жақ шығар деп еді.

Тайынша мен танаға,

Жүк артылар деп еді.

Ағып жатқан дария,

Суы тартылар деп еді.

Пышағы мен шақпағы,

Қалып шығар деп еді.

Бес қойға алған өгізді,

Тегін дерсің деп еді.

Егін егіп, тарының,

Сөгін жерсің деп еді.

Есха деген қамыстан,

Жебе шығар деп еді.

Жүре берсең алдыңнан,

Төбе шығар деп еді.

Сол төбенің басына,

Асасы бар қолында,

Өзі тоба жолында,

Ақсақалды қария,

Жеке шығар деп еді...

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]</text>
      <sha1>h8fk6t1l1piw02b1t274zje3n62fahi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628241</id>
      <parentid>3628240</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="0yvvqduxua7psukktdus28kkm7jqam4" xml:space="preserve">{{Тұлға
  |Есімі = Мөңке би Төлеұлы 
 |Шынайы есімі = Мөңке Төлеұлы
 |Сурет = 
 |Сурет ені = 
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Мансабы =  [[Би (тұлға)|Би]]
 |Азаматтығы =  
 |Ұлты =
 |Қайтыс болған күні    = 1259
 |Қайтыс болған жері = Моңғолия, Бұрқан-Қалдан
 |Әкесі = Төле хан
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = 
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
|Туған күні= 1207
}}
'''Мөңке би Төлеұлы''' — 1207 жылы [[Қытай|Қытайдың]] [[Хубэй|Хубей]] провинциясында туып, 1259 жылы Моңғолияның Бұрқан-Қалдан деген өзінің ата мекенінде жерленген. Әкесі [[Төле]] хан болған. Шыңғысханның немересі [[Бату хан]] мен өзінің інісі [[Берке хан|Берке ханның]] көмегімен 1251 жылдары өзінің қарсылас туыстары Шағатай, Үгедей хандарды ығыстырып Шыңғысханың Керөлеңдегі ордасына қаған би болып сайланған.&lt;ref&gt;Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер — Алматы: Жеті жарғы, 2006. 8-том, 424 бет.&lt;/ref&gt;

Ескерту: Қазақта белгілі екі Мөңке бар: бірі — [[Шыңғыс хан|Шыңғысты]] хан сайлаған Мөңке Төлеұлы, екіншісі — Сырымға бата берген Шекті [[Мөңке би Тілеуұлы|Мөңке Тілеуұлы]].

== Мөңке бидің толғау-термесі ==
Ескі шежіре деректерде кездесетін мына толғау-термесі ел аузында қалған:

Тайғақ, тайғақ көлдерден

Балық шығар деп еді.

Ол балықты аулайтын, 

Үш ашалы шанышқылы,

Қайық шығар деп еді.

Терең жатқан балықты,

Алып шығар деп еді.

Жолы болмас қарсықты, 

Екі етегі су болып,

Бір жаратқан тәңірге,

Налып шығар деп еді.

Ауылдан шу қылып,

Жаулықтарын ту қылып,

Зайып шығар деп еді.

Оқшонтай жоқ, кісе жоқ,

Белбеу шығар деп еді.

Жүгініс жоқ, келіс жоқ,

Келбеу шығар деп еді.

Үй басына тоқылдақ,

Келі шығар деп еді.

Енесімен керісіп,

Келін шығады деп еді.

Бір уысқа толмайтын,

Аяң шығар деп еді.

Қай жақ болса қонысың,

Сол жақ шығар деп еді.

Тайынша мен танаға,

Жүк артылар деп еді.

Ағып жатқан дария,

Суы тартылар деп еді.

Пышағы мен шақпағы,

Қалып шығар деп еді.

Бес қойға алған өгізді,

Тегін дерсің деп еді.

Егін егіп, тарының,

Сөгін жерсің деп еді.

Есха деген қамыстан,

Жебе шығар деп еді.

Жүре берсең алдыңнан,

Төбе шығар деп еді.

Сол төбенің басына,

Асасы бар қолында,

Өзі тоба жолында,

Ақсақалды қария,

Жеке шығар деп еді...

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]</text>
      <sha1>0yvvqduxua7psukktdus28kkm7jqam4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башундхара Кингз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744385</id>
    <revision>
      <id>3627937</id>
      <parentid>3477016</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лига */</comment>
      <origin>3627937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1960" sha1="1q7p7exgbq2q033murr9u03qmfstvja" xml:space="preserve">{{футбол клубы
| құрылған = 2013
| стадионы = [[Башундхара Кингз Арена]]
| сыйымдылығы = 14,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-arena-set-historic-debut-2964126|title=Bashundhara Kings Arena set for historic debut|date=17 ақпан 2022|work=The Daily Star|language=en|access-date=2022-02-18|archive-date=16 ақпан 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216230943/https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-arena-set-historic-debut-2964126|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| жарыс = Бангладеш премьер лигасы
| маусым = 2024/25 | орын = 3 орын
| сайты = http://www.bashundharakings.com/
| pattern_la1 = _goldborder
| pattern_b1 = _goldcollar
| pattern_ra1 = _goldborder
| pattern_sh1 = _redsides
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = _whiteborder
| pattern_b2 = _goldcollar
| pattern_ra2 = _whiteborder
| pattern_sh2 = _blacksides
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
}}

'''Башундхара Кингз''' ({{lang-bn| বসুন্ধরা কিংস}}) — [[Бангладеш]]тің [[Дакка]] қаласындағы футбол клубы.
== Жетістіктері ==
=== Лига ===
'''Бангладеш премьер лигасы'''
*Чемпион (6): 2018–19, 2020–21, 2021–22, 2022–23, 2023–24, 2025/26
'''Бангладеш чемпиондар лигасы
'''
*Чемпион (1): 2017–18

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
==Сілтемелер==
* {{Official website}}
* [https://int.soccerway.com/teams/bangladesh/bashundhara-kings/43733/ Bashundhara Kings]  Soccerway сайтында
[[Санат:Бангладеш футбол клубтары]]</text>
      <sha1>1q7p7exgbq2q033murr9u03qmfstvja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627938</id>
      <parentid>3627937</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */ Not Found The requested URL was not found on this server.</comment>
      <origin>3627938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1937" sha1="lqj9kz7ohkyyq3fodzna5ckq6wsjwek" xml:space="preserve">{{футбол клубы
| құрылған = 2013
| стадионы = [[Башундхара Кингз Арена]]
| сыйымдылығы = 14,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-arena-set-historic-debut-2964126|title=Bashundhara Kings Arena set for historic debut|date=17 ақпан 2022|work=The Daily Star|language=en|access-date=2022-02-18|archive-date=16 ақпан 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216230943/https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-arena-set-historic-debut-2964126|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| жарыс = Бангладеш премьер лигасы
| маусым = 2024/25 | орын = 3 орын
| сайты = http://www.bashundharakings.com/
| pattern_la1 = _goldborder
| pattern_b1 = _goldcollar
| pattern_ra1 = _goldborder
| pattern_sh1 = _redsides
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = _whiteborder
| pattern_b2 = _goldcollar
| pattern_ra2 = _whiteborder
| pattern_sh2 = _blacksides
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
}}

'''Башундхара Кингз''' ({{lang-bn| বসুন্ধরা কিংস}}) — [[Бангладеш]]тің [[Дакка]] қаласындағы футбол клубы.
== Жетістіктері ==
=== Лига ===
'''Бангладеш премьер лигасы'''
*Чемпион (6): 2018–19, 2020–21, 2021–22, 2022–23, 2023–24, 2025/26
'''Бангладеш чемпиондар лигасы
'''
*Чемпион (1): 2017–18

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
==Сілтемелер==
* [https://int.soccerway.com/teams/bangladesh/bashundhara-kings/43733/ Bashundhara Kings]  Soccerway сайтында
[[Санат:Бангладеш футбол клубтары]]</text>
      <sha1>lqj9kz7ohkyyq3fodzna5ckq6wsjwek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627939</id>
      <parentid>3627938</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3627939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1938" sha1="blmyiqwnr8zv3tt3k498z2qbmn81l7g" xml:space="preserve">{{футбол клубы
| құрылған = 2013
| стадионы = [[Башундхара Кингз Арена]]
| сыйымдылығы = 14,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-arena-set-historic-debut-2964126|title=Bashundhara Kings Arena set for historic debut|date=17 ақпан 2022|work=The Daily Star|language=en|access-date=2022-02-18|archive-date=16 ақпан 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216230943/https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-arena-set-historic-debut-2964126|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| жарыс = Бангладеш премьер лигасы
| маусым = 2025/26 
| орын = 1 орын
| сайты = http://www.bashundharakings.com/
| pattern_la1 = _goldborder
| pattern_b1 = _goldcollar
| pattern_ra1 = _goldborder
| pattern_sh1 = _redsides
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = _whiteborder
| pattern_b2 = _goldcollar
| pattern_ra2 = _whiteborder
| pattern_sh2 = _blacksides
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
}}

'''Башундхара Кингз''' ({{lang-bn| বসুন্ধরা কিংস}}) — [[Бангладеш]]тің [[Дакка]] қаласындағы футбол клубы.
== Жетістіктері ==
=== Лига ===
'''Бангладеш премьер лигасы'''
*Чемпион (6): 2018–19, 2020–21, 2021–22, 2022–23, 2023–24, 2025/26
'''Бангладеш чемпиондар лигасы
'''
*Чемпион (1): 2017–18

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
==Сілтемелер==
* [https://int.soccerway.com/teams/bangladesh/bashundhara-kings/43733/ Bashundhara Kings]  Soccerway сайтында
[[Санат:Бангладеш футбол клубтары]]</text>
      <sha1>blmyiqwnr8zv3tt3k498z2qbmn81l7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анастасия Юрьевна Волочкова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745317</id>
    <revision>
      <id>3627950</id>
      <parentid>3627899</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей қоғам қайраткерлері|Ресей қоғам қайраткерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3627950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5050" sha1="44kdc00yborq0ya7555fs5shcp4cnrc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}}
'''Анастасия Юрьевна Волочкова''' ([[20 қаңтар]] [[1976 жыл|1976]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[Ресей|ресейлік]] [[балет]] әртісі, [[биші]] және қоғам қайраткері. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі (2002), [[Қарашай-Шеркесия|Қарашай-Черкес]] (2006) және [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетия-Аланияның]] (2007) халық әртісі.

{{Театр қайраткері
 |Есімі               = Анастасия Юрьевна Волочкова
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               =  
 |Сурет атауы         = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 20.01.1976
 |Туған жері          = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Ресей}}
 |Мансабы             = [[Балерина]], [[Би (өнер)|биші]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі кез
 |Амплуа              = 
 |Театр               = 1. [[Мариинский театры]]&lt;br&gt;2. [[Үлкен театр]]&lt;br&gt;3. [[Краснодар балет театры]]
 |Рольдері            = 
 |Спектакльдері       = 
 |Марапаттары         = {{Ресей Федерациясының халық әртісі}}
 |imdb_id             = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Ортаққор            = 
}}

{{Listen|filename= Anastasiya Volochkova voice.oga |Волочкованың дауысының жазбасы|description= “[[Мәскеу жаңғырығы]]на” берген сұхбаты, 2014 жыл}}

Серж Лифар халықаралық байқауының лауреаты, Бенуа де ла Дансе сыйлығының иегері (2002). Ол балеттік мансабын 1994 жылы Мариин театрында бастады, ал 1998 жылдан бастап [[Үлкен театр|Үлкен театрда]] жұмыс істейді.  Биші мансабынан басқа, ол өзін актриса, модель және әнші ретінде сынап көреді.
&lt;ref&gt; https://radiokp.ru/people/anastasiya-volochkova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; https://www.rbc.ru/person/65d4a8579a7947f59f75e356&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
2007 жылы кәсіпкер әрі заң ғылымдарының докторы Игорь Вдовинмен некеге тұрғаны туралы хабарланған. Алайда кейінірек ол неке қию рәсімінің тек символдық сипатта өткенін, ал ресми түрде некелері тіркелмегенін мәлімдеді. 2005 жылғы 23 қыркүйекте олардың Ариадна есімді қызы дүниеге келді. [[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдарының]] мәліметінше, бір жылдан кейін олардың арасында келіспеушіліктер туындап, жұп екі жаққа кеткен. Соған қарамастан, олар достық қарым-қатынасты сақтап қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24186/395079/|title=Анастасия Волочкова развелась с мужем|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2013 жылғы 29 сәуірге қараған түні Волочкова Лианозово ауданындағы Молоков көшесі бойында жалдап тұрған үйге қарақшылық шабуыл жасалды. Қылмыскерлер зергерлік бұйымдар сақталған екі сейфті алып кеткен. Сол кезде әртіс гастрольдік сапармен [[Варшава]] қаласында болған. Волочкова ұрланған зергерлік бұйымдардың құнын бірнеше жүз мың АҚШ долларына бағалады. Сондай-ақ ол өзінің жаңа серіктесі Бахтияр Сәлімов туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26073/2979326/|title=Анастасия Волочкова|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Ресей балет әртістері]]
[[Санат:ХХ ғасыр балериналары]]
[[Санат:Саясаттағы Ресей әйелдері]]</text>
      <sha1>44kdc00yborq0ya7555fs5shcp4cnrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627951</id>
      <parentid>3627950</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Саясаттағы Ресей әйелдері|Саясаттағы Ресей әйелдері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3627951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4986" sha1="05syrjdua5lt2fj0rffjkh6qwgd4hrs" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}}
'''Анастасия Юрьевна Волочкова''' ([[20 қаңтар]] [[1976 жыл|1976]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[Ресей|ресейлік]] [[балет]] әртісі, [[биші]] және қоғам қайраткері. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі (2002), [[Қарашай-Шеркесия|Қарашай-Черкес]] (2006) және [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетия-Аланияның]] (2007) халық әртісі.

{{Театр қайраткері
 |Есімі               = Анастасия Юрьевна Волочкова
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               =  
 |Сурет атауы         = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 20.01.1976
 |Туған жері          = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Ресей}}
 |Мансабы             = [[Балерина]], [[Би (өнер)|биші]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі кез
 |Амплуа              = 
 |Театр               = 1. [[Мариинский театры]]&lt;br&gt;2. [[Үлкен театр]]&lt;br&gt;3. [[Краснодар балет театры]]
 |Рольдері            = 
 |Спектакльдері       = 
 |Марапаттары         = {{Ресей Федерациясының халық әртісі}}
 |imdb_id             = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Ортаққор            = 
}}

{{Listen|filename= Anastasiya Volochkova voice.oga |Волочкованың дауысының жазбасы|description= “[[Мәскеу жаңғырығы]]на” берген сұхбаты, 2014 жыл}}

Серж Лифар халықаралық байқауының лауреаты, Бенуа де ла Дансе сыйлығының иегері (2002). Ол балеттік мансабын 1994 жылы Мариин театрында бастады, ал 1998 жылдан бастап [[Үлкен театр|Үлкен театрда]] жұмыс істейді.  Биші мансабынан басқа, ол өзін актриса, модель және әнші ретінде сынап көреді.
&lt;ref&gt; https://radiokp.ru/people/anastasiya-volochkova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; https://www.rbc.ru/person/65d4a8579a7947f59f75e356&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
2007 жылы кәсіпкер әрі заң ғылымдарының докторы Игорь Вдовинмен некеге тұрғаны туралы хабарланған. Алайда кейінірек ол неке қию рәсімінің тек символдық сипатта өткенін, ал ресми түрде некелері тіркелмегенін мәлімдеді. 2005 жылғы 23 қыркүйекте олардың Ариадна есімді қызы дүниеге келді. [[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдарының]] мәліметінше, бір жылдан кейін олардың арасында келіспеушіліктер туындап, жұп екі жаққа кеткен. Соған қарамастан, олар достық қарым-қатынасты сақтап қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24186/395079/|title=Анастасия Волочкова развелась с мужем|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2013 жылғы 29 сәуірге қараған түні Волочкова Лианозово ауданындағы Молоков көшесі бойында жалдап тұрған үйге қарақшылық шабуыл жасалды. Қылмыскерлер зергерлік бұйымдар сақталған екі сейфті алып кеткен. Сол кезде әртіс гастрольдік сапармен [[Варшава]] қаласында болған. Волочкова ұрланған зергерлік бұйымдардың құнын бірнеше жүз мың АҚШ долларына бағалады. Сондай-ақ ол өзінің жаңа серіктесі Бахтияр Сәлімов туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26073/2979326/|title=Анастасия Волочкова|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Ресей балет әртістері]]
[[Санат:ХХ ғасыр балериналары]]</text>
      <sha1>05syrjdua5lt2fj0rffjkh6qwgd4hrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627952</id>
      <parentid>3627951</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:En|En]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3627952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5004" sha1="tnyt611v854n8v2louebv51xoxrqeil" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}}
'''Анастасия Юрьевна Волочкова''' ([[20 қаңтар]] [[1976 жыл|1976]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[Ресей|ресейлік]] [[балет]] әртісі, [[биші]] және қоғам қайраткері. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі (2002), [[Қарашай-Шеркесия|Қарашай-Черкес]] (2006) және [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетия-Аланияның]] (2007) халық әртісі.

{{Театр қайраткері
 |Есімі               = Анастасия Юрьевна Волочкова
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               =  
 |Сурет атауы         = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 20.01.1976
 |Туған жері          = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Ресей}}
 |Мансабы             = [[Балерина]], [[Би (өнер)|биші]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі кез
 |Амплуа              = 
 |Театр               = 1. [[Мариинский театры]]&lt;br&gt;2. [[Үлкен театр]]&lt;br&gt;3. [[Краснодар балет театры]]
 |Рольдері            = 
 |Спектакльдері       = 
 |Марапаттары         = {{Ресей Федерациясының халық әртісі}}
 |imdb_id             = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Ортаққор            = 
}}

{{Listen|filename= Anastasiya Volochkova voice.oga |Волочкованың дауысының жазбасы|description= “[[Мәскеу жаңғырығы]]на” берген сұхбаты, 2014 жыл}}

Серж Лифар халықаралық байқауының лауреаты, Бенуа де ла Дансе сыйлығының иегері (2002). Ол балеттік мансабын 1994 жылы Мариин театрында бастады, ал 1998 жылдан бастап [[Үлкен театр|Үлкен театрда]] жұмыс істейді.  Биші мансабынан басқа, ол өзін актриса, модель және әнші ретінде сынап көреді.
&lt;ref&gt; https://radiokp.ru/people/anastasiya-volochkova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; https://www.rbc.ru/person/65d4a8579a7947f59f75e356&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
2007 жылы кәсіпкер әрі заң ғылымдарының докторы Игорь Вдовинмен некеге тұрғаны туралы хабарланған. Алайда кейінірек ол неке қию рәсімінің тек символдық сипатта өткенін, ал ресми түрде некелері тіркелмегенін мәлімдеді. 2005 жылғы 23 қыркүйекте олардың Ариадна есімді қызы дүниеге келді. [[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдарының]] мәліметінше, бір жылдан кейін олардың арасында келіспеушіліктер туындап, жұп екі жаққа кеткен. Соған қарамастан, олар достық қарым-қатынасты сақтап қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24186/395079/|title=Анастасия Волочкова развелась с мужем|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2013 жылғы 29 сәуірге қараған түні Волочкова Лианозово ауданындағы Молоков көшесі бойында жалдап тұрған үйге қарақшылық шабуыл жасалды. Қылмыскерлер зергерлік бұйымдар сақталған екі сейфті алып кеткен. Сол кезде әртіс гастрольдік сапармен [[Варшава]] қаласында болған. Волочкова ұрланған зергерлік бұйымдардың құнын бірнеше жүз мың АҚШ долларына бағалады. Сондай-ақ ол өзінің жаңа серіктесі Бахтияр Сәлімов туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26073/2979326/|title=Анастасия Волочкова|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Ресей балет әртістері]]
[[Санат:ХХ ғасыр балериналары]]
[[Санат:En]]</text>
      <sha1>tnyt611v854n8v2louebv51xoxrqeil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627953</id>
      <parentid>3627952</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:En|En]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3627953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4986" sha1="05syrjdua5lt2fj0rffjkh6qwgd4hrs" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}}
'''Анастасия Юрьевна Волочкова''' ([[20 қаңтар]] [[1976 жыл|1976]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[Ресей|ресейлік]] [[балет]] әртісі, [[биші]] және қоғам қайраткері. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі (2002), [[Қарашай-Шеркесия|Қарашай-Черкес]] (2006) және [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетия-Аланияның]] (2007) халық әртісі.

{{Театр қайраткері
 |Есімі               = Анастасия Юрьевна Волочкова
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               =  
 |Сурет атауы         = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 20.01.1976
 |Туған жері          = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Ресей}}
 |Мансабы             = [[Балерина]], [[Би (өнер)|биші]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі кез
 |Амплуа              = 
 |Театр               = 1. [[Мариинский театры]]&lt;br&gt;2. [[Үлкен театр]]&lt;br&gt;3. [[Краснодар балет театры]]
 |Рольдері            = 
 |Спектакльдері       = 
 |Марапаттары         = {{Ресей Федерациясының халық әртісі}}
 |imdb_id             = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Ортаққор            = 
}}

{{Listen|filename= Anastasiya Volochkova voice.oga |Волочкованың дауысының жазбасы|description= “[[Мәскеу жаңғырығы]]на” берген сұхбаты, 2014 жыл}}

Серж Лифар халықаралық байқауының лауреаты, Бенуа де ла Дансе сыйлығының иегері (2002). Ол балеттік мансабын 1994 жылы Мариин театрында бастады, ал 1998 жылдан бастап [[Үлкен театр|Үлкен театрда]] жұмыс істейді.  Биші мансабынан басқа, ол өзін актриса, модель және әнші ретінде сынап көреді.
&lt;ref&gt; https://radiokp.ru/people/anastasiya-volochkova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; https://www.rbc.ru/person/65d4a8579a7947f59f75e356&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
2007 жылы кәсіпкер әрі заң ғылымдарының докторы Игорь Вдовинмен некеге тұрғаны туралы хабарланған. Алайда кейінірек ол неке қию рәсімінің тек символдық сипатта өткенін, ал ресми түрде некелері тіркелмегенін мәлімдеді. 2005 жылғы 23 қыркүйекте олардың Ариадна есімді қызы дүниеге келді. [[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдарының]] мәліметінше, бір жылдан кейін олардың арасында келіспеушіліктер туындап, жұп екі жаққа кеткен. Соған қарамастан, олар достық қарым-қатынасты сақтап қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24186/395079/|title=Анастасия Волочкова развелась с мужем|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2013 жылғы 29 сәуірге қараған түні Волочкова Лианозово ауданындағы Молоков көшесі бойында жалдап тұрған үйге қарақшылық шабуыл жасалды. Қылмыскерлер зергерлік бұйымдар сақталған екі сейфті алып кеткен. Сол кезде әртіс гастрольдік сапармен [[Варшава]] қаласында болған. Волочкова ұрланған зергерлік бұйымдардың құнын бірнеше жүз мың АҚШ долларына бағалады. Сондай-ақ ол өзінің жаңа серіктесі Бахтияр Сәлімов туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26073/2979326/|title=Анастасия Волочкова|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Ресей балет әртістері]]
[[Санат:ХХ ғасыр балериналары]]</text>
      <sha1>05syrjdua5lt2fj0rffjkh6qwgd4hrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627954</id>
      <parentid>3627953</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Санкт-Петербург тұлғалары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3627954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5050" sha1="mq2vuiigya0krqwnlqdsemc7te87nga" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}}
'''Анастасия Юрьевна Волочкова''' ([[20 қаңтар]] [[1976 жыл|1976]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[Ресей|ресейлік]] [[балет]] әртісі, [[биші]] және қоғам қайраткері. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі (2002), [[Қарашай-Шеркесия|Қарашай-Черкес]] (2006) және [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетия-Аланияның]] (2007) халық әртісі.

{{Театр қайраткері
 |Есімі               = Анастасия Юрьевна Волочкова
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               =  
 |Сурет атауы         = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 20.01.1976
 |Туған жері          = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Ресей}}
 |Мансабы             = [[Балерина]], [[Би (өнер)|биші]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі кез
 |Амплуа              = 
 |Театр               = 1. [[Мариинский театры]]&lt;br&gt;2. [[Үлкен театр]]&lt;br&gt;3. [[Краснодар балет театры]]
 |Рольдері            = 
 |Спектакльдері       = 
 |Марапаттары         = {{Ресей Федерациясының халық әртісі}}
 |imdb_id             = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Ортаққор            = 
}}

{{Listen|filename= Anastasiya Volochkova voice.oga |Волочкованың дауысының жазбасы|description= “[[Мәскеу жаңғырығы]]на” берген сұхбаты, 2014 жыл}}

Серж Лифар халықаралық байқауының лауреаты, Бенуа де ла Дансе сыйлығының иегері (2002). Ол балеттік мансабын 1994 жылы Мариин театрында бастады, ал 1998 жылдан бастап [[Үлкен театр|Үлкен театрда]] жұмыс істейді.  Биші мансабынан басқа, ол өзін актриса, модель және әнші ретінде сынап көреді.
&lt;ref&gt; https://radiokp.ru/people/anastasiya-volochkova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; https://www.rbc.ru/person/65d4a8579a7947f59f75e356&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
2007 жылы кәсіпкер әрі заң ғылымдарының докторы Игорь Вдовинмен некеге тұрғаны туралы хабарланған. Алайда кейінірек ол неке қию рәсімінің тек символдық сипатта өткенін, ал ресми түрде некелері тіркелмегенін мәлімдеді. 2005 жылғы 23 қыркүйекте олардың Ариадна есімді қызы дүниеге келді. [[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдарының]] мәліметінше, бір жылдан кейін олардың арасында келіспеушіліктер туындап, жұп екі жаққа кеткен. Соған қарамастан, олар достық қарым-қатынасты сақтап қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24186/395079/|title=Анастасия Волочкова развелась с мужем|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2013 жылғы 29 сәуірге қараған түні Волочкова Лианозово ауданындағы Молоков көшесі бойында жалдап тұрған үйге қарақшылық шабуыл жасалды. Қылмыскерлер зергерлік бұйымдар сақталған екі сейфті алып кеткен. Сол кезде әртіс гастрольдік сапармен [[Варшава]] қаласында болған. Волочкова ұрланған зергерлік бұйымдардың құнын бірнеше жүз мың АҚШ долларына бағалады. Сондай-ақ ол өзінің жаңа серіктесі Бахтияр Сәлімов туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26073/2979326/|title=Анастасия Волочкова|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Ресей балет әртістері]]
[[Санат:ХХ ғасыр балериналары]]
[[Санат:Санкт-Петербург тұлғалары]]</text>
      <sha1>mq2vuiigya0krqwnlqdsemc7te87nga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627955</id>
      <parentid>3627954</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей қоғам қайраткерлері|Ресей қоғам қайраткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3627955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5114" sha1="4b39o60gp8fvaorhx9hqvwrmcm62mnp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}}
'''Анастасия Юрьевна Волочкова''' ([[20 қаңтар]] [[1976 жыл|1976]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[Ресей|ресейлік]] [[балет]] әртісі, [[биші]] және қоғам қайраткері. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі (2002), [[Қарашай-Шеркесия|Қарашай-Черкес]] (2006) және [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетия-Аланияның]] (2007) халық әртісі.

{{Театр қайраткері
 |Есімі               = Анастасия Юрьевна Волочкова
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               =  
 |Сурет атауы         = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 20.01.1976
 |Туған жері          = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Ресей}}
 |Мансабы             = [[Балерина]], [[Би (өнер)|биші]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі кез
 |Амплуа              = 
 |Театр               = 1. [[Мариинский театры]]&lt;br&gt;2. [[Үлкен театр]]&lt;br&gt;3. [[Краснодар балет театры]]
 |Рольдері            = 
 |Спектакльдері       = 
 |Марапаттары         = {{Ресей Федерациясының халық әртісі}}
 |imdb_id             = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Ортаққор            = 
}}

{{Listen|filename= Anastasiya Volochkova voice.oga |Волочкованың дауысының жазбасы|description= “[[Мәскеу жаңғырығы]]на” берген сұхбаты, 2014 жыл}}

Серж Лифар халықаралық байқауының лауреаты, Бенуа де ла Дансе сыйлығының иегері (2002). Ол балеттік мансабын 1994 жылы Мариин театрында бастады, ал 1998 жылдан бастап [[Үлкен театр|Үлкен театрда]] жұмыс істейді.  Биші мансабынан басқа, ол өзін актриса, модель және әнші ретінде сынап көреді.
&lt;ref&gt; https://radiokp.ru/people/anastasiya-volochkova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; https://www.rbc.ru/person/65d4a8579a7947f59f75e356&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
2007 жылы кәсіпкер әрі заң ғылымдарының докторы Игорь Вдовинмен некеге тұрғаны туралы хабарланған. Алайда кейінірек ол неке қию рәсімінің тек символдық сипатта өткенін, ал ресми түрде некелері тіркелмегенін мәлімдеді. 2005 жылғы 23 қыркүйекте олардың Ариадна есімді қызы дүниеге келді. [[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдарының]] мәліметінше, бір жылдан кейін олардың арасында келіспеушіліктер туындап, жұп екі жаққа кеткен. Соған қарамастан, олар достық қарым-қатынасты сақтап қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24186/395079/|title=Анастасия Волочкова развелась с мужем|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2013 жылғы 29 сәуірге қараған түні Волочкова Лианозово ауданындағы Молоков көшесі бойында жалдап тұрған үйге қарақшылық шабуыл жасалды. Қылмыскерлер зергерлік бұйымдар сақталған екі сейфті алып кеткен. Сол кезде әртіс гастрольдік сапармен [[Варшава]] қаласында болған. Волочкова ұрланған зергерлік бұйымдардың құнын бірнеше жүз мың АҚШ долларына бағалады. Сондай-ақ ол өзінің жаңа серіктесі Бахтияр Сәлімов туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26073/2979326/|title=Анастасия Волочкова|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Ресей балет әртістері]]
[[Санат:ХХ ғасыр балериналары]]
[[Санат:Санкт-Петербург тұлғалары]]
[[Санат:Ресей қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>4b39o60gp8fvaorhx9hqvwrmcm62mnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627956</id>
      <parentid>3627955</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5141" sha1="hczc3848w6pjik4zasl2d4evckj4b8h" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}}
'''Анастасия Юрьевна Волочкова''' ([[20 қаңтар]] [[1976 жыл|1976]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[Ресей|ресейлік]] [[балет]] әртісі, [[биші]] және қоғам қайраткері. Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі (2002), [[Қарашай-Шеркесия|Қарашай-Черкес]] (2006) және [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетия-Аланияның]] (2007) халық әртісі.

{{Театр қайраткері
 |Есімі               = Анастасия Юрьевна Волочкова
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               =  
 |Сурет атауы         = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 20.01.1976
 |Туған жері          = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Ресей}}
 |Мансабы             = [[Балерина]], [[Би (өнер)|биші]], [[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі кез
 |Амплуа              = 
 |Театр               = 1. [[Мариинский театры]]&lt;br&gt;2. [[Үлкен театр]]&lt;br&gt;3. [[Краснодар балет театры]]
 |Рольдері            = 
 |Спектакльдері       = 
 |Марапаттары         = {{Ресей Федерациясының халық әртісі}}
 |imdb_id             = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Ортаққор            = 
}}

{{Listen|filename= Anastasiya Volochkova voice.oga |Волочкованың дауысының жазбасы|description= “[[Мәскеу жаңғырығы]]на” берген сұхбаты, 2014 жыл}}

Серж Лифар халықаралық байқауының лауреаты, Бенуа де ла Дансе сыйлығының иегері (2002). Ол балеттік мансабын 1994 жылы Мариин театрында бастады, ал 1998 жылдан бастап [[Үлкен театр|Үлкен театрда]] жұмыс істейді.  Биші мансабынан басқа, ол өзін актриса, модель және әнші ретінде сынап көреді.
&lt;ref&gt; https://radiokp.ru/people/anastasiya-volochkova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; https://www.rbc.ru/person/65d4a8579a7947f59f75e356&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
2007 жылы кәсіпкер әрі заң ғылымдарының докторы Игорь Вдовинмен некеге тұрғаны туралы хабарланған. Алайда кейінірек ол неке қию рәсімінің тек символдық сипатта өткенін, ал ресми түрде некелері тіркелмегенін мәлімдеді. 2005 жылғы 23 қыркүйекте олардың Ариадна есімді қызы дүниеге келді. [[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдарының]] мәліметінше, бір жылдан кейін олардың арасында келіспеушіліктер туындап, жұп екі жаққа кеткен. Соған қарамастан, олар достық қарым-қатынасты сақтап қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24186/395079/|title=Анастасия Волочкова развелась с мужем|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2013 жылғы 29 сәуірге қараған түні Волочкова Лианозово ауданындағы Молоков көшесі бойында жалдап тұрған үйге қарақшылық шабуыл жасалды. Қылмыскерлер зергерлік бұйымдар сақталған екі сейфті алып кеткен. Сол кезде әртіс гастрольдік сапармен [[Варшава]] қаласында болған. Волочкова ұрланған зергерлік бұйымдардың құнын бірнеше жүз мың АҚШ долларына бағалады. Сондай-ақ ол өзінің жаңа серіктесі Бахтияр Сәлімов туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26073/2979326/|title=Анастасия Волочкова|author=|date=|website=daily|publisher=|accessdate=2026-07-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ресей балет әртістері]]
[[Санат:ХХ ғасыр балериналары]]
[[Санат:Санкт-Петербург тұлғалары]]
[[Санат:Ресей қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>hczc3848w6pjik4zasl2d4evckj4b8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орал қаласы орталық мешіті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>747543</id>
    <revision>
      <id>3628174</id>
      <parentid>3395584</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lucky2704</username>
        <id>179221</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Орналасқан жері */</comment>
      <origin>3628174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4844" sha1="fm6k8z8bx0nk4ksvip3cpzj5p30ngw6" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы     = Орал қаласы орталық мешіті
| шынайы аты      = 
| суреті          = Орал қаласы орталық мешіті.jpg
| сурет атауы     = 
| позициялық карта   = Қазақстан  
 |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 13 |lat_sec = 03
 |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 23 |lon_sec = 03
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{KAZ}}
| қала             = [[Орал]]
| статусы          = 
| ағымы            = 
| мұсылмандардың діни басқармасы  = 
| иесі             = 
| мешіт түрі       = рухани мекеме, діни зиярат орны
| сәулет стилі     = қала құрылысы және сәулет
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы  = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = 
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 2005 жыл
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = 
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = 
| жалпы ауданы     = 1170 шаршы м
| көлемі           = 
| ішкі ауданы      =   
| сыйымдылығы      = 1800
| биіктігі         =  ғибадат залының биіктігі 11 м
| күмбездердің саны  = 1
| күмбездің биіктігі =  
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 2
| мұнаралардың биіктігі = 41 м
| материал          = 
| таравих           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = 
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = Mashkhur Jusup mosque in Pavlodar
}}
'''Орал қаласы орталық мешіті''' – [[Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Орал]] қаласы, Абай даңғылы, 92.

== Кезеңі ==
[[2005 жыл|2005]] жыл.

== Мешіт сипаты ==
Мешіттің ғимараты үш қабаттан тұрады. Жалпы ауданы 1170 шаршы м-ді құрайды. Ғибадат залының биіктігі 11 м, күмбездің құрылымы сегізбұрыш пішіндегі Германияда өндірілген шыныдан тұрады. Әйелдер залының биіктігі 20 м. Сыйымдылығы 1800 адам. Биіктігі 41 м екі мұнара мешітті безендіріп тұрады. Кешеннің жалпы ауданы 0,5989 га алады. Мешіттің басты залының үстіндегі күмбез Италияда өндірілген витраждардан жиналған, кілемдері Франциядан әкелінген, негізгі фрагменттерін әрлеу кезінде кеңінен қолданылған ақ мрамор Қытайдан әкелінген. Жылдың салқын маусымында мешітті еденнің жылытуы кіретін жылыту жүйесі қосылады.&lt;br&gt;
Мешіттің жалпы сыйымдылығы біруақытта 1800 адам.&lt;ref&gt;Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысы мешіттері]]</text>
      <sha1>fm6k8z8bx0nk4ksvip3cpzj5p30ngw6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628216</id>
      <parentid>3628174</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4844" sha1="0g6ehrs076i7rlmh2nizvjj84qvfl6r" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы     = Орал қаласы орталық мешіті
| шынайы аты      = 
| суреті          = Орал қаласы орталық мешіті.jpg
| сурет атауы     = 
| позициялық карта   = Қазақстан  
 |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 13 |lat_sec = 03
 |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 23 |lon_sec = 03
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{KAZ}}
| қала             = [[Орал]]
| статусы          = 
| ағымы            = 
| мұсылмандардың діни басқармасы  = 
| иесі             = 
| мешіт түрі       = рухани мекеме, діни зиярат орны
| сәулет стилі     = қала құрылысы және сәулет
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы  = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = 
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 2005 жыл
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = 
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = 
| жалпы ауданы     = 1170 шаршы м
| көлемі           = 
| ішкі ауданы      =   
| сыйымдылығы      = 1800
| биіктігі         =  ғибадат залының биіктігі 11 м
| күмбездердің саны  = 1
| күмбездің биіктігі =  
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 2
| мұнаралардың биіктігі = 41 м
| материал          = 
| таравих           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = 
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = Mashkhur Jusup mosque in Pavlodar
}}
'''Орал қаласы орталық мешіті''' — [[Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Орал]] қаласы, Абай даңғылы, 92.

== Кезеңі ==
[[2005 жыл|2005]] жыл.

== Мешіт сипаты ==
Мешіттің ғимараты үш қабаттан тұрады. Жалпы ауданы 1170 шаршы м-ді құрайды. Ғибадат залының биіктігі 11 м, күмбездің құрылымы сегізбұрыш пішіндегі Германияда өндірілген шыныдан тұрады. Әйелдер залының биіктігі 20 м. Сыйымдылығы 1800 адам. Биіктігі 41 м екі мұнара мешітті безендіріп тұрады. Кешеннің жалпы ауданы 0,5989 га алады. Мешіттің басты залының үстіндегі күмбез Италияда өндірілген витраждардан жиналған, кілемдері Франциядан әкелінген, негізгі фрагменттерін әрлеу кезінде кеңінен қолданылған ақ мрамор Қытайдан әкелінген. Жылдың салқын маусымында мешітті еденнің жылытуы кіретін жылыту жүйесі қосылады.&lt;br&gt;
Мешіттің жалпы сыйымдылығы біруақытта 1800 адам.&lt;ref&gt;Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысы мешіттері]]</text>
      <sha1>0g6ehrs076i7rlmh2nizvjj84qvfl6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биньямин Нетаньяху</title>
    <ns>0</ns>
    <id>748898</id>
    <revision>
      <id>3628303</id>
      <parentid>3598414</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39217-42</username>
        <id>183339</id>
      </contributor>
      <origin>3628303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38331" sha1="mm6cmiav42qxzhi3elo0n95li9vow0u" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = E1E1FF
 | Қазақша есімі        = Беньямин Демоньяху
 | Шынайы есімі         = {{Lang-he|בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ}}
 | Суреті               = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg
 | Атауы                = Ресми портреті, 2023 жыл
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Израиль премьер-министрі]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Flag of the Prime Minister of Israel.svg
 | Ту2                  = Emblem of Israel.svg
 | Басқара бастады      = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Президент            = [[Ицхак Герцог]]
 | Ізашары              = [[Яир Лапид]]
 | Ізбасары             = 
 | Басқара бастады_2    = 31 наурыз 2009
 | Басқаруын аяқтады_2  = 13 маусым 2021
 | Президент_2          = [[Шимон Перес]]&lt;br /&gt;[[Реувен Ривлин]]
 | Ізашары_2            = [[Эхуд Ольмерт]]
 | Ізбасары_2           = [[Нафтали Беннет]]
 | Басқара бастады_3    = 18 маусым 1996
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1999
 | Президент_3          = [[Эзер Вейцман]]
 | Ізашары_3            = [[Шимон Перес]]
 | Ізбасары_3           = [[Эхуд Барак]]
 | Титулы_4             = [[Израиль Әділет министрлігі|Әділет министрі]]

 | Ту_4                 = Flag of Israel.svg
 | Ту2_4                = Emblem of Israel.svg
 | Басқара бастады_4    = 18 маусым 1996
 | Басқаруын аяқтады_4  = 4 қыркүйек 1996
 | Діні                 = [[Яһудилік]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 21.10.1949
 | Туған жері           = {{туғанжері|Тель-Авив|Тель-Авивте}}, [[Израиль]]
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Бенцион Нетаньяху (1910–2012)
 | Анасы                = Циля Нетаньяху (Сегаль)
 | Жұбайы               = 1) Мириам (Мики) Вейцман (кейін Харан)&lt;br /&gt;2) Флор Кейтс&lt;br /&gt;3) Сара Бен-Арци
 | Балалары             = '''қызы''' Ноа (бірінші некеден)&lt;br /&gt;'''ұлдары''' Яир мен Авнер (үшінші некеден)
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = [[Ликуд]]
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = [[Массачусетс технологиялық институты]]&lt;br /&gt;[[Гарвард университеті]]
 | Ғылыми дәрежесі      = жаратылыстану ғылымдарының магистрі (1977)
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Benjamin Netanyahu signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Беньямин (Биби) Сатаньяху''' ({{Lang-he|בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ|Binyāmīn Nētanyāhū}}) — [[израиль]]дік саясаткер, 2022 жылдан бері [[Израиль премьер-министрі]], сонымен қатар 1996–1999 және 2009–2021 жылдарда осы лауазымда қызмет атқарған. [[Ликуд]] партиясының төрағасы болып келе жатқан Нетаньяху, оған қоса, — Израиль тарихындағы ең ұзақ уақыт қызмет атқарған премьер-министр, ол осы лауазымда жалпы 16 жылдан астам уақыт бойы қалған және Израиль мемлекетінің өзінде туған тұңғыш премьер-министрі.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Rob Picheta |date=2022-12-29|title=Benjamin Netanyahu sworn in as leader of Israel's likely most right-wing government ever |url=https://www.cnn.com/2022/12/29/middleeast/israel-benjamin-netanyahu-swearing-in-intl/index.html |accessdate=2022-12-29 |publisher=CNN |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Aron Heller |title=Netanyahu makes history as Israel's longest-serving leader |url=https://www.apnews.com/a8a9d3c598954ca6803710e375117156 |date=17 July 2019 |publisher=[[Associated Press]] |accessdate=2019-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Williams |first=Dan |date=2019-07-18 |title=Bruised but driven, Netanyahu becomes Israel's longest-serving PM |publisher=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-netanyahu/bruised-but-driven-netanyahu-becomes-israels-longest-serving-pm-idUSKCN1UD1GV |access-date=18 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Judy Dempsey |date=2012-03-03 |url=http://carnegieeurope.eu/strategiceurope/?fa=48021 |title=The Enduring Influence of Benjamin Netanyahuʻs Father |publisher=Carnegie Europe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sayeret Matkal is 50 years old&quot;&gt;{{Cite web|author= Amir Buhbut |url= http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/560/122.html |title= Sayeret Matkal is 50 years old |publisher= NRG Maariv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ginsburg1&quot;&gt;{{Cite web|author= Mitch Ginsburg |date=2012-10-25 |url= http://www.timesofisrael.com/saving-sergeant-netanyahu/#! |title= Saving Sergeant Netanyahu |publisher= The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Gil|last=Hoffman|title= Kadima wins, but rightist bloc biggest |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=132385 |newspaper=The Jerusalem Post |date=2009-02-10 |accessdate=2012-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=swornh&gt;{{cite news |title=Netanyahu sworn in as Israelʻs prime minister |url=http://www.haaretz.com/news/netanyahu-sworn-in-as-israel-s-prime-minister-1.273265 |newspaper=Haaretz |date=2009-03-31 |accessdate=2013-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=swornr&gt;{{cite news |title=Netanyahu sworn in as Israeli prime minister |first=Jeffrey |last=Heller |url=https://www.reuters.com/article/2009/03/31/us-israel-idUSTRE52U4VH20090331 |publisher=Reuters |date=2009-03-31 |accessdate=2013-03-10}} {{Wayback|date=2015-09-24 |url=https://web.archive.org/web/20150924141329/http://www.reuters.com/article/2009/03/31/us-israel-idUSTRE52U4VH20090331}}&lt;/ref&gt;

[[Тель-Авив]]тегі еврей отбасында дүниеге келген. [[Иерусалим]] мен [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Филадельфия]] қаласында өскен. 1967 жылы Израиль қорғаныс күштеріне қызметке шақырылды.&lt;ref name=&quot;David Remnick&quot;&gt;{{cite magazine |url=http://www.newyorker.com/online/blogs/newsdesk/2013/01/bibis-blues.html|title=Bibiʻs Blues|author=David Remnic |date=2013-01-23 |sarlavha=The New Yorker}}&lt;/ref&gt; [[Сайерет Маткаль]] арнайы күштерінде бөлімше командирі болды және бірнеше миссияларға қатысты. Капитан атағына ие болды. [[Массачусетс технологиялық институты]]н бітіргеннен кейін Нетаньяху [[Boston Consulting Group]] компаниясында экономикалық кеңесші болды. 1978 жылы Израильге оралып, Антитеррор институтын құрды. 1984–1988 жылдар аралығында Израильдің [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ндағы тұрақты өкілі болды. 1993 жылы [[Ликуд]] партиясының төрағасы болып сайланып, оппозиция жетекшісі болды. 1996 жылғы сайлауда Шимон Пересті жеңіп, [[Израиль премьер-министрі]] болды. Нетаньяху мен Ликуд 1999 жылғы сайлауда [[Эхуд Барак]]тың «Біріккен Израиль» одағына жеңіліп қалды. Нетаньяху жеке секторға кетіп, саясаттан толық бас тартамын деп шешті. Кейін саясатқа қайта оралып, [[Ариэль Шарон]]ның премьер-министрлігі кезінде сыртқы істер министрі және кейіннен қаржы министрі қызметтерін атқарды. Израиль экономикасында айтарлықтай өсуге әкелген реформа бастады. [[Газа]] аймағын бөлшектеу жоспарына байланысты келіспеушіліктер себебінен отставкасын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2004-10-24 |title=Netanyahu Gets Tough to Transform Israel's Economy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2004/10/24/world/middleeast/netanyahu-gets-tough-to-transform-israels-economy.html |access-date=2023-01-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mitchell |first=Thomas G. |title=Likud Leaders |date=2015 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-9713-3 |location=Jefferson, North Carolina |page=186}}&lt;/ref&gt;

Нетаньяху 2005 жылғы желтоқсанда [[Ариэль Шарон]] отставкасынан кейін Ликуд партиясының басшылығына қайтты.&lt;ref name=&quot;xinh&quot;&gt;{{Cite news |date=2005-12-20 |title=Netanyahu elected as Likud party chairman |publisher=Xinhua News Agency |url=http://news.xinhuanet.com/english/2005-12/20/content_3944753.htm |accessdate=2009-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060227183818/http://news.xinhuanet.com/english/2005-12/20/content_3944753.htm |archive-date=27 February 2006}}&lt;/ref&gt; 2006–2009 жылдар аралығында оппозиция жетекшісі болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hoffman |first=Gil |date=2009-02-10 |title=Kadima wins, but rightist bloc biggest |work=The Jerusalem Post |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=132385 |accessdate=2012-06-17}}&lt;/ref&gt; 2009 жылғы сайлаудан кейін Нетаньяху басқа оңшыл партиялармен коалициялық үкімет құрып, екінші рет премьер-министр қызметіне кірісті.&lt;ref name=&quot;swornh2&quot;&gt;{{Cite news |date=2009-03-31 |title=Netanyahu sworn in as Israel's prime minister |work=Haaretz |url=http://www.haaretz.com/news/netanyahu-sworn-in-as-israel-s-prime-minister-1.273265 |accessdate=2013-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;swornr2&quot;&gt;{{Cite news |last=Heller |first=Jeffrey |date=2009-03-31 |title=Netanyahu sworn in as Israeli prime minister |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-idUSTRE52U4VH20090331 |url-status=live |accessdate=2013-03-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150924141329/http://www.reuters.com/article/2009/03/31/us-israel-idUSTRE52U4VH20090331 |date=2015-09-24}}&lt;/ref&gt; 2013 және 2015 жылғы сайлауларда Ликудты жеңіске жеткізді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tobin |first=Amir |last=Birnbaum |first=Ben |date=2015-03-20 |title='Is This Ship Sinking?' Inside the Collapse of the Campaign Against Netanyahu |url=http://www.newyorker.com/news/news-desk/how-israels-left-lost-to-netanyahu |publisher=The New Yorker |location=New York City}}&lt;/ref&gt; 2019–2020 жылдардағы кезекті үш сайлаудан кейін саяси тұрақсыздық орын алып, үкімет құрылған жоқ. Нетаньяху мен [[Бенни Ганц]] арасында коалиция туралы келісімге келу арқылы тұрақсыздық шешілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rivlin hands over mandate, begs MKs to prevent third election |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Rivlin-Edelstein-beg-MKs-to-prevent-third-election-608584 |publisher=The Jerusalem Post |lang=en |date=2019-11-21 |accessdate=2019-11-21 |author=Gil Hoffman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Eglash |first=Ruth |date=2020-05-17 |title=After three elections and political deadlock, Israel finally swears in new government |work=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/after-three-elections-and-political-deadlock-israel-finally-swears-in-new-government/2020/05/17/ba25e752-9807-11ea-87a3-22d324235636_story.html |accessdate=2020-05-20}}&lt;/ref&gt; Коалиция 2020 жылғы желтоқсанда ротация жүзеге асырылмай жатып тарады, ал 2021 жылғы наурызда жаңа сайлау өткізілді. Өзінің соңғы үкіметінде Нетаньяху Израильдің [[COVID-19 пандемиясы]]на қарсы күресі мен 2021 жылғы Израиль-Палестина дағдарысына жауап операциясын басқарды. 2021 жылғы маусымда [[Нафтали Беннет]] үкіметі құрылғаннан кейін, премьер-министр қызметінен шеттетіліп, үшінші рет оппозиция жетекшісі болды. Нетаньяху 2022 жылғы сайлаудан кейін [[Оңшылдар|оңшыл]] партиялармен коалиция құрып, қайтадан премьер-министр лауазымына оралды. Нетаньяху мен оның үкіметі коалициядағы серіктестерімен бірге кең ауқымды сот реформасын жүргізді. Сот-құқықтық реформаларға қарсы қозғалыс теріс пікірмен қарсы алынды, сот-құқықтық реформаларға қарсы наразы топтар бірнеше ай бойы бүкіл ел бойынша жаппай наразылық акцияларын өткізді. 2023 жылғы 7 қазанда Израиль [[Хамас|ХАМАС]] тарапынан шабуылға ұшырады, бұл 2023 жылғы [[Газадағы соғыс|Израиль-ХАМАС соғысы]]н тудырды. Израиль үкіметі бұл шабуылға дайын болмағаны үшін Нетаньяху оппозиция тарапынан сынға алынды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Israel-Gaza conflict: Unthinkable security lapse on Netanyahu's watch |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/unthinkable-security-lapse-netanyahu-watch-analysis-israel-palestine-hamas-wxf5dd97f}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Israelis question Prime Minister Benjamin Netanyahu on 'colossal failure' on security establishment |publisher=The Telegraph Online |url=https://www.telegraphindia.com/india/israelis-question-prime-minister-benjamin-netanyahu-on-colossal-failure-on-security-establishment/cid/1972740}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Netanyahu may end up the highest-ranking casualty of this attack |publisher=The Australian |url=https://www.theaustralian.com.au/commentary/shocking-failure-of-israeli-security-a-blow-to-netanyahu/news-story/ba924d39fea487b748b9614e205fa365}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы 21 қарашада [[Гаага]]дағы [[Халықаралық қылмыстық сот]] Биньямин Нетаньяхудың 2023 жылғы 8 қазаннан 2024 жылғы 20 мамырға дейін [[Газа секторы]]нда жасалған [[әскери қылмыс]]тар мен [[адамзатқа қарсы қылмыстар]] үшін күдіктеліп, [[Халықаралық қылмыстық соттың Израиль тұлғаларын қамауға алу ордерлері|қамауға алу туралы жарлық шығарды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/11/21/mezhdunarodnyy-ugolovnyy-sud-vydal-order-na-arest-premiera-izrailya-binyamina-netaniyagu-i-ministra-oborony-yoava-galanta|title=Международный уголовный суд выдал ордер на арест премьера Израиля Биньямина Нетаниягу и бывшего министра обороны Йоава Галанта|lang=ru|publisher=Meduza|access-date=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;

==Балалық шағы мен әскери қызметі==
Нетаньяху 1949 жылы [[Тел-Авив]]те туған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/benjamin%20netanyahu.aspx |title=Benjamin Netanyahu |accessdate=2021-06-16 |publisher=[[Израиль Сыртқы істер министрлігі]]нің ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130606071740/https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/benjamin%20netanyahu.aspx |date=2013-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-06-13 |title=Benjamin Netanyahu, Israel's unseated long-term leader |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18008697 |accessdate=2021-06-16}}&lt;/ref&gt; Оның анасы Цила Сегал (1912–2000), [[Осман империясы]]ның құрамындағы [[Иерусалим округі]]ндегі [[Петах-Тиква]] қаласында туған. Әкесі Бенсион Нетаньяху (1910–2012), [[Варшава]]да туған. Испания еврейлерінің алтын дәуірін зерттеу саласында тарихшы болған. Нетаньяхудың әке жағынан атасы Натан Милейковский [[раввин]] және [[Сионизм|сионшы]] жазушы болған. Нетаньяхудың әкесі [[Палестина]]ға күштеп көшірілген кезде тегін «Милейковскийден» «Құдай берген» деген мағынаны білдіретін «Нетаньяху» деп өзгерткен. Оның отбасы негізінен [[Ашкеназдар|ашкеназ]] болғанымен, [[ДНҚ]] тесті оның [[сефард]] ата-бабалары бар екенін анықтағанын айтты.

Нетаньяху отбасы үш баланың екіншісі болды. Құддус қаласында өскен және білім алған. Генриетта Сзолд бастауыш мектебінде оқыған. Оның 6-сынып мұғалімі Рут Рубенштейн «Нетаньяху өте сыпайы, тәртіпті, ізетті және белсенді болғанын» айтқан.&lt;ref name=&quot;JPost responsible&quot;&gt;{{Cite news |last=Lidman |first=Melanie |date=2012-08-28 |title=PM was 'responsible' sixth-grader, evaluation shows |publisher=The Jerusalem Post |url=http://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=282840 |access-date=30 August 2012}}&lt;/ref&gt;

1956–1958 жылдарда және 1963 жылдан 1967 жылға дейін оның отбасы [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Пенсильвания]] штатындағы [[Челтнем Тауншип]] қаласында тұрған.&lt;ref name=&quot;ynetnews.com&quot;&gt;{{Cite news |date=2012-02-10 |title=Prime Minister Benjamin Netanyahu |publisher=Ynetnews |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4187902,00.html |accessdate=2013-03-09}}&lt;/ref&gt; Әкесі Дропси колледжінде дәріс берген.&lt;ref name=&quot;Moyer&quot;&gt;{{Cite news |last=Moyer |first=Justin |date=3 March 2015 |title=Why Benjamin Netanyahu is so tough: He's from Philadelphia |work=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/03/03/why-benjamin-netanyahu-is-so-tough-hes-from-philadelphia/ |accessdate=2015-03-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150402200554/http://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/03/03/why-benjamin-netanyahu-is-so-tough-hes-from-philadelphia/ |date=2015-04-02}}&lt;/ref&gt; Бенжамин Челтнем орта мектебін бітірген. Мектепте пікірсайыс клубы, шахмат клубы және футбол клубында белсенді қатысқан. Ол және оның ағасы Йонатан осы аймақта кездескен үстірт өмір салтынан, жастардың қарсы әрекеттерінен, отбасы қатысқан Филадельфиядағы [[еврейлер]] [[синагога]]сындағы [[Либерализм|либералдық]] реформа ортасынан наразылық білдірген.

Нетаньяху 1967 жылы орта мектепті бітірген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newarab.com/features/netanyahus-my-story-eyes-staunch-ideologue |title=Netanyahu's 'My Story': In the eyes of a staunch ideologue |date=2022-11-30}}&lt;/ref&gt; Сол жылы Израильге қайтып келіп, қорғаныс күштеріне қызметке кіріп, бес жыл бойы елдің қарулы күштерінің «Сайерет Маткаль» арнайы әскери бөлімшесінде сарбаз ретінде қызмет еткен. 1967–1970 жылдардағы Израиль мен араб еледері арасындағы соғыстарға қатысқан.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Right-wing Jewish Nationalism Created Netanyahu. Then Netanyahu Became Its Master |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/opinion/2018-04-27/ty-article-opinion/.premium/how-netanyahu-went-from-creature-to-master-of-jewish-nationalism/0000017f-dedb-d3ff-a7ff-fffb09560000}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерлері [[Иордания]]ға басып кірген. 1968 жылғы наурызда өткен Қараме шайқасында [[Палестинаны азат ету ұйымы]]ның жетекшісі [[Ясир Арафатт]]ы қолға түсіру үшін барған әскерлер ауыр шабуылдарға ұшыраған. Нетаньяху әскери бөлімдердің бірінде командир болған және бірнеше рет шайқастарда жараланған.&lt;ref name=&quot;ginsburg12&quot;&gt;{{Cite news |last=Ginsburg |first=Mitch |date=2012-10-25 |title=Saving Sergeant Netanyahu |work=The Times of Israel |url=http://www.timesofisrael.com/saving-sergeant-netanyahu/#!}}&lt;/ref&gt; 1968 жылы Израильдің [[Ливан]]ға басып кіруінде және 1972 жылы мамыр айында палестиналық террористердің кепілдікке алған [[Изотоп операциясы|Сабена 571 рейсін азат ету операциясында]] иығынан оқ тиіп жараланған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-05-14 |title=Israel's Benjamin Netanyahu: Commando turned PM |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18008697 |access-date=2020-07-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Melman |first=Yossi |date=2010-11-18 |title=More than six decades on, Israel memorializes late commander of British Army's Jewish Unit |publisher=Haaretz |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/more-than-six-decades-on-israel-memorializes-late-commander-of-british-army-s-jewish-unit-1.325308 |accessdate=2013-03-17}}&lt;/ref&gt; 1972 жылы әскери қызметтен босатылып, «Сайерет Маткаль» резервінде қалған. Кейінірек АҚШ-қа оқу үшін кеткен. 1973 жылы қазан айында [[Қиямет соғысы]]на қатысу үшін Израильге қайтып келген.&lt;ref name=&quot;ball&quot;&gt;{{Cite news |last=Ball |first=Charles H. |date=1996-06-05 |title=Professor recalls Netanyahu's intense studies in three fields |publisher=MIT Tech Talk |url=http://web.mit.edu/newsoffice/1996/netanyahu-0605.html |accessdate=2013-03-17}}&lt;/ref&gt; [[Суэц каналы]] бойында [[Мысыр]] күштеріне қарсы арнайы әскери операцияға қатысқан. Операцияның егжей-тегжейлері бүгінге дейін құпия болып қалуда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2013-09-13 |title=40 שנה לאחור: היכן היו אז, המנהיגים של היום? |lang=he |publisher=Walla! |url=https://news.walla.co.il/item/2677526}}&lt;/ref&gt;

1972 жылы аяғында АҚШ-қа қайтып келіп, [[Массачусетс технологиялық институты]]нда (MIT) архитектура бойынша білім алған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Cathy Hartley, David Lea, Paul Cossali, Annamarie Rowe |тақырыбы= Араб-Израиль қатынасын зерттеу |шынайы атауы= Survey of Arab-Israeli Relations |баспасы= Taylor &amp; Francis |жыл= 2004 |беттері= 522}}&lt;/ref&gt; Бен Нитай деген атымен 1975 жылғы ақпанда архитектура бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н,&lt;ref name=&quot;MITDegrees&quot;&gt;{{Cite web |url=http://web.mit.edu/registrar/stats/degrees/index.html |title=Enrollment Statistics |publisher=MIT Office of the Registrar |accessdate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2011-05-15 |title=The MIT 150: 150 Ideas, Inventions, and Innovators that Helped Shape Our World |work=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/education/higher/specials/mit150/mitlist/?page=full |access-date=8 August 2011}}&lt;/ref&gt; ал 1976 жылғы маусымда [[магистратура]] дәрежесін алған.&lt;ref name=&quot;ball2&quot;&gt;{{Cite news |last=Ball |first=Charles H. |date=1996-06-05 |title=Professor recalls Netanyahu's intense studies in three fields |publisher=MIT Tech Talk |url=http://web.mit.edu/newsoffice/1996/netanyahu-0605.html |accessdate=2013-03-17}}&lt;/ref&gt; Бір мезгілде саясаттану ғылымдары бойынша [[докторантура]]да оқыған, бірақ Энтеббе шабуылы кезінде ағасының қазасы себепті оқуын тоқтатқан.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2009-02-20 |title=Profile: Benjamin Netanyahu |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2393677.stm |accessdate=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;

Нетаньяху 1976 жылдан 1978 жылға дейін [[Бостон]] қаласындағы Boston Consulting Group компаниясында экономикалық кеңесші болып жұмыс істеген. Компанияда [[Митт Ромни]]мен бірге жұмыс істеп, тұрақты достық қарым-қатынастар орнатқан. Ромни Нетаньяхуды сол уақытта «анық көзқарасы бар мықты тұлға» деп сипаттап, «бір-бірін өте жақсы түсінетіндерін» айтқан.&lt;ref name=&quot;Barbaro&quot;&gt;{{Cite news |last=Barbaro |first=Michael |date=2012-04-07 |title=A Friendship Dating From 1976 Resonates in 2012 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/04/08/us/politics/mitt-romney-and-benjamin-netanyahu-are-old-friends.html?_r=1&amp;ref=politics&amp;pagewanted=all |accessdate=2012-04-07}}&lt;/ref&gt;

== Өз өмірі ==
[[Иврит тілі|Иврит]] және [[Ағылшын тілі|ағылшын]] тілдерін еркін меңгерген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/politics-and-diplomacy/is-mother-tongue-english-now-a-prerequisite-for-prime-minister-analysis-671359|title=Is mother-tongue English now a prerequisite for prime minister? -analysis|lang=en|publisher=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|accessdate=2023-09-22}} {{Wayback|date=2023-03-21|url= https://web.archive.org/web/20230321103633/https://www.jpost.com/israel-news/politics-and-diplomacy/is-mother-tongue-english-now-a-prerequisite-for-prime-minister-analysis-671359}}&lt;/ref&gt;

=== Отбасы мен қарым-қатынастары ===
Бірінші әйелі — 1974 жылдан бастап Мириам Вейцман. Ол [[Израиль Қорғаныс әскері]]нде қызмет еткен, [[химик]], [[Иерусалимдегі Еврей университеті|Еврей университеті]]нде оқыған. Жұптың 1978 жылы Ноа есімді қызы дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/news/133763|title=&quot;Photo Essay: Netanyahu's Grandson Named&quot;|website=www.israelnationalnews.com|access-date=2023-09-22|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922132435/https://www.israelnationalnews.com/news/133763|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Екінші әйелі — 1981 жылдан бастап Флер Кейтс. Оның әкесі еврей болған, ал анасы еврей емес. Сондықтан Кейтс Нетаньяхумен некеге тұрмас бұрын [[Гиюр|иудаизмді қабылдаған]]. Нетаньяхумен бірге Израильге көшкеннен кейін бірнеше жылдан соң, 1988 жылы, ажырасуға өтініш берген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vanityfair.com/news/1996/06/benjamin-netanyahu|title=Star of Zion|lang=en-US|first=Condé|last=Nast|website=Vanity Fair|date=1996-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829022234/https://www.vanityfair.com/news/1996/06/benjamin-netanyahu|archive-date=2023-08-29|access-date=2023-09-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Үшінші және қазіргі әйелі — 1991 жылдан бастап Сара Бен-Арка Нетаньяху, [[психология]] магистрі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.il/en/departments/prime_ministers_office/govil-landing-page|title=https://www.gov.il/en/departments/prime_ministers_office/govil-landing-page|lang=he|website=www.gov.il|accessdate=2023-09-22}} {{Wayback|date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921095243/https://www.gov.il/en/departments/prime_ministers_office/govil-landing-page|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жұптың екі ұлы бар: Яир (1991 жылы туған; [[Израиль Қорғаныс әскері|ЦАХАЛ]]-да қызмет еткен)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.globes.co.il/en/article--1000637256|title=Benjamin Netanyahu's son gets new IDF PR job - Globes|lang=en|website=en.globes.co.il|date=2011-04-10|accessdate=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; және Авнер (1994 жылы туған).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel/netanyahu-jr-wins-national-bible-quiz|title=Netanyahu Jr. wins National Bible Quiz|lang=en-US|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|access-date=2023-09-22}} {{Wayback|date=2023-04-21 |url=https://web.archive.org/web/20230421154653/https://www.jpost.com///israel/netanyahu-jr-wins-national-bible-quiz}}&lt;/ref&gt;

Нетаньяхудың бірінші некесінен туған қызы Ноа Дэниел Ротқа тұрмысқа шыққан. Олар 2009 жылы Шмуэль есімді ұлды, 2011 жылы Давид есімді екінші ұлды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/news/146648|title=&quot;Netanyahu Grandson Born – Inside Israel&quot;.|website=www.israelnationalnews.com|access-date=2023-09-22|archive-date=2023-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230427064307/https://www.israelnationalnews.com/news/146648|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ал 2016 жылы Ноа есімді қызды қарсы алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://matzav.com/netanyahu-becomes-a-zaide-for-the-third-time/|title=Netanyahu Becomes a Zaide for the Third Time {{!}} Matzav.com|lang=en-US|last=editor|date=2016-02-17|access-date=2023-09-22|archive-date=2023-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227212055/http://matzav.com/netanyahu-becomes-a-zaide-for-the-third-time/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Діни көзқарастары===
Бала кезі мен жастық шағында Биньямин Нетаньяху АҚШ-та ата-анасымен бірге тұрған кезде [[Филадельфия]]дағы [[реформистік иудаизм]]нің [[синагога]]сына (URJ бірлестігі) барған.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why Benjamin Netanyahu is so tough: He’s from Philadelphia|first=Justin Wm|last=Moyer|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/03/03/why-benjamin-netanyahu-is-so-tough-hes-from-philadelphia/|website=Washington Post|id=0190-8286|date=2021-10-25|access-date=2024-03-28|lang=en-US|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402200554/http://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/03/03/why-benjamin-netanyahu-is-so-tough-hes-from-philadelphia/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейінірек, [[Нью-Йорк]]те [[Израиль]]дің [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-дағы елшісі болып қызмет еткенде, ортодоксалды-заманауи «Парк-Ист» синагогасына барып жүрген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.7kanal.co.il/news/183595|title=Биньямин Нетаньяху обнимает реформистов?|lang=ru|author=Йоссеф Йак|website=[[Седьмой канал (Израиль)|7 канал]]|date=2016-03-24|access-date=2024-04-27}} {{Wayback|date=2024-04-27 |url=https://web.archive.org/web/20240427214341/https://www.7kanal.co.il/news/183595}}&lt;/ref&gt;

Премьер-министр ретінде ол 2016 жылы Израильдің реформаланған қауымдастығының мүшелеріне жасалған шабуылдарға қарсы шығып: «Израиль — барлық еврейлердің үйі, және біздің күшіміз — бірлігімізде» деп мәлімдеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.7kanal.co.il/news/183595|title=Биньямин Нетаньяху обнимает реформистов?|lang=ru|author=Йоссеф Йак|website=[[Седьмой канал (Израиль)|7 канал]]|date=2016-03-24|access-date=2024-04-27|archive-date=2024-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240427214341/https://www.7kanal.co.il/news/183595|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Нетаньяху көбіне [[Секуляризация|зайырлы өмір салтымен]] танымал,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-who-mainstreamed-israels-radicals-now-the-last-obstacle-to-their-agenda/|title=Netanyahu, who mainstreamed Israel’s radicals, now the last obstacle to their agenda|lang=en|website=[[The Times of Israel]]|date=2022|quote=Netanyahu is a secular Jew, whose Jewish identity is not expressed in the rigorous observance of the Orthodox and the Haredim.|access-date=2024-07-06}} {{Wayback|date=2024-05-16|url=https://web.archive.org/web/20240516235446/https://www.timesofisrael.com/netanyahu-who-mainstreamed-israels-radicals-now-the-last-obstacle-to-their-agenda/}}&lt;/ref&gt; бірақ Израильдегі қалыптасқан тәжірибе бойынша иудаизм дәстүрлерін (соның ішінде [[шаббат]]ты) көпшілік алдында бұзудан аулақ жүреді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/covering-netanyahu-in-new-york-on-shabbat-thats-no-job-for-a-jewish-boy/|title=Covering Netanyahu in New York on Shabbat? That’s no job for a Jewish boy|lang=en|author=Raphael Ahren|publisher=[[The Times of Israel]]|date=2012-09-30|access-date=2024-07-06}} {{Wayback|date=2024-04-27|url= https://web.archive.org/web/20240427214341/https://www.timesofisrael.com/covering-netanyahu-in-new-york-on-shabbat-thats-no-job-for-a-jewish-boy/}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Нетаньяху, Беньямин}}
[[Санат:Израиль саясаткерлері]]
[[Санат:Израиль премьер-министрлері]]
[[Санат:Израиль қорғаныс министрлері]]
[[Санат:Израиль ішкі істер министрлері]]
[[Санат:Израиль сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Израиль қаржы министрлері]]
[[Санат:Израиль өнеркәсіп және сауда министрлері]]
[[Санат:Израиль әділет министрлері]]
[[Санат:Израиль денсаулық сақтау министрлері]]
[[Санат:Израиль дін істері министрлері]]
[[Санат:Израиль ғылым және технология министрлері]]
[[Санат:Израиль құрылыс министрлері]]
[[Санат:Израиль ақпарат және диаспора министрлері]]
[[Санат:Израиль байланыс министрлері]]
[[Санат:Израиль қоршаған ортаны қорғау министрлері]]
[[Санат:Израиль аймақтық даму министрлері]]
[[Санат:Израиль әлеуметтік даму және әйелдер жағдайын жақсарту министрлері]]
[[Санат:Ликуд партиясы төрағалары]]
[[Санат:Кнессет депутаттары]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Халықаралық қылмыстық сот іздеу жариялағандар]]</text>
      <sha1>mm6cmiav42qxzhi3elo0n95li9vow0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628358</id>
      <parentid>3628303</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-39217-42|~2026-39217-42]] ([[User talk:~2026-39217-42|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3598414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38331" sha1="btor7ki9tqy6sdsboxocagw8ytwmip0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = E1E1FF
 | Қазақша есімі        = Беньямин Нетаньяху
 | Шынайы есімі         = {{Lang-he|בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ}}
 | Суреті               = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg
 | Атауы                = Ресми портреті, 2023 жыл
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Израиль премьер-министрі]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Flag of the Prime Minister of Israel.svg
 | Ту2                  = Emblem of Israel.svg
 | Басқара бастады      = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Президент            = [[Ицхак Герцог]]
 | Ізашары              = [[Яир Лапид]]
 | Ізбасары             = 
 | Басқара бастады_2    = 31 наурыз 2009
 | Басқаруын аяқтады_2  = 13 маусым 2021
 | Президент_2          = [[Шимон Перес]]&lt;br /&gt;[[Реувен Ривлин]]
 | Ізашары_2            = [[Эхуд Ольмерт]]
 | Ізбасары_2           = [[Нафтали Беннет]]
 | Басқара бастады_3    = 18 маусым 1996
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1999
 | Президент_3          = [[Эзер Вейцман]]
 | Ізашары_3            = [[Шимон Перес]]
 | Ізбасары_3           = [[Эхуд Барак]]
 | Титулы_4             = [[Израиль Әділет министрлігі|Әділет министрі]]

 | Ту_4                 = Flag of Israel.svg
 | Ту2_4                = Emblem of Israel.svg
 | Басқара бастады_4    = 18 маусым 1996
 | Басқаруын аяқтады_4  = 4 қыркүйек 1996
 | Діні                 = [[Яһудилік]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 21.10.1949
 | Туған жері           = {{туғанжері|Тель-Авив|Тель-Авивте}}, [[Израиль]]
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Бенцион Нетаньяху (1910–2012)
 | Анасы                = Циля Нетаньяху (Сегаль)
 | Жұбайы               = 1) Мириам (Мики) Вейцман (кейін Харан)&lt;br /&gt;2) Флор Кейтс&lt;br /&gt;3) Сара Бен-Арци
 | Балалары             = '''қызы''' Ноа (бірінші некеден)&lt;br /&gt;'''ұлдары''' Яир мен Авнер (үшінші некеден)
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = [[Ликуд]]
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = [[Массачусетс технологиялық институты]]&lt;br /&gt;[[Гарвард университеті]]
 | Ғылыми дәрежесі      = жаратылыстану ғылымдарының магистрі (1977)
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Benjamin Netanyahu signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Беньямин (Биби) Нетаньяху''' ({{Lang-he|בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ|Binyāmīn Nētanyāhū}}) — [[израиль]]дік саясаткер, 2022 жылдан бері [[Израиль премьер-министрі]], сонымен қатар 1996–1999 және 2009–2021 жылдарда осы лауазымда қызмет атқарған. [[Ликуд]] партиясының төрағасы болып келе жатқан Нетаньяху, оған қоса, — Израиль тарихындағы ең ұзақ уақыт қызмет атқарған премьер-министр, ол осы лауазымда жалпы 16 жылдан астам уақыт бойы қалған және Израиль мемлекетінің өзінде туған тұңғыш премьер-министрі.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Rob Picheta |date=2022-12-29|title=Benjamin Netanyahu sworn in as leader of Israel's likely most right-wing government ever |url=https://www.cnn.com/2022/12/29/middleeast/israel-benjamin-netanyahu-swearing-in-intl/index.html |accessdate=2022-12-29 |publisher=CNN |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Aron Heller |title=Netanyahu makes history as Israel's longest-serving leader |url=https://www.apnews.com/a8a9d3c598954ca6803710e375117156 |date=17 July 2019 |publisher=[[Associated Press]] |accessdate=2019-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Williams |first=Dan |date=2019-07-18 |title=Bruised but driven, Netanyahu becomes Israel's longest-serving PM |publisher=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-netanyahu/bruised-but-driven-netanyahu-becomes-israels-longest-serving-pm-idUSKCN1UD1GV |access-date=18 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Judy Dempsey |date=2012-03-03 |url=http://carnegieeurope.eu/strategiceurope/?fa=48021 |title=The Enduring Influence of Benjamin Netanyahuʻs Father |publisher=Carnegie Europe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sayeret Matkal is 50 years old&quot;&gt;{{Cite web|author= Amir Buhbut |url= http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/560/122.html |title= Sayeret Matkal is 50 years old |publisher= NRG Maariv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ginsburg1&quot;&gt;{{Cite web|author= Mitch Ginsburg |date=2012-10-25 |url= http://www.timesofisrael.com/saving-sergeant-netanyahu/#! |title= Saving Sergeant Netanyahu |publisher= The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Gil|last=Hoffman|title= Kadima wins, but rightist bloc biggest |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=132385 |newspaper=The Jerusalem Post |date=2009-02-10 |accessdate=2012-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=swornh&gt;{{cite news |title=Netanyahu sworn in as Israelʻs prime minister |url=http://www.haaretz.com/news/netanyahu-sworn-in-as-israel-s-prime-minister-1.273265 |newspaper=Haaretz |date=2009-03-31 |accessdate=2013-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=swornr&gt;{{cite news |title=Netanyahu sworn in as Israeli prime minister |first=Jeffrey |last=Heller |url=https://www.reuters.com/article/2009/03/31/us-israel-idUSTRE52U4VH20090331 |publisher=Reuters |date=2009-03-31 |accessdate=2013-03-10}} {{Wayback|date=2015-09-24 |url=https://web.archive.org/web/20150924141329/http://www.reuters.com/article/2009/03/31/us-israel-idUSTRE52U4VH20090331}}&lt;/ref&gt;

[[Тель-Авив]]тегі еврей отбасында дүниеге келген. [[Иерусалим]] мен [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Филадельфия]] қаласында өскен. 1967 жылы Израиль қорғаныс күштеріне қызметке шақырылды.&lt;ref name=&quot;David Remnick&quot;&gt;{{cite magazine |url=http://www.newyorker.com/online/blogs/newsdesk/2013/01/bibis-blues.html|title=Bibiʻs Blues|author=David Remnic |date=2013-01-23 |sarlavha=The New Yorker}}&lt;/ref&gt; [[Сайерет Маткаль]] арнайы күштерінде бөлімше командирі болды және бірнеше миссияларға қатысты. Капитан атағына ие болды. [[Массачусетс технологиялық институты]]н бітіргеннен кейін Нетаньяху [[Boston Consulting Group]] компаниясында экономикалық кеңесші болды. 1978 жылы Израильге оралып, Антитеррор институтын құрды. 1984–1988 жылдар аралығында Израильдің [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ндағы тұрақты өкілі болды. 1993 жылы [[Ликуд]] партиясының төрағасы болып сайланып, оппозиция жетекшісі болды. 1996 жылғы сайлауда Шимон Пересті жеңіп, [[Израиль премьер-министрі]] болды. Нетаньяху мен Ликуд 1999 жылғы сайлауда [[Эхуд Барак]]тың «Біріккен Израиль» одағына жеңіліп қалды. Нетаньяху жеке секторға кетіп, саясаттан толық бас тартамын деп шешті. Кейін саясатқа қайта оралып, [[Ариэль Шарон]]ның премьер-министрлігі кезінде сыртқы істер министрі және кейіннен қаржы министрі қызметтерін атқарды. Израиль экономикасында айтарлықтай өсуге әкелген реформа бастады. [[Газа]] аймағын бөлшектеу жоспарына байланысты келіспеушіліктер себебінен отставкасын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2004-10-24 |title=Netanyahu Gets Tough to Transform Israel's Economy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2004/10/24/world/middleeast/netanyahu-gets-tough-to-transform-israels-economy.html |access-date=2023-01-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mitchell |first=Thomas G. |title=Likud Leaders |date=2015 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-9713-3 |location=Jefferson, North Carolina |page=186}}&lt;/ref&gt;

Нетаньяху 2005 жылғы желтоқсанда [[Ариэль Шарон]] отставкасынан кейін Ликуд партиясының басшылығына қайтты.&lt;ref name=&quot;xinh&quot;&gt;{{Cite news |date=2005-12-20 |title=Netanyahu elected as Likud party chairman |publisher=Xinhua News Agency |url=http://news.xinhuanet.com/english/2005-12/20/content_3944753.htm |accessdate=2009-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060227183818/http://news.xinhuanet.com/english/2005-12/20/content_3944753.htm |archive-date=27 February 2006}}&lt;/ref&gt; 2006–2009 жылдар аралығында оппозиция жетекшісі болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hoffman |first=Gil |date=2009-02-10 |title=Kadima wins, but rightist bloc biggest |work=The Jerusalem Post |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=132385 |accessdate=2012-06-17}}&lt;/ref&gt; 2009 жылғы сайлаудан кейін Нетаньяху басқа оңшыл партиялармен коалициялық үкімет құрып, екінші рет премьер-министр қызметіне кірісті.&lt;ref name=&quot;swornh2&quot;&gt;{{Cite news |date=2009-03-31 |title=Netanyahu sworn in as Israel's prime minister |work=Haaretz |url=http://www.haaretz.com/news/netanyahu-sworn-in-as-israel-s-prime-minister-1.273265 |accessdate=2013-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;swornr2&quot;&gt;{{Cite news |last=Heller |first=Jeffrey |date=2009-03-31 |title=Netanyahu sworn in as Israeli prime minister |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-idUSTRE52U4VH20090331 |url-status=live |accessdate=2013-03-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150924141329/http://www.reuters.com/article/2009/03/31/us-israel-idUSTRE52U4VH20090331 |date=2015-09-24}}&lt;/ref&gt; 2013 және 2015 жылғы сайлауларда Ликудты жеңіске жеткізді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tobin |first=Amir |last=Birnbaum |first=Ben |date=2015-03-20 |title='Is This Ship Sinking?' Inside the Collapse of the Campaign Against Netanyahu |url=http://www.newyorker.com/news/news-desk/how-israels-left-lost-to-netanyahu |publisher=The New Yorker |location=New York City}}&lt;/ref&gt; 2019–2020 жылдардағы кезекті үш сайлаудан кейін саяси тұрақсыздық орын алып, үкімет құрылған жоқ. Нетаньяху мен [[Бенни Ганц]] арасында коалиция туралы келісімге келу арқылы тұрақсыздық шешілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rivlin hands over mandate, begs MKs to prevent third election |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Rivlin-Edelstein-beg-MKs-to-prevent-third-election-608584 |publisher=The Jerusalem Post |lang=en |date=2019-11-21 |accessdate=2019-11-21 |author=Gil Hoffman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Eglash |first=Ruth |date=2020-05-17 |title=After three elections and political deadlock, Israel finally swears in new government |work=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/after-three-elections-and-political-deadlock-israel-finally-swears-in-new-government/2020/05/17/ba25e752-9807-11ea-87a3-22d324235636_story.html |accessdate=2020-05-20}}&lt;/ref&gt; Коалиция 2020 жылғы желтоқсанда ротация жүзеге асырылмай жатып тарады, ал 2021 жылғы наурызда жаңа сайлау өткізілді. Өзінің соңғы үкіметінде Нетаньяху Израильдің [[COVID-19 пандемиясы]]на қарсы күресі мен 2021 жылғы Израиль-Палестина дағдарысына жауап операциясын басқарды. 2021 жылғы маусымда [[Нафтали Беннет]] үкіметі құрылғаннан кейін, премьер-министр қызметінен шеттетіліп, үшінші рет оппозиция жетекшісі болды. Нетаньяху 2022 жылғы сайлаудан кейін [[Оңшылдар|оңшыл]] партиялармен коалиция құрып, қайтадан премьер-министр лауазымына оралды. Нетаньяху мен оның үкіметі коалициядағы серіктестерімен бірге кең ауқымды сот реформасын жүргізді. Сот-құқықтық реформаларға қарсы қозғалыс теріс пікірмен қарсы алынды, сот-құқықтық реформаларға қарсы наразы топтар бірнеше ай бойы бүкіл ел бойынша жаппай наразылық акцияларын өткізді. 2023 жылғы 7 қазанда Израиль [[Хамас|ХАМАС]] тарапынан шабуылға ұшырады, бұл 2023 жылғы [[Газадағы соғыс|Израиль-ХАМАС соғысы]]н тудырды. Израиль үкіметі бұл шабуылға дайын болмағаны үшін Нетаньяху оппозиция тарапынан сынға алынды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Israel-Gaza conflict: Unthinkable security lapse on Netanyahu's watch |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/unthinkable-security-lapse-netanyahu-watch-analysis-israel-palestine-hamas-wxf5dd97f}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Israelis question Prime Minister Benjamin Netanyahu on 'colossal failure' on security establishment |publisher=The Telegraph Online |url=https://www.telegraphindia.com/india/israelis-question-prime-minister-benjamin-netanyahu-on-colossal-failure-on-security-establishment/cid/1972740}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Netanyahu may end up the highest-ranking casualty of this attack |publisher=The Australian |url=https://www.theaustralian.com.au/commentary/shocking-failure-of-israeli-security-a-blow-to-netanyahu/news-story/ba924d39fea487b748b9614e205fa365}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы 21 қарашада [[Гаага]]дағы [[Халықаралық қылмыстық сот]] Биньямин Нетаньяхудың 2023 жылғы 8 қазаннан 2024 жылғы 20 мамырға дейін [[Газа секторы]]нда жасалған [[әскери қылмыс]]тар мен [[адамзатқа қарсы қылмыстар]] үшін күдіктеліп, [[Халықаралық қылмыстық соттың Израиль тұлғаларын қамауға алу ордерлері|қамауға алу туралы жарлық шығарды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/11/21/mezhdunarodnyy-ugolovnyy-sud-vydal-order-na-arest-premiera-izrailya-binyamina-netaniyagu-i-ministra-oborony-yoava-galanta|title=Международный уголовный суд выдал ордер на арест премьера Израиля Биньямина Нетаниягу и бывшего министра обороны Йоава Галанта|lang=ru|publisher=Meduza|access-date=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;

==Балалық шағы мен әскери қызметі==
Нетаньяху 1949 жылы [[Тел-Авив]]те туған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/benjamin%20netanyahu.aspx |title=Benjamin Netanyahu |accessdate=2021-06-16 |publisher=[[Израиль Сыртқы істер министрлігі]]нің ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130606071740/https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/benjamin%20netanyahu.aspx |date=2013-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-06-13 |title=Benjamin Netanyahu, Israel's unseated long-term leader |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18008697 |accessdate=2021-06-16}}&lt;/ref&gt; Оның анасы Цила Сегал (1912–2000), [[Осман империясы]]ның құрамындағы [[Иерусалим округі]]ндегі [[Петах-Тиква]] қаласында туған. Әкесі Бенсион Нетаньяху (1910–2012), [[Варшава]]да туған. Испания еврейлерінің алтын дәуірін зерттеу саласында тарихшы болған. Нетаньяхудың әке жағынан атасы Натан Милейковский [[раввин]] және [[Сионизм|сионшы]] жазушы болған. Нетаньяхудың әкесі [[Палестина]]ға күштеп көшірілген кезде тегін «Милейковскийден» «Құдай берген» деген мағынаны білдіретін «Нетаньяху» деп өзгерткен. Оның отбасы негізінен [[Ашкеназдар|ашкеназ]] болғанымен, [[ДНҚ]] тесті оның [[сефард]] ата-бабалары бар екенін анықтағанын айтты.

Нетаньяху отбасы үш баланың екіншісі болды. Құддус қаласында өскен және білім алған. Генриетта Сзолд бастауыш мектебінде оқыған. Оның 6-сынып мұғалімі Рут Рубенштейн «Нетаньяху өте сыпайы, тәртіпті, ізетті және белсенді болғанын» айтқан.&lt;ref name=&quot;JPost responsible&quot;&gt;{{Cite news |last=Lidman |first=Melanie |date=2012-08-28 |title=PM was 'responsible' sixth-grader, evaluation shows |publisher=The Jerusalem Post |url=http://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=282840 |access-date=30 August 2012}}&lt;/ref&gt;

1956–1958 жылдарда және 1963 жылдан 1967 жылға дейін оның отбасы [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Пенсильвания]] штатындағы [[Челтнем Тауншип]] қаласында тұрған.&lt;ref name=&quot;ynetnews.com&quot;&gt;{{Cite news |date=2012-02-10 |title=Prime Minister Benjamin Netanyahu |publisher=Ynetnews |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4187902,00.html |accessdate=2013-03-09}}&lt;/ref&gt; Әкесі Дропси колледжінде дәріс берген.&lt;ref name=&quot;Moyer&quot;&gt;{{Cite news |last=Moyer |first=Justin |date=3 March 2015 |title=Why Benjamin Netanyahu is so tough: He's from Philadelphia |work=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/03/03/why-benjamin-netanyahu-is-so-tough-hes-from-philadelphia/ |accessdate=2015-03-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150402200554/http://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/03/03/why-benjamin-netanyahu-is-so-tough-hes-from-philadelphia/ |date=2015-04-02}}&lt;/ref&gt; Бенжамин Челтнем орта мектебін бітірген. Мектепте пікірсайыс клубы, шахмат клубы және футбол клубында белсенді қатысқан. Ол және оның ағасы Йонатан осы аймақта кездескен үстірт өмір салтынан, жастардың қарсы әрекеттерінен, отбасы қатысқан Филадельфиядағы [[еврейлер]] [[синагога]]сындағы [[Либерализм|либералдық]] реформа ортасынан наразылық білдірген.

Нетаньяху 1967 жылы орта мектепті бітірген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newarab.com/features/netanyahus-my-story-eyes-staunch-ideologue |title=Netanyahu's 'My Story': In the eyes of a staunch ideologue |date=2022-11-30}}&lt;/ref&gt; Сол жылы Израильге қайтып келіп, қорғаныс күштеріне қызметке кіріп, бес жыл бойы елдің қарулы күштерінің «Сайерет Маткаль» арнайы әскери бөлімшесінде сарбаз ретінде қызмет еткен. 1967–1970 жылдардағы Израиль мен араб еледері арасындағы соғыстарға қатысқан.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Right-wing Jewish Nationalism Created Netanyahu. Then Netanyahu Became Its Master |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/opinion/2018-04-27/ty-article-opinion/.premium/how-netanyahu-went-from-creature-to-master-of-jewish-nationalism/0000017f-dedb-d3ff-a7ff-fffb09560000}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерлері [[Иордания]]ға басып кірген. 1968 жылғы наурызда өткен Қараме шайқасында [[Палестинаны азат ету ұйымы]]ның жетекшісі [[Ясир Арафатт]]ы қолға түсіру үшін барған әскерлер ауыр шабуылдарға ұшыраған. Нетаньяху әскери бөлімдердің бірінде командир болған және бірнеше рет шайқастарда жараланған.&lt;ref name=&quot;ginsburg12&quot;&gt;{{Cite news |last=Ginsburg |first=Mitch |date=2012-10-25 |title=Saving Sergeant Netanyahu |work=The Times of Israel |url=http://www.timesofisrael.com/saving-sergeant-netanyahu/#!}}&lt;/ref&gt; 1968 жылы Израильдің [[Ливан]]ға басып кіруінде және 1972 жылы мамыр айында палестиналық террористердің кепілдікке алған [[Изотоп операциясы|Сабена 571 рейсін азат ету операциясында]] иығынан оқ тиіп жараланған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-05-14 |title=Israel's Benjamin Netanyahu: Commando turned PM |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18008697 |access-date=2020-07-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Melman |first=Yossi |date=2010-11-18 |title=More than six decades on, Israel memorializes late commander of British Army's Jewish Unit |publisher=Haaretz |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/more-than-six-decades-on-israel-memorializes-late-commander-of-british-army-s-jewish-unit-1.325308 |accessdate=2013-03-17}}&lt;/ref&gt; 1972 жылы әскери қызметтен босатылып, «Сайерет Маткаль» резервінде қалған. Кейінірек АҚШ-қа оқу үшін кеткен. 1973 жылы қазан айында [[Қиямет соғысы]]на қатысу үшін Израильге қайтып келген.&lt;ref name=&quot;ball&quot;&gt;{{Cite news |last=Ball |first=Charles H. |date=1996-06-05 |title=Professor recalls Netanyahu's intense studies in three fields |publisher=MIT Tech Talk |url=http://web.mit.edu/newsoffice/1996/netanyahu-0605.html |accessdate=2013-03-17}}&lt;/ref&gt; [[Суэц каналы]] бойында [[Мысыр]] күштеріне қарсы арнайы әскери операцияға қатысқан. Операцияның егжей-тегжейлері бүгінге дейін құпия болып қалуда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2013-09-13 |title=40 שנה לאחור: היכן היו אז, המנהיגים של היום? |lang=he |publisher=Walla! |url=https://news.walla.co.il/item/2677526}}&lt;/ref&gt;

1972 жылы аяғында АҚШ-қа қайтып келіп, [[Массачусетс технологиялық институты]]нда (MIT) архитектура бойынша білім алған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Cathy Hartley, David Lea, Paul Cossali, Annamarie Rowe |тақырыбы= Араб-Израиль қатынасын зерттеу |шынайы атауы= Survey of Arab-Israeli Relations |баспасы= Taylor &amp; Francis |жыл= 2004 |беттері= 522}}&lt;/ref&gt; Бен Нитай деген атымен 1975 жылғы ақпанда архитектура бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н,&lt;ref name=&quot;MITDegrees&quot;&gt;{{Cite web |url=http://web.mit.edu/registrar/stats/degrees/index.html |title=Enrollment Statistics |publisher=MIT Office of the Registrar |accessdate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2011-05-15 |title=The MIT 150: 150 Ideas, Inventions, and Innovators that Helped Shape Our World |work=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/education/higher/specials/mit150/mitlist/?page=full |access-date=8 August 2011}}&lt;/ref&gt; ал 1976 жылғы маусымда [[магистратура]] дәрежесін алған.&lt;ref name=&quot;ball2&quot;&gt;{{Cite news |last=Ball |first=Charles H. |date=1996-06-05 |title=Professor recalls Netanyahu's intense studies in three fields |publisher=MIT Tech Talk |url=http://web.mit.edu/newsoffice/1996/netanyahu-0605.html |accessdate=2013-03-17}}&lt;/ref&gt; Бір мезгілде саясаттану ғылымдары бойынша [[докторантура]]да оқыған, бірақ Энтеббе шабуылы кезінде ағасының қазасы себепті оқуын тоқтатқан.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2009-02-20 |title=Profile: Benjamin Netanyahu |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2393677.stm |accessdate=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;

Нетаньяху 1976 жылдан 1978 жылға дейін [[Бостон]] қаласындағы Boston Consulting Group компаниясында экономикалық кеңесші болып жұмыс істеген. Компанияда [[Митт Ромни]]мен бірге жұмыс істеп, тұрақты достық қарым-қатынастар орнатқан. Ромни Нетаньяхуды сол уақытта «анық көзқарасы бар мықты тұлға» деп сипаттап, «бір-бірін өте жақсы түсінетіндерін» айтқан.&lt;ref name=&quot;Barbaro&quot;&gt;{{Cite news |last=Barbaro |first=Michael |date=2012-04-07 |title=A Friendship Dating From 1976 Resonates in 2012 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/04/08/us/politics/mitt-romney-and-benjamin-netanyahu-are-old-friends.html?_r=1&amp;ref=politics&amp;pagewanted=all |accessdate=2012-04-07}}&lt;/ref&gt;

== Өз өмірі ==
[[Иврит тілі|Иврит]] және [[Ағылшын тілі|ағылшын]] тілдерін еркін меңгерген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/politics-and-diplomacy/is-mother-tongue-english-now-a-prerequisite-for-prime-minister-analysis-671359|title=Is mother-tongue English now a prerequisite for prime minister? -analysis|lang=en|publisher=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|accessdate=2023-09-22}} {{Wayback|date=2023-03-21|url= https://web.archive.org/web/20230321103633/https://www.jpost.com/israel-news/politics-and-diplomacy/is-mother-tongue-english-now-a-prerequisite-for-prime-minister-analysis-671359}}&lt;/ref&gt;

=== Отбасы мен қарым-қатынастары ===
Бірінші әйелі — 1974 жылдан бастап Мириам Вейцман. Ол [[Израиль Қорғаныс әскері]]нде қызмет еткен, [[химик]], [[Иерусалимдегі Еврей университеті|Еврей университеті]]нде оқыған. Жұптың 1978 жылы Ноа есімді қызы дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/news/133763|title=&quot;Photo Essay: Netanyahu's Grandson Named&quot;|website=www.israelnationalnews.com|access-date=2023-09-22|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922132435/https://www.israelnationalnews.com/news/133763|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Екінші әйелі — 1981 жылдан бастап Флер Кейтс. Оның әкесі еврей болған, ал анасы еврей емес. Сондықтан Кейтс Нетаньяхумен некеге тұрмас бұрын [[Гиюр|иудаизмді қабылдаған]]. Нетаньяхумен бірге Израильге көшкеннен кейін бірнеше жылдан соң, 1988 жылы, ажырасуға өтініш берген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vanityfair.com/news/1996/06/benjamin-netanyahu|title=Star of Zion|lang=en-US|first=Condé|last=Nast|website=Vanity Fair|date=1996-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829022234/https://www.vanityfair.com/news/1996/06/benjamin-netanyahu|archive-date=2023-08-29|access-date=2023-09-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Үшінші және қазіргі әйелі — 1991 жылдан бастап Сара Бен-Арка Нетаньяху, [[психология]] магистрі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.il/en/departments/prime_ministers_office/govil-landing-page|title=https://www.gov.il/en/departments/prime_ministers_office/govil-landing-page|lang=he|website=www.gov.il|accessdate=2023-09-22}} {{Wayback|date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921095243/https://www.gov.il/en/departments/prime_ministers_office/govil-landing-page|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жұптың екі ұлы бар: Яир (1991 жылы туған; [[Израиль Қорғаныс әскері|ЦАХАЛ]]-да қызмет еткен)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.globes.co.il/en/article--1000637256|title=Benjamin Netanyahu's son gets new IDF PR job - Globes|lang=en|website=en.globes.co.il|date=2011-04-10|accessdate=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; және Авнер (1994 жылы туған).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel/netanyahu-jr-wins-national-bible-quiz|title=Netanyahu Jr. wins National Bible Quiz|lang=en-US|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|access-date=2023-09-22}} {{Wayback|date=2023-04-21 |url=https://web.archive.org/web/20230421154653/https://www.jpost.com///israel/netanyahu-jr-wins-national-bible-quiz}}&lt;/ref&gt;

Нетаньяхудың бірінші некесінен туған қызы Ноа Дэниел Ротқа тұрмысқа шыққан. Олар 2009 жылы Шмуэль есімді ұлды, 2011 жылы Давид есімді екінші ұлды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/news/146648|title=&quot;Netanyahu Grandson Born – Inside Israel&quot;.|website=www.israelnationalnews.com|access-date=2023-09-22|archive-date=2023-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230427064307/https://www.israelnationalnews.com/news/146648|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ал 2016 жылы Ноа есімді қызды қарсы алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://matzav.com/netanyahu-becomes-a-zaide-for-the-third-time/|title=Netanyahu Becomes a Zaide for the Third Time {{!}} Matzav.com|lang=en-US|last=editor|date=2016-02-17|access-date=2023-09-22|archive-date=2023-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227212055/http://matzav.com/netanyahu-becomes-a-zaide-for-the-third-time/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Діни көзқарастары===
Бала кезі мен жастық шағында Биньямин Нетаньяху АҚШ-та ата-анасымен бірге тұрған кезде [[Филадельфия]]дағы [[реформистік иудаизм]]нің [[синагога]]сына (URJ бірлестігі) барған.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why Benjamin Netanyahu is so tough: He’s from Philadelphia|first=Justin Wm|last=Moyer|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/03/03/why-benjamin-netanyahu-is-so-tough-hes-from-philadelphia/|website=Washington Post|id=0190-8286|date=2021-10-25|access-date=2024-03-28|lang=en-US|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402200554/http://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/03/03/why-benjamin-netanyahu-is-so-tough-hes-from-philadelphia/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейінірек, [[Нью-Йорк]]те [[Израиль]]дің [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-дағы елшісі болып қызмет еткенде, ортодоксалды-заманауи «Парк-Ист» синагогасына барып жүрген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.7kanal.co.il/news/183595|title=Биньямин Нетаньяху обнимает реформистов?|lang=ru|author=Йоссеф Йак|website=[[Седьмой канал (Израиль)|7 канал]]|date=2016-03-24|access-date=2024-04-27}} {{Wayback|date=2024-04-27 |url=https://web.archive.org/web/20240427214341/https://www.7kanal.co.il/news/183595}}&lt;/ref&gt;

Премьер-министр ретінде ол 2016 жылы Израильдің реформаланған қауымдастығының мүшелеріне жасалған шабуылдарға қарсы шығып: «Израиль — барлық еврейлердің үйі, және біздің күшіміз — бірлігімізде» деп мәлімдеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.7kanal.co.il/news/183595|title=Биньямин Нетаньяху обнимает реформистов?|lang=ru|author=Йоссеф Йак|website=[[Седьмой канал (Израиль)|7 канал]]|date=2016-03-24|access-date=2024-04-27|archive-date=2024-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240427214341/https://www.7kanal.co.il/news/183595|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Нетаньяху көбіне [[Секуляризация|зайырлы өмір салтымен]] танымал,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-who-mainstreamed-israels-radicals-now-the-last-obstacle-to-their-agenda/|title=Netanyahu, who mainstreamed Israel’s radicals, now the last obstacle to their agenda|lang=en|website=[[The Times of Israel]]|date=2022|quote=Netanyahu is a secular Jew, whose Jewish identity is not expressed in the rigorous observance of the Orthodox and the Haredim.|access-date=2024-07-06}} {{Wayback|date=2024-05-16|url=https://web.archive.org/web/20240516235446/https://www.timesofisrael.com/netanyahu-who-mainstreamed-israels-radicals-now-the-last-obstacle-to-their-agenda/}}&lt;/ref&gt; бірақ Израильдегі қалыптасқан тәжірибе бойынша иудаизм дәстүрлерін (соның ішінде [[шаббат]]ты) көпшілік алдында бұзудан аулақ жүреді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/covering-netanyahu-in-new-york-on-shabbat-thats-no-job-for-a-jewish-boy/|title=Covering Netanyahu in New York on Shabbat? That’s no job for a Jewish boy|lang=en|author=Raphael Ahren|publisher=[[The Times of Israel]]|date=2012-09-30|access-date=2024-07-06}} {{Wayback|date=2024-04-27|url= https://web.archive.org/web/20240427214341/https://www.timesofisrael.com/covering-netanyahu-in-new-york-on-shabbat-thats-no-job-for-a-jewish-boy/}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Нетаньяху, Беньямин}}
[[Санат:Израиль саясаткерлері]]
[[Санат:Израиль премьер-министрлері]]
[[Санат:Израиль қорғаныс министрлері]]
[[Санат:Израиль ішкі істер министрлері]]
[[Санат:Израиль сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Израиль қаржы министрлері]]
[[Санат:Израиль өнеркәсіп және сауда министрлері]]
[[Санат:Израиль әділет министрлері]]
[[Санат:Израиль денсаулық сақтау министрлері]]
[[Санат:Израиль дін істері министрлері]]
[[Санат:Израиль ғылым және технология министрлері]]
[[Санат:Израиль құрылыс министрлері]]
[[Санат:Израиль ақпарат және диаспора министрлері]]
[[Санат:Израиль байланыс министрлері]]
[[Санат:Израиль қоршаған ортаны қорғау министрлері]]
[[Санат:Израиль аймақтық даму министрлері]]
[[Санат:Израиль әлеуметтік даму және әйелдер жағдайын жақсарту министрлері]]
[[Санат:Ликуд партиясы төрағалары]]
[[Санат:Кнессет депутаттары]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Халықаралық қылмыстық сот іздеу жариялағандар]]</text>
      <sha1>btor7ki9tqy6sdsboxocagw8ytwmip0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлке-Қанай қорымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>758711</id>
    <revision>
      <id>3628081</id>
      <parentid>3468110</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="54m5vq5m9ka7vx7remqfi8kokah82si" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=Мамыр 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Әлке-Қанай қорымы''' — Өтес стансасының шығыс жағында 83 шақырым жерде жазықта орналасқан. Ескерткішті Маңғыстау МТМҚ ММ (2005 ж.), «Көшпелілердің мәдени мұра мәселесі ҚазҒЗИ» (2007 ж.) экспедициясы зерттеген. 

Қорымда әр түрлі 8 нысан орналасқан. Қираған сағанатам қабырғасындағы жалпақ тастарда әйелдің аяқ-киімі, жылқы, өрнектер бейнеленген. 

Сағанатамның солтүстік-шығыс жағында құлпытас пен қойтас орнатылған. Құлпытас тік стела тәрізді, әкті-құмтастан қашалған, басы үшкір, тегістік төрт жақ қапталы бедерлі оюы бар өсімдік өрнектері безендірілген, сонымен бірге «өңіржиек» бейнеленген. Қойтас параллелепипед формасында, төменгі жағы аяқ формасында. Қорымда орналасқан тас қоршаулардың біршамасы қираған, 1 стелада араб мәтінінде қашап түсірілген «Руы Жанақ Оңдасын Тынысбайұлы…» жазуы бар.&lt;ref&gt;Маңғыстау МТМҚ ММ мұрағат материалдары. «Көшпелілердің мәдени мұра мәселесі ҚазҒЗИ» 2007 ж. экспедициясы материалдары.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>54m5vq5m9ka7vx7remqfi8kokah82si</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628082</id>
      <parentid>3628081</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1913" sha1="l18tq5ko7og6he9q7qgwyuixi8lb2nx" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=Мамыр 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Әлке-Қанай қорымы''' — Өтес стансасының шығыс жағында 83 шақырым жерде жазықта орналасқан. Ескерткішті Маңғыстау МТМҚ ММ (2005 ж.), «Көшпелілердің мәдени мұра мәселесі ҚазҒЗИ» (2007 ж.) экспедициясы зерттеген. 

Қорымда әр түрлі 8 нысан орналасқан. Қираған сағанатам қабырғасындағы жалпақ тастарда әйелдің аяқ-киімі, жылқы, өрнектер бейнеленген. 

Сағанатамның солтүстік-шығыс жағында құлпытас пен қойтас орнатылған. Құлпытас тік стела тәрізді, әкті-құмтастан қашалған, басы үшкір, тегістік төрт жақ қапталы бедерлі оюы бар өсімдік өрнектері безендірілген, сонымен бірге «өңіржиек» бейнеленген. Қойтас параллелепипед формасында, төменгі жағы аяқ формасында. Қорымда орналасқан тас қоршаулардың біршамасы қираған, 1 стелада араб мәтінінде қашап түсірілген «Руы Жанақ Оңдасын Тынысбайұлы…» жазуы бар.&lt;ref&gt;Маңғыстау МТМҚ ММ мұрағат материалдары. «Көшпелілердің мәдени мұра мәселесі ҚазҒЗИ» 2007 ж. экспедициясы материалдары.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>l18tq5ko7og6he9q7qgwyuixi8lb2nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762313</id>
    <revision>
      <id>3628324</id>
      <parentid>3603587</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <origin>3628324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11606" sha1="amehxyn6wy9ejm6a5n78kzucr7f3n78" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''2004 жылы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами''' — 2004 жылдың 26 желтоқсанында болған, адамзат тарихындағы ең жойқын табиғи апаттардың бірі. Жер сілкінісі Индонезияның Суматра аралы маңында, Үнді мұхитында тіркеліп, магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрады. Жер сілкінісінен кейін пайда болған цунамиден он төрттен астам ел зардап шекті, ал жалпы қаза тапқандар саны 230 000 адамнан асты. Бұл оқиға халықаралық гуманитарлық көмек тарихындағы ең ірі әрекеттердің біріне түрткі болды.

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:300px; float:right; border:1px solid #aaa; font-size:90%; background:#f9f9f9&quot;
|+ style=&quot;font-weight:bold; font-size:110%&quot; | 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами

|Уақыт || 26 желтоқсан, 2004 жыл
|-
|Орыны || [[Үнді Мұхиты]]
|-
|[[гипоцентр]] тереңдігі || 30 км
|-
|зардап шеккен елдер || [[Аустралия]], [[Индонезия]], [[Бангладеш]], [[Үндістан]], [[Йемен]], [[Кения]], [[Маврикий]], [[Мадагаскар]], [[Малайзия]], [[Мальдив Республикасы]], [[Мьянма]], [[Оман]], [[Сейшель аралдары]], [[Сомали]], [[Тайланд]], [[Танзания]], [[Шри-Ланка]], [[ОАР]]
|-
|Құрбандар || 227 мын адамдар
|-
|Магнитуд || 9,2–9,3 М.
|-
|Ұзақтығы || 10 минут
|-
|Түрі || мега жер сілкініс
|-
|Цунами || 15–30 метр(ен үлкен–51 метр)
|}

== Жер сілкінісі ==

2004 жылдың 26 желтоқсанында жергілікті уақытпен таңғы 07:58-де Индонезияның Суматра аралы маңында күшті жер сілкінісі тіркелді. Оның магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрап, сілкініс ұзақтығы 8–10 минутқа дейін созылды — бұл геологиялық тарихтағы ең ұзақ және қуатты сілкіністердің бірі болып саналады. Жер сілкінісінің эпицентрі Үнді мұхитының астында, Суматра аралының батыс жағалауынан 160 км қашықтықта орналасқан. Тереңдігі шамамен 30 км болған бұл сілкініс тектоникалық плиталардың — Үнді плитасы мен Бүргү (Бірма) микроплитасының — соқтығысуы нәтижесінде пайда болды. Бұл тектоникалық ығысу мұхит түбінің күрт көтерілуіне себеп болып, кейінгі жойқын цунамиге түрткі болды.

== Цунами ==

Жер сілкінісінен кейін бірнеше минуттан соң Үнді мұхитының түбінде үлкен жылжу орын алып, су асты жер қабаттарының ығысуы нәтижесінде алып цунами толқындары пайда болды. Бұл толқындардың биіктігі кейбір жерлерде 30 метрге дейін жетіп, жағалаудағы елді мекендерді толықтай жойып жіберді. Цунамидің алғашқы соққысы Индонезия жағалауына бірнеше минут ішінде жетті, ал басқа елдер — Шри-Ланка, Таиланд, Үндістан, Мальдив аралдары — келесі сағаттарда зардап шекті. Цунамидің ерекше күштілігі мен күтпегендігі салдарынан көптеген адамдарға ескерту берілмей қалды, бұл адам шығынының көп болуына себеп болды.

== Халықаралық гуманитарлық реакция ==

2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами дүниежүзілік гуманитарлық қауымдастықтың жедел әрекет етуіне себеп болды. Апаттан кейін бірнеше сағат ішінде көптеген мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар көмек көрсетуге кірісті. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл апатты «заманауи тарихтағы ең ірі табиғи апат» деп атап, жедел гуманитарлық операцияны бастады. АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Қытай және басқа да көптеген елдер қаржылай және материалдық көмек жіберді.  

Дүниежүзілік Қызыл Крест, ЮНИСЕФ, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы және көптеген үкіметтік емес ұйымдар зардап шеккен аймақтарға азық-түлік, су, медициналық жабдықтар мен шатырлар жеткізді. Сонымен қатар, он мыңдаған еріктілер мен құтқарушылар апатты аймақтарға жіберіліп, тірі қалғандарды құтқару мен инфекциялардың таралуының алдын алуға көмектесті.

Бұл оқиға дүниежүзі бойынша ерте ескерту жүйелерінің маңызын арттырып, апаттық дайындық пен халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге түрткі болды.

== Жер сілкінісінің қуаты ==

Жер сілкінісі кезінде жер бетінде бөлінген толық энергия шамамен 2 эксаджоульге (2,0⋅10¹⁸ джоуль) бағаланады. Бұл энергия Жер шарындағы әрбір адамға 150 литр суды қайнатуға жеткілікті немесе адамзаттың шамамен 2 жыл ішінде тұтынатын энергиясына тең. Жер беті шамамен 20–30 см аралығында тербеліс жасаған деп болжанады, бұл [[Күн (жұлдыз)|Күн]] мен [[Ай (серік)|Ай]] әсерінен болатын тасу күштеріне ұқсас. Жер сілкінісінің соққы толқыны бүкіл планета арқылы таралып, [[Оклахома]] штатында 3 мм тік тербелістер тіркелген.  

Массалардың ығысуы мен орасан зор энергияның бөлінуі Жердің айналу жылдамдығына да әсер етті. [[NASA World Wind|NASA]] мамандарының есептеуі бойынша, жер сілкінісі тәуліктің ұзақтығын шамамен 2,68 микросекундқа қысқартты және Жердің сығылуын шамамен он миллиардтан бір бөлікке азайтты. Сонымен қатар, жер сілкінісі Жердің өз осі айналасында шамамен 2,5 см-ге, шығыс бойлықтың 145° бағытына қарай аздаған «ауытқуына» себеп болды (кейбір деректер бойынша 5–6 см-ге дейін). Алайда Айдың тасу күштерінің әсерінен тәуліктің ұзақтығы жыл сайын орта есеппен 15 микросекундқа ұлғаяды, сондықтан айналу жылдамдығындағы бұл өзгеріс тез жойылады. Сонымен қатар, Жердің табиғи тербелісі өз осі бойымен 15 метрге дейін жетуі мүмкін.

Суматра аралының оңтүстік-батысындағы кейбір шағын аралдар оңтүстік-батысқа қарай 20 метрге дейін жылжыған. Бирма плитасында орналасқан [[Суматра|Суматраның]] солтүстік бөлігі (Зонд плитасының оңтүстік аймақтары) да оңтүстік-батысқа қарай 36 метрге дейін ығысқан болуы мүмкін. Ығысу тек көлденең ғана емес, тік бағытта да орын алған. Кейбір жағалау аймақтары қазір теңіз деңгейінен төмен орналасқан. GPS және спутниктік суреттер арқылы жүргізілген өлшеулер геофизикалық жағдайдың қаншалықты өзгергенін көрсетеді.&lt;ref&gt;2&lt;/ref&gt;

== Апаттан зардап шеккен елдер ==
Жер сілкінісі мен оның салдарынан туындаған цунами Оңтүстік-Шығыс Азиядағы бірқатар мемлекеттерге айтарлықтай зиян келтірді. Атап айтқанда, Индонезия (әсіресе Ачех провинциясы мен Банда-Ачех қаласы), Шри-Ланка, Таиланд, Мальдив аралдары, Мьянма және Малайзия зардап шекті. Сонымен қатар табиғи апаттың салдары Африка құрлығының бірқатар елдеріне, соның ішінде Сомали, Мадагаскар, Кения және Оңтүстік Африка Республикасына (ОАР) да әсер етті. Табиғи апат орын алған кезде өңірде демалыста болған шетел азаматтарының арасында, әсіресе Австралия мен Еуропа елдерінен келген туристердің саны көп болды.

==Дереккөздер==

* [https://en.wikipedia.org/wiki/2004_Indian_Ocean_earthquake_and_tsunami 2004 Indian Ocean earthquake and tsunami — English Wikipedia]

* [https://www.britannica.com/event/Indian-Ocean-earthquake-and-tsunami-of-2004 Britannica Encyclopedia: Indian Ocean tsunami of 2004]

* [https://reliefweb.int/report/indonesia/indian-ocean-tsunami-2004-ocha-situation-reports United Nations OCHA – Tsunami Situation Reports]

* [https://www.unicef.org/emergencies/indian-ocean-earthquake-and-tsunami UNICEF — Indian Ocean Earthquake and Tsunami]

* [https://www.ifrc.org/emergency/indian-ocean-tsunami-2004 International Federation of Red Cross – 2004 Tsunami Response]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Мұқит]]
[[Санат:Табиғат апаттары]]
[[Санат:Цунами]]</text>
      <sha1>amehxyn6wy9ejm6a5n78kzucr7f3n78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628325</id>
      <parentid>3628324</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <origin>3628325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11673" sha1="jb3kwuww7l7xwjc9iejy9sg9789vq11" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''2004 жылы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами''' — 2004 жылдың 26 желтоқсанында болған, адамзат тарихындағы ең жойқын табиғи апаттардың бірі. Жер сілкінісі Индонезияның Суматра аралы маңында, Үнді мұхитында тіркеліп, магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрады. Жер сілкінісінен кейін пайда болған цунамиден он төрттен астам ел зардап шекті, ал жалпы қаза тапқандар саны 230 000 адамнан асты. Бұл оқиға халықаралық гуманитарлық көмек тарихындағы ең ірі әрекеттердің біріне түрткі болды.

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:300px; float:right; border:1px solid #aaa; font-size:90%; background:#f9f9f9&quot;
|+ style=&quot;font-weight:bold; font-size:110%&quot; | 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами

|Уақыт || 26 желтоқсан, 2004 жыл
|-
|Орыны || [[Үнді Мұхиты]]
|-
|[[гипоцентр]] тереңдігі || 30 км
|-
|зардап шеккен елдер || [[Аустралия]], [[Индонезия]], [[Бангладеш]], [[Үндістан]], [[Йемен]], [[Кения]], [[Маврикий]], [[Мадагаскар]], [[Малайзия]], [[Мальдив Республикасы]], [[Мьянма]], [[Оман]], [[Сейшель аралдары]], [[Сомали]], [[Тайланд]], [[Танзания]], [[Шри-Ланка]], [[ОАР]]
|-
|Құрбандар || 227 мын адамдар
|-
|Магнитуд || 9,2–9,3 М.
|-
|Ұзақтығы || 10 минут
|-
|Түрі || мега жер сілкініс
|-
|Цунами || 15–30 метр(ен үлкен–51 метр)
|}

== Жер сілкінісі ==

2004 жылдың 26 желтоқсанында жергілікті уақытпен таңғы 07:58-де Индонезияның Суматра аралы маңында күшті жер сілкінісі тіркелді. Оның магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрап, сілкініс ұзақтығы 8–10 минутқа дейін созылды — бұл геологиялық тарихтағы ең ұзақ және қуатты сілкіністердің бірі болып саналады. Жер сілкінісінің эпицентрі Үнді мұхитының астында, Суматра аралының батыс жағалауынан 160 км қашықтықта орналасқан. Тереңдігі шамамен 30 км болған бұл сілкініс тектоникалық плиталардың — Үнді плитасы мен Бүргү (Бірма) микроплитасының — соқтығысуы нәтижесінде пайда болды. Бұл тектоникалық ығысу мұхит түбінің күрт көтерілуіне себеп болып, кейінгі жойқын цунамиге түрткі болды.

== Цунами ==

Жер сілкінісінен кейін бірнеше минуттан соң Үнді мұхитының түбінде үлкен жылжу орын алып, су асты жер қабаттарының ығысуы нәтижесінде алып цунами толқындары пайда болды. Бұл толқындардың биіктігі кейбір жерлерде 30 метрге дейін жетіп, жағалаудағы елді мекендерді толықтай жойып жіберді. Цунамидің алғашқы соққысы Индонезия жағалауына бірнеше минут ішінде жетті, ал басқа елдер — Шри-Ланка, Таиланд, Үндістан, Мальдив аралдары — келесі сағаттарда зардап шекті. Цунамидің ерекше күштілігі мен күтпегендігі салдарынан көптеген адамдарға ескерту берілмей қалды, бұл адам шығынының көп болуына себеп болды.

== Халықаралық гуманитарлық реакция ==

2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами дүниежүзілік гуманитарлық қауымдастықтың жедел әрекет етуіне себеп болды. Апаттан кейін бірнеше сағат ішінде көптеген мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар көмек көрсетуге кірісті. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл апатты «заманауи тарихтағы ең ірі табиғи апат» деп атап, жедел гуманитарлық операцияны бастады. АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Қытай және басқа да көптеген елдер қаржылай және материалдық көмек жіберді.  

Дүниежүзілік Қызыл Крест, ЮНИСЕФ, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы және көптеген үкіметтік емес ұйымдар зардап шеккен аймақтарға азық-түлік, су, медициналық жабдықтар мен шатырлар жеткізді. Сонымен қатар, он мыңдаған еріктілер мен құтқарушылар апатты аймақтарға жіберіліп, тірі қалғандарды құтқару мен инфекциялардың таралуының алдын алуға көмектесті.

Бұл оқиға дүниежүзі бойынша ерте ескерту жүйелерінің маңызын арттырып, апаттық дайындық пен халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге түрткі болды.

== Жер сілкінісінің қуаты ==

Жер сілкінісі кезінде жер бетінде бөлінген толық энергия шамамен 2 эксаджоульге (2,0⋅10¹⁸ джоуль) бағаланады. Бұл энергия Жер шарындағы әрбір адамға 150 литр суды қайнатуға жеткілікті немесе адамзаттың шамамен 2 жыл ішінде тұтынатын энергиясына тең. Жер беті шамамен 20–30 см аралығында тербеліс жасаған деп болжанады, бұл [[Күн (жұлдыз)|Күн]] мен [[Ай (серік)|Ай]] әсерінен болатын тасу күштеріне ұқсас. Жер сілкінісінің соққы толқыны бүкіл планета арқылы таралып, [[Оклахома]] штатында 3 мм тік тербелістер тіркелген.  

Массалардың ығысуы мен орасан зор энергияның бөлінуі Жердің айналу жылдамдығына да әсер етті. [[NASA World Wind|NASA]] мамандарының есептеуі бойынша, жер сілкінісі тәуліктің ұзақтығын шамамен 2,68 микросекундқа қысқартты және Жердің сығылуын шамамен он миллиардтан бір бөлікке азайтты. Сонымен қатар, жер сілкінісі Жердің өз осі айналасында шамамен 2,5 см-ге, шығыс бойлықтың 145° бағытына қарай аздаған «ауытқуына» себеп болды (кейбір деректер бойынша 5–6 см-ге дейін). Алайда Айдың тасу күштерінің әсерінен тәуліктің ұзақтығы жыл сайын орта есеппен 15 микросекундқа ұлғаяды, сондықтан айналу жылдамдығындағы бұл өзгеріс тез жойылады. Сонымен қатар, Жердің табиғи тербелісі өз осі бойымен 15 метрге дейін жетуі мүмкін.

Суматра аралының оңтүстік-батысындағы кейбір шағын аралдар оңтүстік-батысқа қарай 20 метрге дейін жылжыған. Бирма плитасында орналасқан [[Суматра|Суматраның]] солтүстік бөлігі (Зонд плитасының оңтүстік аймақтары) да оңтүстік-батысқа қарай 36 метрге дейін ығысқан болуы мүмкін. Ығысу тек көлденең ғана емес, тік бағытта да орын алған. Кейбір жағалау аймақтары қазір теңіз деңгейінен төмен орналасқан. GPS және спутниктік суреттер арқылы жүргізілген өлшеулер геофизикалық жағдайдың қаншалықты өзгергенін көрсетеді.&lt;ref&gt;2&lt;/ref&gt;

== Апаттан зардап шеккен елдер ==
[[Жер сілкіну|Жер сілкінісі]] мен оның салдарынан туындаған цунами [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы бірқатар мемлекеттерге айтарлықтай зиян келтірді. Атап айтқанда, Индонезия (әсіресе Ачех провинциясы мен Банда-Ачех қаласы), Шри-Ланка, Таиланд, Мальдив аралдары, Мьянма және Малайзия зардап шекті. Сонымен қатар табиғи апаттың салдары Африка құрлығының бірқатар елдеріне, соның ішінде Сомали, Мадагаскар, Кения және Оңтүстік Африка Республикасына (ОАР) да әсер етті. Табиғи апат орын алған кезде өңірде демалыста болған шетел азаматтарының арасында, әсіресе Австралия мен Еуропа елдерінен келген туристердің саны көп болды.

==Дереккөздер==

* [https://en.wikipedia.org/wiki/2004_Indian_Ocean_earthquake_and_tsunami 2004 Indian Ocean earthquake and tsunami — English Wikipedia]

* [https://www.britannica.com/event/Indian-Ocean-earthquake-and-tsunami-of-2004 Britannica Encyclopedia: Indian Ocean tsunami of 2004]

* [https://reliefweb.int/report/indonesia/indian-ocean-tsunami-2004-ocha-situation-reports United Nations OCHA – Tsunami Situation Reports]

* [https://www.unicef.org/emergencies/indian-ocean-earthquake-and-tsunami UNICEF — Indian Ocean Earthquake and Tsunami]

* [https://www.ifrc.org/emergency/indian-ocean-tsunami-2004 International Federation of Red Cross – 2004 Tsunami Response]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Мұқит]]
[[Санат:Табиғат апаттары]]
[[Санат:Цунами]]</text>
      <sha1>jb3kwuww7l7xwjc9iejy9sg9789vq11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628326</id>
      <parentid>3628325</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <origin>3628326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11677" sha1="pol17qkbf81rocpuh9exxmlb2vn49ie" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''2004 жылы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами''' — 2004 жылдың 26 желтоқсанында болған, адамзат тарихындағы ең жойқын табиғи апаттардың бірі. Жер сілкінісі Индонезияның Суматра аралы маңында, Үнді мұхитында тіркеліп, магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрады. Жер сілкінісінен кейін пайда болған цунамиден он төрттен астам ел зардап шекті, ал жалпы қаза тапқандар саны 230 000 адамнан асты. Бұл оқиға халықаралық гуманитарлық көмек тарихындағы ең ірі әрекеттердің біріне түрткі болды.

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:300px; float:right; border:1px solid #aaa; font-size:90%; background:#f9f9f9&quot;
|+ style=&quot;font-weight:bold; font-size:110%&quot; | 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами

|Уақыт || 26 желтоқсан, 2004 жыл
|-
|Орыны || [[Үнді Мұхиты]]
|-
|[[гипоцентр]] тереңдігі || 30 км
|-
|зардап шеккен елдер || [[Аустралия]], [[Индонезия]], [[Бангладеш]], [[Үндістан]], [[Йемен]], [[Кения]], [[Маврикий]], [[Мадагаскар]], [[Малайзия]], [[Мальдив Республикасы]], [[Мьянма]], [[Оман]], [[Сейшель аралдары]], [[Сомали]], [[Тайланд]], [[Танзания]], [[Шри-Ланка]], [[ОАР]]
|-
|Құрбандар || 227 мын адамдар
|-
|Магнитуд || 9,2–9,3 М.
|-
|Ұзақтығы || 10 минут
|-
|Түрі || мега жер сілкініс
|-
|Цунами || 15–30 метр(ен үлкен–51 метр)
|}

== Жер сілкінісі ==

2004 жылдың 26 желтоқсанында жергілікті уақытпен таңғы 07:58-де Индонезияның Суматра аралы маңында күшті жер сілкінісі тіркелді. Оның магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрап, сілкініс ұзақтығы 8–10 минутқа дейін созылды — бұл геологиялық тарихтағы ең ұзақ және қуатты сілкіністердің бірі болып саналады. Жер сілкінісінің эпицентрі Үнді мұхитының астында, Суматра аралының батыс жағалауынан 160 км қашықтықта орналасқан. Тереңдігі шамамен 30 км болған бұл сілкініс тектоникалық плиталардың — Үнді плитасы мен Бүргү (Бірма) микроплитасының — соқтығысуы нәтижесінде пайда болды. Бұл тектоникалық ығысу мұхит түбінің күрт көтерілуіне себеп болып, кейінгі жойқын цунамиге түрткі болды.

== Цунами ==

Жер сілкінісінен кейін бірнеше минуттан соң Үнді мұхитының түбінде үлкен жылжу орын алып, су асты жер қабаттарының ығысуы нәтижесінде алып цунами толқындары пайда болды. Бұл толқындардың биіктігі кейбір жерлерде 30 метрге дейін жетіп, жағалаудағы елді мекендерді толықтай жойып жіберді. Цунамидің алғашқы соққысы Индонезия жағалауына бірнеше минут ішінде жетті, ал басқа елдер — Шри-Ланка, Таиланд, Үндістан, Мальдив аралдары — келесі сағаттарда зардап шекті. Цунамидің ерекше күштілігі мен күтпегендігі салдарынан көптеген адамдарға ескерту берілмей қалды, бұл адам шығынының көп болуына себеп болды.

== Халықаралық гуманитарлық реакция ==

2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами дүниежүзілік гуманитарлық қауымдастықтың жедел әрекет етуіне себеп болды. Апаттан кейін бірнеше сағат ішінде көптеген мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар көмек көрсетуге кірісті. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл апатты «заманауи тарихтағы ең ірі табиғи апат» деп атап, жедел гуманитарлық операцияны бастады. АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Қытай және басқа да көптеген елдер қаржылай және материалдық көмек жіберді.  

Дүниежүзілік Қызыл Крест, ЮНИСЕФ, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы және көптеген үкіметтік емес ұйымдар зардап шеккен аймақтарға азық-түлік, су, медициналық жабдықтар мен шатырлар жеткізді. Сонымен қатар, он мыңдаған еріктілер мен құтқарушылар апатты аймақтарға жіберіліп, тірі қалғандарды құтқару мен инфекциялардың таралуының алдын алуға көмектесті.

Бұл оқиға дүниежүзі бойынша ерте ескерту жүйелерінің маңызын арттырып, апаттық дайындық пен халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге түрткі болды.

== Жер сілкінісінің қуаты ==

Жер сілкінісі кезінде жер бетінде бөлінген толық энергия шамамен 2 эксаджоульге (2,0⋅10¹⁸ джоуль) бағаланады. Бұл энергия Жер шарындағы әрбір адамға 150 литр суды қайнатуға жеткілікті немесе адамзаттың шамамен 2 жыл ішінде тұтынатын энергиясына тең. Жер беті шамамен 20–30 см аралығында тербеліс жасаған деп болжанады, бұл [[Күн (жұлдыз)|Күн]] мен [[Ай (серік)|Ай]] әсерінен болатын тасу күштеріне ұқсас. Жер сілкінісінің соққы толқыны бүкіл планета арқылы таралып, [[Оклахома]] штатында 3 мм тік тербелістер тіркелген.  

Массалардың ығысуы мен орасан зор энергияның бөлінуі Жердің айналу жылдамдығына да әсер етті. [[NASA World Wind|NASA]] мамандарының есептеуі бойынша, жер сілкінісі тәуліктің ұзақтығын шамамен 2,68 микросекундқа қысқартты және Жердің сығылуын шамамен он миллиардтан бір бөлікке азайтты. Сонымен қатар, жер сілкінісі Жердің өз осі айналасында шамамен 2,5 см-ге, шығыс бойлықтың 145° бағытына қарай аздаған «ауытқуына» себеп болды (кейбір деректер бойынша 5–6 см-ге дейін). Алайда Айдың тасу күштерінің әсерінен тәуліктің ұзақтығы жыл сайын орта есеппен 15 микросекундқа ұлғаяды, сондықтан айналу жылдамдығындағы бұл өзгеріс тез жойылады. Сонымен қатар, Жердің табиғи тербелісі өз осі бойымен 15 метрге дейін жетуі мүмкін.

Суматра аралының оңтүстік-батысындағы кейбір шағын аралдар оңтүстік-батысқа қарай 20 метрге дейін жылжыған. Бирма плитасында орналасқан [[Суматра|Суматраның]] солтүстік бөлігі (Зонд плитасының оңтүстік аймақтары) да оңтүстік-батысқа қарай 36 метрге дейін ығысқан болуы мүмкін. Ығысу тек көлденең ғана емес, тік бағытта да орын алған. Кейбір жағалау аймақтары қазір теңіз деңгейінен төмен орналасқан. GPS және спутниктік суреттер арқылы жүргізілген өлшеулер геофизикалық жағдайдың қаншалықты өзгергенін көрсетеді.&lt;ref&gt;2&lt;/ref&gt;

== Апаттан зардап шеккен елдер ==
[[Жер сілкіну|Жер сілкінісі]] мен оның салдарынан туындаған цунами [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы бірқатар мемлекеттерге айтарлықтай зиян келтірді. Атап айтқанда, Индонезия (әсіресе Ачех провинциясы мен Банда-Ачех қаласы), Шри-Ланка, Таиланд, Мальдив аралдары, Мьянма және Малайзия зардап шекті. Сонымен қатар табиғи апаттың салдары [[Африка құрлығы]]ның бірқатар елдеріне, соның ішінде Сомали, Мадагаскар, Кения және Оңтүстік Африка Республикасына (ОАР) да әсер етті. Табиғи апат орын алған кезде өңірде демалыста болған шетел азаматтарының арасында, әсіресе Австралия мен Еуропа елдерінен келген туристердің саны көп болды.

==Дереккөздер==

* [https://en.wikipedia.org/wiki/2004_Indian_Ocean_earthquake_and_tsunami 2004 Indian Ocean earthquake and tsunami — English Wikipedia]

* [https://www.britannica.com/event/Indian-Ocean-earthquake-and-tsunami-of-2004 Britannica Encyclopedia: Indian Ocean tsunami of 2004]

* [https://reliefweb.int/report/indonesia/indian-ocean-tsunami-2004-ocha-situation-reports United Nations OCHA – Tsunami Situation Reports]

* [https://www.unicef.org/emergencies/indian-ocean-earthquake-and-tsunami UNICEF — Indian Ocean Earthquake and Tsunami]

* [https://www.ifrc.org/emergency/indian-ocean-tsunami-2004 International Federation of Red Cross – 2004 Tsunami Response]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Мұқит]]
[[Санат:Табиғат апаттары]]
[[Санат:Цунами]]</text>
      <sha1>pol17qkbf81rocpuh9exxmlb2vn49ie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628327</id>
      <parentid>3628326</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <origin>3628327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11685" sha1="8jutnxshfh0n49c0a388711j9p287sm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''2004 жылы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами''' — 2004 жылдың 26 желтоқсанында болған, адамзат тарихындағы ең жойқын табиғи апаттардың бірі. Жер сілкінісі Индонезияның Суматра аралы маңында, Үнді мұхитында тіркеліп, магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрады. Жер сілкінісінен кейін пайда болған цунамиден он төрттен астам ел зардап шекті, ал жалпы қаза тапқандар саны 230 000 адамнан асты. Бұл оқиға халықаралық гуманитарлық көмек тарихындағы ең ірі әрекеттердің біріне түрткі болды.

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:300px; float:right; border:1px solid #aaa; font-size:90%; background:#f9f9f9&quot;
|+ style=&quot;font-weight:bold; font-size:110%&quot; | 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами

|Уақыт || 26 желтоқсан, 2004 жыл
|-
|Орыны || [[Үнді Мұхиты]]
|-
|[[гипоцентр]] тереңдігі || 30 км
|-
|зардап шеккен елдер || [[Аустралия]], [[Индонезия]], [[Бангладеш]], [[Үндістан]], [[Йемен]], [[Кения]], [[Маврикий]], [[Мадагаскар]], [[Малайзия]], [[Мальдив Республикасы]], [[Мьянма]], [[Оман]], [[Сейшель аралдары]], [[Сомали]], [[Тайланд]], [[Танзания]], [[Шри-Ланка]], [[ОАР]]
|-
|Құрбандар || 227 мын адамдар
|-
|Магнитуд || 9,2–9,3 М.
|-
|Ұзақтығы || 10 минут
|-
|Түрі || мега жер сілкініс
|-
|Цунами || 15–30 метр(ен үлкен–51 метр)
|}

== Жер сілкінісі ==

2004 жылдың 26 желтоқсанында жергілікті уақытпен таңғы 07:58-де Индонезияның Суматра аралы маңында күшті жер сілкінісі тіркелді. Оның магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрап, сілкініс ұзақтығы 8–10 минутқа дейін созылды — бұл геологиялық тарихтағы ең ұзақ және қуатты сілкіністердің бірі болып саналады. Жер сілкінісінің эпицентрі Үнді мұхитының астында, Суматра аралының батыс жағалауынан 160 км қашықтықта орналасқан. Тереңдігі шамамен 30 км болған бұл сілкініс тектоникалық плиталардың — Үнді плитасы мен Бүргү (Бірма) микроплитасының — соқтығысуы нәтижесінде пайда болды. Бұл тектоникалық ығысу мұхит түбінің күрт көтерілуіне себеп болып, кейінгі жойқын цунамиге түрткі болды.

== Цунами ==

Жер сілкінісінен кейін бірнеше минуттан соң Үнді мұхитының түбінде үлкен жылжу орын алып, су асты жер қабаттарының ығысуы нәтижесінде алып цунами толқындары пайда болды. Бұл толқындардың биіктігі кейбір жерлерде 30 метрге дейін жетіп, жағалаудағы елді мекендерді толықтай жойып жіберді. Цунамидің алғашқы соққысы Индонезия жағалауына бірнеше минут ішінде жетті, ал басқа елдер — Шри-Ланка, Таиланд, Үндістан, Мальдив аралдары — келесі сағаттарда зардап шекті. Цунамидің ерекше күштілігі мен күтпегендігі салдарынан көптеген адамдарға ескерту берілмей қалды, бұл адам шығынының көп болуына себеп болды.

== Халықаралық гуманитарлық реакция ==

2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами дүниежүзілік гуманитарлық қауымдастықтың жедел әрекет етуіне себеп болды. Апаттан кейін бірнеше сағат ішінде көптеген мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар көмек көрсетуге кірісті. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл апатты «заманауи тарихтағы ең ірі табиғи апат» деп атап, жедел гуманитарлық операцияны бастады. АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Қытай және басқа да көптеген елдер қаржылай және материалдық көмек жіберді.  

[[Дүниежүзілік Қызыл Крест]], ЮНИСЕФ, [[Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы]] және көптеген үкіметтік емес ұйымдар зардап шеккен аймақтарға азық-түлік, су, медициналық жабдықтар мен шатырлар жеткізді. Сонымен қатар, он мыңдаған еріктілер мен құтқарушылар апатты аймақтарға жіберіліп, тірі қалғандарды құтқару мен инфекциялардың таралуының алдын алуға көмектесті.

Бұл оқиға дүниежүзі бойынша ерте ескерту жүйелерінің маңызын арттырып, апаттық дайындық пен халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге түрткі болды.

== Жер сілкінісінің қуаты ==

Жер сілкінісі кезінде жер бетінде бөлінген толық энергия шамамен 2 эксаджоульге (2,0⋅10¹⁸ джоуль) бағаланады. Бұл энергия Жер шарындағы әрбір адамға 150 литр суды қайнатуға жеткілікті немесе адамзаттың шамамен 2 жыл ішінде тұтынатын энергиясына тең. Жер беті шамамен 20–30 см аралығында тербеліс жасаған деп болжанады, бұл [[Күн (жұлдыз)|Күн]] мен [[Ай (серік)|Ай]] әсерінен болатын тасу күштеріне ұқсас. Жер сілкінісінің соққы толқыны бүкіл планета арқылы таралып, [[Оклахома]] штатында 3 мм тік тербелістер тіркелген.  

Массалардың ығысуы мен орасан зор энергияның бөлінуі Жердің айналу жылдамдығына да әсер етті. [[NASA World Wind|NASA]] мамандарының есептеуі бойынша, жер сілкінісі тәуліктің ұзақтығын шамамен 2,68 микросекундқа қысқартты және Жердің сығылуын шамамен он миллиардтан бір бөлікке азайтты. Сонымен қатар, жер сілкінісі Жердің өз осі айналасында шамамен 2,5 см-ге, шығыс бойлықтың 145° бағытына қарай аздаған «ауытқуына» себеп болды (кейбір деректер бойынша 5–6 см-ге дейін). Алайда Айдың тасу күштерінің әсерінен тәуліктің ұзақтығы жыл сайын орта есеппен 15 микросекундқа ұлғаяды, сондықтан айналу жылдамдығындағы бұл өзгеріс тез жойылады. Сонымен қатар, Жердің табиғи тербелісі өз осі бойымен 15 метрге дейін жетуі мүмкін.

Суматра аралының оңтүстік-батысындағы кейбір шағын аралдар оңтүстік-батысқа қарай 20 метрге дейін жылжыған. Бирма плитасында орналасқан [[Суматра|Суматраның]] солтүстік бөлігі (Зонд плитасының оңтүстік аймақтары) да оңтүстік-батысқа қарай 36 метрге дейін ығысқан болуы мүмкін. Ығысу тек көлденең ғана емес, тік бағытта да орын алған. Кейбір жағалау аймақтары қазір теңіз деңгейінен төмен орналасқан. GPS және спутниктік суреттер арқылы жүргізілген өлшеулер геофизикалық жағдайдың қаншалықты өзгергенін көрсетеді.&lt;ref&gt;2&lt;/ref&gt;

== Апаттан зардап шеккен елдер ==
[[Жер сілкіну|Жер сілкінісі]] мен оның салдарынан туындаған цунами [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]]дағы бірқатар мемлекеттерге айтарлықтай зиян келтірді. Атап айтқанда, Индонезия (әсіресе Ачех провинциясы мен Банда-Ачех қаласы), Шри-Ланка, Таиланд, Мальдив аралдары, Мьянма және Малайзия зардап шекті. Сонымен қатар табиғи апаттың салдары [[Африка құрлығы]]ның бірқатар елдеріне, соның ішінде Сомали, Мадагаскар, Кения және Оңтүстік Африка Республикасына (ОАР) да әсер етті. Табиғи апат орын алған кезде өңірде демалыста болған шетел азаматтарының арасында, әсіресе Австралия мен Еуропа елдерінен келген туристердің саны көп болды.

==Дереккөздер==

* [https://en.wikipedia.org/wiki/2004_Indian_Ocean_earthquake_and_tsunami 2004 Indian Ocean earthquake and tsunami — English Wikipedia]

* [https://www.britannica.com/event/Indian-Ocean-earthquake-and-tsunami-of-2004 Britannica Encyclopedia: Indian Ocean tsunami of 2004]

* [https://reliefweb.int/report/indonesia/indian-ocean-tsunami-2004-ocha-situation-reports United Nations OCHA – Tsunami Situation Reports]

* [https://www.unicef.org/emergencies/indian-ocean-earthquake-and-tsunami UNICEF — Indian Ocean Earthquake and Tsunami]

* [https://www.ifrc.org/emergency/indian-ocean-tsunami-2004 International Federation of Red Cross – 2004 Tsunami Response]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Мұқит]]
[[Санат:Табиғат апаттары]]
[[Санат:Цунами]]</text>
      <sha1>8jutnxshfh0n49c0a388711j9p287sm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>763273</id>
    <revision>
      <id>3627959</id>
      <parentid>3625796</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ_болыстары_тізімі#Ақмола_облысы */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3627959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17730" sha1="6674vim641do8vax3fkzhrv07n8921f" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=RaiymbekZh}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 17:14, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

== Қоянды (Ақмола облысы) ==

Қайырлы күн!

Ауылдың ескі атауына дереккөз келтіруіңізді сұраймыз. Өңдеме сипаттамасына &quot;Жалпымемлекеттік энциклопедия&quot; деп жазу дереккөз болып танылмайды. Мақаланың өзінде [[Қоянды (Ақмола облысы)#Дереккөздер|3 дереккөз]] бар екен, соларға қарап қалай қою керек екенін үйренсеңіз болады. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 12:07, 2025 ж. қазанның 30 (+05)

== Ескерту ==

Қайырлы кеш! Жазып жатырған мақалаларыңыз ([[Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана)]], [[Юрий Гагарин көшесі (Астана)]], [[Мұрат Мөңкеұлы көшесі (Астана)]], [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)]], [[Күршім қысқа көшесі (Астана)]]) тым қысқа, суреттері де жоқ, дұрыс толықтырылмаған. Сіз көше тарихын, не басқа да ақпаратты жазу орнына, толықтыру үшін «тұлғаның» тарихын жазып жатырсыз. Барлық осындай типті мақалаларды реттеуге уақыт беремін (2–3 апта), толықтырып жөнді ақпараттарды қоспасаңыз, мақалаларды жоюға тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:20, 2025 ж. қарашаның 19 (+05)

:Қазақ уикипедиямыздағы сондай мақалалар көп([[:Санат:Астана көшелері]]). Сіздің айтқандай істеймін, тарихын, не басқа ақпаратты іздеп келемін.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 21:25, 2025 ж. қарашаның 19 (+05)
:және де [[Юрий Гагарин көшесі (Астана)]] менің мақалам емес. Оны 20** жылы басқа қатысушы жасаған. Тағы да айта қояйын, &quot;[[Астана қаласындағы көшелердің тізімі|Астана қаласындағы көшелердің тізіміндегі]]&quot; көшелердің көбісі осындай үлгімен жасалған. Бүкілін жойып тастауға дәл келе ме сонда?? [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 19:34, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)
::Көріп отырмын, шыныменде солай, бірақ бұл мақалаларды ертеде жазған ғой, ешкім қарап тексермегесін сол күйде қалып қойған. Ал қазір ақпаратта, мүмкіндікте көп, мақалаларды жақсы толыққанды жазуға болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:38, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)

== Мұрат Бисембин ==

Аталмыш мақала бойынша орыс уикиіне қосқан үлесіңізді қазақ уикиіне де қоссаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05)

:{{жасалынды}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:29, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Көтібар Бәсенұлы ==

Қайырлы күн! Мақала атауын Көтібар Бәсендеұлы қылып өзгерткен екенсіз, бұл 100% дұрыс деп ойлайсыз ба? Өйткені сіздің нұсқаңызды кездестіріп көрмеппін. Оқыған кітапта Бәсенұлы деп тұрады, тарихшыларда бұнымен келіседі. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:56, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)

:КНЭ нің ішінен тапқан едім.
:[[:Сурет:Kazakhstan National encyclopedia (ru) - Vol 3 of 5 (2005).pdf|Котибар Басендеулы]]
:КНЭ ІІІ том, 317 бет (уикипедияда 320 деп турады). [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:10, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)
:Және ҚҰЭ V томы (қазақшасы, К-Қ аралығы) 54 бет (сайтында 55)
:[[Көтібар Бәсендеұлы]] деп тұр.
:[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=429571&amp;simple=true#] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:30, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)
::Жақсы. Бірақ көптеген қазақ тіліндері деректерде Бәсенұлы депті. Кейін шешілер. Сосын Астана мектептері жайлы ақпараттарды қосқан екенсіз, әрине мақала жазып жатырғаныңыз өте керемет, бірақ бұл мақалалардың маңыздылығы өте төмен, сондықтанда жойылды. Бұл шараларды өзіңізге шабуыл деп қабылдамауыңызды сұраймын. Уикипедия ашық энциклопедия болғанымен бұл жердің өз ережелері бар, бәрімізде соған бағыныумыз керек. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:20, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)

== !!!! ==

Кеш жарық! Үлгіні мақаланың бас жағына қояды, сіз ортасына қойып жатыр екенсіз. Ол қате, соны ескере жүрсеңіз. Суретті ''сурет:'' деп қоя аласыз, ағылшынша керек емес. Орысша сөздер қалып қойып жатыр. Кісі үтір арқылы жазылмайды, '''АДАМ АДАМБАЙҰЛЫ АДАМБАЕВ''' [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:04, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)

:Жақсы. Рахмет.  Ескеріп жүремін. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 22:09, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)
::+ тағы да кеңес. Санаттарды дұрыс бастамай жатырсыз, бос санат жасалмайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:22, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::''Санат қалай басталатын еді?'' [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 21:48, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::::Кез келген санатты ашып көрсеңіщ болады, оның өз санаты, басқа тілдерге сілтенген интеруикиі, ортаққор болса оған сілтеме тағы сол сияқты дүниелер болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:33, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::::{{Рахмет}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 22:34, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

== Ғ, Һ ==

Кеш жарық! Уикипедия заң шығарып немесе қалағанша жасайтын дүние емес. Басқа тілден енген көп сөздер (жер-су аттары, кісі есімдері) орыс тілінен транскрипцияланады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:50, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

:жақсы [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 21:55, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

== Қойтас, Ажы ==

Қайырлы күн. Сіз Қойтас ауылдық округінде тұрасыз ба?
Қойтаста ешкім тұрмайтынына нақты дерек келтірсеңіз жөн болар еді -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 16:53, 2026 ж. ақпанның 17 (+05)

:Сол Ажы ауылында туысқандарым тұрған еді. Қойтастағы жалғыз қалған отбасының қариясы қайтыс болып, олар Астанаға көшіп кетті.   Және де Қойтас а.о. дереккөздері [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-ereymen-koitas?ysclid=mlqk30zgbl831179743] [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-ereymen-koitas/press/news/details/1074569?lang=ru] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 17:05, 2026 ж. ақпанның 17 (+05)

== Бұғаттау ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] мырза, мені не үшін мені бұғаттадыңыз.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 10:46, 2026 ж. ақпанның 26 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] ? — [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 07:56, 2026 ж. ақпанның 27 (+05)
::Кеш жарық! Орынсыз санаттарды жиі қоя береді екенсіз. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. наурыздың 1 (+05)

== Қайталанған мақала ==

Қайырлы кеш! [[Сәпура Мәтенқызы]] мақаласын жазған екенсіз, бірақ уикипедияда [[Көктемір]] мақаласы бар. Қайта жазылған мақала (дубликат) жойылады, Көктемір мақаласын толықтырсаңыз болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

:[[Сәпура Мәтенқызы]] мақаласынан мағлұмат [[Көктемір]] мақаласына көшірілді - [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

== Жаңа мақала ==

Қайырлы күн! Жаңа мақалаларға дұрыс санат қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:48, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Саламатсызба! Санаттар дұрыс тұрған жоқ па? [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::''Мағрипа Итбаева'', ''Бибігүл Бүркітқызы Аққожина'' санат қойдым және басқа санатқа ауыстырдым. Нақты болу керек, туған/қайтыс болған даталар саналмайды (олар онсыз да қойылады) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Мақала  ==

Кеш жарық! мақалаңыз тексерістен өту керек. Санатыңыз сол баяғы, туған даталарды қолмен толтырудың қажеті жоқ. Бастысы үлгі дұрыс толтыру керек. Қайталаймын, бірақ сол қалпы. жақсы [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:04, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)

== Дженнифер Лоуренс ==

1. ешқандай санат қойылмады 2. Кісі есімі ТМД елдерінен басқа аты мен тегі ғана жазылады 3. Үлгі толық толтырмаған (актриса, туғанжері деген үлгілер қолданса болады) 4. Неге кейбір сөздер орысша? Өзіңіз бастаған мақаланы неге толық аяқтамасқа. Айтпақшы фейсбукта қазуикиде жалған мәліметтер көп деген сілтемені телеграм тобына жіберген. Жауапкершілік болу керек, мыңдаған адам оқиды. Сыныптың немесе мұғалім алдында көрсететін нәрсе емес, жалпы. Ойым мыңдаған осындай тексерілмеген мақалаларды жедел жоюға ұсындым. Олай сапасыз болғаннан гөрі, жоқ болғаны жақсы [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

:Қайырлы таң. Менің мақалам емес [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 06:31, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

== Медаль ==

Кеш жарық! медальдар мақаласында сурет енін кішірейту керек. Үлкен болып тұр [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:40, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

:бүкілін 210рх ке дейін кішірейіттім /§ [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 21:53, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)
::Рахмет! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:17, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:14, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== [[Қазақ_болыстары_тізімі#Ақмола_облысы]] ==

Темеш болыстары туралы мақала жазуға шақырамын.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 17:36, 2026 ж. шілденің 9 (+05)</text>
      <sha1>6674vim641do8vax3fkzhrv07n8921f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627971</id>
      <parentid>3627959</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ болыстары тізімі#Ақмола облысы */ Жауап беру</comment>
      <origin>3627971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17946" sha1="gj17122htf1exg6shkss89uwpjp7ug7" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=RaiymbekZh}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 17:14, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

== Қоянды (Ақмола облысы) ==

Қайырлы күн!

Ауылдың ескі атауына дереккөз келтіруіңізді сұраймыз. Өңдеме сипаттамасына &quot;Жалпымемлекеттік энциклопедия&quot; деп жазу дереккөз болып танылмайды. Мақаланың өзінде [[Қоянды (Ақмола облысы)#Дереккөздер|3 дереккөз]] бар екен, соларға қарап қалай қою керек екенін үйренсеңіз болады. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 12:07, 2025 ж. қазанның 30 (+05)

== Ескерту ==

Қайырлы кеш! Жазып жатырған мақалаларыңыз ([[Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана)]], [[Юрий Гагарин көшесі (Астана)]], [[Мұрат Мөңкеұлы көшесі (Астана)]], [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)]], [[Күршім қысқа көшесі (Астана)]]) тым қысқа, суреттері де жоқ, дұрыс толықтырылмаған. Сіз көше тарихын, не басқа да ақпаратты жазу орнына, толықтыру үшін «тұлғаның» тарихын жазып жатырсыз. Барлық осындай типті мақалаларды реттеуге уақыт беремін (2–3 апта), толықтырып жөнді ақпараттарды қоспасаңыз, мақалаларды жоюға тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:20, 2025 ж. қарашаның 19 (+05)

:Қазақ уикипедиямыздағы сондай мақалалар көп([[:Санат:Астана көшелері]]). Сіздің айтқандай істеймін, тарихын, не басқа ақпаратты іздеп келемін.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 21:25, 2025 ж. қарашаның 19 (+05)
:және де [[Юрий Гагарин көшесі (Астана)]] менің мақалам емес. Оны 20** жылы басқа қатысушы жасаған. Тағы да айта қояйын, &quot;[[Астана қаласындағы көшелердің тізімі|Астана қаласындағы көшелердің тізіміндегі]]&quot; көшелердің көбісі осындай үлгімен жасалған. Бүкілін жойып тастауға дәл келе ме сонда?? [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 19:34, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)
::Көріп отырмын, шыныменде солай, бірақ бұл мақалаларды ертеде жазған ғой, ешкім қарап тексермегесін сол күйде қалып қойған. Ал қазір ақпаратта, мүмкіндікте көп, мақалаларды жақсы толыққанды жазуға болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:38, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)

== Мұрат Бисембин ==

Аталмыш мақала бойынша орыс уикиіне қосқан үлесіңізді қазақ уикиіне де қоссаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05)

:{{жасалынды}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:29, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Көтібар Бәсенұлы ==

Қайырлы күн! Мақала атауын Көтібар Бәсендеұлы қылып өзгерткен екенсіз, бұл 100% дұрыс деп ойлайсыз ба? Өйткені сіздің нұсқаңызды кездестіріп көрмеппін. Оқыған кітапта Бәсенұлы деп тұрады, тарихшыларда бұнымен келіседі. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:56, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)

:КНЭ нің ішінен тапқан едім.
:[[:Сурет:Kazakhstan National encyclopedia (ru) - Vol 3 of 5 (2005).pdf|Котибар Басендеулы]]
:КНЭ ІІІ том, 317 бет (уикипедияда 320 деп турады). [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:10, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)
:Және ҚҰЭ V томы (қазақшасы, К-Қ аралығы) 54 бет (сайтында 55)
:[[Көтібар Бәсендеұлы]] деп тұр.
:[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=429571&amp;simple=true#] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 16:30, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)
::Жақсы. Бірақ көптеген қазақ тіліндері деректерде Бәсенұлы депті. Кейін шешілер. Сосын Астана мектептері жайлы ақпараттарды қосқан екенсіз, әрине мақала жазып жатырғаныңыз өте керемет, бірақ бұл мақалалардың маңыздылығы өте төмен, сондықтанда жойылды. Бұл шараларды өзіңізге шабуыл деп қабылдамауыңызды сұраймын. Уикипедия ашық энциклопедия болғанымен бұл жердің өз ережелері бар, бәрімізде соған бағыныумыз керек. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:20, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)

== !!!! ==

Кеш жарық! Үлгіні мақаланың бас жағына қояды, сіз ортасына қойып жатыр екенсіз. Ол қате, соны ескере жүрсеңіз. Суретті ''сурет:'' деп қоя аласыз, ағылшынша керек емес. Орысша сөздер қалып қойып жатыр. Кісі үтір арқылы жазылмайды, '''АДАМ АДАМБАЙҰЛЫ АДАМБАЕВ''' [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:04, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)

:Жақсы. Рахмет.  Ескеріп жүремін. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 22:09, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05)
::+ тағы да кеңес. Санаттарды дұрыс бастамай жатырсыз, бос санат жасалмайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:22, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::''Санат қалай басталатын еді?'' [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 21:48, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::::Кез келген санатты ашып көрсеңіщ болады, оның өз санаты, басқа тілдерге сілтенген интеруикиі, ортаққор болса оған сілтеме тағы сол сияқты дүниелер болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:33, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::::{{Рахмет}} [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 22:34, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

== Ғ, Һ ==

Кеш жарық! Уикипедия заң шығарып немесе қалағанша жасайтын дүние емес. Басқа тілден енген көп сөздер (жер-су аттары, кісі есімдері) орыс тілінен транскрипцияланады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:50, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

:жақсы [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 21:55, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

== Қойтас, Ажы ==

Қайырлы күн. Сіз Қойтас ауылдық округінде тұрасыз ба?
Қойтаста ешкім тұрмайтынына нақты дерек келтірсеңіз жөн болар еді -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 16:53, 2026 ж. ақпанның 17 (+05)

:Сол Ажы ауылында туысқандарым тұрған еді. Қойтастағы жалғыз қалған отбасының қариясы қайтыс болып, олар Астанаға көшіп кетті.   Және де Қойтас а.о. дереккөздері [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-ereymen-koitas?ysclid=mlqk30zgbl831179743] [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-ereymen-koitas/press/news/details/1074569?lang=ru] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 17:05, 2026 ж. ақпанның 17 (+05)

== Бұғаттау ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] мырза, мені не үшін мені бұғаттадыңыз.. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 10:46, 2026 ж. ақпанның 26 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] ? — [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 07:56, 2026 ж. ақпанның 27 (+05)
::Кеш жарық! Орынсыз санаттарды жиі қоя береді екенсіз. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. наурыздың 1 (+05)

== Қайталанған мақала ==

Қайырлы кеш! [[Сәпура Мәтенқызы]] мақаласын жазған екенсіз, бірақ уикипедияда [[Көктемір]] мақаласы бар. Қайта жазылған мақала (дубликат) жойылады, Көктемір мақаласын толықтырсаңыз болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

:[[Сәпура Мәтенқызы]] мақаласынан мағлұмат [[Көктемір]] мақаласына көшірілді - [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

== Жаңа мақала ==

Қайырлы күн! Жаңа мақалаларға дұрыс санат қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:48, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Саламатсызба! Санаттар дұрыс тұрған жоқ па? [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::''Мағрипа Итбаева'', ''Бибігүл Бүркітқызы Аққожина'' санат қойдым және басқа санатқа ауыстырдым. Нақты болу керек, туған/қайтыс болған даталар саналмайды (олар онсыз да қойылады) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Мақала  ==

Кеш жарық! мақалаңыз тексерістен өту керек. Санатыңыз сол баяғы, туған даталарды қолмен толтырудың қажеті жоқ. Бастысы үлгі дұрыс толтыру керек. Қайталаймын, бірақ сол қалпы. жақсы [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:04, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)

== Дженнифер Лоуренс ==

1. ешқандай санат қойылмады 2. Кісі есімі ТМД елдерінен басқа аты мен тегі ғана жазылады 3. Үлгі толық толтырмаған (актриса, туғанжері деген үлгілер қолданса болады) 4. Неге кейбір сөздер орысша? Өзіңіз бастаған мақаланы неге толық аяқтамасқа. Айтпақшы фейсбукта қазуикиде жалған мәліметтер көп деген сілтемені телеграм тобына жіберген. Жауапкершілік болу керек, мыңдаған адам оқиды. Сыныптың немесе мұғалім алдында көрсететін нәрсе емес, жалпы. Ойым мыңдаған осындай тексерілмеген мақалаларды жедел жоюға ұсындым. Олай сапасыз болғаннан гөрі, жоқ болғаны жақсы [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

:Қайырлы таң. Менің мақалам емес [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 06:31, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

== Медаль ==

Кеш жарық! медальдар мақаласында сурет енін кішірейту керек. Үлкен болып тұр [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:40, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

:бүкілін 210рх ке дейін кішірейіттім /§ [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 21:53, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)
::Рахмет! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:17, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:14, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== [[Қазақ_болыстары_тізімі#Ақмола_облысы]] ==

Темеш болыстары туралы мақала жазуға шақырамын.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 17:36, 2026 ж. шілденің 9 (+05)

:Түсінбей қалдым, ол не мақалалар [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 17:40, 2026 ж. шілденің 9 (+05)</text>
      <sha1>gj17122htf1exg6shkss89uwpjp7ug7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ болыстары тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763693</id>
    <revision>
      <id>3627982</id>
      <parentid>3627403</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Семей облысы */</comment>
      <origin>3627982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86638" sha1="803kc4otfg0f5zhue27zx1ox2osvm73" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың &quot;ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века&quot; (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қарқаралы уезі]]
|-
| 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| арғын:қаракесек(майқы, бошан, қамбар), қанжығалы; керей (абақ: жастабан), қожа,  жетіру(табын, телеу, тама), алшын,
|-
| 2. || Темірші|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар); қырғыз, қожа, қоңырат, жетіру(табын), найман, үйсін?
|-
| 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| арғын:қаракесек(шұбыртпалы, бошан); уақ
|-
| 4. || Абыралы|| арғын:қаракесек(бошан, жалықпас, қамбар), қуандық(алтай), сүйіндік; төре , қожа, қырғыз, жетіру(жағалбайлы), қаңлы(ырғақты), қыпшақ
|-
| 5. || Сарытау || арғын:қаракесек(бошан)
|-
| 6. || Қу|| арғын: қаракесек(бошан), тарақты; қыпшақ, жетіру(тама)
|-
| 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| арғын: қаракесек(бошан), тарақты; үйсін?
|-
| 8. || Кент || арғын: қаракесек(танас), қарауыл, қанжығалы; уақ(сіргелі), жетіру(рамадан, табын, жағалбайлы), найман(көкжарлы), төлеңгіт, қожа, қырғыз
|-
| 9. || Едірей || арғын:қаракесек(бошан)
|-
| 10. || Қотанбұлақ || арғын(тобықты), керей, қыпшақ, төре
|-
| 11. || Берікқара || арғын: қаракесек(танас), қуандық(алтай, темеш); төре, төлеңгіт, найман(садыр), жалайыр, жетіру (тама, рамадан, телеу), қырғыз(накыс)
|-
| 12. || Бөрілі || арғын: қаракесек(жалықпас, бошан)
|-
| 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| арғын: қаракесек 97,7% (майқы, бошан); төре, қожа, төлеңгіт, жетіру(табын, тама), керей
|-
| 14. || Шұбартау|| арғын: қуандық(алтай), қаракесек; төре, қырғыз(саяк), төлеңгіт
|-
| 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || арғын: қаракесек(бошан); төре, төлеңгіт
|-
| 16. || Дегелең|| арғын: қаракесек(бошан, майқы), тобықты, сүйіндік, тарақты; жетіру(жағалбайлы), төре, қаңлы(ырғақты), қожа
|-
| 17. || Ақсары|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар), қуандық(алтай, темеш), қанжығалы, тарақты; керей, жетіру(рамадан), қырғыз, қожа, төре, төлеңгіт
|-
| 18. || Балқаш|| арғын(тобықты)
|-
| 19. || Ақбота|| арғын: қаракесек(бошан, жалықпас), сүйіндік, қуандық; қожа, төре, төлеңгіт, уақ, қыпшақ
|-
| 20. || Дағандел|| арғын(қаракесек, тобықты, тарақты), керей(абақ, ашамайлы), найман(садыр)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Семей уезі]]
|-
| 1. || Кеңтүбек || найман(бура), арғын(тарақты, бәсентиін), уақ
|-
| 2. || Айғыржал || найман(бура), уақ, төре, арғын(бәсентиін)
|-
| 3. || Семізтау || найман(бура, терістаңбалы), арғын(тобықты), төре
|-
| 4. || Қоқан|| уақ, арғын(тобықты, қуандық, тарақты), найман(бура, матай, терістаңбалы, …)
|-
| 5. || Аршалы || арғын(қанжығалы, тарақты), уақ, керей(ашамайлы), найман(бура, көкжарлы, матай, қаракерей)
|-
| 6. || Шаған || арғын(тобықты, тарақты), жетіру(табын, тама), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, қаңлы, керей
|-
| 7. || Бұғылы || арғын(тобықты), төре, қожа, керей
|-
| 8. || Шыңғыс || арғын(тобықты), уақ, керей, қожа
|-
| 9. || Мұқыр || арғын(тобықты), найман(қаракерей)
|-
| 10. || Енрікей || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре, шалақазақ, қожа, шанышқылы, қырғыз
|-
| 11. || Қандығатай || найман(қаракерей), шалақазақ,
|-
| 12. || Қызылмола? || арғын(тобықты), уақ, керей, жетіру(тама), қожа, найман(бура, қаракерей),
|-
| 13. || Делбегетей || найман(қаракерей, терістаңбалы, бура, матай)
|-
| 14. || Сейтен || уақ(жансары, бидалы, шоға,…) найман, қожа арғын(қаракесек, бәсентиін, сүйіндік,…), керей
|-
| 15. || Малыбай || уақ(жансары), керей(ашамайлы), арғын(қаракесек, сүйіндік…)
|-
| 16. || Бесқарағай || уақ, арғын(бәсентиін, қаракесек, сүйіндік), төре, керей, найман(бура, терістаңбалы, ергенекті, сарыжомарт), шанышқылы, қожа
|-
| 17. || Александров || арғын, уақ, найман, керей
|-
| 18. || Аққұм || уақ, найман(бура, терістаңбалы,…), жетіру(табын), арғын(қаракесек, бәсентиін)
|-
| 19. || Белағаш || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман(терістаңбалы,.), уақ, керей, жетіру(жағалбайлы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Өскемен уезі]]
|-
| 1. || Шар || найман(бура, сарыжомарт), қыпшақ
|-
| 2. || Сұлусары || төре, төлеңгіт, найман(бура, қаракерей, матай)
|-
| 3. || Қалба || найман(қаракерей, бура, матай, терістаңбалы, сарыжомарт)
|-
| 4. || Айыртау || найман(терістаңбалы, қаракерей)
|-
| 5. || Ұлан || найман(терістаңбалы, қаракерей), керей(абақ), уақ, төлеңгіт
|-
| 6. || Себін || найман(сарыжомарт, қаракерей, көкжарлы)
|-
| 7. || Тарғын || найман(сарыжомарт, көкжарлы)
|-
| 8. || Құлұжүн  || найман(матай, көкжарлы), шалақазақ
|-
| 9. || Күршім || найман(көкжарлы, бура), төлеңгіт
|-
| 10. || Үркер || найман(көкжарлы, қаракерей, бура,) керей, шалақазақ
|-
| 11. || Алтай || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы)
|-
| 12. || Шанғыстай|| найман (қаратай, көкжарлы), керей(абақ)
|-
| 13. || Нарым || найман(көкжарлы, қаракерей, матай)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Павлодар уезі]]
|-
| 1. || Ақкелін || арғын(сүйіндік, бегендік), төре, қожа
|-
| 2. || Ақкөл || арғын(қанжығалы, шегендік), төре, уақ, қыпшақ(бұлтың)
|-
| 3. || Ақбеттау || арғын(сүйіндік, бәсентиін, шегендік, бегендік), жетіру(телеу), уақ
|-
| 4. || Ақсу || арғын(бәсентиін, қанжығалы, сүйіндік), қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ
|-
| 5. || Алқакөл|| арғын(бәсентиін, сүйіндік), найман(бура), жетіру(телеу)
|-
| 6. || Алтыбай || арғын(бәсентиін, сүйіндік, қанжығалы) найман(бура), қыпшақ(құлан, бұлтың)
|-
| 7. || Атакөз || арғын(сүйіндік)
|-
| 8. || Баянауыл || арғын(сүйіндік, бәсентиін)
|-
| 9. || Далба || арғын(сүйіндік, бегендік)
|-
| 10. || Қарамола || арғын(бегендік, сүйіндік)
|-
| 11. || Қызылағаш || қыпшақ(бұлтың), керей(ашамайлы), арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт
|-
| 12. || Қызылтау || арғын(сүйіндік, шегендік, қаракесек)
|-
| 13. || Маралды || арғын(бәсентиін), төре, төлеңгіт, найман(бура)
|-
| 14. || Теренкөл|| уақ(абрай, ажибек, шоға), керей(ашамайлы), қыпшақ(бұлтың), найман(бура), арғын(бәсентиін, бегендік, қанжығалы, сүйіндік)
|-
| 15. || Ұрық|| арғын(бәсентиін, тарақты, қанжығалы, қаракесек, сүйіндік, бегендік), қыпшақ(бұлтың, құлан), найман(бура)
|-
| 16. || Шақшан || арғын(қанжығалы, сүйіндік, бәсентиін)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Зайсан уезі]]
|-
| 1. || Қалжыр || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре
|-
| 2. || Майтерек || найман(қаракерей, терістаңбалы), арғын(тобықты), қожа, шанышқылы,
|-
| 3. || Қара Ертіс || найман(тортуыл)
|-
| 4. || Кендірлік || керей(абақ), уақ, найман, шалақазақ
|-
| 5. || Маңырақ || найман(қаракерей, тортуыл), уақ, жетіру(табын), керей, қыпшақ, төре, қожа, төлеңгіт, туркпен, алшын?
|-
| 6. || Шілікті || найман(қаракерей, тортуыл), төре, төлеңгіт, уақ
|-
| 7. || Шорғын || найман(қаракерей)
|-
| 8. || Терісайрық || найман(қаракерей), төре
|-
| 9. || Хабар асу || найман(қаракерей)
|-
| 10. || Құмкөл|| найман(қаракерей)
|-
| 11. || Базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ
|-
| 12. || Нарын || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ, арғын(тарақты)
|-
| 13. || Қарабөген || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт
|-
| 14. || Лабы || найман(қаракерей)
|-
| 15. || Богасов || найман(қаракерей), шанышқылы
|-
| 16. || Өкпекті || найман(қаракерей, бура, терістаңбалы), төре, арғын(тобықты, тарақты), уақ, керей, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, калмак, қырғыз, сарт, қожа
|-
| 17. || Баспан-базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт
|}

== [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Лепсі уезі]]
|-
| 1. || Ақшәулі || найман (қаракерей), керей, төре, қожа жетіру(рамадан, телеу), үйсін(ошақты)?
|-
| 2. || Аягөз|| найман(қаракерей), төлеңгіт, керей, қожа
|-
| 3. || Арғанаты || найман(қаракерей), керей, жетіру(телеу), арғын(тарақты)
|-
| 4. || Тауқұм Балқаш || найман(қаракерей), арғын, төлеңгіт
|-
| 5. || Мырзатай-Қарасу || найман(қаракерей)
|-
| 6. || Үржар|| найман(қаракерей)
|-
| 7. || Барлық || найман(қаракерей, матай), арғын(тарақты), шалақазақ, төре, төлеңгіт
|-
| 8. || Еміл || найман(қаракерей, тортуыл), керей, шалақазақ
|-
| 9. || Алакөл || найман(қаракерей)
|-
| 10. || Шарбақты || найман(қаракерей),қожа, керей, қырғыз
|-
| 11. || Мақаншы-Садыр || найман(садыр), керей, қоңырат, уақ, жалайыр
|-
| 12. || Балқаш-Лепсі || найман(садыр, матай), төре
|-
| 13. || Қысқаш-Садыр || найман(садыр), төре, төлеңгіт
|-
| 14. || Мәмбетай-Қысқаш || найман(садыр, қаракерей), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Батыс Шынжылы  || найман(қаракерей, матай), төре, төлеңгіт
|-
| 16. || Шынжылы || найман(қаракерей), уақ, төре, қыпшақ
|-
| 17. || Каракольская || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Пішпек уезі]]
|-
| 1. || Жаныс || дулат(жаныс), шапырашты(есқожа), сіргелі(байжігіт)
|-
| 2. || Чумышевская || дулат (ботпай)
|-
| 3. || Шығыс Ырғайты|| дулат(жаныс)
|-
| 4. || Қалғұты || дулат(жаныс)
|-
| 5. || Жыланкөз || дулат(жаныс, ботпай), шапырашты
|-
| 6. || Ботпай || дулат(ботпай)
|-
| 7. || Қыбырай || дулат(жаныс)
|-
| 8. || Жаңа-Шу || дулат(ботпай)
|-
| 9. || Шу || дулат(ботпай, сиқым)
|-
| 10. || Сиқым || дулат(сиқым, жаныс), төре, төлеңгіт
|-
| 11. || Дулат || дулат(жаныс, шымыр)
|-
| 12. || Көкірек || дулат(шымыр, жаныс, сиқым)
|-
| 13. || Қарабұлақ || шапырашты(есқожа)
|-
| 14. || Сұқылық || дулат(сиқым)
|-
| 15. || Сусамыр || дулат(сиқым)
|-
| 16. || Қарабалта|| дулат(жаныс)
|-
| 17. || Ысық-Ата || дулат(жаныс)
|-
| 18. || Сарыбағыш || арғын
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қапал уезі]]
|-
| 1. || Басқан-Сарқанд || найман(матай, садыр), төре, төлеңгіт, арғын(қаракесек)
|-
| 2. || Төменгі-Ақсу|| найман(матай, садыр), қыпшақ, арғын
|-
| 3. || Таулы-Ақсу || найман(матай)
|-
| 4. || Бүйен-Ақсу || найман(матай)
|-
| 5. || Балғалы || жалайыр(балғалы, байшегір, қайшылы), албан, дулат, шапырашты, арғын(қаракесек), ысты
|-
| 6. || Чолаковская || жалайыр(акбиюм, карашапан), төре, төлеңгіт , торкпен, найман, уақ
|-
| 7. || Андас || жалайыр(андас, оракты)
|-
| 8. || Таз || жалайыр(күшік, сыпатай), қырғыз
|-
| 9. || Алтынемел|| қаңлы(каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, арғын, жалайыр, найман, төре, керей, қырғыз, дулат(ботпай), суан, албан,
|-
| 11. || Төменгі-Қаратал|| жалайыр(андас, күшік), төре, төлеңгіт, қырғыз, ысты, керей, дулат(жаныс, ботпай), алшын?
|-
| 12. || Таулы-Жалайыр|| жалайыр(мырза, андас, сыпатай), албан, дулат, шапырашты, қырғыз
|-
| 13. || Жоғары-Қаратал|| жалайыр(сиыршы, мырза), төре, төлеңгіт, дулат(ботпай), шапырашты, ысты
|-
| 14. || Сарытау|| найман(матай), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Арасан || найман(матай, садыр), арғын(қаракесек), төлеңгіт, керей, қарақалпақ, қыпшақ
|-
| 16. || Күлдей-Жұмай || найман(матай)
|-
| 17. || Ак-ичкинская || найман(матай)
|-
| 18. || Мырза|| жалайыр(мырза, сиыршы, андас), арғын, шалақазақ
|-
| 19. || Сыпатай || жалайыр(мырза, сыпатай)
|-
| 20. || Ши || жалайыр(андас, карашапан, қалпе, орақты)
|-
| 21. || Южно-прибалхашская || жалайыр(арыктыным, байшегір), дулат, төре, сіргелі
|-
| 22. || Күшік || жалайыр(күшік, оракты, сыпатай), қыпшақ, төре, төлеңгіт, дулат
|-
| 23. || Бүйен-Қоянды|| найман(матай, садыр), қоңырат, қаңлы, шапырашты, арғын
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жаркент уезі]] 
|-
| 1. || Иванов || албан(сары: досалы, шоған)
|-
| 2. || Құрман || албан(сары: бозым)
|-
| 3. || Шелек || албан(шыбыл: қызылбөрік)
|-
| 4. || Торайғыр || албан(сары: бозым)
|-
| 5. || Меркі || албан(сары: бозым)
|-
| 6. || Алжан || албан(сары: алжан)
|-
| 7. || Кеген || албан(сары: сегізсары, алжан, айт)
|-
| 8. || Айт || албан(сары: айт)
|-
| 9. || Бөдеті || албан(сары: сегізсары, қалжан)
|-
| 10. || Қожмамбет|| албан(сары:қожбанбет)
|-
| 11. || Қоңырбөрік || албан(шыбыл: қоңырбөрік)
|-
| 12. || Сары-тоғай || албан(сары: айт)
|-
| 13. || Бурақожыр || суан(тоқарыстан), қырғыз, уақ, сарыүйсін, найман
|-
| 14. || Тугурекская || албан(сары: айт; шыбыл: қоңырбөрік, қызылбөрік), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Тұрдымбет || суан(тоқарыстан)
|-
| 16. || Тоқарыстан || суан(тоқарыстан)
|-
| 17. || Байтүгей|| суан(байтүгей)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Верный уезі]]
|-
| 1. || Шығыс-Талғар|| дулат(жаныс, ботпай, шымыр), шапырашты, албан(сары), шалақазақ
|-
| 2. || Батыс-Талғар|| дулат(жаныс), албан(сары), шапырашты(асыл)
|-
| 3. || Үлкен Алматы || дулат(жаныс, ботпай, шымыр)
|-
| 4. || Кіші Алматы || дулат(шымыр, сиқым), ысты(ойық), шапырашты(есқожа, асыл)
|-
| 5. || Шамалған||дулат(жаныс, сиқым, ботпай), ысты(ойық), шапырашты(асыл, есқожа), албан(шыбыл)
|-
| 6. || Қызылбөрік || албан(шыбыл)
|-
| 7. || Сөгіті || албан(сары), қаңлы
|-
| 8. || Бақай || қаңлы, албан(сары),
|-
| 9. || Түрген|| шапырашты(асыл, шыбыл, есқожа), дулат(ботпай), төре, төлеңгіт
|-
| 10. || Шапырашты || шапырашты(асыл, есқожа, екей), ысты(ойық)
|-
| 11. || Жайылмыш || дулат(жаныс, шымыр), шапырашты(айкым),
|-
| 12. || Қарғалы|| шапырашты(айкым)
|-
| 13. || Ұзынағаш || шапырашты(екей, айкым, есқожа), арғын(қаракесек)
|-
| 14. || Шығыс Қастек || шапырашты(есқожа), арғын(қаракесек), қырғыз
|-
| 15. || Батыс Қастек || шапырашты(есқожа), ысты
|-
| 16. || Тайторы || шапырашты(емыл), дулат(жаныс)
|-
| 17. || Ырғайты || дулат(жаныс), жалайыр(андас), шапырашты(шыбыл)
|-
| 18. || Қордай || дулат(жаныс), жалайыр(күшік)
|-
| 19. || Ботпай || дулат(ботпай, сиқым), қоңырат(құлшығаш)
|-
| 20. || Күрті || шапырашты(асыл, шыбыл)
|-
| 21. || Мойынқұм|| сарыүйсін(қалша)
|-
| 22. || Сарытауқұм || сарыүйсін(жакып), қаңлы(караманас), шанышқылы(саңырау) жалайыр(қалпе), найман, қыпшақ, жетіру(тама), арғын(тобықты), дулат(ботпай, шымыр, жаныс), шақшам, ысты
|-
| 23. || Төменгі Іле || ысты(ойық), дулат(сиқым)
|-
| 24. || Жаңа Іле || ысты(ойық), жалайыр(байшегір)
|}

== [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақмола уезі]]
|-
| 1. || Ақтау|| арғын(қуандық:алтай; қанжығалы), қыпшақ, қоңырат, төре, қырғыз
|-
| 2. || Спасск || арғын(қуандық:алтай), төре, төлеңгіт
|-
| 3. || Нұра||  арғын(қуандық:темеш, бөрші; сүйіндік), қырғыз, жалайыр, қыпшақ, төре, төлеңгіт
|-
| 4. || Ақмола|| қыпшақ(бұлтың, кольденен, қарабалық, құлан, торы), арғын(қуандық: алтай, қарпық, темеш; бегендік; атығай; қанжығалы; тарақты; қаракесек), керей, қырғыз, жетіру(жағалбайлы, табын)
|-
| 5. || Моншақты || керей(ақсары, құрсары, балта), арғын(бегендік), қыпшақ, жетіру(рамадан), төре, төлеңгіт,
|-
| 6. || Қызыл-Топырақ || керей(құрсары, тезегай), уақ
|-
| 7. || Есіл || қыпшақ(бұлтың, қарабалық, құлан), арғын(атығай; қуандық, қанжығалы; шегендік, бегендік, қаракесек;), найман, қырғыз, жетіру(керейіт)
|-
| 8. || Қарағаш|| арғын(қуандық, тарақты, бәсентиін), найман, қыпшақ, қожа, керей, қырғыз
|-
| 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || арғын(қуандық, тарақты, қаракесек, қарауыл, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, найман, уақ, қыпшақ
|-
| 10. || Нілді|| арғын(қуандық, атығай, қарауыл) төре, төлеңгіт, қожа
|-
| 11. || Қоржынкөл||  арғын(қанжығалы, қуандық, сүйіндік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, уақ
|-
| 12. || Ортау|| арғын(қуандық:алтай)
|-
| 13. || Жыланды|| арғын(қуандық:қарпық; бәсентиін, қаракесек, қыпшақ(құлан)
|-
| 14. || Ереймен|| арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Атасу|| арғын(қуандық: алтай)
|-
| 16. || Сораң|| арғын(қуандық, қаракесек, тарақты)
|-
| 17. || Мұңлы || арғын(қуандық, қаракесек, тарақты), жетіру(тама)
|-
| 18. || Қорғалжын|| арғын(қуандық,тарақты)
|-
| 19. || Шу|| арғын(қуандық, қаракесек), жетіру(тама)
|-
| 20. || Сарыөзен|| арғын(тарақты, қуандық)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Омбы уезі]]
|-
| 1. || Черлакская || қыпшақ(құлан, бұлтың, қарабалық), төре,төлеңгіт
|-
| 2. || Покров || керей(ақсары, құрсары, балта), төре, төлеңгіт, қожа, қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ, жетіру(жағалбайлы) арғын(атығай, қанжығалы, қуандық, шегендік)
|-
| 3. || Омбы || арғын(атығай, бағыс, баба, матей, булек, шага; қанжығалы, қарауыл), қыпшақ(құлан), жетіру(табын), найман, қожа
|-
| 4. || Қорған|| керей(құрсары, ақсары), арғын(атығай), қожа, калмак
|-
| 5. || Николаев || арғын(қарауыл, қанжығалы), қаңлы, қожа
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Көкшетау уезі]]
|-
| 1. || Шалқар|| арғын(қарауыл, қаракесек)
|-
| 2. || Мезгіл || арғын(қарауыл, атығай, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қарақалпақ
|-
| 3. || Көкшетау|| арғын(атығай, қарауыл), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз, жетіру(телеу)
|-
| 4. || Восточная || арғын(қарауыл), қаңлы, шанышқылы, қарақалпақ, төре, төлеңгіт, қыпшақ, жетіру(телеу)
|-
| 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| керей(ақсары), жалайыр, қырғыз, шапырашты, төре, дулат, төлеңгіт, әлімулы, арғын(атығай), жетіру(телеу)
|-
| 6. || Карачинская || арғын(қарауыл, атығай), қырғыз
|-
| 7. || Зеренді ||  арғын(қарауыл, қаракесек, қуандық), уақ жетіру(керейіт), қырғыз, төре
|-
| 8. || Жыланды || арғын(қарауыл)
|-
| 9. || Айыртау ||арғын(атығай, бәсентиін), төре, төлеңгіт, дулат(шымыр) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Атбасар уезі]]
|-
| 1. || Ұлытау|| найман(бағаналы)
|-
| 2. || Атбасар || арғын(бегендік, қарауыл, қуандық, тобықты, шегендік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз
|-
| 3. || Теңіз|| арғын(қуандық, сүйіндік, бегендік), жетіру(тама)
|-
| 4. || Терісаққан|| арғын(қуандық, сүйіндік, қаракесек), қожа
|-
| 5. || Кзылкульская || арғын(сүйіндік, қуандық, қарауыл, қаракесек), қырғыз
|-
| 6. || Кентубекская || найман(бағаналы), арғын(қарауыл, тарақты)
|-
| 7. || Жарқайын|| найман(бағаналы, балталы, көкжарлы), арғын(қарауыл), қожа
|-
| 8. || Кеңгір|| найман(бағаналы)
|-
| 9. || Кумконырская || найман(бағаналы, балталы), жетіру(тама), қожа
|-
| 10. || Сарысу || найман(бағаналы, балталы), қожа
|-
| 11. || Жезді|| найман(бағаналы)
|-
| 12. || Айнакөл || найман(бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Петропавл уезі]]
|-
| 1. || Станов || керей(құрсары, сибан, тезегай, балта, көшебе, ақсары, еменалы), уақ(шоға), арғын(атығай)
|-
| 2. || Преснов || керей(балта, көшебе, сибан, ақсары, тезегай), уақ(сарман, шоға, бидалы, жансары, шайкөз, баржақсы), төре, төлеңгіт
|-
| 3. || Құсмұрын || керей(ақсары, сибан), уақ(бидалы, жансары, баржақсы, еренши)
|-
| 4. || Пресногорьков || керей(сибан), уақ(жансары, шайкөз, баржақсы),төре, төлеңгіт, жетіру(телеу)
|-
| 5. || Полуденская || арғын(даут:баба, құдайберді-бәйімбет; қарауыл, қаракесек), керей, уақ, қожа
|-
| 6. || Тайынша || арғын(даут:бабасан, атығай)
|-
| 7. || Петропавлов || арғын(даут:құдайберді-бәйімбет, койлы-атығай, атығай, қарауыл), жетіру(керейіт)
|-
| 8. || Средняя || арғын(қанжығалы), қыпшақ(торайғыр, бұлтың)
|}

== [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақтөбе уезі]]
|-
| 1. || Бестамақ || әлім(қаракесек, шөмекей, шекті, кете), жетіру(табын, тама, жағалбайлы), ноғай
|-
| 2. || Бөрте || жетіру(тама, табын, кердері), төре, уақ, қырғыз, әлім(шекті, қаракесек, төртқара, шөмекей, кете), баулы(алаша), қожа
|-
| 3. || Елек || жетіру(тама, табын)
|-
| 4. || Қарақобда || әлім(кете, шекті, қаракесек), уақ, жетіру(табын, тама, кердері), төре, төлеңгіт
|-
| 5. || Қобда || жетіру(табын, тама)
|-
| 6. || Бөрлі || әлім(шекті, қаракесек, кете), жетіру(тама, кердері), қожа
|-
| 7. || Қаратоғай || жетіру(табын, тама), әлім(шекті)
|-
| 8. || Тұзтөбе || жетіру(табын, тама, кердері), әлім(кете, шекті), уақ, төре, төлеңгіт
|-
| 9. || Ойсылқара || жетіру(тама, жағалбайлы), әлім(шекті, қаракесек,), байұлы(алтын, жаппас), төре, төлеңгіт
|-
| 10. || Ақтөбе || жетіру(тама, табын, жағалбайлы), уақ, төре, әлім(кете, қаракесек, шөмекей, шекті), төлеңгіт,
|-
| 11. || Теректі || жетіру(жағалбайлы, тама), төре, қожа әлім (кете, шөмекей, шекті),
|-
| 12. || Аралтөбе || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), арғын, байұлы(жаппас), әлім(шөмекей, кете, шекті, төртқара, қаракесек)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Торғай уезі]]
|-
| 1. || 1 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 2. || 2 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 3. || Тосын || арғын(елемес: даут, ермен), байұлы(жаппас, алтын), керей(ашамайлы)
|-
| 4. || Майқара, Майқарау || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 5. || Шұбалаң || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 6. || Қарақоға || арғын(елемес: даут, ермен) төре, төлеңгіт, керей, жетіру(телеу), байұлы(жаппас), найман(бағаналы)
|-
| 7. || Сарықопа || қыпшақ(құлан, ұзын), арғын(ермен, даут)
|-
| 8. || Қараторғай || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 9. || Сарыторғай || қыпшақ(колденен, құлан, торайғыр, ұзын)
|-
| 10. || Аққұм || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 11. || Қайдауыл || қыпшақ(қарабалық, ұзын, торайғыр, құлан) байұлы(жаппас), жетіру(тама)
|-
| 12. || Қызылжыңғыл || қыпшақ(торайғыр, құлан), жетіру(тама), найман(бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ырғыз уезі]]
|-
| 1. || Талдық || әлім(төртқара), жетіру(жағалбайлы:малатау)
|-
| 2. || Бақсай || әлім(төртқара)
|-
| 3. || Қызылжар || әлім(төртқара)
|-
| 4. || Аманкөл || әлім(шөмекей)
|-
| 5. || Кенжеғара || әлім(шөмекей)
|-
| 6. || Тәуіп || әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алтын)
|-
| 7. || Теректі || әлім(төртқара)
|-
| 8. || Толағай || әлім(төртқара)
|-
| 9. || Темірастау || әлім(төртқара, шекті)
|-
| 10. || Қарасай || әлім(шекті, қаракесек)
|-
| 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || әлім(шекті), қырғыз
|-
| 12. || Қабырға || әлім(қаракесек, шекті)
|-
| 13. || Ордақонған || әлім(шекті)
|-
| 14. || Құланды || әлім(шекті), уақ
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қостанай уезі]]
|-
| 1. || Меңдіқара || керей(танат, балта, тезегай), төре
|-
| 2. || Кеңарал || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр, ұзын), төре, төлеңгіт, жетіру(тама, табын), байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Обаған || арғын(ермен:шагыр), керей, қыпшақ
|-
| 4. || Арақарағай || қыпшақ(торайғыр, ұзын, кольденен, қарабалық), байұлы(жаппас), жетіру(телеу), керей, төре
|-
| 5. || Қарабалық || қыпшақ(кольденен, қарабалық, бұлтың, торайғыр, ұзын), жетіру(табын), байұлы(жаппас, алтын), қожа
|-
| 6. || Аманқарағай || арғын(бәсентиін, ермен :шагыр), төре, қожа, төлеңгіт, қыпшақ(қарабалық, кольденен), керей, төре, байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Дәмбар || қыпшақ(қарабалық, торайғыр), байұлы(жаппас) жетіру(жағалбайлы, тама)
|-
| 8. || Бестөбе || байұлы(жаппас, алтын, байбақты, шеркеш, алаша), жетіру(телеу, тама), шанышқылы, үйсін?
|-
| 9. || Жітіқара || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), байұлы(алаша, жаппас)
|-
| 10. || Сарыой || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр), арғын, әлім(шөмекей), байұлы(жаппас, алтын), жетіру(телеу, табын)
|-
| 11. || Құмақ || жетіру(жағалбайлы), төре
|-
| 12. || Шұбар || қыпшақ(қарабалық, кольденен), байұлы(жаппас), жетіру(рамадан, телеу), арғын(ермен : қырықмылтық), қожа
|-
| 13. || Желқуар || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 14. || Сүйіндік || жетіру(жағалбайлы), төре
|}

== [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | [[Орал уезі]]
|-
| 1. || Соболев || жетіру(кердері, тама),…
|-
| 2. || Красноуметская || жетіру(кердері, тама),…
|-
| 3. || Благодарнов || жетіру(табын, тама)
|-
| 4. || Мустаевская || жетіру(табын),…
|-
| 5. || Мухрановская || жетіру(табын), …
|-
| 6. || Кирсановская || жетіру(тама),…
|-
| 7. || Рубежинская || жетіру(тама),…
|-
| 8. || Теректі || жетіру(кердері),…
|-
| 9. || Қароба|| жетіру(кердері, табын), төлеңгіт
|-
| 10. || Бөрлі|| жетіру(тама, табын)
|-
| 11. || Шыңғырлау|| жетіру(тама)
|-
| 12. || Қарашығанақ || жетіру(табын), байұлы(таз, ысық)
|-
| 13. || Жымпиты|| байұлы(байбақты, тана)
|-
| 14. || Шілік || жетіру(табын)
|-
| 15. || Қарағаш || жетіру(табын)
|-
| 16. || Круглоозерновская || жетіру(табын, кердері),…
|-
| 17. || Каменская || байұлы(беріш, алаша, байбақты), жетіру(кердері, табын)
|-
| 18. || Шежін || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, ысық, беріш), жетіру(кердері)
|-
| 19. || Жиренқопа || жетіру(табын, тама), әлім(кете)
|-
| 20. || Шіжерті || байұлы(байбақты, масқар, тана)
|-
| 21. || Иіртек || жетіру(табын, тама),…
|-
| 22. || Студеновская || жетіру(табын), … 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Гурьев уезі]]
|-
| 1. || Тайсойған || байұлы(адай, беріш), жетіру(кердері)
|-
| 2. || Қызылқоға || байұлы(таз, есентемір, шеркеш, адай)
|-
| 3. || Кермеқас || байұлы(таз, есентемір)
|-
| 4. || Қарабау|| байұлы(беріш, есентемір)
|-
| 5. || Есбол || байұлы(беріш)
|-
| 6. || Сімбірті || байұлы(беріш, адай), төре, қожа
|-
| 7. || Гурьев || байұлы(шеркеш)
|-
| 8. || Қаратөбе || байұлы(алаша, ысық)
|-
| 9. || Былан || байұлы(ысық, шеркеш)
|-
| 10. || Қарабайлы || әлім(кете), байұлы(ысық)
|-
| 11. || Жаршық|| байұлы(таз), қожа
|-
| 12. || Ембі || байұлы(таз)
|-
| 13 ||  Ақбас|| байұлы(таз, шеркеш)
|-
| 14. || Ембі-Атырау || байұлы(таз, адай, алаша)
|-
| 15. || Қарашағыр || әлім(шекті)
|-
| 16. || Ақжал || әлім(кете)
|-
| 17. || Бестөбе || әлім(кете), байұлы(таз)
|-
| 18. || Кулагинская || байұлы(тана, беріш, масқар), әлім(қаракесек)
|-
| 19. || Орловская || байұлы(беріш)
|-
| 20. || Жаманқала || байұлы(беріш)
|-
| 21. || Сарайшық || байұлы(таз, беріш)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ілбішін уезі]]
|-
| 1. || Шаған || жетіру(табын, кердері)
|-
| 2. || Скворкин || жетіру(кердері), байұлы…
|-
| 3. || Бударин || жетіру(кердері), байұлы
|-
| 4. || Жұбанышкөл || жетіру(кердері, тама, табын)
|-
| 5. || Өріктікөл || жетіру(кердері, тама), байұлы(адай)
|-
| 6. || Ілбішін || байұлы(байбақты, тана), жетіру(кердері),….
|-
| 7. || Шалқар|| байұлы(байбақты, тана, адай), жетіру(табын, кердері)
|-
| 8. || Мерген || байұлы(байбақты, беріш, алаша),…
|-
| 9. || Қарасу || байұлы(байбақты)
|-
| 10. || Мәтеш || байұлы(байбақты, беріш, есентемір)
|-
| 11. || Қурайлы || байұлы(байбақты, тана)
|-
| 12. || Өлеңті  || байұлы(байбақты, тана), төре
|-
| 13. || Бұлдырты || байұлы(алаша, тана, масқар), жетіру(табын)
|-
| 14. || Қалдығайты || байұлы(қызылқұрт, тана, алаша, масқар, шеркеш), жетіру(табын), төре
|-
| 15. || Сабынкөл || байұлы(ысық, алаша)
|-
| 16. || Соналы || байұлы(алаша, байбақты)
|-
| 17. || Сламихин || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт, тана, ысық)
|-
| 18. || Карманов || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, алаша)
|-
| 19. || Сахарнов || байұлы(тана, байбақты)
|-
| 20. || Глиненская || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, ысық, шеркеш, алаша)
|-
| 21. || Калмыков || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт)…
|-
| 22. || Индер || байұлы(масқар, беріш, тана, шеркеш, қызылқұрт)
|-
| 23. || Қаракөл || байұлы(ысық)
|-
| 24. || Қызылжар  || байұлы(тана)
|-
| 25. || Жақсыбай || байұлы(алаша, тана, ысық), төре
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Темір уезі]]
|-
| 1. || Қарағанды|| әлім(кете)
|-
| 2. || Қиыл-Ойыл || әлім(кете), қыпшақ
|-
| 3. || Қайыңды || әлім(кете)
|-
| 4. || Жетікөл|| байұлы(ысық, тана, қызылқұрт)
|-
| 5. || Қазыбек || байұлы(ысық, адай, таз, есентемір, тана)
|-
| 6. || Ойыл|| әлім(кете)
|-
| 7. || Құмды-Ойыл || әлім(кете), жетіру(табын)
|-
| 8. || Қалмаққырған || әлім(шекті, кете), жетіру(табын, тама)
|-
| 9. || Жиделі-Сағыз || әлім(кете), байұлы(адай), жетіру(табын, кердері)
|-
| 10. || Темір-Орқаш || әлім(шекті), қырғыз
|-
| 11. || Ембі-Темір || әлім(шекті)
|-
| 12. || Ембі || әлім(шекті)
|-
| 13. || Оймауыт-Желтау || әлім(қаракесек), байұлы(адай)
|-
| 14. || Доңызтау-Аққолқын|| жетіру(табын)
|-
| 15. || Ұлысам || жетіру(табын), байұлы(адай)
|-
| 16. || Қошқарата|| әлім(шекті)
|-
| 17. || Сам-Матай|| жетіру(табын)
|}

== [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Маңғыстау уезі]]
|-
| 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(бұзау)
|-
| 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| байұлы:адай(бұзау) 
|-
| 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| байұлы:адай(мұңал), беріш(күлкеш) 
|-
| 8. || Түрікменадай || байұлы:адай(қосай, құнанорыс, тобыш) 
|-
| 9. || Түрікмен|| байұлы:адай 
|-
| 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Темір уезі
|-
| 1. || [[Бірінші Адай болысы|1 Адай болысы]] || байұлы:адай(балықшы)
|-
| 2. || [[Екінші Адай болысы|2 Адай болысы]]|| байұлы:адай(тобыш)
|-
| 3. || [[ Үшінші Адай болысы|3 Адай болысы]] || байұлы:адай(мұңал)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали жетіру(табын, кердері), байұлы(таз, есентемір, шеркеш, жаппас), қожа. Табынцы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Красноводский уезд Волости и приставства
|-
| 1. || [[Төртінші Адай болысы|4 Адай ]] (вне приставства) || байұлы:адай(қосай)
|-
| 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || байұлы:адай(мұңал)
|-
| 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || байұлы:адай
|-
| 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || байұлы:адай .
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мерв уезі
|-
| 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || байұлы:адай 
|-
| 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || байұлы:адай 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году.
|}

== [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әулиеата уезі]]
|-
| 1. || Ошақты || ошақты (тасжүрек, аталық, қоңыр), шапырашты (шыбыл)
|-
| 2. || Арғын || арғыны:қаракесек(шұбыртпалы, бошан, майқы), бәсентиін
|-
| 3. || Аққолтық || дулат (шымыр)
|-
| 4. || Ойық || ысты (ойық)
|-
| 5. || Шу || жалайыр(қайшылы)
|-
| 6. || Ағашақ || жалайыр (қалпе), сарыүйсін, дулат (шымыр, ботпай) шапырашты(шыбыл, айкым, екей), арғын
|-
| 7. || Ашы || дулат(шымыр), сарыүйсін, қыпшақ, шалақазақ
|-
| 8. || Аспара || дулат(ботпай), шақшам
|-
| 9. || Асы || дулат(шымыр, жаныс), қаңлы, шанышқылы шақшам, сарыүйсін, ошақты, жалайыр(қайшылы)
|-
| 10. || Билікөл || дулат (шымыр, сиқым, жаныс), қаңлы, ошақты, қыпшақ, жалайыр(қайшылы), сіргелі
|-
| 11. || Ботамойнақ-Алмалы || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, шанышқылы, ошақты, шапырашты, керей, жетіру(тама)
|-
| 12. || Мақпал || дулат(сиқым, шымыр)
|-
| 13. || Талас || дулат(сиқым, шымыр), қыпшақ
|-
| 14. || Тастөбе || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, албан, суан, жалайыр(күшік), қоңырат(котенши)
|-
| 15. || Қарабақыр || дулат(жаныс), төре
|-
| 16. || Қарақыстақ || дулат(ботпай, жаныс, сиқым), төре, ошақты
|-
| 17. || Көшеней || дулат(шымыр)
|-
| 18. || Күйік || дулат(шымыр, сиқым, жаныс), ошақты, қаңлы(енке), жетіру(тама)
|-
| 19. || Қорағаты || дулат(ботпай, сиқым)
|-
| 20. || Үшқорған || дулат, жетіру(тама), шалақазақ
|-
| 21. || Құмарық || дулат(сиқым, шымыр), жалайыр(күшік), сіргелі
|-
| 22. || Чонгурская || дулат(сиқым, шымыр), төре,
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Шымкент уезі]]
|-
| 1. || Жаңасу|| ысты (тылик), қожа, жетіру(тама, жағалбайлы)?
|-
| 2. || Жылыбұлақ || сіргелі (қайшылы, тутаңбалы, конирдек, шалдар,..), дулат, төре, төлеңгіт, қыпшақ, қожа
|-
| 3. || Қаракөл || ысты (тылик), қожа
|-
| 4. || Құршу|| жетіру(тама:алип), арғын(тарақты), уақ, керей
|-
| 5. || Шу || жетіру(тама:алип, жогы, жағалбайлы:лез), байұлы(шеркеш:қосым),
|-
| 6. || Қаратау || қоңырат(божбан, жаманбай, алгый), дулат(ботпай) арғын, қаңлы
|-
| 7. || Машат || дулат (сиқым, жаныс, ботпай), жетіру(жағалбайлы)
|-
| 8. || Қарамұрт || дулат(сиқым, ботпай, шымыр), сіргелі, ысты, арғын, ошақты, шапырашты(екей, есқожа), қаңлы, албан,
|-
| 9. || Майлыкент || дулат(шымыр, ботпай, жаныс, сиқым), қыпшақ, шақшам, сіргелі(конирдек), қаңлы
|-
| 10. || Қошқарата|| дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, найман, шақшам, сіргелі(тутаңбалы), қаңлы, қыпшақ
|-
| 11. || Арыс || дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, албан, сіргелі
|-
| 12. || Арыстанды || ысты(тылик, оик), сіргелі
|-
| 13. || Түлкібас || дулат(сиқым, жаныс, ботбай, шымыр), шанышқылы(дархан, санырау, курпик), қаңлы(онбай), шапырашты, сіргелі
|-
| 14. || Боралдай || дулат(шымыр, сиқым, жаныс, ботпай), албан
|-
| 15. || Бадам || дулат(жаныс), жетіру(тама), сіргелі, төре
|-
| 16. || Қазығұрт|| дулат(жаныс, сиқым, шымыр)
|-
| 17. || Ақтөбе || қоңырат(құрбан, жетімдер), найман,
|-
| 18. || Көкшеқұм || қоңырат(саңғыл, маңғытай), шалақазақ
|-
| 19. || Шілік || қоңырат, қыпшақ , керей, арғын
|-
| 20. || Сарыбұлақ || дулат(шымыр, сиқым)
|-
| 21. || Шағатай || қоңырат(божбан, маңғытай), арғын(қаракесек)
|-
| 22. || Ақтас || сіргелі, арғын(тобықты)
|-
| 23. || Байырқұм || қоңырат(жандар)
|-
| 24. || Шаян|| сіргелі(карабатыр, шалдар, байжігіт), ошақты, қожа
|-
| 25. || Хантағы || қоңырат, қаңлы, арғын(қуандық)
|-
| 26. || Ноғайқора || қоңырат(жетымдер, саңғыл, маңғытай, божбан)
|-
| 27. || Бөржар || қоңырат, арғын(қаракесек, тобықты, қуандық, сүйіндік) найман(балталы), төре, төлеңгіт, керей, ысты, қыпшақ, уақ, қожа
|-
| 28. || Сарыкөл || қоңырат(жандар, құлшығаш, оразгелді), жалайыр, қожа
|-
| 29. || Сырдария || қоңырат(байлар), қыпшақ, қожа, жетіру(телеу)
|-
| 30. || Бөген || сіргелі(байлы), ошақты, дулат(ботпай, сиқым), жалайыр, ысты
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қазалы уезі]]
|-
| 1. || Аққыр|| әлім(кете, шөмекей)
|-
| 2. || Ақшатау || әлім(шекті, кете, төртқара)
|-
| 3. || Ақтоғай || әлім(төртқара, шөмекей, шекті, кете), жетіру(кердері)
|-
| 4. || Ақтөбе || әлім(шекті, төртқара)
|-
| 5. || Жамансыр || әлім(шөмекей, кете), байұлы(алтын, алаша), арғын, төре
|-
| 6. || Заңғар || әлім(шөмекей), қожа
|-
| 7. || Қалымбас || әлім(карасакал, төртқара), қожа
|-
| 8. || Қарабастоғай  || әлім(шөмекей ), қожа
|-
| 9. || Қаракөл|| әлім(шекті, қаракесек, шөмекей, төртқара), жетіру(керейіт), байұлы(алтын)
|-
| 10. || Қармақшы || байұлы(алтын, шеркеш), жетіру(табын, керейіт, телеу), әлім(шөмекей), қыпшақ, арғын, төре, төлеңгіт
|-
| 11. || Қостам || әлім(шекті), жетіру(телеу), қожа, төлеңгіт
|-
| 12. || Қуандария || әлім(кете, шөмекей), жетіру(керейіт, телеу, рамадан)
|-
| 13. || Көшербай  || әлім(шөмекей)
|-
| 14. || Мақпал || әлім(шекті, төртқара, кете), жетіру(тама)?
|-
| 15. || Райым || әлім(шекті, шөмекей), төре, төлеңгіт
|-
| 16. || Сарытоғай || әлім(төртқара), қырғыз
|-
| 17. || Шыбынды || әлім(шекті, шөмекей, төртқара)
|-
| 18. || Қорғаншы || әлім(шөмекей, төртқара, шекті), жалайыр
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Перовск уезі]]
|-
| 1. || Айнакөл || байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Аламесек || жетіру(керейіт, тама), ошақты, қожа
|-
| 3. || Байзақ || жетіру(табын, тама)
|-
| 4. || Головачев || қыпшақ, арғын, байұлы(жаппас)
|-
| 5. || Гродеков || қыпшақ
|-
| 6. || Жөлек || қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама), байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| әлім(шөмекей, кете), қожа
|-
| 8. || Қараөзек || арғын, найман, байұлы(жаппас), жалайыр, дулат
|-
| 9. || Кеңтүп  || байұлы(жаппас), қожа
|-
| 10. || Қостам || әлім(шөмекей), қожа
|-
| 11. || Көткеншек  || қожа, төре, төлеңгіт, әлім( шөмекей), байұлы(таз, жаппас),
|-
| 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || жетіру( керейіт, телеу, рамадан), әлім(шөмекей)
|-
| 13. || Маслов || жетіру(табын)
|-
| 14. || Приречная || қоңырат(котенши), найман(матай, садыр), арғын(тарақты), қыпшақ, сунак
|-
| 15. || Сауран || қоңырат(котенши), қожа, қаңлы
|-
| 16. || Скобелев || найман, қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама)
|-
| 17. || Телікөл  || найман, қыпшақ, төре, төлеңгіт
|-
| 18. || Царская || байұлы(жаппас, алаша, алтын), жалайыр, қожа
|-
| 19. || Шаған || байұлы(жаппас, алаша, есентемір, ысық, шеркеш), төре, төлеңгіт, жетіру(телеу), бактияр?
|-
| 20. || Жаңақорған || қоңырат(котенши), сунак, қожа, арғын, ошақты, қаңлы…
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ташкент уезі]]
|-
| 1. || Жетісу || сіргелі, шанышқылы, байұлы(таз), жетіру(телеу)
|-
| 2. || Ақжар || қаңлы, шанышқылы, арғын, дулат, қожа, қоңырат байұлы(алтын)
|-
| 3. || Алтын || қаңлы, шанышқылы, дулат, ошақты, қыпшақ, қарақалпақ, ысты, найман, қатаған, қоңырат, сіргелі, жетіру(рамадан), маңғыт, төре, кият
|-
| 4. || Болат || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, сарыүйсін, жетіру(жағалбайлы), қожа, төре
|-
| 5. || Ниязбек || шанышқылы, қыпшақ, сіргелі, қожа, қаңлы, ошақты, жалайыр, жетіру(жағалбайлы, рамадан), дулат, ысты, арғын(қаракесек), шалақазақ, дурмен
|-
| 6. || Шыназ || жетіру(рамадан, кердері), шанышқылы, дулат, қожа, найман(балгалы), шақшам, сіргелі, керей, ысты, қоңырат, маңғыт, қатаған, құрама
|-
| 7. || '''Ескендір''' || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, дулат
|-
| 8. || Қосқорған || қаңлы, сіргелі, дулат, қоңырат, шақшам
|-
| 9. || Жетікент || сіргелі, шанышқылы, қаңлы, ошақты
|-
| 10. || Зеңгіата|| жетіру(рамадан), қаңлы, шанышқылы, жалайыр,…
|-
| 11. || Қытай-төбе || шанышқылы, қаңлы, сіргелі, қожа, жетіру(тама)
|-
| 12. || Жалелтөбе || шанышқылы, қаңлы, төре, төлеңгіт, қыпшақ
|-
| 13. || Ғайып-төбе || қаңлы, дулат, ошақты, шанышқылы, сіргелі, найман(балгалы), жалайыр, қожа
|-
| 14. || Тойтөбе || шанышқылы, арғын, сіргелі, қаңлы, ысты, дулат, жалайыр, шапырашты, қожа
|-
| 15. || '''Османата''' || шанышқылы, қаңлы, қожа, жетіру(тама), шақшам
|-
| 16. || Майдантал || шанышқылы, қожа, қаңлы, найман, ошақты, жалайыр, жетіру(рамадан, тама), сіргелі, байұлы(адай), ошақты
|-
| 17. || Кенжеғали|| қожа, қаңлы, жалайыр…
|-
| 18. || Піскент || қоңырат, сіргелі
|-
| 19. || Аққорған || қожа, жалайыр, найман, қаңлы, қыпшақ жетіру(керейіт, жагайбайлы),
|-
| 20. || Кәріз || қаңлы, құрама
|-
| 21. || Бөке || жалайыр, байұлы(алтын), қоңырат, шанышқылы, ошақты, қаңлы, жетіру(жағалбайлы, тама),
|-
| 22. || Жаушықұм|| қоңырат, дулат, қаңлы, шанышқылы, сіргелі, жетіру(рамадан), жалайыр(күшік)
|-
| 23. || Шарапхана || жетіру(рамадан), дулат, қоңырат, сарыүйсін, суан, қаңлы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әмудария бөлімі]]
|-
| 1. || Бесжап || жетіру(табын, тама, керейіт), әлім(шекті), қыпшақ(колденен), қаңлы, қожа
|-
| 2. || Дәуқара || әлім(шекті, кете, төртқара, карасакал, қаракесек), арғын(қуандық, қаракесек), төре, төлеңгіт, қожа
|-
| 3. || Ишимская || қоңырат, қаңлы
|-
| 4. || Кегейлі || әлім(шекті), жетіру(табын), кенегес, маңғыт
|-
| 5. || Көккөл || әлім(шекті, төртқара, қаракесек, карасакал, шөмекей), жетіру(табын, тама), қырғыз, төре
|-
| 6. || Көкөзек || қыпшақ (торы, ктай), қоңырат
|-
| 7. || Қоңырат || әлім(шекті, карасакал, шөмекей), жетіру(табын), байұлы(алаша), жалайыр
|-
| 8. || Мыңбұлақ|| әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алаша) жетіру(тама), қыпшақ, қожа
|-
| 9. || Наупыр || жетіру(керейіт, табын), әлім(төртқара, шекті), қыпшақ, найман
|-
| 10. || Нүкіс|| қоңырат, қаңлы, жетіру(табын), қожа, төре әлім(шекті, төртқара), қыпшақ, маңғыт
|-
| 11. || Талдық || жетіру(табын), әлім(төртқара, шекті)
|-
| 12. || Тамды || жетіру(керейіт), әлім(кете, шөмекей, қаракесек), байұлы(алаша)
|-
| 13. || Шымбай || әлім, жетіру(табын), қаңлы, қыпшақ
|-
| 14. || Жаңабазар || әлім(төртқара), кенегес, маңғыт, қыпшақ
|-
| 15. || Би-базар || әлім(шөмекей), жетіру(табын), найман
|-
| 16. || Шейх-Аббас-Уәли || әлім(шөмекей), жетіру(табын, керейіт)
|-
| 17. || Сарыби || жетіру, әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 18. || Төрткөл|| жетіру(керейіт, табын), әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 19. || Шорахан || байұлы(алаша), әлім(шөмекей), жетіру(табын), төре
|}

== [[Хиуа хандығы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|рулық құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хиуа хандығы]]
|-
| 1. || Порсу || әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын)
|-
| 1. || Қожалы || жетіру(табын), байұлы(адай, алаша, таз), әлім(шекті)
|-
| 2. || Қыпшақ || жетіру(табын), қаңлы, байұлы(адай, алаша)
|-
| 3. || Қытай|| жетіру(табын),
|-
| 4. || Қоңырат|| әлім(шекті), байұлы, (адай, алаша), жетіру(табын)
|-
| 5. || Шоманай|| әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын)
|-
| 6. || Көне Үргеніш || әлім, байұлы(адай, алаша), қаңлы,
|-
| 7. || Қият|| қоңырат, әлім, байұлы
|-
| 8. || Гүрлен || жетіру(табын), әлім(төртқара)
|-
| 9. || Маңғыт || жетіру(табын), байұлы Афганистан : қатаған, сарай……….
|}

== [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|ру құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]]
|-
| 1. ||  Нұрата || арғын, қыпшақ, байұлы(адай, таз, жаппас, алаша), (кызылкумский кочевой район) жетіру(табын, жағалбайлы, кердері, керейіт), әлім(кете, шекті,төртқара, шөмекей, қаракесек, карасакал), қатаған, жалайыр, ошақты
|-
| 3. || Кермене || найман, қатаған, қыпшақ, қожа, жалайыр, жетіру(керейіт, тама), байұлы(жаппас)
|-
| 4. || Бұқар|| маңғыт, қоңырат, кенегес, қатаған, найман, қыпшақ, қожа, сеид, жалайыр, алшын?…
|-
| 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || дулат(оймаут), маңғыт, кенегес, найман, қожа, кият, қаңлы
|-
| 6. || Куляб || қоңырат, қатаған, дулат(оймаут) алшын?….
|-
| 7. || Қорғантөбе || қоңырат, маңғыт, найман, әлім, байұлы(адай), жетіру(табын)
|-
| 8. || Кабадианское || қоңырат, найман, байұлы(адай), жетіру(табын)…..
|-
| 9. || Қатыршы  || жалайыр, найман, арғын, маңғыт 
|}

== [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жызақ уезі]]
|-
| 1. || Қорғантөбе || қоңырат, арғын, байұлы(алтын, алаша, таз, жаппас), қыпшақ, қаңлы, жалайыр
|-
| 2. || Қызылқұм || арғын, жалайыр, ошақты, қаңлы, найман, қоңырат, байұлы(жаппас), әлім(шекті), жетіру(табын), шапырашты, маңғыт, қыпшақ
|-
| 3. || Атақорған || қоңырат, арғын(тарақты), жетіру(керейіт, тама), қыпшақ, колеген
|-
| 4. || Фистаулинская || қоңырат, қаңлы…
|-
| 5. || Шардара|| қоңырат,…
|-
| 6. || Синтаб || қоңырат,…
|-
| 7. || Фарыш || қоңырат, қаңлы,…
|-
| 8. || Богдан || қоңырат, қаңлы,…
|-
| 9. || Көктөбе || қоңырат, арғын…
|-
| 10. || Өзбек || қаңлы,…
|-
| 11. || Жаңақорған || жалайыр, қаңлы, қатаған, қоңырат, найман
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хожант уезі]]
|-
| 1. || Ержар || қоңырат, жетіру(рамадан), әлім (қаракесек)
|-
| 2. || Сабат || найман, жетіру(рамадан, кердері)
|-
| 3. || Орал || қаңлы, жетіру(рамадан) Катта-курганский уезд
|-
| 1. || Төрткөл || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), шапырашты, найман, қоңырат, байұлы
|-
| 2. || Жарбасы || жалайыр, қаңлы
|}

== Тобольская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| волости || роды
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ишимский округ
|
|-
| 1. || Беловская
| rowspan=&quot;12&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей
|-
| 2. || Жиляковская
|-
| 3. || Ильинская
|-
| 4. || Каменская
|-
| 5. || Красноярская
|-
| 6. || Петуховская
|-
| 7. || Соколовская
|-
| 8. || Уктузская
|-
| 9. || Аулы в владельческих усадьбах
|-
| 10. || Теплодубравская
|-
| 11. || Частоозёрская
|-
| 12. || Утчанская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Курганский округ
|
|-
| 1. || Башкирская волость
| rowspan=&quot;6&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей и жетіру.
|-
| 2. || Моршихинская
|-
| 3. || Куреинская
|-
| 4. || Плотниковская
|-
| 5. || Шмаковская
|-
| 6. || Нижнеалабужская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Тюкалинский округ
|
|-
| 1. || Драгунская
| rowspan=&quot;14&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей және басқалар
|-
| 2. || Крупянская
|-
| 3. || Кулачинская
|-
| 4. || Любинская
|-
| 5. || Лузинская
|-
| 6. || Большепесчанская
|-
| 7. || Серебрянская
|-
| 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска
|-
| 9. || Еланская
|-
| 10. || Камышинская
|-
| 11. || Карасукская
|-
| 12. || Куликовская
|-
| 13. || Покровская
|-
| 14. || Поселения вдоль ж/д
|-
| || Тарский округ
|керей
|-
| || Тюменский округ
|керей, арғын
|}
== Томская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Томский округ
|арғын, қыпшақ, уақ, керей
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Барнаульский округ
|-
| 1. || Александровская
| rowspan=&quot;10&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей
|-
| 2. || Бурлинская
|-
| 3. || Белоярская
|-
| 4. || Карасукская
|-
| 5. || Касмалинская
|-
| 6. || Кулундинская
|-
| 7. || Нижнее-кулундинская
|-
| 8. || Лянинская
|-
| 9. || Покровская
|-
| 10. || Щадринская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бийский округ
|-
| 1. || 7 алтайских дючин || найман
|-
| 2. || Сарасинская управа || найман, керей, уақ
|-
| 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || найман(қожамбет, қаратай, көкжарлы), керей, уақ
|-
| 4. || Уймонская || найман, керей
|-
| 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ
|-
| 6. || Ануйская
| rowspan=&quot;5&quot; |арғын, қыпшақ, керей, уақ, найман
|-
| 7. || Смоленская
|-
| 8. || Нижне-чарышская
|-
| 9. || Антоньевская
|-
| 10. || Чарышская
|-
| 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Каинский округ
|-
| 1. || Барабинская управа || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 2. || Казаткульская волость || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 3. || Юдинская волость || арғын, уақ, керей
|-
| 4. || Казанская волость || арғын, керей, уақ, қыпшақ
|-
| 5. || Верхне-каинская || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 6. || Верхне-омская || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 7. || Вознесенская || керей, арғын, қыпшақ
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Змеиногорский округ
|-
| 1. || Александровская || найман, арғын, керей
|-
| 2. || Алейская || уақ, арғын, керей, найман
|-
| 3. || Верх-алейская || найман, уақ, керей
|-
| 4. || Ново-алейская || уақ, арғын, керей, найман
|-
| 5. || Бобровская || найман (терістаңбалы, қаракерей)
|-
| 6. || Бухтарминская || найман(сарыжомарт, көкжарлы),
|-
| 7. || Верх-бухтарминская || найман(көкжарлы, қаракерей, тортуыл)
|-
| 8. || Владимирская || найман, керей
|-
| 9. || Змеиногорская || найман(бура..)
|-
| 10. || Зыряновская || найман(сарыжомарт, көкжарлы)
|-
| 11. || Колывановская || керей, найман(бура)
|-
| 12. || Курьинская || арғын, керей, уақ
|-
| 13. || Локтевская || найман(бура)…
|-
| 14. || Нарымская || найман(көкжарлы, қаратай, тортуыл)
|-
| 15. || Покровская || уақ, керей, найман, арғын
|-
| 16. || Риддерская || найман
|-
| 17. || Устькаменогорская || найман (терістаңбалы, қаракерей), арғын
|-
| 18. || Чарышская || уақ, арғын, керей
|-
| 19. || Шелковниковская || арғын, керей, найман, уақ
|-
| 20. || Новошульбинская || арғын, найман, керей, жетіру(жағалбайлы)
|-
| 21. || Бель-агачская степь || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман, уақ, керей, жетіру(жағалбайлы)
|}
== Оренбургская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Троицкий уезд
|-
| 1. || Кособродская || қыпшақ(қарабалық, кольденен), арғын(қырықмылтық), жетіру(жағалбайлы, рамадан), байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Ключевская || қыпшақ, керей, арғын, жетіру(жағалбайлы)
|-
| 3. || Нижнее-увельская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Верхнеуральский уезд
|-
| 1. || Верхнеуральская || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 2. || Березинская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Магнитная || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ
|-
| 4. || Великопетровская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ
|-
| 5. || Кизильская || жетіру(жағалбайлы),…
|-
| 6. || Варшавская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Карагайская || жетіру(жағалбайлы, телеу),…
|-
| 8. || Николаевская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), керей 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Орский уезд
|-
| 1. || Орская || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 2. || Таналыкская || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 3. || Кваркенская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт
|-
| 4. || Ильинская || жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт
|-
| 5. || Гирьяльская || жетіру(жағалбайлы, тама, табын)
|-
| 6. || Воздвиженская || жетіру, әлім
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Челябинский уезд
|-
| 1. || Усть-уйская || қыпшақ, арғын, керей(балта)
|-
| 2. || Звериноголовская || керей, уақ, арғын, қыпшақ
|-
| 3. || Кочердыкская || керей, қыпшақ
|-
| 4. || Каминская || керей, арғын, уақ, қыпшақ
|-
| 5. || Куртамышская || керей, уақ, арғын, қыпшақ
|-
| 6. || Становская || керей, қыпшақ 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Оренбургский уезд
|-
| 1. || Богуславская || жетіру(табын, тама, кердері)
|-
| 2. || Павловская || жетіру(табын, тама), әлім(шекті, кете)
|-
| 3. || Оренбургская || жетіру, әлім
|-
| 4. || Татищевская || жетіру(тама), әлім, уақ
|-
| 6. || Нижеозерская || жетіру(тама, табын)
|-
| 7. || Буранная || жетіру(табын)
|-
| 8. || Илецкая || жетіру(табын)
|}
== Самарская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Новоузенский уезд
| rowspan=&quot;34&quot; |байұлы(жаппас, байбақты, беріш, шеркеш, тана, қызылқұрт), жетіру(тама, кердері, табын),беріш
әлім(қаракесек), төлеңгіт және басқалар
|-
| 1. || Алекандровгайская
|-
| 2. || Новоузенская
|-
| 3. || Осиновогайская
|-
| 4. || Натальинская
|-
| 5. || Дергачевская
|-
| 6. || Малоузенская
|-
| 7. || Петропавловская
|-
| 8. || Николаевская
|-
| 9. || Савинская
|-
| 10. || Торгунская
|-
| 11. || Куриловская
|-
| 12. || Иловатая
|-
| 13. || Дьяковская
|-
| 14. || Моршанская
|-
| 15. || Нижнее-ерусланская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Николаевский уезд
|-
| 1. || Нижнепокровская
|-
| 2. || Канаевская
|-
| 3. || Любицкая
|-
| 4. || Хлебновская
|-
| 5. || Большеглушицкая
|-
| 6. || Кузябаевская
|-
| 7. || Корнеевская
|-
| 8. || Каменосарминская
|-
| 9. || Балаковская
|-
| 10. || Селезнихинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Бузулукский уезд
|-
| 1. || Барановская
|-
| 2. || Матвеевская
|-
| 3. || Боголюбская
|-
| 4. || Богдановская
|-
| 5. || Покровская
|-
| 6. || Андреевская
|}
== Астраханская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Красноярский уезд
| rowspan=&quot;26&quot; |әлім(кете), байұлы(почти все рода), жетіру(тама, табын, кердері), төлеңгіт және басқалар.
|-
| 1. || Никольская(Джамбай)
|-
| 2. || Разночинская
|-
| 3. || Петропавловская
|-
| 4. || Хожетаевская
|-
| 5. || Теплинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Астраханский уезд
|-
| 1. || Дмитриевская
|-
| 2. || Икрянинская
|-
| 3. || Началовская
|-
| 4. || Чаганская
|-
| 5. || Царевская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Енотаевский уезд
|-
| 1. || Болхунская
|-
| 2. || Золотухинская
|-
| 3. || Княжевская
|-
| 4. || Харабалинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Царевский уезд
|-
| 1. || Владимирская
|-
| 2. || Колобовская
|-
| 3. || Капустиноярская
|-
| 4. || Кисловская
|-
| 5. || Молчановская
|-
| 6. || Слободская
|-
| 7. || Николаевская
|-
| 8. || Солодовская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бөкей ордасы
|-
| || Части и округа
|племена и роды:
|-
| 1. || Тарғын || төре, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, жетіру(кердері, табын), байұлы(беріш, шеркеш, тана, жаппас, адай, байбақты, ысық, алаша, қызылқұрт), әлім (кете)
|-
| 2. || Талов || байұлы(байбақты, алаша, жаппас, шеркеш, беріш, тана, адай, есентемір, ысық, масқар), төре, төлеңгіт, қожа, қарақалпақ, ноғай, әлім(кете), жетіру(кердері, табын, тама),
|-
| 3. || Қалмақ || байұлы(жаппас, беріш, шеркеш, есентемір, ысық, байбақты, алаша, адай, масқар), әлім(кете), ноғай, төре, төлеңгіт, қожа, жетіру(кердері,табын,тама)
|-
| 4. || Нарын || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт), төре, төлеңгіт, қожа
|-
| 5. || Қамыс-Самар || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, беріш, ысық, қызылқұрт, адай, шеркеш, жаппас), төре, төлеңгіт, қожа жетіру(тама, табын, кердері), әлім(кете)
|-
| 6. || 1 (Приморск) округ || байұлы(беріш, адай, таз, алаша, есентемір, жаппас), төлеңгіт, қожа, әлім(кете), жетіру(табын, тама, кердері)
|-
| 7. || 2 (Приморск) округ || байұлы(қызылқұрт, беріш, байбақты, шеркеш, алаша, ысық, жаппас, есентемір, масқар, адай), жетіру(тама, табын), төре, төлеңгіт, әлім(кете), ноғай
|}

== Қытай империясы ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстары
|рулары
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Алтай аймағы]]
|-
| 1. || Сарысүмбе || керей(жантекей, жәдік, шеруші)
|-
| 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || керей(жәдік, жантекей)
|-
| 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || керей(жәдік, шұбарайғыр, жантекей), найман(қожамбет)
|-
| 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || керей(жәдік, меркіт, ителі, жантекей, қарақас)
|-
| 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| керей(жантекей, ителі, меркіт), уақ
|-
| 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| керей(қарақас, молқы, сарбас)
|-
| 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || керей(жантекей, молқы, қарақас, шеруші)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Тарбағатай аймағы]]
|-
| 1. || [[Шәуешек]] || найман, керей
|-
| 2. || Шағантоғай || найман, керей, уақ
|-
| 3. || Дөрбілжін|| найман
|-
| 4. || Қостолағай || уақ, найман, керей
|-
| 5. || Сауан || керей, уақ, найман
|-
| 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || керей, найман
|-
| 7. || Толы || найман, керей
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]]
|-
| 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| албан, суан, найман
|-
| 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || албан, суан, найман
|-
| 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || албан, найман
|-
| 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| керей, суан, найман
|-
| 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || керей, суан, найман
|-
| 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || найман, албан
|-
| 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || найман, албан
|-
| 8. || Арасан || найман, керей
|-
| 9. || Буратал || найман, керей
|-
| 10. || Жыңғылды, Цзин || найман, керей
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Үрімжі]] аймағы
|-
| 1. || Санжы || керей, найман
|-
| 2. || Құтыби || керей, найман
|-
| 3. || Сулай (Манас) || керей, найман
|-
| 4. || Жемсары || керей, найман
|-
| 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || керей, найман
|-
| 6. || Шонжы || керей, найман
|-
| 7. || Фукуан (Үшбөкен) || керей, найман
|-
| 8. || Мишуан (Шамды) || керей, найман
|-
| 9. || [[Үрімжі]]|| керей, найман
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ганьсу]] провинциясы
|-
| 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || керей, найман
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар (дулат, жалайыр, қыпшақ, арғын, қоңырат, төре, төлеңгіт, қожа мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды.
|}

== Моңғолия ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Моңғолия 
|-
| || кошуны(нутуки)
| рулар
|-
| 1. || Шеруші || керей(абақ:шеруші)
|-
| 2. || Ботакара || керей(абақ:жантекей)
|-
| 3. || Молқы || керей(абақ:молқы)
|-
| 4. || Қарақас || керей(абақ:қарақас)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік Абақ-Керей руынан. Кішкене болсын наймандар да, басқалар да бар.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Абақ-керейлер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm
[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Қазақ болыстары]]
[[Санат:Қазақстанның болыстары]]</text>
      <sha1>803kc4otfg0f5zhue27zx1ox2osvm73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628087</id>
      <parentid>3627982</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Семей облысы */</comment>
      <origin>3628087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86644" sha1="5mtg1ekr5105dko9pvliu4w1q31z64i" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың &quot;ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века&quot; (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қарқаралы уезі]]
|-
| 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| арғын:қаракесек(майқы, бошан, қамбар), қанжығалы; керей (абақ: жастабан), қожа,  жетіру(табын, телеу, тама), алшын,
|-
| 2. || Темірші|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар); қырғыз, қожа, қоңырат, жетіру(табын), найман, үйсін?
|-
| 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| арғын:қаракесек 94,2%(шұбыртпалы, бошан); уақ
|-
| 4. || Абыралы|| арғын:қаракесек(бошан, жалықпас, қамбар), қуандық(алтай), сүйіндік; төре , қожа, қырғыз, жетіру(жағалбайлы), қаңлы(ырғақты), қыпшақ
|-
| 5. || Сарытау || арғын:қаракесек(бошан)
|-
| 6. || Қу|| арғын: қаракесек(бошан), тарақты; қыпшақ, жетіру(тама)
|-
| 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| арғын: қаракесек(бошан), тарақты; үйсін?
|-
| 8. || Кент || арғын: қаракесек(танас), қарауыл, қанжығалы; уақ(сіргелі), жетіру(рамадан, табын, жағалбайлы), найман(көкжарлы), төлеңгіт, қожа, қырғыз
|-
| 9. || Едірей || арғын:қаракесек(бошан)
|-
| 10. || Қотанбұлақ || арғын(тобықты), керей, қыпшақ, төре
|-
| 11. || Берікқара || арғын: қаракесек(танас), қуандық(алтай, темеш); төре, төлеңгіт, найман(садыр), жалайыр, жетіру (тама, рамадан, телеу), қырғыз(накыс)
|-
| 12. || Бөрілі || арғын: қаракесек(жалықпас, бошан)
|-
| 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| арғын: қаракесек 97,7% (майқы, бошан); төре, қожа, төлеңгіт, жетіру(табын, тама), керей
|-
| 14. || Шұбартау|| арғын: қуандық(алтай), қаракесек; төре, қырғыз(саяк), төлеңгіт
|-
| 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || арғын: қаракесек(бошан); төре, төлеңгіт
|-
| 16. || Дегелең|| арғын: қаракесек(бошан, майқы), тобықты, сүйіндік, тарақты; жетіру(жағалбайлы), төре, қаңлы(ырғақты), қожа
|-
| 17. || Ақсары|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар), қуандық(алтай, темеш), қанжығалы, тарақты; керей, жетіру(рамадан), қырғыз, қожа, төре, төлеңгіт
|-
| 18. || Балқаш|| арғын(тобықты)
|-
| 19. || Ақбота|| арғын: қаракесек(бошан, жалықпас), сүйіндік, қуандық; қожа, төре, төлеңгіт, уақ, қыпшақ
|-
| 20. || Дағандел|| арғын(қаракесек, тобықты, тарақты), керей(абақ, ашамайлы), найман(садыр)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Семей уезі]]
|-
| 1. || Кеңтүбек || найман(бура), арғын(тарақты, бәсентиін), уақ
|-
| 2. || Айғыржал || найман(бура), уақ, төре, арғын(бәсентиін)
|-
| 3. || Семізтау || найман(бура, терістаңбалы), арғын(тобықты), төре
|-
| 4. || Қоқан|| уақ, арғын(тобықты, қуандық, тарақты), найман(бура, матай, терістаңбалы, …)
|-
| 5. || Аршалы || арғын(қанжығалы, тарақты), уақ, керей(ашамайлы), найман(бура, көкжарлы, матай, қаракерей)
|-
| 6. || Шаған || арғын(тобықты, тарақты), жетіру(табын, тама), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, қаңлы, керей
|-
| 7. || Бұғылы || арғын(тобықты), төре, қожа, керей
|-
| 8. || Шыңғыс || арғын(тобықты), уақ, керей, қожа
|-
| 9. || Мұқыр || арғын(тобықты), найман(қаракерей)
|-
| 10. || Енрікей || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре, шалақазақ, қожа, шанышқылы, қырғыз
|-
| 11. || Қандығатай || найман(қаракерей), шалақазақ,
|-
| 12. || Қызылмола? || арғын(тобықты), уақ, керей, жетіру(тама), қожа, найман(бура, қаракерей),
|-
| 13. || Делбегетей || найман(қаракерей, терістаңбалы, бура, матай)
|-
| 14. || Сейтен || уақ(жансары, бидалы, шоға,…) найман, қожа арғын(қаракесек, бәсентиін, сүйіндік,…), керей
|-
| 15. || Малыбай || уақ(жансары), керей(ашамайлы), арғын(қаракесек, сүйіндік…)
|-
| 16. || Бесқарағай || уақ, арғын(бәсентиін, қаракесек, сүйіндік), төре, керей, найман(бура, терістаңбалы, ергенекті, сарыжомарт), шанышқылы, қожа
|-
| 17. || Александров || арғын, уақ, найман, керей
|-
| 18. || Аққұм || уақ, найман(бура, терістаңбалы,…), жетіру(табын), арғын(қаракесек, бәсентиін)
|-
| 19. || Белағаш || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман(терістаңбалы,.), уақ, керей, жетіру(жағалбайлы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Өскемен уезі]]
|-
| 1. || Шар || найман(бура, сарыжомарт), қыпшақ
|-
| 2. || Сұлусары || төре, төлеңгіт, найман(бура, қаракерей, матай)
|-
| 3. || Қалба || найман(қаракерей, бура, матай, терістаңбалы, сарыжомарт)
|-
| 4. || Айыртау || найман(терістаңбалы, қаракерей)
|-
| 5. || Ұлан || найман(терістаңбалы, қаракерей), керей(абақ), уақ, төлеңгіт
|-
| 6. || Себін || найман(сарыжомарт, қаракерей, көкжарлы)
|-
| 7. || Тарғын || найман(сарыжомарт, көкжарлы)
|-
| 8. || Құлұжүн  || найман(матай, көкжарлы), шалақазақ
|-
| 9. || Күршім || найман(көкжарлы, бура), төлеңгіт
|-
| 10. || Үркер || найман(көкжарлы, қаракерей, бура,) керей, шалақазақ
|-
| 11. || Алтай || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы)
|-
| 12. || Шанғыстай|| найман (қаратай, көкжарлы), керей(абақ)
|-
| 13. || Нарым || найман(көкжарлы, қаракерей, матай)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Павлодар уезі]]
|-
| 1. || Ақкелін || арғын(сүйіндік, бегендік), төре, қожа
|-
| 2. || Ақкөл || арғын(қанжығалы, шегендік), төре, уақ, қыпшақ(бұлтың)
|-
| 3. || Ақбеттау || арғын(сүйіндік, бәсентиін, шегендік, бегендік), жетіру(телеу), уақ
|-
| 4. || Ақсу || арғын(бәсентиін, қанжығалы, сүйіндік), қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ
|-
| 5. || Алқакөл|| арғын(бәсентиін, сүйіндік), найман(бура), жетіру(телеу)
|-
| 6. || Алтыбай || арғын(бәсентиін, сүйіндік, қанжығалы) найман(бура), қыпшақ(құлан, бұлтың)
|-
| 7. || Атакөз || арғын(сүйіндік)
|-
| 8. || Баянауыл || арғын(сүйіндік, бәсентиін)
|-
| 9. || Далба || арғын(сүйіндік, бегендік)
|-
| 10. || Қарамола || арғын(бегендік, сүйіндік)
|-
| 11. || Қызылағаш || қыпшақ(бұлтың), керей(ашамайлы), арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт
|-
| 12. || Қызылтау || арғын(сүйіндік, шегендік, қаракесек)
|-
| 13. || Маралды || арғын(бәсентиін), төре, төлеңгіт, найман(бура)
|-
| 14. || Теренкөл|| уақ(абрай, ажибек, шоға), керей(ашамайлы), қыпшақ(бұлтың), найман(бура), арғын(бәсентиін, бегендік, қанжығалы, сүйіндік)
|-
| 15. || Ұрық|| арғын(бәсентиін, тарақты, қанжығалы, қаракесек, сүйіндік, бегендік), қыпшақ(бұлтың, құлан), найман(бура)
|-
| 16. || Шақшан || арғын(қанжығалы, сүйіндік, бәсентиін)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Зайсан уезі]]
|-
| 1. || Қалжыр || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре
|-
| 2. || Майтерек || найман(қаракерей, терістаңбалы), арғын(тобықты), қожа, шанышқылы,
|-
| 3. || Қара Ертіс || найман(тортуыл)
|-
| 4. || Кендірлік || керей(абақ), уақ, найман, шалақазақ
|-
| 5. || Маңырақ || найман(қаракерей, тортуыл), уақ, жетіру(табын), керей, қыпшақ, төре, қожа, төлеңгіт, туркпен, алшын?
|-
| 6. || Шілікті || найман(қаракерей, тортуыл), төре, төлеңгіт, уақ
|-
| 7. || Шорғын || найман(қаракерей)
|-
| 8. || Терісайрық || найман(қаракерей), төре
|-
| 9. || Хабар асу || найман(қаракерей)
|-
| 10. || Құмкөл|| найман(қаракерей)
|-
| 11. || Базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ
|-
| 12. || Нарын || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ, арғын(тарақты)
|-
| 13. || Қарабөген || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт
|-
| 14. || Лабы || найман(қаракерей)
|-
| 15. || Богасов || найман(қаракерей), шанышқылы
|-
| 16. || Өкпекті || найман(қаракерей, бура, терістаңбалы), төре, арғын(тобықты, тарақты), уақ, керей, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, калмак, қырғыз, сарт, қожа
|-
| 17. || Баспан-базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт
|}

== [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Лепсі уезі]]
|-
| 1. || Ақшәулі || найман (қаракерей), керей, төре, қожа жетіру(рамадан, телеу), үйсін(ошақты)?
|-
| 2. || Аягөз|| найман(қаракерей), төлеңгіт, керей, қожа
|-
| 3. || Арғанаты || найман(қаракерей), керей, жетіру(телеу), арғын(тарақты)
|-
| 4. || Тауқұм Балқаш || найман(қаракерей), арғын, төлеңгіт
|-
| 5. || Мырзатай-Қарасу || найман(қаракерей)
|-
| 6. || Үржар|| найман(қаракерей)
|-
| 7. || Барлық || найман(қаракерей, матай), арғын(тарақты), шалақазақ, төре, төлеңгіт
|-
| 8. || Еміл || найман(қаракерей, тортуыл), керей, шалақазақ
|-
| 9. || Алакөл || найман(қаракерей)
|-
| 10. || Шарбақты || найман(қаракерей),қожа, керей, қырғыз
|-
| 11. || Мақаншы-Садыр || найман(садыр), керей, қоңырат, уақ, жалайыр
|-
| 12. || Балқаш-Лепсі || найман(садыр, матай), төре
|-
| 13. || Қысқаш-Садыр || найман(садыр), төре, төлеңгіт
|-
| 14. || Мәмбетай-Қысқаш || найман(садыр, қаракерей), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Батыс Шынжылы  || найман(қаракерей, матай), төре, төлеңгіт
|-
| 16. || Шынжылы || найман(қаракерей), уақ, төре, қыпшақ
|-
| 17. || Каракольская || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Пішпек уезі]]
|-
| 1. || Жаныс || дулат(жаныс), шапырашты(есқожа), сіргелі(байжігіт)
|-
| 2. || Чумышевская || дулат (ботпай)
|-
| 3. || Шығыс Ырғайты|| дулат(жаныс)
|-
| 4. || Қалғұты || дулат(жаныс)
|-
| 5. || Жыланкөз || дулат(жаныс, ботпай), шапырашты
|-
| 6. || Ботпай || дулат(ботпай)
|-
| 7. || Қыбырай || дулат(жаныс)
|-
| 8. || Жаңа-Шу || дулат(ботпай)
|-
| 9. || Шу || дулат(ботпай, сиқым)
|-
| 10. || Сиқым || дулат(сиқым, жаныс), төре, төлеңгіт
|-
| 11. || Дулат || дулат(жаныс, шымыр)
|-
| 12. || Көкірек || дулат(шымыр, жаныс, сиқым)
|-
| 13. || Қарабұлақ || шапырашты(есқожа)
|-
| 14. || Сұқылық || дулат(сиқым)
|-
| 15. || Сусамыр || дулат(сиқым)
|-
| 16. || Қарабалта|| дулат(жаныс)
|-
| 17. || Ысық-Ата || дулат(жаныс)
|-
| 18. || Сарыбағыш || арғын
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қапал уезі]]
|-
| 1. || Басқан-Сарқанд || найман(матай, садыр), төре, төлеңгіт, арғын(қаракесек)
|-
| 2. || Төменгі-Ақсу|| найман(матай, садыр), қыпшақ, арғын
|-
| 3. || Таулы-Ақсу || найман(матай)
|-
| 4. || Бүйен-Ақсу || найман(матай)
|-
| 5. || Балғалы || жалайыр(балғалы, байшегір, қайшылы), албан, дулат, шапырашты, арғын(қаракесек), ысты
|-
| 6. || Чолаковская || жалайыр(акбиюм, карашапан), төре, төлеңгіт , торкпен, найман, уақ
|-
| 7. || Андас || жалайыр(андас, оракты)
|-
| 8. || Таз || жалайыр(күшік, сыпатай), қырғыз
|-
| 9. || Алтынемел|| қаңлы(каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, арғын, жалайыр, найман, төре, керей, қырғыз, дулат(ботпай), суан, албан,
|-
| 11. || Төменгі-Қаратал|| жалайыр(андас, күшік), төре, төлеңгіт, қырғыз, ысты, керей, дулат(жаныс, ботпай), алшын?
|-
| 12. || Таулы-Жалайыр|| жалайыр(мырза, андас, сыпатай), албан, дулат, шапырашты, қырғыз
|-
| 13. || Жоғары-Қаратал|| жалайыр(сиыршы, мырза), төре, төлеңгіт, дулат(ботпай), шапырашты, ысты
|-
| 14. || Сарытау|| найман(матай), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Арасан || найман(матай, садыр), арғын(қаракесек), төлеңгіт, керей, қарақалпақ, қыпшақ
|-
| 16. || Күлдей-Жұмай || найман(матай)
|-
| 17. || Ак-ичкинская || найман(матай)
|-
| 18. || Мырза|| жалайыр(мырза, сиыршы, андас), арғын, шалақазақ
|-
| 19. || Сыпатай || жалайыр(мырза, сыпатай)
|-
| 20. || Ши || жалайыр(андас, карашапан, қалпе, орақты)
|-
| 21. || Южно-прибалхашская || жалайыр(арыктыным, байшегір), дулат, төре, сіргелі
|-
| 22. || Күшік || жалайыр(күшік, оракты, сыпатай), қыпшақ, төре, төлеңгіт, дулат
|-
| 23. || Бүйен-Қоянды|| найман(матай, садыр), қоңырат, қаңлы, шапырашты, арғын
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жаркент уезі]] 
|-
| 1. || Иванов || албан(сары: досалы, шоған)
|-
| 2. || Құрман || албан(сары: бозым)
|-
| 3. || Шелек || албан(шыбыл: қызылбөрік)
|-
| 4. || Торайғыр || албан(сары: бозым)
|-
| 5. || Меркі || албан(сары: бозым)
|-
| 6. || Алжан || албан(сары: алжан)
|-
| 7. || Кеген || албан(сары: сегізсары, алжан, айт)
|-
| 8. || Айт || албан(сары: айт)
|-
| 9. || Бөдеті || албан(сары: сегізсары, қалжан)
|-
| 10. || Қожмамбет|| албан(сары:қожбанбет)
|-
| 11. || Қоңырбөрік || албан(шыбыл: қоңырбөрік)
|-
| 12. || Сары-тоғай || албан(сары: айт)
|-
| 13. || Бурақожыр || суан(тоқарыстан), қырғыз, уақ, сарыүйсін, найман
|-
| 14. || Тугурекская || албан(сары: айт; шыбыл: қоңырбөрік, қызылбөрік), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Тұрдымбет || суан(тоқарыстан)
|-
| 16. || Тоқарыстан || суан(тоқарыстан)
|-
| 17. || Байтүгей|| суан(байтүгей)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Верный уезі]]
|-
| 1. || Шығыс-Талғар|| дулат(жаныс, ботпай, шымыр), шапырашты, албан(сары), шалақазақ
|-
| 2. || Батыс-Талғар|| дулат(жаныс), албан(сары), шапырашты(асыл)
|-
| 3. || Үлкен Алматы || дулат(жаныс, ботпай, шымыр)
|-
| 4. || Кіші Алматы || дулат(шымыр, сиқым), ысты(ойық), шапырашты(есқожа, асыл)
|-
| 5. || Шамалған||дулат(жаныс, сиқым, ботпай), ысты(ойық), шапырашты(асыл, есқожа), албан(шыбыл)
|-
| 6. || Қызылбөрік || албан(шыбыл)
|-
| 7. || Сөгіті || албан(сары), қаңлы
|-
| 8. || Бақай || қаңлы, албан(сары),
|-
| 9. || Түрген|| шапырашты(асыл, шыбыл, есқожа), дулат(ботпай), төре, төлеңгіт
|-
| 10. || Шапырашты || шапырашты(асыл, есқожа, екей), ысты(ойық)
|-
| 11. || Жайылмыш || дулат(жаныс, шымыр), шапырашты(айкым),
|-
| 12. || Қарғалы|| шапырашты(айкым)
|-
| 13. || Ұзынағаш || шапырашты(екей, айкым, есқожа), арғын(қаракесек)
|-
| 14. || Шығыс Қастек || шапырашты(есқожа), арғын(қаракесек), қырғыз
|-
| 15. || Батыс Қастек || шапырашты(есқожа), ысты
|-
| 16. || Тайторы || шапырашты(емыл), дулат(жаныс)
|-
| 17. || Ырғайты || дулат(жаныс), жалайыр(андас), шапырашты(шыбыл)
|-
| 18. || Қордай || дулат(жаныс), жалайыр(күшік)
|-
| 19. || Ботпай || дулат(ботпай, сиқым), қоңырат(құлшығаш)
|-
| 20. || Күрті || шапырашты(асыл, шыбыл)
|-
| 21. || Мойынқұм|| сарыүйсін(қалша)
|-
| 22. || Сарытауқұм || сарыүйсін(жакып), қаңлы(караманас), шанышқылы(саңырау) жалайыр(қалпе), найман, қыпшақ, жетіру(тама), арғын(тобықты), дулат(ботпай, шымыр, жаныс), шақшам, ысты
|-
| 23. || Төменгі Іле || ысты(ойық), дулат(сиқым)
|-
| 24. || Жаңа Іле || ысты(ойық), жалайыр(байшегір)
|}

== [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақмола уезі]]
|-
| 1. || Ақтау|| арғын(қуандық:алтай; қанжығалы), қыпшақ, қоңырат, төре, қырғыз
|-
| 2. || Спасск || арғын(қуандық:алтай), төре, төлеңгіт
|-
| 3. || Нұра||  арғын(қуандық:темеш, бөрші; сүйіндік), қырғыз, жалайыр, қыпшақ, төре, төлеңгіт
|-
| 4. || Ақмола|| қыпшақ(бұлтың, кольденен, қарабалық, құлан, торы), арғын(қуандық: алтай, қарпық, темеш; бегендік; атығай; қанжығалы; тарақты; қаракесек), керей, қырғыз, жетіру(жағалбайлы, табын)
|-
| 5. || Моншақты || керей(ақсары, құрсары, балта), арғын(бегендік), қыпшақ, жетіру(рамадан), төре, төлеңгіт,
|-
| 6. || Қызыл-Топырақ || керей(құрсары, тезегай), уақ
|-
| 7. || Есіл || қыпшақ(бұлтың, қарабалық, құлан), арғын(атығай; қуандық, қанжығалы; шегендік, бегендік, қаракесек;), найман, қырғыз, жетіру(керейіт)
|-
| 8. || Қарағаш|| арғын(қуандық, тарақты, бәсентиін), найман, қыпшақ, қожа, керей, қырғыз
|-
| 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || арғын(қуандық, тарақты, қаракесек, қарауыл, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, найман, уақ, қыпшақ
|-
| 10. || Нілді|| арғын(қуандық, атығай, қарауыл) төре, төлеңгіт, қожа
|-
| 11. || Қоржынкөл||  арғын(қанжығалы, қуандық, сүйіндік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, уақ
|-
| 12. || Ортау|| арғын(қуандық:алтай)
|-
| 13. || Жыланды|| арғын(қуандық:қарпық; бәсентиін, қаракесек, қыпшақ(құлан)
|-
| 14. || Ереймен|| арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Атасу|| арғын(қуандық: алтай)
|-
| 16. || Сораң|| арғын(қуандық, қаракесек, тарақты)
|-
| 17. || Мұңлы || арғын(қуандық, қаракесек, тарақты), жетіру(тама)
|-
| 18. || Қорғалжын|| арғын(қуандық,тарақты)
|-
| 19. || Шу|| арғын(қуандық, қаракесек), жетіру(тама)
|-
| 20. || Сарыөзен|| арғын(тарақты, қуандық)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Омбы уезі]]
|-
| 1. || Черлакская || қыпшақ(құлан, бұлтың, қарабалық), төре,төлеңгіт
|-
| 2. || Покров || керей(ақсары, құрсары, балта), төре, төлеңгіт, қожа, қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ, жетіру(жағалбайлы) арғын(атығай, қанжығалы, қуандық, шегендік)
|-
| 3. || Омбы || арғын(атығай, бағыс, баба, матей, булек, шага; қанжығалы, қарауыл), қыпшақ(құлан), жетіру(табын), найман, қожа
|-
| 4. || Қорған|| керей(құрсары, ақсары), арғын(атығай), қожа, калмак
|-
| 5. || Николаев || арғын(қарауыл, қанжығалы), қаңлы, қожа
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Көкшетау уезі]]
|-
| 1. || Шалқар|| арғын(қарауыл, қаракесек)
|-
| 2. || Мезгіл || арғын(қарауыл, атығай, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қарақалпақ
|-
| 3. || Көкшетау|| арғын(атығай, қарауыл), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз, жетіру(телеу)
|-
| 4. || Восточная || арғын(қарауыл), қаңлы, шанышқылы, қарақалпақ, төре, төлеңгіт, қыпшақ, жетіру(телеу)
|-
| 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| керей(ақсары), жалайыр, қырғыз, шапырашты, төре, дулат, төлеңгіт, әлімулы, арғын(атығай), жетіру(телеу)
|-
| 6. || Карачинская || арғын(қарауыл, атығай), қырғыз
|-
| 7. || Зеренді ||  арғын(қарауыл, қаракесек, қуандық), уақ жетіру(керейіт), қырғыз, төре
|-
| 8. || Жыланды || арғын(қарауыл)
|-
| 9. || Айыртау ||арғын(атығай, бәсентиін), төре, төлеңгіт, дулат(шымыр) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Атбасар уезі]]
|-
| 1. || Ұлытау|| найман(бағаналы)
|-
| 2. || Атбасар || арғын(бегендік, қарауыл, қуандық, тобықты, шегендік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз
|-
| 3. || Теңіз|| арғын(қуандық, сүйіндік, бегендік), жетіру(тама)
|-
| 4. || Терісаққан|| арғын(қуандық, сүйіндік, қаракесек), қожа
|-
| 5. || Кзылкульская || арғын(сүйіндік, қуандық, қарауыл, қаракесек), қырғыз
|-
| 6. || Кентубекская || найман(бағаналы), арғын(қарауыл, тарақты)
|-
| 7. || Жарқайын|| найман(бағаналы, балталы, көкжарлы), арғын(қарауыл), қожа
|-
| 8. || Кеңгір|| найман(бағаналы)
|-
| 9. || Кумконырская || найман(бағаналы, балталы), жетіру(тама), қожа
|-
| 10. || Сарысу || найман(бағаналы, балталы), қожа
|-
| 11. || Жезді|| найман(бағаналы)
|-
| 12. || Айнакөл || найман(бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Петропавл уезі]]
|-
| 1. || Станов || керей(құрсары, сибан, тезегай, балта, көшебе, ақсары, еменалы), уақ(шоға), арғын(атығай)
|-
| 2. || Преснов || керей(балта, көшебе, сибан, ақсары, тезегай), уақ(сарман, шоға, бидалы, жансары, шайкөз, баржақсы), төре, төлеңгіт
|-
| 3. || Құсмұрын || керей(ақсары, сибан), уақ(бидалы, жансары, баржақсы, еренши)
|-
| 4. || Пресногорьков || керей(сибан), уақ(жансары, шайкөз, баржақсы),төре, төлеңгіт, жетіру(телеу)
|-
| 5. || Полуденская || арғын(даут:баба, құдайберді-бәйімбет; қарауыл, қаракесек), керей, уақ, қожа
|-
| 6. || Тайынша || арғын(даут:бабасан, атығай)
|-
| 7. || Петропавлов || арғын(даут:құдайберді-бәйімбет, койлы-атығай, атығай, қарауыл), жетіру(керейіт)
|-
| 8. || Средняя || арғын(қанжығалы), қыпшақ(торайғыр, бұлтың)
|}

== [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақтөбе уезі]]
|-
| 1. || Бестамақ || әлім(қаракесек, шөмекей, шекті, кете), жетіру(табын, тама, жағалбайлы), ноғай
|-
| 2. || Бөрте || жетіру(тама, табын, кердері), төре, уақ, қырғыз, әлім(шекті, қаракесек, төртқара, шөмекей, кете), баулы(алаша), қожа
|-
| 3. || Елек || жетіру(тама, табын)
|-
| 4. || Қарақобда || әлім(кете, шекті, қаракесек), уақ, жетіру(табын, тама, кердері), төре, төлеңгіт
|-
| 5. || Қобда || жетіру(табын, тама)
|-
| 6. || Бөрлі || әлім(шекті, қаракесек, кете), жетіру(тама, кердері), қожа
|-
| 7. || Қаратоғай || жетіру(табын, тама), әлім(шекті)
|-
| 8. || Тұзтөбе || жетіру(табын, тама, кердері), әлім(кете, шекті), уақ, төре, төлеңгіт
|-
| 9. || Ойсылқара || жетіру(тама, жағалбайлы), әлім(шекті, қаракесек,), байұлы(алтын, жаппас), төре, төлеңгіт
|-
| 10. || Ақтөбе || жетіру(тама, табын, жағалбайлы), уақ, төре, әлім(кете, қаракесек, шөмекей, шекті), төлеңгіт,
|-
| 11. || Теректі || жетіру(жағалбайлы, тама), төре, қожа әлім (кете, шөмекей, шекті),
|-
| 12. || Аралтөбе || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), арғын, байұлы(жаппас), әлім(шөмекей, кете, шекті, төртқара, қаракесек)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Торғай уезі]]
|-
| 1. || 1 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 2. || 2 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 3. || Тосын || арғын(елемес: даут, ермен), байұлы(жаппас, алтын), керей(ашамайлы)
|-
| 4. || Майқара, Майқарау || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 5. || Шұбалаң || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 6. || Қарақоға || арғын(елемес: даут, ермен) төре, төлеңгіт, керей, жетіру(телеу), байұлы(жаппас), найман(бағаналы)
|-
| 7. || Сарықопа || қыпшақ(құлан, ұзын), арғын(ермен, даут)
|-
| 8. || Қараторғай || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 9. || Сарыторғай || қыпшақ(колденен, құлан, торайғыр, ұзын)
|-
| 10. || Аққұм || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 11. || Қайдауыл || қыпшақ(қарабалық, ұзын, торайғыр, құлан) байұлы(жаппас), жетіру(тама)
|-
| 12. || Қызылжыңғыл || қыпшақ(торайғыр, құлан), жетіру(тама), найман(бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ырғыз уезі]]
|-
| 1. || Талдық || әлім(төртқара), жетіру(жағалбайлы:малатау)
|-
| 2. || Бақсай || әлім(төртқара)
|-
| 3. || Қызылжар || әлім(төртқара)
|-
| 4. || Аманкөл || әлім(шөмекей)
|-
| 5. || Кенжеғара || әлім(шөмекей)
|-
| 6. || Тәуіп || әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алтын)
|-
| 7. || Теректі || әлім(төртқара)
|-
| 8. || Толағай || әлім(төртқара)
|-
| 9. || Темірастау || әлім(төртқара, шекті)
|-
| 10. || Қарасай || әлім(шекті, қаракесек)
|-
| 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || әлім(шекті), қырғыз
|-
| 12. || Қабырға || әлім(қаракесек, шекті)
|-
| 13. || Ордақонған || әлім(шекті)
|-
| 14. || Құланды || әлім(шекті), уақ
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қостанай уезі]]
|-
| 1. || Меңдіқара || керей(танат, балта, тезегай), төре
|-
| 2. || Кеңарал || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр, ұзын), төре, төлеңгіт, жетіру(тама, табын), байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Обаған || арғын(ермен:шагыр), керей, қыпшақ
|-
| 4. || Арақарағай || қыпшақ(торайғыр, ұзын, кольденен, қарабалық), байұлы(жаппас), жетіру(телеу), керей, төре
|-
| 5. || Қарабалық || қыпшақ(кольденен, қарабалық, бұлтың, торайғыр, ұзын), жетіру(табын), байұлы(жаппас, алтын), қожа
|-
| 6. || Аманқарағай || арғын(бәсентиін, ермен :шагыр), төре, қожа, төлеңгіт, қыпшақ(қарабалық, кольденен), керей, төре, байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Дәмбар || қыпшақ(қарабалық, торайғыр), байұлы(жаппас) жетіру(жағалбайлы, тама)
|-
| 8. || Бестөбе || байұлы(жаппас, алтын, байбақты, шеркеш, алаша), жетіру(телеу, тама), шанышқылы, үйсін?
|-
| 9. || Жітіқара || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), байұлы(алаша, жаппас)
|-
| 10. || Сарыой || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр), арғын, әлім(шөмекей), байұлы(жаппас, алтын), жетіру(телеу, табын)
|-
| 11. || Құмақ || жетіру(жағалбайлы), төре
|-
| 12. || Шұбар || қыпшақ(қарабалық, кольденен), байұлы(жаппас), жетіру(рамадан, телеу), арғын(ермен : қырықмылтық), қожа
|-
| 13. || Желқуар || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 14. || Сүйіндік || жетіру(жағалбайлы), төре
|}

== [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | [[Орал уезі]]
|-
| 1. || Соболев || жетіру(кердері, тама),…
|-
| 2. || Красноуметская || жетіру(кердері, тама),…
|-
| 3. || Благодарнов || жетіру(табын, тама)
|-
| 4. || Мустаевская || жетіру(табын),…
|-
| 5. || Мухрановская || жетіру(табын), …
|-
| 6. || Кирсановская || жетіру(тама),…
|-
| 7. || Рубежинская || жетіру(тама),…
|-
| 8. || Теректі || жетіру(кердері),…
|-
| 9. || Қароба|| жетіру(кердері, табын), төлеңгіт
|-
| 10. || Бөрлі|| жетіру(тама, табын)
|-
| 11. || Шыңғырлау|| жетіру(тама)
|-
| 12. || Қарашығанақ || жетіру(табын), байұлы(таз, ысық)
|-
| 13. || Жымпиты|| байұлы(байбақты, тана)
|-
| 14. || Шілік || жетіру(табын)
|-
| 15. || Қарағаш || жетіру(табын)
|-
| 16. || Круглоозерновская || жетіру(табын, кердері),…
|-
| 17. || Каменская || байұлы(беріш, алаша, байбақты), жетіру(кердері, табын)
|-
| 18. || Шежін || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, ысық, беріш), жетіру(кердері)
|-
| 19. || Жиренқопа || жетіру(табын, тама), әлім(кете)
|-
| 20. || Шіжерті || байұлы(байбақты, масқар, тана)
|-
| 21. || Иіртек || жетіру(табын, тама),…
|-
| 22. || Студеновская || жетіру(табын), … 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Гурьев уезі]]
|-
| 1. || Тайсойған || байұлы(адай, беріш), жетіру(кердері)
|-
| 2. || Қызылқоға || байұлы(таз, есентемір, шеркеш, адай)
|-
| 3. || Кермеқас || байұлы(таз, есентемір)
|-
| 4. || Қарабау|| байұлы(беріш, есентемір)
|-
| 5. || Есбол || байұлы(беріш)
|-
| 6. || Сімбірті || байұлы(беріш, адай), төре, қожа
|-
| 7. || Гурьев || байұлы(шеркеш)
|-
| 8. || Қаратөбе || байұлы(алаша, ысық)
|-
| 9. || Былан || байұлы(ысық, шеркеш)
|-
| 10. || Қарабайлы || әлім(кете), байұлы(ысық)
|-
| 11. || Жаршық|| байұлы(таз), қожа
|-
| 12. || Ембі || байұлы(таз)
|-
| 13 ||  Ақбас|| байұлы(таз, шеркеш)
|-
| 14. || Ембі-Атырау || байұлы(таз, адай, алаша)
|-
| 15. || Қарашағыр || әлім(шекті)
|-
| 16. || Ақжал || әлім(кете)
|-
| 17. || Бестөбе || әлім(кете), байұлы(таз)
|-
| 18. || Кулагинская || байұлы(тана, беріш, масқар), әлім(қаракесек)
|-
| 19. || Орловская || байұлы(беріш)
|-
| 20. || Жаманқала || байұлы(беріш)
|-
| 21. || Сарайшық || байұлы(таз, беріш)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ілбішін уезі]]
|-
| 1. || Шаған || жетіру(табын, кердері)
|-
| 2. || Скворкин || жетіру(кердері), байұлы…
|-
| 3. || Бударин || жетіру(кердері), байұлы
|-
| 4. || Жұбанышкөл || жетіру(кердері, тама, табын)
|-
| 5. || Өріктікөл || жетіру(кердері, тама), байұлы(адай)
|-
| 6. || Ілбішін || байұлы(байбақты, тана), жетіру(кердері),….
|-
| 7. || Шалқар|| байұлы(байбақты, тана, адай), жетіру(табын, кердері)
|-
| 8. || Мерген || байұлы(байбақты, беріш, алаша),…
|-
| 9. || Қарасу || байұлы(байбақты)
|-
| 10. || Мәтеш || байұлы(байбақты, беріш, есентемір)
|-
| 11. || Қурайлы || байұлы(байбақты, тана)
|-
| 12. || Өлеңті  || байұлы(байбақты, тана), төре
|-
| 13. || Бұлдырты || байұлы(алаша, тана, масқар), жетіру(табын)
|-
| 14. || Қалдығайты || байұлы(қызылқұрт, тана, алаша, масқар, шеркеш), жетіру(табын), төре
|-
| 15. || Сабынкөл || байұлы(ысық, алаша)
|-
| 16. || Соналы || байұлы(алаша, байбақты)
|-
| 17. || Сламихин || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт, тана, ысық)
|-
| 18. || Карманов || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, алаша)
|-
| 19. || Сахарнов || байұлы(тана, байбақты)
|-
| 20. || Глиненская || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, ысық, шеркеш, алаша)
|-
| 21. || Калмыков || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт)…
|-
| 22. || Индер || байұлы(масқар, беріш, тана, шеркеш, қызылқұрт)
|-
| 23. || Қаракөл || байұлы(ысық)
|-
| 24. || Қызылжар  || байұлы(тана)
|-
| 25. || Жақсыбай || байұлы(алаша, тана, ысық), төре
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Темір уезі]]
|-
| 1. || Қарағанды|| әлім(кете)
|-
| 2. || Қиыл-Ойыл || әлім(кете), қыпшақ
|-
| 3. || Қайыңды || әлім(кете)
|-
| 4. || Жетікөл|| байұлы(ысық, тана, қызылқұрт)
|-
| 5. || Қазыбек || байұлы(ысық, адай, таз, есентемір, тана)
|-
| 6. || Ойыл|| әлім(кете)
|-
| 7. || Құмды-Ойыл || әлім(кете), жетіру(табын)
|-
| 8. || Қалмаққырған || әлім(шекті, кете), жетіру(табын, тама)
|-
| 9. || Жиделі-Сағыз || әлім(кете), байұлы(адай), жетіру(табын, кердері)
|-
| 10. || Темір-Орқаш || әлім(шекті), қырғыз
|-
| 11. || Ембі-Темір || әлім(шекті)
|-
| 12. || Ембі || әлім(шекті)
|-
| 13. || Оймауыт-Желтау || әлім(қаракесек), байұлы(адай)
|-
| 14. || Доңызтау-Аққолқын|| жетіру(табын)
|-
| 15. || Ұлысам || жетіру(табын), байұлы(адай)
|-
| 16. || Қошқарата|| әлім(шекті)
|-
| 17. || Сам-Матай|| жетіру(табын)
|}

== [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Маңғыстау уезі]]
|-
| 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(бұзау)
|-
| 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| байұлы:адай(бұзау) 
|-
| 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| байұлы:адай(мұңал), беріш(күлкеш) 
|-
| 8. || Түрікменадай || байұлы:адай(қосай, құнанорыс, тобыш) 
|-
| 9. || Түрікмен|| байұлы:адай 
|-
| 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Темір уезі
|-
| 1. || [[Бірінші Адай болысы|1 Адай болысы]] || байұлы:адай(балықшы)
|-
| 2. || [[Екінші Адай болысы|2 Адай болысы]]|| байұлы:адай(тобыш)
|-
| 3. || [[ Үшінші Адай болысы|3 Адай болысы]] || байұлы:адай(мұңал)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали жетіру(табын, кердері), байұлы(таз, есентемір, шеркеш, жаппас), қожа. Табынцы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Красноводский уезд Волости и приставства
|-
| 1. || [[Төртінші Адай болысы|4 Адай ]] (вне приставства) || байұлы:адай(қосай)
|-
| 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || байұлы:адай(мұңал)
|-
| 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || байұлы:адай
|-
| 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || байұлы:адай .
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мерв уезі
|-
| 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || байұлы:адай 
|-
| 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || байұлы:адай 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году.
|}

== [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әулиеата уезі]]
|-
| 1. || Ошақты || ошақты (тасжүрек, аталық, қоңыр), шапырашты (шыбыл)
|-
| 2. || Арғын || арғыны:қаракесек(шұбыртпалы, бошан, майқы), бәсентиін
|-
| 3. || Аққолтық || дулат (шымыр)
|-
| 4. || Ойық || ысты (ойық)
|-
| 5. || Шу || жалайыр(қайшылы)
|-
| 6. || Ағашақ || жалайыр (қалпе), сарыүйсін, дулат (шымыр, ботпай) шапырашты(шыбыл, айкым, екей), арғын
|-
| 7. || Ашы || дулат(шымыр), сарыүйсін, қыпшақ, шалақазақ
|-
| 8. || Аспара || дулат(ботпай), шақшам
|-
| 9. || Асы || дулат(шымыр, жаныс), қаңлы, шанышқылы шақшам, сарыүйсін, ошақты, жалайыр(қайшылы)
|-
| 10. || Билікөл || дулат (шымыр, сиқым, жаныс), қаңлы, ошақты, қыпшақ, жалайыр(қайшылы), сіргелі
|-
| 11. || Ботамойнақ-Алмалы || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, шанышқылы, ошақты, шапырашты, керей, жетіру(тама)
|-
| 12. || Мақпал || дулат(сиқым, шымыр)
|-
| 13. || Талас || дулат(сиқым, шымыр), қыпшақ
|-
| 14. || Тастөбе || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, албан, суан, жалайыр(күшік), қоңырат(котенши)
|-
| 15. || Қарабақыр || дулат(жаныс), төре
|-
| 16. || Қарақыстақ || дулат(ботпай, жаныс, сиқым), төре, ошақты
|-
| 17. || Көшеней || дулат(шымыр)
|-
| 18. || Күйік || дулат(шымыр, сиқым, жаныс), ошақты, қаңлы(енке), жетіру(тама)
|-
| 19. || Қорағаты || дулат(ботпай, сиқым)
|-
| 20. || Үшқорған || дулат, жетіру(тама), шалақазақ
|-
| 21. || Құмарық || дулат(сиқым, шымыр), жалайыр(күшік), сіргелі
|-
| 22. || Чонгурская || дулат(сиқым, шымыр), төре,
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Шымкент уезі]]
|-
| 1. || Жаңасу|| ысты (тылик), қожа, жетіру(тама, жағалбайлы)?
|-
| 2. || Жылыбұлақ || сіргелі (қайшылы, тутаңбалы, конирдек, шалдар,..), дулат, төре, төлеңгіт, қыпшақ, қожа
|-
| 3. || Қаракөл || ысты (тылик), қожа
|-
| 4. || Құршу|| жетіру(тама:алип), арғын(тарақты), уақ, керей
|-
| 5. || Шу || жетіру(тама:алип, жогы, жағалбайлы:лез), байұлы(шеркеш:қосым),
|-
| 6. || Қаратау || қоңырат(божбан, жаманбай, алгый), дулат(ботпай) арғын, қаңлы
|-
| 7. || Машат || дулат (сиқым, жаныс, ботпай), жетіру(жағалбайлы)
|-
| 8. || Қарамұрт || дулат(сиқым, ботпай, шымыр), сіргелі, ысты, арғын, ошақты, шапырашты(екей, есқожа), қаңлы, албан,
|-
| 9. || Майлыкент || дулат(шымыр, ботпай, жаныс, сиқым), қыпшақ, шақшам, сіргелі(конирдек), қаңлы
|-
| 10. || Қошқарата|| дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, найман, шақшам, сіргелі(тутаңбалы), қаңлы, қыпшақ
|-
| 11. || Арыс || дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, албан, сіргелі
|-
| 12. || Арыстанды || ысты(тылик, оик), сіргелі
|-
| 13. || Түлкібас || дулат(сиқым, жаныс, ботбай, шымыр), шанышқылы(дархан, санырау, курпик), қаңлы(онбай), шапырашты, сіргелі
|-
| 14. || Боралдай || дулат(шымыр, сиқым, жаныс, ботпай), албан
|-
| 15. || Бадам || дулат(жаныс), жетіру(тама), сіргелі, төре
|-
| 16. || Қазығұрт|| дулат(жаныс, сиқым, шымыр)
|-
| 17. || Ақтөбе || қоңырат(құрбан, жетімдер), найман,
|-
| 18. || Көкшеқұм || қоңырат(саңғыл, маңғытай), шалақазақ
|-
| 19. || Шілік || қоңырат, қыпшақ , керей, арғын
|-
| 20. || Сарыбұлақ || дулат(шымыр, сиқым)
|-
| 21. || Шағатай || қоңырат(божбан, маңғытай), арғын(қаракесек)
|-
| 22. || Ақтас || сіргелі, арғын(тобықты)
|-
| 23. || Байырқұм || қоңырат(жандар)
|-
| 24. || Шаян|| сіргелі(карабатыр, шалдар, байжігіт), ошақты, қожа
|-
| 25. || Хантағы || қоңырат, қаңлы, арғын(қуандық)
|-
| 26. || Ноғайқора || қоңырат(жетымдер, саңғыл, маңғытай, божбан)
|-
| 27. || Бөржар || қоңырат, арғын(қаракесек, тобықты, қуандық, сүйіндік) найман(балталы), төре, төлеңгіт, керей, ысты, қыпшақ, уақ, қожа
|-
| 28. || Сарыкөл || қоңырат(жандар, құлшығаш, оразгелді), жалайыр, қожа
|-
| 29. || Сырдария || қоңырат(байлар), қыпшақ, қожа, жетіру(телеу)
|-
| 30. || Бөген || сіргелі(байлы), ошақты, дулат(ботпай, сиқым), жалайыр, ысты
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қазалы уезі]]
|-
| 1. || Аққыр|| әлім(кете, шөмекей)
|-
| 2. || Ақшатау || әлім(шекті, кете, төртқара)
|-
| 3. || Ақтоғай || әлім(төртқара, шөмекей, шекті, кете), жетіру(кердері)
|-
| 4. || Ақтөбе || әлім(шекті, төртқара)
|-
| 5. || Жамансыр || әлім(шөмекей, кете), байұлы(алтын, алаша), арғын, төре
|-
| 6. || Заңғар || әлім(шөмекей), қожа
|-
| 7. || Қалымбас || әлім(карасакал, төртқара), қожа
|-
| 8. || Қарабастоғай  || әлім(шөмекей ), қожа
|-
| 9. || Қаракөл|| әлім(шекті, қаракесек, шөмекей, төртқара), жетіру(керейіт), байұлы(алтын)
|-
| 10. || Қармақшы || байұлы(алтын, шеркеш), жетіру(табын, керейіт, телеу), әлім(шөмекей), қыпшақ, арғын, төре, төлеңгіт
|-
| 11. || Қостам || әлім(шекті), жетіру(телеу), қожа, төлеңгіт
|-
| 12. || Қуандария || әлім(кете, шөмекей), жетіру(керейіт, телеу, рамадан)
|-
| 13. || Көшербай  || әлім(шөмекей)
|-
| 14. || Мақпал || әлім(шекті, төртқара, кете), жетіру(тама)?
|-
| 15. || Райым || әлім(шекті, шөмекей), төре, төлеңгіт
|-
| 16. || Сарытоғай || әлім(төртқара), қырғыз
|-
| 17. || Шыбынды || әлім(шекті, шөмекей, төртқара)
|-
| 18. || Қорғаншы || әлім(шөмекей, төртқара, шекті), жалайыр
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Перовск уезі]]
|-
| 1. || Айнакөл || байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Аламесек || жетіру(керейіт, тама), ошақты, қожа
|-
| 3. || Байзақ || жетіру(табын, тама)
|-
| 4. || Головачев || қыпшақ, арғын, байұлы(жаппас)
|-
| 5. || Гродеков || қыпшақ
|-
| 6. || Жөлек || қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама), байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| әлім(шөмекей, кете), қожа
|-
| 8. || Қараөзек || арғын, найман, байұлы(жаппас), жалайыр, дулат
|-
| 9. || Кеңтүп  || байұлы(жаппас), қожа
|-
| 10. || Қостам || әлім(шөмекей), қожа
|-
| 11. || Көткеншек  || қожа, төре, төлеңгіт, әлім( шөмекей), байұлы(таз, жаппас),
|-
| 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || жетіру( керейіт, телеу, рамадан), әлім(шөмекей)
|-
| 13. || Маслов || жетіру(табын)
|-
| 14. || Приречная || қоңырат(котенши), найман(матай, садыр), арғын(тарақты), қыпшақ, сунак
|-
| 15. || Сауран || қоңырат(котенши), қожа, қаңлы
|-
| 16. || Скобелев || найман, қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама)
|-
| 17. || Телікөл  || найман, қыпшақ, төре, төлеңгіт
|-
| 18. || Царская || байұлы(жаппас, алаша, алтын), жалайыр, қожа
|-
| 19. || Шаған || байұлы(жаппас, алаша, есентемір, ысық, шеркеш), төре, төлеңгіт, жетіру(телеу), бактияр?
|-
| 20. || Жаңақорған || қоңырат(котенши), сунак, қожа, арғын, ошақты, қаңлы…
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ташкент уезі]]
|-
| 1. || Жетісу || сіргелі, шанышқылы, байұлы(таз), жетіру(телеу)
|-
| 2. || Ақжар || қаңлы, шанышқылы, арғын, дулат, қожа, қоңырат байұлы(алтын)
|-
| 3. || Алтын || қаңлы, шанышқылы, дулат, ошақты, қыпшақ, қарақалпақ, ысты, найман, қатаған, қоңырат, сіргелі, жетіру(рамадан), маңғыт, төре, кият
|-
| 4. || Болат || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, сарыүйсін, жетіру(жағалбайлы), қожа, төре
|-
| 5. || Ниязбек || шанышқылы, қыпшақ, сіргелі, қожа, қаңлы, ошақты, жалайыр, жетіру(жағалбайлы, рамадан), дулат, ысты, арғын(қаракесек), шалақазақ, дурмен
|-
| 6. || Шыназ || жетіру(рамадан, кердері), шанышқылы, дулат, қожа, найман(балгалы), шақшам, сіргелі, керей, ысты, қоңырат, маңғыт, қатаған, құрама
|-
| 7. || '''Ескендір''' || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, дулат
|-
| 8. || Қосқорған || қаңлы, сіргелі, дулат, қоңырат, шақшам
|-
| 9. || Жетікент || сіргелі, шанышқылы, қаңлы, ошақты
|-
| 10. || Зеңгіата|| жетіру(рамадан), қаңлы, шанышқылы, жалайыр,…
|-
| 11. || Қытай-төбе || шанышқылы, қаңлы, сіргелі, қожа, жетіру(тама)
|-
| 12. || Жалелтөбе || шанышқылы, қаңлы, төре, төлеңгіт, қыпшақ
|-
| 13. || Ғайып-төбе || қаңлы, дулат, ошақты, шанышқылы, сіргелі, найман(балгалы), жалайыр, қожа
|-
| 14. || Тойтөбе || шанышқылы, арғын, сіргелі, қаңлы, ысты, дулат, жалайыр, шапырашты, қожа
|-
| 15. || '''Османата''' || шанышқылы, қаңлы, қожа, жетіру(тама), шақшам
|-
| 16. || Майдантал || шанышқылы, қожа, қаңлы, найман, ошақты, жалайыр, жетіру(рамадан, тама), сіргелі, байұлы(адай), ошақты
|-
| 17. || Кенжеғали|| қожа, қаңлы, жалайыр…
|-
| 18. || Піскент || қоңырат, сіргелі
|-
| 19. || Аққорған || қожа, жалайыр, найман, қаңлы, қыпшақ жетіру(керейіт, жагайбайлы),
|-
| 20. || Кәріз || қаңлы, құрама
|-
| 21. || Бөке || жалайыр, байұлы(алтын), қоңырат, шанышқылы, ошақты, қаңлы, жетіру(жағалбайлы, тама),
|-
| 22. || Жаушықұм|| қоңырат, дулат, қаңлы, шанышқылы, сіргелі, жетіру(рамадан), жалайыр(күшік)
|-
| 23. || Шарапхана || жетіру(рамадан), дулат, қоңырат, сарыүйсін, суан, қаңлы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әмудария бөлімі]]
|-
| 1. || Бесжап || жетіру(табын, тама, керейіт), әлім(шекті), қыпшақ(колденен), қаңлы, қожа
|-
| 2. || Дәуқара || әлім(шекті, кете, төртқара, карасакал, қаракесек), арғын(қуандық, қаракесек), төре, төлеңгіт, қожа
|-
| 3. || Ишимская || қоңырат, қаңлы
|-
| 4. || Кегейлі || әлім(шекті), жетіру(табын), кенегес, маңғыт
|-
| 5. || Көккөл || әлім(шекті, төртқара, қаракесек, карасакал, шөмекей), жетіру(табын, тама), қырғыз, төре
|-
| 6. || Көкөзек || қыпшақ (торы, ктай), қоңырат
|-
| 7. || Қоңырат || әлім(шекті, карасакал, шөмекей), жетіру(табын), байұлы(алаша), жалайыр
|-
| 8. || Мыңбұлақ|| әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алаша) жетіру(тама), қыпшақ, қожа
|-
| 9. || Наупыр || жетіру(керейіт, табын), әлім(төртқара, шекті), қыпшақ, найман
|-
| 10. || Нүкіс|| қоңырат, қаңлы, жетіру(табын), қожа, төре әлім(шекті, төртқара), қыпшақ, маңғыт
|-
| 11. || Талдық || жетіру(табын), әлім(төртқара, шекті)
|-
| 12. || Тамды || жетіру(керейіт), әлім(кете, шөмекей, қаракесек), байұлы(алаша)
|-
| 13. || Шымбай || әлім, жетіру(табын), қаңлы, қыпшақ
|-
| 14. || Жаңабазар || әлім(төртқара), кенегес, маңғыт, қыпшақ
|-
| 15. || Би-базар || әлім(шөмекей), жетіру(табын), найман
|-
| 16. || Шейх-Аббас-Уәли || әлім(шөмекей), жетіру(табын, керейіт)
|-
| 17. || Сарыби || жетіру, әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 18. || Төрткөл|| жетіру(керейіт, табын), әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 19. || Шорахан || байұлы(алаша), әлім(шөмекей), жетіру(табын), төре
|}

== [[Хиуа хандығы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|рулық құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хиуа хандығы]]
|-
| 1. || Порсу || әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын)
|-
| 1. || Қожалы || жетіру(табын), байұлы(адай, алаша, таз), әлім(шекті)
|-
| 2. || Қыпшақ || жетіру(табын), қаңлы, байұлы(адай, алаша)
|-
| 3. || Қытай|| жетіру(табын),
|-
| 4. || Қоңырат|| әлім(шекті), байұлы, (адай, алаша), жетіру(табын)
|-
| 5. || Шоманай|| әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын)
|-
| 6. || Көне Үргеніш || әлім, байұлы(адай, алаша), қаңлы,
|-
| 7. || Қият|| қоңырат, әлім, байұлы
|-
| 8. || Гүрлен || жетіру(табын), әлім(төртқара)
|-
| 9. || Маңғыт || жетіру(табын), байұлы Афганистан : қатаған, сарай……….
|}

== [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|ру құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]]
|-
| 1. ||  Нұрата || арғын, қыпшақ, байұлы(адай, таз, жаппас, алаша), (кызылкумский кочевой район) жетіру(табын, жағалбайлы, кердері, керейіт), әлім(кете, шекті,төртқара, шөмекей, қаракесек, карасакал), қатаған, жалайыр, ошақты
|-
| 3. || Кермене || найман, қатаған, қыпшақ, қожа, жалайыр, жетіру(керейіт, тама), байұлы(жаппас)
|-
| 4. || Бұқар|| маңғыт, қоңырат, кенегес, қатаған, найман, қыпшақ, қожа, сеид, жалайыр, алшын?…
|-
| 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || дулат(оймаут), маңғыт, кенегес, найман, қожа, кият, қаңлы
|-
| 6. || Куляб || қоңырат, қатаған, дулат(оймаут) алшын?….
|-
| 7. || Қорғантөбе || қоңырат, маңғыт, найман, әлім, байұлы(адай), жетіру(табын)
|-
| 8. || Кабадианское || қоңырат, найман, байұлы(адай), жетіру(табын)…..
|-
| 9. || Қатыршы  || жалайыр, найман, арғын, маңғыт 
|}

== [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жызақ уезі]]
|-
| 1. || Қорғантөбе || қоңырат, арғын, байұлы(алтын, алаша, таз, жаппас), қыпшақ, қаңлы, жалайыр
|-
| 2. || Қызылқұм || арғын, жалайыр, ошақты, қаңлы, найман, қоңырат, байұлы(жаппас), әлім(шекті), жетіру(табын), шапырашты, маңғыт, қыпшақ
|-
| 3. || Атақорған || қоңырат, арғын(тарақты), жетіру(керейіт, тама), қыпшақ, колеген
|-
| 4. || Фистаулинская || қоңырат, қаңлы…
|-
| 5. || Шардара|| қоңырат,…
|-
| 6. || Синтаб || қоңырат,…
|-
| 7. || Фарыш || қоңырат, қаңлы,…
|-
| 8. || Богдан || қоңырат, қаңлы,…
|-
| 9. || Көктөбе || қоңырат, арғын…
|-
| 10. || Өзбек || қаңлы,…
|-
| 11. || Жаңақорған || жалайыр, қаңлы, қатаған, қоңырат, найман
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хожант уезі]]
|-
| 1. || Ержар || қоңырат, жетіру(рамадан), әлім (қаракесек)
|-
| 2. || Сабат || найман, жетіру(рамадан, кердері)
|-
| 3. || Орал || қаңлы, жетіру(рамадан) Катта-курганский уезд
|-
| 1. || Төрткөл || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), шапырашты, найман, қоңырат, байұлы
|-
| 2. || Жарбасы || жалайыр, қаңлы
|}

== Тобольская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| волости || роды
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ишимский округ
|
|-
| 1. || Беловская
| rowspan=&quot;12&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей
|-
| 2. || Жиляковская
|-
| 3. || Ильинская
|-
| 4. || Каменская
|-
| 5. || Красноярская
|-
| 6. || Петуховская
|-
| 7. || Соколовская
|-
| 8. || Уктузская
|-
| 9. || Аулы в владельческих усадьбах
|-
| 10. || Теплодубравская
|-
| 11. || Частоозёрская
|-
| 12. || Утчанская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Курганский округ
|
|-
| 1. || Башкирская волость
| rowspan=&quot;6&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей и жетіру.
|-
| 2. || Моршихинская
|-
| 3. || Куреинская
|-
| 4. || Плотниковская
|-
| 5. || Шмаковская
|-
| 6. || Нижнеалабужская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Тюкалинский округ
|
|-
| 1. || Драгунская
| rowspan=&quot;14&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей және басқалар
|-
| 2. || Крупянская
|-
| 3. || Кулачинская
|-
| 4. || Любинская
|-
| 5. || Лузинская
|-
| 6. || Большепесчанская
|-
| 7. || Серебрянская
|-
| 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска
|-
| 9. || Еланская
|-
| 10. || Камышинская
|-
| 11. || Карасукская
|-
| 12. || Куликовская
|-
| 13. || Покровская
|-
| 14. || Поселения вдоль ж/д
|-
| || Тарский округ
|керей
|-
| || Тюменский округ
|керей, арғын
|}
== Томская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Томский округ
|арғын, қыпшақ, уақ, керей
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Барнаульский округ
|-
| 1. || Александровская
| rowspan=&quot;10&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей
|-
| 2. || Бурлинская
|-
| 3. || Белоярская
|-
| 4. || Карасукская
|-
| 5. || Касмалинская
|-
| 6. || Кулундинская
|-
| 7. || Нижнее-кулундинская
|-
| 8. || Лянинская
|-
| 9. || Покровская
|-
| 10. || Щадринская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бийский округ
|-
| 1. || 7 алтайских дючин || найман
|-
| 2. || Сарасинская управа || найман, керей, уақ
|-
| 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || найман(қожамбет, қаратай, көкжарлы), керей, уақ
|-
| 4. || Уймонская || найман, керей
|-
| 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ
|-
| 6. || Ануйская
| rowspan=&quot;5&quot; |арғын, қыпшақ, керей, уақ, найман
|-
| 7. || Смоленская
|-
| 8. || Нижне-чарышская
|-
| 9. || Антоньевская
|-
| 10. || Чарышская
|-
| 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Каинский округ
|-
| 1. || Барабинская управа || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 2. || Казаткульская волость || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 3. || Юдинская волость || арғын, уақ, керей
|-
| 4. || Казанская волость || арғын, керей, уақ, қыпшақ
|-
| 5. || Верхне-каинская || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 6. || Верхне-омская || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 7. || Вознесенская || керей, арғын, қыпшақ
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Змеиногорский округ
|-
| 1. || Александровская || найман, арғын, керей
|-
| 2. || Алейская || уақ, арғын, керей, найман
|-
| 3. || Верх-алейская || найман, уақ, керей
|-
| 4. || Ново-алейская || уақ, арғын, керей, найман
|-
| 5. || Бобровская || найман (терістаңбалы, қаракерей)
|-
| 6. || Бухтарминская || найман(сарыжомарт, көкжарлы),
|-
| 7. || Верх-бухтарминская || найман(көкжарлы, қаракерей, тортуыл)
|-
| 8. || Владимирская || найман, керей
|-
| 9. || Змеиногорская || найман(бура..)
|-
| 10. || Зыряновская || найман(сарыжомарт, көкжарлы)
|-
| 11. || Колывановская || керей, найман(бура)
|-
| 12. || Курьинская || арғын, керей, уақ
|-
| 13. || Локтевская || найман(бура)…
|-
| 14. || Нарымская || найман(көкжарлы, қаратай, тортуыл)
|-
| 15. || Покровская || уақ, керей, найман, арғын
|-
| 16. || Риддерская || найман
|-
| 17. || Устькаменогорская || найман (терістаңбалы, қаракерей), арғын
|-
| 18. || Чарышская || уақ, арғын, керей
|-
| 19. || Шелковниковская || арғын, керей, найман, уақ
|-
| 20. || Новошульбинская || арғын, найман, керей, жетіру(жағалбайлы)
|-
| 21. || Бель-агачская степь || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман, уақ, керей, жетіру(жағалбайлы)
|}
== Оренбургская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Троицкий уезд
|-
| 1. || Кособродская || қыпшақ(қарабалық, кольденен), арғын(қырықмылтық), жетіру(жағалбайлы, рамадан), байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Ключевская || қыпшақ, керей, арғын, жетіру(жағалбайлы)
|-
| 3. || Нижнее-увельская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Верхнеуральский уезд
|-
| 1. || Верхнеуральская || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 2. || Березинская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Магнитная || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ
|-
| 4. || Великопетровская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ
|-
| 5. || Кизильская || жетіру(жағалбайлы),…
|-
| 6. || Варшавская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Карагайская || жетіру(жағалбайлы, телеу),…
|-
| 8. || Николаевская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), керей 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Орский уезд
|-
| 1. || Орская || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 2. || Таналыкская || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 3. || Кваркенская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт
|-
| 4. || Ильинская || жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт
|-
| 5. || Гирьяльская || жетіру(жағалбайлы, тама, табын)
|-
| 6. || Воздвиженская || жетіру, әлім
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Челябинский уезд
|-
| 1. || Усть-уйская || қыпшақ, арғын, керей(балта)
|-
| 2. || Звериноголовская || керей, уақ, арғын, қыпшақ
|-
| 3. || Кочердыкская || керей, қыпшақ
|-
| 4. || Каминская || керей, арғын, уақ, қыпшақ
|-
| 5. || Куртамышская || керей, уақ, арғын, қыпшақ
|-
| 6. || Становская || керей, қыпшақ 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Оренбургский уезд
|-
| 1. || Богуславская || жетіру(табын, тама, кердері)
|-
| 2. || Павловская || жетіру(табын, тама), әлім(шекті, кете)
|-
| 3. || Оренбургская || жетіру, әлім
|-
| 4. || Татищевская || жетіру(тама), әлім, уақ
|-
| 6. || Нижеозерская || жетіру(тама, табын)
|-
| 7. || Буранная || жетіру(табын)
|-
| 8. || Илецкая || жетіру(табын)
|}
== Самарская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Новоузенский уезд
| rowspan=&quot;34&quot; |байұлы(жаппас, байбақты, беріш, шеркеш, тана, қызылқұрт), жетіру(тама, кердері, табын),беріш
әлім(қаракесек), төлеңгіт және басқалар
|-
| 1. || Алекандровгайская
|-
| 2. || Новоузенская
|-
| 3. || Осиновогайская
|-
| 4. || Натальинская
|-
| 5. || Дергачевская
|-
| 6. || Малоузенская
|-
| 7. || Петропавловская
|-
| 8. || Николаевская
|-
| 9. || Савинская
|-
| 10. || Торгунская
|-
| 11. || Куриловская
|-
| 12. || Иловатая
|-
| 13. || Дьяковская
|-
| 14. || Моршанская
|-
| 15. || Нижнее-ерусланская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Николаевский уезд
|-
| 1. || Нижнепокровская
|-
| 2. || Канаевская
|-
| 3. || Любицкая
|-
| 4. || Хлебновская
|-
| 5. || Большеглушицкая
|-
| 6. || Кузябаевская
|-
| 7. || Корнеевская
|-
| 8. || Каменосарминская
|-
| 9. || Балаковская
|-
| 10. || Селезнихинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Бузулукский уезд
|-
| 1. || Барановская
|-
| 2. || Матвеевская
|-
| 3. || Боголюбская
|-
| 4. || Богдановская
|-
| 5. || Покровская
|-
| 6. || Андреевская
|}
== Астраханская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Красноярский уезд
| rowspan=&quot;26&quot; |әлім(кете), байұлы(почти все рода), жетіру(тама, табын, кердері), төлеңгіт және басқалар.
|-
| 1. || Никольская(Джамбай)
|-
| 2. || Разночинская
|-
| 3. || Петропавловская
|-
| 4. || Хожетаевская
|-
| 5. || Теплинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Астраханский уезд
|-
| 1. || Дмитриевская
|-
| 2. || Икрянинская
|-
| 3. || Началовская
|-
| 4. || Чаганская
|-
| 5. || Царевская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Енотаевский уезд
|-
| 1. || Болхунская
|-
| 2. || Золотухинская
|-
| 3. || Княжевская
|-
| 4. || Харабалинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Царевский уезд
|-
| 1. || Владимирская
|-
| 2. || Колобовская
|-
| 3. || Капустиноярская
|-
| 4. || Кисловская
|-
| 5. || Молчановская
|-
| 6. || Слободская
|-
| 7. || Николаевская
|-
| 8. || Солодовская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бөкей ордасы
|-
| || Части и округа
|племена и роды:
|-
| 1. || Тарғын || төре, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, жетіру(кердері, табын), байұлы(беріш, шеркеш, тана, жаппас, адай, байбақты, ысық, алаша, қызылқұрт), әлім (кете)
|-
| 2. || Талов || байұлы(байбақты, алаша, жаппас, шеркеш, беріш, тана, адай, есентемір, ысық, масқар), төре, төлеңгіт, қожа, қарақалпақ, ноғай, әлім(кете), жетіру(кердері, табын, тама),
|-
| 3. || Қалмақ || байұлы(жаппас, беріш, шеркеш, есентемір, ысық, байбақты, алаша, адай, масқар), әлім(кете), ноғай, төре, төлеңгіт, қожа, жетіру(кердері,табын,тама)
|-
| 4. || Нарын || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт), төре, төлеңгіт, қожа
|-
| 5. || Қамыс-Самар || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, беріш, ысық, қызылқұрт, адай, шеркеш, жаппас), төре, төлеңгіт, қожа жетіру(тама, табын, кердері), әлім(кете)
|-
| 6. || 1 (Приморск) округ || байұлы(беріш, адай, таз, алаша, есентемір, жаппас), төлеңгіт, қожа, әлім(кете), жетіру(табын, тама, кердері)
|-
| 7. || 2 (Приморск) округ || байұлы(қызылқұрт, беріш, байбақты, шеркеш, алаша, ысық, жаппас, есентемір, масқар, адай), жетіру(тама, табын), төре, төлеңгіт, әлім(кете), ноғай
|}

== Қытай империясы ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстары
|рулары
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Алтай аймағы]]
|-
| 1. || Сарысүмбе || керей(жантекей, жәдік, шеруші)
|-
| 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || керей(жәдік, жантекей)
|-
| 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || керей(жәдік, шұбарайғыр, жантекей), найман(қожамбет)
|-
| 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || керей(жәдік, меркіт, ителі, жантекей, қарақас)
|-
| 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| керей(жантекей, ителі, меркіт), уақ
|-
| 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| керей(қарақас, молқы, сарбас)
|-
| 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || керей(жантекей, молқы, қарақас, шеруші)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Тарбағатай аймағы]]
|-
| 1. || [[Шәуешек]] || найман, керей
|-
| 2. || Шағантоғай || найман, керей, уақ
|-
| 3. || Дөрбілжін|| найман
|-
| 4. || Қостолағай || уақ, найман, керей
|-
| 5. || Сауан || керей, уақ, найман
|-
| 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || керей, найман
|-
| 7. || Толы || найман, керей
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]]
|-
| 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| албан, суан, найман
|-
| 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || албан, суан, найман
|-
| 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || албан, найман
|-
| 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| керей, суан, найман
|-
| 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || керей, суан, найман
|-
| 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || найман, албан
|-
| 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || найман, албан
|-
| 8. || Арасан || найман, керей
|-
| 9. || Буратал || найман, керей
|-
| 10. || Жыңғылды, Цзин || найман, керей
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Үрімжі]] аймағы
|-
| 1. || Санжы || керей, найман
|-
| 2. || Құтыби || керей, найман
|-
| 3. || Сулай (Манас) || керей, найман
|-
| 4. || Жемсары || керей, найман
|-
| 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || керей, найман
|-
| 6. || Шонжы || керей, найман
|-
| 7. || Фукуан (Үшбөкен) || керей, найман
|-
| 8. || Мишуан (Шамды) || керей, найман
|-
| 9. || [[Үрімжі]]|| керей, найман
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ганьсу]] провинциясы
|-
| 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || керей, найман
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар (дулат, жалайыр, қыпшақ, арғын, қоңырат, төре, төлеңгіт, қожа мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды.
|}

== Моңғолия ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Моңғолия 
|-
| || кошуны(нутуки)
| рулар
|-
| 1. || Шеруші || керей(абақ:шеруші)
|-
| 2. || Ботакара || керей(абақ:жантекей)
|-
| 3. || Молқы || керей(абақ:молқы)
|-
| 4. || Қарақас || керей(абақ:қарақас)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік Абақ-Керей руынан. Кішкене болсын наймандар да, басқалар да бар.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Абақ-керейлер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm
[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Қазақ болыстары]]
[[Санат:Қазақстанның болыстары]]</text>
      <sha1>5mtg1ekr5105dko9pvliu4w1q31z64i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628088</id>
      <parentid>3628087</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Семей облысы */</comment>
      <origin>3628088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86664" sha1="fq8sv9mazzb0lg02c941k2s7hc8c8hb" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Қазақтар мекен еткен болыстары тізімі. Әсет Зейнелғабденұлы Темірғалиевтың &quot;ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века&quot; (Алматы, 2010) кітабы негізінде жасалған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Асет Темиргалиев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= ВОЛОСТИ, УЕЗДЫ… КАЗАХИ.С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов начало ХХ века|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2010|томы= |беттері= |барлық беті= 43|сериясы= |isbn= 978-601-06-0474-2|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қарқаралы уезі]]
|-
| 1. || [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра]]|| арғын:қаракесек 82,7%(майқы, бошан, қамбар), қанжығалы; керей (абақ: жастабан), қожа,  жетіру(табын, телеу, тама), алшын,
|-
| 2. || Темірші|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар); қырғыз, қожа, қоңырат, жетіру(табын), найман, үйсін?
|-
| 3. || [[Мойынты болысы|Мойынты]]|| арғын:қаракесек 94,2%(шұбыртпалы, бошан); уақ
|-
| 4. || Абыралы|| арғын:қаракесек(бошан, жалықпас, қамбар), қуандық(алтай), сүйіндік; төре , қожа, қырғыз, жетіру(жағалбайлы), қаңлы(ырғақты), қыпшақ
|-
| 5. || Сарытау || арғын:қаракесек(бошан)
|-
| 6. || Қу|| арғын: қаракесек(бошан), тарақты; қыпшақ, жетіру(тама)
|-
| 7. || [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау]]|| арғын: қаракесек 95,0+%(бошан), тарақты; үйсін?
|-
| 8. || Кент || арғын: қаракесек(танас), қарауыл, қанжығалы; уақ(сіргелі), жетіру(рамадан, табын, жағалбайлы), найман(көкжарлы), төлеңгіт, қожа, қырғыз
|-
| 9. || Едірей || арғын:қаракесек(бошан)
|-
| 10. || Қотанбұлақ || арғын(тобықты), керей, қыпшақ, төре
|-
| 11. || Берікқара || арғын: қаракесек(танас), қуандық(алтай, темеш); төре, төлеңгіт, найман(садыр), жалайыр, жетіру (тама, рамадан, телеу), қырғыз(накыс)
|-
| 12. || Бөрілі || арғын: қаракесек(жалықпас, бошан)
|-
| 13. || [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]]|| арғын: қаракесек 97,7% (майқы, бошан); төре, қожа, төлеңгіт, жетіру(табын, тама), керей
|-
| 14. || Шұбартау|| арғын: қуандық(алтай), қаракесек; төре, қырғыз(саяк), төлеңгіт
|-
| 15. || [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қызылтау]] || арғын: қаракесек 98,1% (бошан); төре, төлеңгіт
|-
| 16. || Дегелең|| арғын: қаракесек(бошан, майқы), тобықты, сүйіндік, тарақты; жетіру(жағалбайлы), төре, қаңлы(ырғақты), қожа
|-
| 17. || Ақсары|| арғын: қаракесек(танас, бошан, қамбар), қуандық(алтай, темеш), қанжығалы, тарақты; керей, жетіру(рамадан), қырғыз, қожа, төре, төлеңгіт
|-
| 18. || Балқаш|| арғын(тобықты)
|-
| 19. || Ақбота|| арғын: қаракесек(бошан, жалықпас), сүйіндік, қуандық; қожа, төре, төлеңгіт, уақ, қыпшақ
|-
| 20. || Дағандел|| арғын(қаракесек, тобықты, тарақты), керей(абақ, ашамайлы), найман(садыр)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Семей уезі]]
|-
| 1. || Кеңтүбек || найман(бура), арғын(тарақты, бәсентиін), уақ
|-
| 2. || Айғыржал || найман(бура), уақ, төре, арғын(бәсентиін)
|-
| 3. || Семізтау || найман(бура, терістаңбалы), арғын(тобықты), төре
|-
| 4. || Қоқан|| уақ, арғын(тобықты, қуандық, тарақты), найман(бура, матай, терістаңбалы, …)
|-
| 5. || Аршалы || арғын(қанжығалы, тарақты), уақ, керей(ашамайлы), найман(бура, көкжарлы, матай, қаракерей)
|-
| 6. || Шаған || арғын(тобықты, тарақты), жетіру(табын, тама), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, қаңлы, керей
|-
| 7. || Бұғылы || арғын(тобықты), төре, қожа, керей
|-
| 8. || Шыңғыс || арғын(тобықты), уақ, керей, қожа
|-
| 9. || Мұқыр || арғын(тобықты), найман(қаракерей)
|-
| 10. || Енрікей || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре, шалақазақ, қожа, шанышқылы, қырғыз
|-
| 11. || Қандығатай || найман(қаракерей), шалақазақ,
|-
| 12. || Қызылмола? || арғын(тобықты), уақ, керей, жетіру(тама), қожа, найман(бура, қаракерей),
|-
| 13. || Делбегетей || найман(қаракерей, терістаңбалы, бура, матай)
|-
| 14. || Сейтен || уақ(жансары, бидалы, шоға,…) найман, қожа арғын(қаракесек, бәсентиін, сүйіндік,…), керей
|-
| 15. || Малыбай || уақ(жансары), керей(ашамайлы), арғын(қаракесек, сүйіндік…)
|-
| 16. || Бесқарағай || уақ, арғын(бәсентиін, қаракесек, сүйіндік), төре, керей, найман(бура, терістаңбалы, ергенекті, сарыжомарт), шанышқылы, қожа
|-
| 17. || Александров || арғын, уақ, найман, керей
|-
| 18. || Аққұм || уақ, найман(бура, терістаңбалы,…), жетіру(табын), арғын(қаракесек, бәсентиін)
|-
| 19. || Белағаш || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман(терістаңбалы,.), уақ, керей, жетіру(жағалбайлы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Өскемен уезі]]
|-
| 1. || Шар || найман(бура, сарыжомарт), қыпшақ
|-
| 2. || Сұлусары || төре, төлеңгіт, найман(бура, қаракерей, матай)
|-
| 3. || Қалба || найман(қаракерей, бура, матай, терістаңбалы, сарыжомарт)
|-
| 4. || Айыртау || найман(терістаңбалы, қаракерей)
|-
| 5. || Ұлан || найман(терістаңбалы, қаракерей), керей(абақ), уақ, төлеңгіт
|-
| 6. || Себін || найман(сарыжомарт, қаракерей, көкжарлы)
|-
| 7. || Тарғын || найман(сарыжомарт, көкжарлы)
|-
| 8. || Құлұжүн  || найман(матай, көкжарлы), шалақазақ
|-
| 9. || Күршім || найман(көкжарлы, бура), төлеңгіт
|-
| 10. || Үркер || найман(көкжарлы, қаракерей, бура,) керей, шалақазақ
|-
| 11. || Алтай || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы)
|-
| 12. || Шанғыстай|| найман (қаратай, көкжарлы), керей(абақ)
|-
| 13. || Нарым || найман(көкжарлы, қаракерей, матай)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Павлодар уезі]]
|-
| 1. || Ақкелін || арғын(сүйіндік, бегендік), төре, қожа
|-
| 2. || Ақкөл || арғын(қанжығалы, шегендік), төре, уақ, қыпшақ(бұлтың)
|-
| 3. || Ақбеттау || арғын(сүйіндік, бәсентиін, шегендік, бегендік), жетіру(телеу), уақ
|-
| 4. || Ақсу || арғын(бәсентиін, қанжығалы, сүйіндік), қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ
|-
| 5. || Алқакөл|| арғын(бәсентиін, сүйіндік), найман(бура), жетіру(телеу)
|-
| 6. || Алтыбай || арғын(бәсентиін, сүйіндік, қанжығалы) найман(бура), қыпшақ(құлан, бұлтың)
|-
| 7. || Атакөз || арғын(сүйіндік)
|-
| 8. || Баянауыл || арғын(сүйіндік, бәсентиін)
|-
| 9. || Далба || арғын(сүйіндік, бегендік)
|-
| 10. || Қарамола || арғын(бегендік, сүйіндік)
|-
| 11. || Қызылағаш || қыпшақ(бұлтың), керей(ашамайлы), арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт
|-
| 12. || Қызылтау || арғын(сүйіндік, шегендік, қаракесек)
|-
| 13. || Маралды || арғын(бәсентиін), төре, төлеңгіт, найман(бура)
|-
| 14. || Теренкөл|| уақ(абрай, ажибек, шоға), керей(ашамайлы), қыпшақ(бұлтың), найман(бура), арғын(бәсентиін, бегендік, қанжығалы, сүйіндік)
|-
| 15. || Ұрық|| арғын(бәсентиін, тарақты, қанжығалы, қаракесек, сүйіндік, бегендік), қыпшақ(бұлтың, құлан), найман(бура)
|-
| 16. || Шақшан || арғын(қанжығалы, сүйіндік, бәсентиін)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Зайсан уезі]]
|-
| 1. || Қалжыр || найман(қаракерей), төлеңгіт, төре
|-
| 2. || Майтерек || найман(қаракерей, терістаңбалы), арғын(тобықты), қожа, шанышқылы,
|-
| 3. || Қара Ертіс || найман(тортуыл)
|-
| 4. || Кендірлік || керей(абақ), уақ, найман, шалақазақ
|-
| 5. || Маңырақ || найман(қаракерей, тортуыл), уақ, жетіру(табын), керей, қыпшақ, төре, қожа, төлеңгіт, туркпен, алшын?
|-
| 6. || Шілікті || найман(қаракерей, тортуыл), төре, төлеңгіт, уақ
|-
| 7. || Шорғын || найман(қаракерей)
|-
| 8. || Терісайрық || найман(қаракерей), төре
|-
| 9. || Хабар асу || найман(қаракерей)
|-
| 10. || Құмкөл|| найман(қаракерей)
|-
| 11. || Базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ
|-
| 12. || Нарын || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт, уақ, арғын(тарақты)
|-
| 13. || Қарабөген || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт
|-
| 14. || Лабы || найман(қаракерей)
|-
| 15. || Богасов || найман(қаракерей), шанышқылы
|-
| 16. || Өкпекті || найман(қаракерей, бура, терістаңбалы), төре, арғын(тобықты, тарақты), уақ, керей, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, калмак, қырғыз, сарт, қожа
|-
| 17. || Баспан-базар || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт
|}

== [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Лепсі уезі]]
|-
| 1. || Ақшәулі || найман (қаракерей), керей, төре, қожа жетіру(рамадан, телеу), үйсін(ошақты)?
|-
| 2. || Аягөз|| найман(қаракерей), төлеңгіт, керей, қожа
|-
| 3. || Арғанаты || найман(қаракерей), керей, жетіру(телеу), арғын(тарақты)
|-
| 4. || Тауқұм Балқаш || найман(қаракерей), арғын, төлеңгіт
|-
| 5. || Мырзатай-Қарасу || найман(қаракерей)
|-
| 6. || Үржар|| найман(қаракерей)
|-
| 7. || Барлық || найман(қаракерей, матай), арғын(тарақты), шалақазақ, төре, төлеңгіт
|-
| 8. || Еміл || найман(қаракерей, тортуыл), керей, шалақазақ
|-
| 9. || Алакөл || найман(қаракерей)
|-
| 10. || Шарбақты || найман(қаракерей),қожа, керей, қырғыз
|-
| 11. || Мақаншы-Садыр || найман(садыр), керей, қоңырат, уақ, жалайыр
|-
| 12. || Балқаш-Лепсі || найман(садыр, матай), төре
|-
| 13. || Қысқаш-Садыр || найман(садыр), төре, төлеңгіт
|-
| 14. || Мәмбетай-Қысқаш || найман(садыр, қаракерей), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Батыс Шынжылы  || найман(қаракерей, матай), төре, төлеңгіт
|-
| 16. || Шынжылы || найман(қаракерей), уақ, төре, қыпшақ
|-
| 17. || Каракольская || найман(қаракерей), төре, төлеңгіт
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Пішпек уезі]]
|-
| 1. || Жаныс || дулат(жаныс), шапырашты(есқожа), сіргелі(байжігіт)
|-
| 2. || Чумышевская || дулат (ботпай)
|-
| 3. || Шығыс Ырғайты|| дулат(жаныс)
|-
| 4. || Қалғұты || дулат(жаныс)
|-
| 5. || Жыланкөз || дулат(жаныс, ботпай), шапырашты
|-
| 6. || Ботпай || дулат(ботпай)
|-
| 7. || Қыбырай || дулат(жаныс)
|-
| 8. || Жаңа-Шу || дулат(ботпай)
|-
| 9. || Шу || дулат(ботпай, сиқым)
|-
| 10. || Сиқым || дулат(сиқым, жаныс), төре, төлеңгіт
|-
| 11. || Дулат || дулат(жаныс, шымыр)
|-
| 12. || Көкірек || дулат(шымыр, жаныс, сиқым)
|-
| 13. || Қарабұлақ || шапырашты(есқожа)
|-
| 14. || Сұқылық || дулат(сиқым)
|-
| 15. || Сусамыр || дулат(сиқым)
|-
| 16. || Қарабалта|| дулат(жаныс)
|-
| 17. || Ысық-Ата || дулат(жаныс)
|-
| 18. || Сарыбағыш || арғын
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қапал уезі]]
|-
| 1. || Басқан-Сарқанд || найман(матай, садыр), төре, төлеңгіт, арғын(қаракесек)
|-
| 2. || Төменгі-Ақсу|| найман(матай, садыр), қыпшақ, арғын
|-
| 3. || Таулы-Ақсу || найман(матай)
|-
| 4. || Бүйен-Ақсу || найман(матай)
|-
| 5. || Балғалы || жалайыр(балғалы, байшегір, қайшылы), албан, дулат, шапырашты, арғын(қаракесек), ысты
|-
| 6. || Чолаковская || жалайыр(акбиюм, карашапан), төре, төлеңгіт , торкпен, найман, уақ
|-
| 7. || Андас || жалайыр(андас, оракты)
|-
| 8. || Таз || жалайыр(күшік, сыпатай), қырғыз
|-
| 9. || Алтынемел|| қаңлы(каспан, кызыл, онбай), торкпен, қарақалпақ, маңғыт, арғын, жалайыр, найман, төре, керей, қырғыз, дулат(ботпай), суан, албан,
|-
| 11. || Төменгі-Қаратал|| жалайыр(андас, күшік), төре, төлеңгіт, қырғыз, ысты, керей, дулат(жаныс, ботпай), алшын?
|-
| 12. || Таулы-Жалайыр|| жалайыр(мырза, андас, сыпатай), албан, дулат, шапырашты, қырғыз
|-
| 13. || Жоғары-Қаратал|| жалайыр(сиыршы, мырза), төре, төлеңгіт, дулат(ботпай), шапырашты, ысты
|-
| 14. || Сарытау|| найман(матай), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Арасан || найман(матай, садыр), арғын(қаракесек), төлеңгіт, керей, қарақалпақ, қыпшақ
|-
| 16. || Күлдей-Жұмай || найман(матай)
|-
| 17. || Ак-ичкинская || найман(матай)
|-
| 18. || Мырза|| жалайыр(мырза, сиыршы, андас), арғын, шалақазақ
|-
| 19. || Сыпатай || жалайыр(мырза, сыпатай)
|-
| 20. || Ши || жалайыр(андас, карашапан, қалпе, орақты)
|-
| 21. || Южно-прибалхашская || жалайыр(арыктыным, байшегір), дулат, төре, сіргелі
|-
| 22. || Күшік || жалайыр(күшік, оракты, сыпатай), қыпшақ, төре, төлеңгіт, дулат
|-
| 23. || Бүйен-Қоянды|| найман(матай, садыр), қоңырат, қаңлы, шапырашты, арғын
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жаркент уезі]] 
|-
| 1. || Иванов || албан(сары: досалы, шоған)
|-
| 2. || Құрман || албан(сары: бозым)
|-
| 3. || Шелек || албан(шыбыл: қызылбөрік)
|-
| 4. || Торайғыр || албан(сары: бозым)
|-
| 5. || Меркі || албан(сары: бозым)
|-
| 6. || Алжан || албан(сары: алжан)
|-
| 7. || Кеген || албан(сары: сегізсары, алжан, айт)
|-
| 8. || Айт || албан(сары: айт)
|-
| 9. || Бөдеті || албан(сары: сегізсары, қалжан)
|-
| 10. || Қожмамбет|| албан(сары:қожбанбет)
|-
| 11. || Қоңырбөрік || албан(шыбыл: қоңырбөрік)
|-
| 12. || Сары-тоғай || албан(сары: айт)
|-
| 13. || Бурақожыр || суан(тоқарыстан), қырғыз, уақ, сарыүйсін, найман
|-
| 14. || Тугурекская || албан(сары: айт; шыбыл: қоңырбөрік, қызылбөрік), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Тұрдымбет || суан(тоқарыстан)
|-
| 16. || Тоқарыстан || суан(тоқарыстан)
|-
| 17. || Байтүгей|| суан(байтүгей)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Верный уезі]]
|-
| 1. || Шығыс-Талғар|| дулат(жаныс, ботпай, шымыр), шапырашты, албан(сары), шалақазақ
|-
| 2. || Батыс-Талғар|| дулат(жаныс), албан(сары), шапырашты(асыл)
|-
| 3. || Үлкен Алматы || дулат(жаныс, ботпай, шымыр)
|-
| 4. || Кіші Алматы || дулат(шымыр, сиқым), ысты(ойық), шапырашты(есқожа, асыл)
|-
| 5. || Шамалған||дулат(жаныс, сиқым, ботпай), ысты(ойық), шапырашты(асыл, есқожа), албан(шыбыл)
|-
| 6. || Қызылбөрік || албан(шыбыл)
|-
| 7. || Сөгіті || албан(сары), қаңлы
|-
| 8. || Бақай || қаңлы, албан(сары),
|-
| 9. || Түрген|| шапырашты(асыл, шыбыл, есқожа), дулат(ботпай), төре, төлеңгіт
|-
| 10. || Шапырашты || шапырашты(асыл, есқожа, екей), ысты(ойық)
|-
| 11. || Жайылмыш || дулат(жаныс, шымыр), шапырашты(айкым),
|-
| 12. || Қарғалы|| шапырашты(айкым)
|-
| 13. || Ұзынағаш || шапырашты(екей, айкым, есқожа), арғын(қаракесек)
|-
| 14. || Шығыс Қастек || шапырашты(есқожа), арғын(қаракесек), қырғыз
|-
| 15. || Батыс Қастек || шапырашты(есқожа), ысты
|-
| 16. || Тайторы || шапырашты(емыл), дулат(жаныс)
|-
| 17. || Ырғайты || дулат(жаныс), жалайыр(андас), шапырашты(шыбыл)
|-
| 18. || Қордай || дулат(жаныс), жалайыр(күшік)
|-
| 19. || Ботпай || дулат(ботпай, сиқым), қоңырат(құлшығаш)
|-
| 20. || Күрті || шапырашты(асыл, шыбыл)
|-
| 21. || Мойынқұм|| сарыүйсін(қалша)
|-
| 22. || Сарытауқұм || сарыүйсін(жакып), қаңлы(караманас), шанышқылы(саңырау) жалайыр(қалпе), найман, қыпшақ, жетіру(тама), арғын(тобықты), дулат(ботпай, шымыр, жаныс), шақшам, ысты
|-
| 23. || Төменгі Іле || ысты(ойық), дулат(сиқым)
|-
| 24. || Жаңа Іле || ысты(ойық), жалайыр(байшегір)
|}

== [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақмола уезі]]
|-
| 1. || Ақтау|| арғын(қуандық:алтай; қанжығалы), қыпшақ, қоңырат, төре, қырғыз
|-
| 2. || Спасск || арғын(қуандық:алтай), төре, төлеңгіт
|-
| 3. || Нұра||  арғын(қуандық:темеш, бөрші; сүйіндік), қырғыз, жалайыр, қыпшақ, төре, төлеңгіт
|-
| 4. || Ақмола|| қыпшақ(бұлтың, кольденен, қарабалық, құлан, торы), арғын(қуандық: алтай, қарпық, темеш; бегендік; атығай; қанжығалы; тарақты; қаракесек), керей, қырғыз, жетіру(жағалбайлы, табын)
|-
| 5. || Моншақты || керей(ақсары, құрсары, балта), арғын(бегендік), қыпшақ, жетіру(рамадан), төре, төлеңгіт,
|-
| 6. || Қызыл-Топырақ || керей(құрсары, тезегай), уақ
|-
| 7. || Есіл || қыпшақ(бұлтың, қарабалық, құлан), арғын(атығай; қуандық, қанжығалы; шегендік, бегендік, қаракесек;), найман, қырғыз, жетіру(керейіт)
|-
| 8. || Қарағаш|| арғын(қуандық, тарақты, бәсентиін), найман, қыпшақ, қожа, керей, қырғыз
|-
| 9. || [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай Нұра]] || арғын(қуандық, тарақты, қаракесек, қарауыл, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қырғыз, қожа, найман, уақ, қыпшақ
|-
| 10. || Нілді|| арғын(қуандық, атығай, қарауыл) төре, төлеңгіт, қожа
|-
| 11. || Қоржынкөл||  арғын(қанжығалы, қуандық, сүйіндік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, уақ
|-
| 12. || Ортау|| арғын(қуандық:алтай)
|-
| 13. || Жыланды|| арғын(қуандық:қарпық; бәсентиін, қаракесек, қыпшақ(құлан)
|-
| 14. || Ереймен|| арғын(қанжығалы), төре, төлеңгіт
|-
| 15. || Атасу|| арғын(қуандық: алтай)
|-
| 16. || Сораң|| арғын(қуандық, қаракесек, тарақты)
|-
| 17. || Мұңлы || арғын(қуандық, қаракесек, тарақты), жетіру(тама)
|-
| 18. || Қорғалжын|| арғын(қуандық,тарақты)
|-
| 19. || Шу|| арғын(қуандық, қаракесек), жетіру(тама)
|-
| 20. || Сарыөзен|| арғын(тарақты, қуандық)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Омбы уезі]]
|-
| 1. || Черлакская || қыпшақ(құлан, бұлтың, қарабалық), төре,төлеңгіт
|-
| 2. || Покров || керей(ақсары, құрсары, балта), төре, төлеңгіт, қожа, қыпшақ(бұлтың, құлан), уақ, жетіру(жағалбайлы) арғын(атығай, қанжығалы, қуандық, шегендік)
|-
| 3. || Омбы || арғын(атығай, бағыс, баба, матей, булек, шага; қанжығалы, қарауыл), қыпшақ(құлан), жетіру(табын), найман, қожа
|-
| 4. || Қорған|| керей(құрсары, ақсары), арғын(атығай), қожа, калмак
|-
| 5. || Николаев || арғын(қарауыл, қанжығалы), қаңлы, қожа
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Көкшетау уезі]]
|-
| 1. || Шалқар|| арғын(қарауыл, қаракесек)
|-
| 2. || Мезгіл || арғын(қарауыл, атығай, сүйіндік), төре, төлеңгіт, қарақалпақ
|-
| 3. || Көкшетау|| арғын(атығай, қарауыл), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз, жетіру(телеу)
|-
| 4. || Восточная || арғын(қарауыл), қаңлы, шанышқылы, қарақалпақ, төре, төлеңгіт, қыпшақ, жетіру(телеу)
|-
| 5. || [[Қотыркөл болысы|Қотыркөл]]|| керей(ақсары), жалайыр, қырғыз, шапырашты, төре, дулат, төлеңгіт, әлімулы, арғын(атығай), жетіру(телеу)
|-
| 6. || Карачинская || арғын(қарауыл, атығай), қырғыз
|-
| 7. || Зеренді ||  арғын(қарауыл, қаракесек, қуандық), уақ жетіру(керейіт), қырғыз, төре
|-
| 8. || Жыланды || арғын(қарауыл)
|-
| 9. || Айыртау ||арғын(атығай, бәсентиін), төре, төлеңгіт, дулат(шымыр) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Атбасар уезі]]
|-
| 1. || Ұлытау|| найман(бағаналы)
|-
| 2. || Атбасар || арғын(бегендік, қарауыл, қуандық, тобықты, шегендік), қыпшақ, төре, төлеңгіт, қырғыз
|-
| 3. || Теңіз|| арғын(қуандық, сүйіндік, бегендік), жетіру(тама)
|-
| 4. || Терісаққан|| арғын(қуандық, сүйіндік, қаракесек), қожа
|-
| 5. || Кзылкульская || арғын(сүйіндік, қуандық, қарауыл, қаракесек), қырғыз
|-
| 6. || Кентубекская || найман(бағаналы), арғын(қарауыл, тарақты)
|-
| 7. || Жарқайын|| найман(бағаналы, балталы, көкжарлы), арғын(қарауыл), қожа
|-
| 8. || Кеңгір|| найман(бағаналы)
|-
| 9. || Кумконырская || найман(бағаналы, балталы), жетіру(тама), қожа
|-
| 10. || Сарысу || найман(бағаналы, балталы), қожа
|-
| 11. || Жезді|| найман(бағаналы)
|-
| 12. || Айнакөл || найман(бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Петропавл уезі]]
|-
| 1. || Станов || керей(құрсары, сибан, тезегай, балта, көшебе, ақсары, еменалы), уақ(шоға), арғын(атығай)
|-
| 2. || Преснов || керей(балта, көшебе, сибан, ақсары, тезегай), уақ(сарман, шоға, бидалы, жансары, шайкөз, баржақсы), төре, төлеңгіт
|-
| 3. || Құсмұрын || керей(ақсары, сибан), уақ(бидалы, жансары, баржақсы, еренши)
|-
| 4. || Пресногорьков || керей(сибан), уақ(жансары, шайкөз, баржақсы),төре, төлеңгіт, жетіру(телеу)
|-
| 5. || Полуденская || арғын(даут:баба, құдайберді-бәйімбет; қарауыл, қаракесек), керей, уақ, қожа
|-
| 6. || Тайынша || арғын(даут:бабасан, атығай)
|-
| 7. || Петропавлов || арғын(даут:құдайберді-бәйімбет, койлы-атығай, атығай, қарауыл), жетіру(керейіт)
|-
| 8. || Средняя || арғын(қанжығалы), қыпшақ(торайғыр, бұлтың)
|}

== [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ақтөбе уезі]]
|-
| 1. || Бестамақ || әлім(қаракесек, шөмекей, шекті, кете), жетіру(табын, тама, жағалбайлы), ноғай
|-
| 2. || Бөрте || жетіру(тама, табын, кердері), төре, уақ, қырғыз, әлім(шекті, қаракесек, төртқара, шөмекей, кете), баулы(алаша), қожа
|-
| 3. || Елек || жетіру(тама, табын)
|-
| 4. || Қарақобда || әлім(кете, шекті, қаракесек), уақ, жетіру(табын, тама, кердері), төре, төлеңгіт
|-
| 5. || Қобда || жетіру(табын, тама)
|-
| 6. || Бөрлі || әлім(шекті, қаракесек, кете), жетіру(тама, кердері), қожа
|-
| 7. || Қаратоғай || жетіру(табын, тама), әлім(шекті)
|-
| 8. || Тұзтөбе || жетіру(табын, тама, кердері), әлім(кете, шекті), уақ, төре, төлеңгіт
|-
| 9. || Ойсылқара || жетіру(тама, жағалбайлы), әлім(шекті, қаракесек,), байұлы(алтын, жаппас), төре, төлеңгіт
|-
| 10. || Ақтөбе || жетіру(тама, табын, жағалбайлы), уақ, төре, әлім(кете, қаракесек, шөмекей, шекті), төлеңгіт,
|-
| 11. || Теректі || жетіру(жағалбайлы, тама), төре, қожа әлім (кете, шөмекей, шекті),
|-
| 12. || Аралтөбе || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), арғын, байұлы(жаппас), әлім(шөмекей, кете, шекті, төртқара, қаракесек)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Торғай уезі]]
|-
| 1. || 1 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 2. || 2 Наурызым || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 3. || Тосын || арғын(елемес: даут, ермен), байұлы(жаппас, алтын), керей(ашамайлы)
|-
| 4. || Майқара, Майқарау || арғын(елемес: даут, ермен), әлім(шекті)
|-
| 5. || Шұбалаң || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 6. || Қарақоға || арғын(елемес: даут, ермен) төре, төлеңгіт, керей, жетіру(телеу), байұлы(жаппас), найман(бағаналы)
|-
| 7. || Сарықопа || қыпшақ(құлан, ұзын), арғын(ермен, даут)
|-
| 8. || Қараторғай || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 9. || Сарыторғай || қыпшақ(колденен, құлан, торайғыр, ұзын)
|-
| 10. || Аққұм || арғын(елемес: даут, ермен)
|-
| 11. || Қайдауыл || қыпшақ(қарабалық, ұзын, торайғыр, құлан) байұлы(жаппас), жетіру(тама)
|-
| 12. || Қызылжыңғыл || қыпшақ(торайғыр, құлан), жетіру(тама), найман(бағаналы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ырғыз уезі]]
|-
| 1. || Талдық || әлім(төртқара), жетіру(жағалбайлы:малатау)
|-
| 2. || Бақсай || әлім(төртқара)
|-
| 3. || Қызылжар || әлім(төртқара)
|-
| 4. || Аманкөл || әлім(шөмекей)
|-
| 5. || Кенжеғара || әлім(шөмекей)
|-
| 6. || Тәуіп || әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алтын)
|-
| 7. || Теректі || әлім(төртқара)
|-
| 8. || Толағай || әлім(төртқара)
|-
| 9. || Темірастау || әлім(төртқара, шекті)
|-
| 10. || Қарасай || әлім(шекті, қаракесек)
|-
| 11. || Шыңғыл, Шеңгел, Жыңғыл || әлім(шекті), қырғыз
|-
| 12. || Қабырға || әлім(қаракесек, шекті)
|-
| 13. || Ордақонған || әлім(шекті)
|-
| 14. || Құланды || әлім(шекті), уақ
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қостанай уезі]]
|-
| 1. || Меңдіқара || керей(танат, балта, тезегай), төре
|-
| 2. || Кеңарал || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр, ұзын), төре, төлеңгіт, жетіру(тама, табын), байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Обаған || арғын(ермен:шагыр), керей, қыпшақ
|-
| 4. || Арақарағай || қыпшақ(торайғыр, ұзын, кольденен, қарабалық), байұлы(жаппас), жетіру(телеу), керей, төре
|-
| 5. || Қарабалық || қыпшақ(кольденен, қарабалық, бұлтың, торайғыр, ұзын), жетіру(табын), байұлы(жаппас, алтын), қожа
|-
| 6. || Аманқарағай || арғын(бәсентиін, ермен :шагыр), төре, қожа, төлеңгіт, қыпшақ(қарабалық, кольденен), керей, төре, байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Дәмбар || қыпшақ(қарабалық, торайғыр), байұлы(жаппас) жетіру(жағалбайлы, тама)
|-
| 8. || Бестөбе || байұлы(жаппас, алтын, байбақты, шеркеш, алаша), жетіру(телеу, тама), шанышқылы, үйсін?
|-
| 9. || Жітіқара || жетіру(жағалбайлы, табын, тама), байұлы(алаша, жаппас)
|-
| 10. || Сарыой || қыпшақ(кольденен, қарабалық, торайғыр), арғын, әлім(шөмекей), байұлы(жаппас, алтын), жетіру(телеу, табын)
|-
| 11. || Құмақ || жетіру(жағалбайлы), төре
|-
| 12. || Шұбар || қыпшақ(қарабалық, кольденен), байұлы(жаппас), жетіру(рамадан, телеу), арғын(ермен : қырықмылтық), қожа
|-
| 13. || Желқуар || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 14. || Сүйіндік || жетіру(жағалбайлы), төре
|}

== [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | [[Орал уезі]]
|-
| 1. || Соболев || жетіру(кердері, тама),…
|-
| 2. || Красноуметская || жетіру(кердері, тама),…
|-
| 3. || Благодарнов || жетіру(табын, тама)
|-
| 4. || Мустаевская || жетіру(табын),…
|-
| 5. || Мухрановская || жетіру(табын), …
|-
| 6. || Кирсановская || жетіру(тама),…
|-
| 7. || Рубежинская || жетіру(тама),…
|-
| 8. || Теректі || жетіру(кердері),…
|-
| 9. || Қароба|| жетіру(кердері, табын), төлеңгіт
|-
| 10. || Бөрлі|| жетіру(тама, табын)
|-
| 11. || Шыңғырлау|| жетіру(тама)
|-
| 12. || Қарашығанақ || жетіру(табын), байұлы(таз, ысық)
|-
| 13. || Жымпиты|| байұлы(байбақты, тана)
|-
| 14. || Шілік || жетіру(табын)
|-
| 15. || Қарағаш || жетіру(табын)
|-
| 16. || Круглоозерновская || жетіру(табын, кердері),…
|-
| 17. || Каменская || байұлы(беріш, алаша, байбақты), жетіру(кердері, табын)
|-
| 18. || Шежін || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, ысық, беріш), жетіру(кердері)
|-
| 19. || Жиренқопа || жетіру(табын, тама), әлім(кете)
|-
| 20. || Шіжерті || байұлы(байбақты, масқар, тана)
|-
| 21. || Иіртек || жетіру(табын, тама),…
|-
| 22. || Студеновская || жетіру(табын), … 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Гурьев уезі]]
|-
| 1. || Тайсойған || байұлы(адай, беріш), жетіру(кердері)
|-
| 2. || Қызылқоға || байұлы(таз, есентемір, шеркеш, адай)
|-
| 3. || Кермеқас || байұлы(таз, есентемір)
|-
| 4. || Қарабау|| байұлы(беріш, есентемір)
|-
| 5. || Есбол || байұлы(беріш)
|-
| 6. || Сімбірті || байұлы(беріш, адай), төре, қожа
|-
| 7. || Гурьев || байұлы(шеркеш)
|-
| 8. || Қаратөбе || байұлы(алаша, ысық)
|-
| 9. || Былан || байұлы(ысық, шеркеш)
|-
| 10. || Қарабайлы || әлім(кете), байұлы(ысық)
|-
| 11. || Жаршық|| байұлы(таз), қожа
|-
| 12. || Ембі || байұлы(таз)
|-
| 13 ||  Ақбас|| байұлы(таз, шеркеш)
|-
| 14. || Ембі-Атырау || байұлы(таз, адай, алаша)
|-
| 15. || Қарашағыр || әлім(шекті)
|-
| 16. || Ақжал || әлім(кете)
|-
| 17. || Бестөбе || әлім(кете), байұлы(таз)
|-
| 18. || Кулагинская || байұлы(тана, беріш, масқар), әлім(қаракесек)
|-
| 19. || Орловская || байұлы(беріш)
|-
| 20. || Жаманқала || байұлы(беріш)
|-
| 21. || Сарайшық || байұлы(таз, беріш)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ілбішін уезі]]
|-
| 1. || Шаған || жетіру(табын, кердері)
|-
| 2. || Скворкин || жетіру(кердері), байұлы…
|-
| 3. || Бударин || жетіру(кердері), байұлы
|-
| 4. || Жұбанышкөл || жетіру(кердері, тама, табын)
|-
| 5. || Өріктікөл || жетіру(кердері, тама), байұлы(адай)
|-
| 6. || Ілбішін || байұлы(байбақты, тана), жетіру(кердері),….
|-
| 7. || Шалқар|| байұлы(байбақты, тана, адай), жетіру(табын, кердері)
|-
| 8. || Мерген || байұлы(байбақты, беріш, алаша),…
|-
| 9. || Қарасу || байұлы(байбақты)
|-
| 10. || Мәтеш || байұлы(байбақты, беріш, есентемір)
|-
| 11. || Қурайлы || байұлы(байбақты, тана)
|-
| 12. || Өлеңті  || байұлы(байбақты, тана), төре
|-
| 13. || Бұлдырты || байұлы(алаша, тана, масқар), жетіру(табын)
|-
| 14. || Қалдығайты || байұлы(қызылқұрт, тана, алаша, масқар, шеркеш), жетіру(табын), төре
|-
| 15. || Сабынкөл || байұлы(ысық, алаша)
|-
| 16. || Соналы || байұлы(алаша, байбақты)
|-
| 17. || Сламихин || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт, тана, ысық)
|-
| 18. || Карманов || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, алаша)
|-
| 19. || Сахарнов || байұлы(тана, байбақты)
|-
| 20. || Глиненская || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт, адай, байбақты, ысық, шеркеш, алаша)
|-
| 21. || Калмыков || байұлы(тана, беріш, қызылқұрт)…
|-
| 22. || Индер || байұлы(масқар, беріш, тана, шеркеш, қызылқұрт)
|-
| 23. || Қаракөл || байұлы(ысық)
|-
| 24. || Қызылжар  || байұлы(тана)
|-
| 25. || Жақсыбай || байұлы(алаша, тана, ысық), төре
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Темір уезі]]
|-
| 1. || Қарағанды|| әлім(кете)
|-
| 2. || Қиыл-Ойыл || әлім(кете), қыпшақ
|-
| 3. || Қайыңды || әлім(кете)
|-
| 4. || Жетікөл|| байұлы(ысық, тана, қызылқұрт)
|-
| 5. || Қазыбек || байұлы(ысық, адай, таз, есентемір, тана)
|-
| 6. || Ойыл|| әлім(кете)
|-
| 7. || Құмды-Ойыл || әлім(кете), жетіру(табын)
|-
| 8. || Қалмаққырған || әлім(шекті, кете), жетіру(табын, тама)
|-
| 9. || Жиделі-Сағыз || әлім(кете), байұлы(адай), жетіру(табын, кердері)
|-
| 10. || Темір-Орқаш || әлім(шекті), қырғыз
|-
| 11. || Ембі-Темір || әлім(шекті)
|-
| 12. || Ембі || әлім(шекті)
|-
| 13. || Оймауыт-Желтау || әлім(қаракесек), байұлы(адай)
|-
| 14. || Доңызтау-Аққолқын|| жетіру(табын)
|-
| 15. || Ұлысам || жетіру(табын), байұлы(адай)
|-
| 16. || Қошқарата|| әлім(шекті)
|-
| 17. || Сам-Матай|| жетіру(табын)
|}

== [[Күнгей Каспий облысы|Закаспий облысы]]==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Маңғыстау уезі]]
|-
| 1. || [[Бірінші Бозащы болысы|1 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(бұзау)
|-
| 2. || [[Екінші Бозащы болысы|2 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 3. || [[Үшінші Бозащы болысы|3 Бозащы болысы]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| 4. || [[Жеменей болысы|Жеменей]]|| байұлы:адай(бұзау) 
|-
| 5. || [[Бірінші Маңғыстау болысы|1 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 6. || [[Екінші Маңғыстау болысы|2 Маңғыстау болысы]] || байұлы:адай(тобыш) 
|-
| 7. || [[Райымберді болысы|Райымберді]]|| байұлы:адай(мұңал), беріш(күлкеш) 
|-
| 8. || Түрікменадай || байұлы:адай(қосай, құнанорыс, тобыш) 
|-
| 9. || Түрікмен|| байұлы:адай 
|-
| 10. || [[Түпқараған болысы|Түпқараған]] || байұлы:адай(мұңал) 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Темір уезі
|-
| 1. || [[Бірінші Адай болысы|1 Адай болысы]] || байұлы:адай(балықшы)
|-
| 2. || [[Екінші Адай болысы|2 Адай болысы]]|| байұлы:адай(тобыш)
|-
| 3. || [[ Үшінші Адай болысы|3 Адай болысы]] || байұлы:адай(мұңал)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 1,2,3 адаевские волости в рассматриваемый период де юро, числились за Темирским уездом, де факто в большинстве зимовали в Мангышлакском уезде.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Кроме вышеперечисленных родов в Мангышлакском уезде проживали жетіру(табын, кердері), байұлы(таз, есентемір, шеркеш, жаппас), қожа. Табынцы большей частью зимовали на западном побережье Аральского моря.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Красноводский уезд Волости и приставства
|-
| 1. || [[Төртінші Адай болысы|4 Адай ]] (вне приставства) || байұлы:адай(қосай)
|-
| 2. || Кара-калинское: с.о. Сумбар || байұлы:адай(мұңал)
|-
| 3. || Сел. общ. «Ших» (вне приставства) || байұлы:адай
|-
| 4. || Полоса отчуждения ср. азиат. ж/д станции: Джебел, Небитдаг, Ягман, Айдын, Ахча-Куйма… || байұлы:адай .
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мерв уезі
|-
| 1. || Киргизское(казахское) с.о. при пос. Байрам-али (вне пр-ва) || байұлы:адай 
|-
| 2. || Полоса отчуждения ср.аз. ж/д станции: Равнина, Уш-адши, разъезды || байұлы:адай 
|-
| colspan=&quot;3&quot; | 5-я Адаевская не попадает во временной отрезок рассматриваемого периода «1897-1915 г.г.», так как была образована в 1916 году.
|}

== [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстар:
|рулық құрамы:
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әулиеата уезі]]
|-
| 1. || Ошақты || ошақты (тасжүрек, аталық, қоңыр), шапырашты (шыбыл)
|-
| 2. || Арғын || арғыны:қаракесек(шұбыртпалы, бошан, майқы), бәсентиін
|-
| 3. || Аққолтық || дулат (шымыр)
|-
| 4. || Ойық || ысты (ойық)
|-
| 5. || Шу || жалайыр(қайшылы)
|-
| 6. || Ағашақ || жалайыр (қалпе), сарыүйсін, дулат (шымыр, ботпай) шапырашты(шыбыл, айкым, екей), арғын
|-
| 7. || Ашы || дулат(шымыр), сарыүйсін, қыпшақ, шалақазақ
|-
| 8. || Аспара || дулат(ботпай), шақшам
|-
| 9. || Асы || дулат(шымыр, жаныс), қаңлы, шанышқылы шақшам, сарыүйсін, ошақты, жалайыр(қайшылы)
|-
| 10. || Билікөл || дулат (шымыр, сиқым, жаныс), қаңлы, ошақты, қыпшақ, жалайыр(қайшылы), сіргелі
|-
| 11. || Ботамойнақ-Алмалы || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, шанышқылы, ошақты, шапырашты, керей, жетіру(тама)
|-
| 12. || Мақпал || дулат(сиқым, шымыр)
|-
| 13. || Талас || дулат(сиқым, шымыр), қыпшақ
|-
| 14. || Тастөбе || дулат(шымыр, сиқым), қыпшақ, албан, суан, жалайыр(күшік), қоңырат(котенши)
|-
| 15. || Қарабақыр || дулат(жаныс), төре
|-
| 16. || Қарақыстақ || дулат(ботпай, жаныс, сиқым), төре, ошақты
|-
| 17. || Көшеней || дулат(шымыр)
|-
| 18. || Күйік || дулат(шымыр, сиқым, жаныс), ошақты, қаңлы(енке), жетіру(тама)
|-
| 19. || Қорағаты || дулат(ботпай, сиқым)
|-
| 20. || Үшқорған || дулат, жетіру(тама), шалақазақ
|-
| 21. || Құмарық || дулат(сиқым, шымыр), жалайыр(күшік), сіргелі
|-
| 22. || Чонгурская || дулат(сиқым, шымыр), төре,
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Шымкент уезі]]
|-
| 1. || Жаңасу|| ысты (тылик), қожа, жетіру(тама, жағалбайлы)?
|-
| 2. || Жылыбұлақ || сіргелі (қайшылы, тутаңбалы, конирдек, шалдар,..), дулат, төре, төлеңгіт, қыпшақ, қожа
|-
| 3. || Қаракөл || ысты (тылик), қожа
|-
| 4. || Құршу|| жетіру(тама:алип), арғын(тарақты), уақ, керей
|-
| 5. || Шу || жетіру(тама:алип, жогы, жағалбайлы:лез), байұлы(шеркеш:қосым),
|-
| 6. || Қаратау || қоңырат(божбан, жаманбай, алгый), дулат(ботпай) арғын, қаңлы
|-
| 7. || Машат || дулат (сиқым, жаныс, ботпай), жетіру(жағалбайлы)
|-
| 8. || Қарамұрт || дулат(сиқым, ботпай, шымыр), сіргелі, ысты, арғын, ошақты, шапырашты(екей, есқожа), қаңлы, албан,
|-
| 9. || Майлыкент || дулат(шымыр, ботпай, жаныс, сиқым), қыпшақ, шақшам, сіргелі(конирдек), қаңлы
|-
| 10. || Қошқарата|| дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, найман, шақшам, сіргелі(тутаңбалы), қаңлы, қыпшақ
|-
| 11. || Арыс || дулат(сиқым, жаныс, шымыр, ботпай), сарыүйсін, албан, сіргелі
|-
| 12. || Арыстанды || ысты(тылик, оик), сіргелі
|-
| 13. || Түлкібас || дулат(сиқым, жаныс, ботбай, шымыр), шанышқылы(дархан, санырау, курпик), қаңлы(онбай), шапырашты, сіргелі
|-
| 14. || Боралдай || дулат(шымыр, сиқым, жаныс, ботпай), албан
|-
| 15. || Бадам || дулат(жаныс), жетіру(тама), сіргелі, төре
|-
| 16. || Қазығұрт|| дулат(жаныс, сиқым, шымыр)
|-
| 17. || Ақтөбе || қоңырат(құрбан, жетімдер), найман,
|-
| 18. || Көкшеқұм || қоңырат(саңғыл, маңғытай), шалақазақ
|-
| 19. || Шілік || қоңырат, қыпшақ , керей, арғын
|-
| 20. || Сарыбұлақ || дулат(шымыр, сиқым)
|-
| 21. || Шағатай || қоңырат(божбан, маңғытай), арғын(қаракесек)
|-
| 22. || Ақтас || сіргелі, арғын(тобықты)
|-
| 23. || Байырқұм || қоңырат(жандар)
|-
| 24. || Шаян|| сіргелі(карабатыр, шалдар, байжігіт), ошақты, қожа
|-
| 25. || Хантағы || қоңырат, қаңлы, арғын(қуандық)
|-
| 26. || Ноғайқора || қоңырат(жетымдер, саңғыл, маңғытай, божбан)
|-
| 27. || Бөржар || қоңырат, арғын(қаракесек, тобықты, қуандық, сүйіндік) найман(балталы), төре, төлеңгіт, керей, ысты, қыпшақ, уақ, қожа
|-
| 28. || Сарыкөл || қоңырат(жандар, құлшығаш, оразгелді), жалайыр, қожа
|-
| 29. || Сырдария || қоңырат(байлар), қыпшақ, қожа, жетіру(телеу)
|-
| 30. || Бөген || сіргелі(байлы), ошақты, дулат(ботпай, сиқым), жалайыр, ысты
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Қазалы уезі]]
|-
| 1. || Аққыр|| әлім(кете, шөмекей)
|-
| 2. || Ақшатау || әлім(шекті, кете, төртқара)
|-
| 3. || Ақтоғай || әлім(төртқара, шөмекей, шекті, кете), жетіру(кердері)
|-
| 4. || Ақтөбе || әлім(шекті, төртқара)
|-
| 5. || Жамансыр || әлім(шөмекей, кете), байұлы(алтын, алаша), арғын, төре
|-
| 6. || Заңғар || әлім(шөмекей), қожа
|-
| 7. || Қалымбас || әлім(карасакал, төртқара), қожа
|-
| 8. || Қарабастоғай  || әлім(шөмекей ), қожа
|-
| 9. || Қаракөл|| әлім(шекті, қаракесек, шөмекей, төртқара), жетіру(керейіт), байұлы(алтын)
|-
| 10. || Қармақшы || байұлы(алтын, шеркеш), жетіру(табын, керейіт, телеу), әлім(шөмекей), қыпшақ, арғын, төре, төлеңгіт
|-
| 11. || Қостам || әлім(шекті), жетіру(телеу), қожа, төлеңгіт
|-
| 12. || Қуандария || әлім(кете, шөмекей), жетіру(керейіт, телеу, рамадан)
|-
| 13. || Көшербай  || әлім(шөмекей)
|-
| 14. || Мақпал || әлім(шекті, төртқара, кете), жетіру(тама)?
|-
| 15. || Райым || әлім(шекті, шөмекей), төре, төлеңгіт
|-
| 16. || Сарытоғай || әлім(төртқара), қырғыз
|-
| 17. || Шыбынды || әлім(шекті, шөмекей, төртқара)
|-
| 18. || Қорғаншы || әлім(шөмекей, төртқара, шекті), жалайыр
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Перовск уезі]]
|-
| 1. || Айнакөл || байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Аламесек || жетіру(керейіт, тама), ошақты, қожа
|-
| 3. || Байзақ || жетіру(табын, тама)
|-
| 4. || Головачев || қыпшақ, арғын, байұлы(жаппас)
|-
| 5. || Гродеков || қыпшақ
|-
| 6. || Жөлек || қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама), байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Қаракөл-Қуаңдария|| әлім(шөмекей, кете), қожа
|-
| 8. || Қараөзек || арғын, найман, байұлы(жаппас), жалайыр, дулат
|-
| 9. || Кеңтүп  || байұлы(жаппас), қожа
|-
| 10. || Қостам || әлім(шөмекей), қожа
|-
| 11. || Көткеншек  || қожа, төре, төлеңгіт, әлім( шөмекей), байұлы(таз, жаппас),
|-
| 12. || Қышбөгет (Қосбөгет) || жетіру( керейіт, телеу, рамадан), әлім(шөмекей)
|-
| 13. || Маслов || жетіру(табын)
|-
| 14. || Приречная || қоңырат(котенши), найман(матай, садыр), арғын(тарақты), қыпшақ, сунак
|-
| 15. || Сауран || қоңырат(котенши), қожа, қаңлы
|-
| 16. || Скобелев || найман, қыпшақ, арғын(қуандық), жетіру(тама)
|-
| 17. || Телікөл  || найман, қыпшақ, төре, төлеңгіт
|-
| 18. || Царская || байұлы(жаппас, алаша, алтын), жалайыр, қожа
|-
| 19. || Шаған || байұлы(жаппас, алаша, есентемір, ысық, шеркеш), төре, төлеңгіт, жетіру(телеу), бактияр?
|-
| 20. || Жаңақорған || қоңырат(котенши), сунак, қожа, арғын, ошақты, қаңлы…
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ташкент уезі]]
|-
| 1. || Жетісу || сіргелі, шанышқылы, байұлы(таз), жетіру(телеу)
|-
| 2. || Ақжар || қаңлы, шанышқылы, арғын, дулат, қожа, қоңырат байұлы(алтын)
|-
| 3. || Алтын || қаңлы, шанышқылы, дулат, ошақты, қыпшақ, қарақалпақ, ысты, найман, қатаған, қоңырат, сіргелі, жетіру(рамадан), маңғыт, төре, кият
|-
| 4. || Болат || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, сарыүйсін, жетіру(жағалбайлы), қожа, төре
|-
| 5. || Ниязбек || шанышқылы, қыпшақ, сіргелі, қожа, қаңлы, ошақты, жалайыр, жетіру(жағалбайлы, рамадан), дулат, ысты, арғын(қаракесек), шалақазақ, дурмен
|-
| 6. || Шыназ || жетіру(рамадан, кердері), шанышқылы, дулат, қожа, найман(балгалы), шақшам, сіргелі, керей, ысты, қоңырат, маңғыт, қатаған, құрама
|-
| 7. || '''Ескендір''' || шанышқылы, сіргелі, қаңлы, дулат
|-
| 8. || Қосқорған || қаңлы, сіргелі, дулат, қоңырат, шақшам
|-
| 9. || Жетікент || сіргелі, шанышқылы, қаңлы, ошақты
|-
| 10. || Зеңгіата|| жетіру(рамадан), қаңлы, шанышқылы, жалайыр,…
|-
| 11. || Қытай-төбе || шанышқылы, қаңлы, сіргелі, қожа, жетіру(тама)
|-
| 12. || Жалелтөбе || шанышқылы, қаңлы, төре, төлеңгіт, қыпшақ
|-
| 13. || Ғайып-төбе || қаңлы, дулат, ошақты, шанышқылы, сіргелі, найман(балгалы), жалайыр, қожа
|-
| 14. || Тойтөбе || шанышқылы, арғын, сіргелі, қаңлы, ысты, дулат, жалайыр, шапырашты, қожа
|-
| 15. || '''Османата''' || шанышқылы, қаңлы, қожа, жетіру(тама), шақшам
|-
| 16. || Майдантал || шанышқылы, қожа, қаңлы, найман, ошақты, жалайыр, жетіру(рамадан, тама), сіргелі, байұлы(адай), ошақты
|-
| 17. || Кенжеғали|| қожа, қаңлы, жалайыр…
|-
| 18. || Піскент || қоңырат, сіргелі
|-
| 19. || Аққорған || қожа, жалайыр, найман, қаңлы, қыпшақ жетіру(керейіт, жагайбайлы),
|-
| 20. || Кәріз || қаңлы, құрама
|-
| 21. || Бөке || жалайыр, байұлы(алтын), қоңырат, шанышқылы, ошақты, қаңлы, жетіру(жағалбайлы, тама),
|-
| 22. || Жаушықұм|| қоңырат, дулат, қаңлы, шанышқылы, сіргелі, жетіру(рамадан), жалайыр(күшік)
|-
| 23. || Шарапхана || жетіру(рамадан), дулат, қоңырат, сарыүйсін, суан, қаңлы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Әмудария бөлімі]]
|-
| 1. || Бесжап || жетіру(табын, тама, керейіт), әлім(шекті), қыпшақ(колденен), қаңлы, қожа
|-
| 2. || Дәуқара || әлім(шекті, кете, төртқара, карасакал, қаракесек), арғын(қуандық, қаракесек), төре, төлеңгіт, қожа
|-
| 3. || Ишимская || қоңырат, қаңлы
|-
| 4. || Кегейлі || әлім(шекті), жетіру(табын), кенегес, маңғыт
|-
| 5. || Көккөл || әлім(шекті, төртқара, қаракесек, карасакал, шөмекей), жетіру(табын, тама), қырғыз, төре
|-
| 6. || Көкөзек || қыпшақ (торы, ктай), қоңырат
|-
| 7. || Қоңырат || әлім(шекті, карасакал, шөмекей), жетіру(табын), байұлы(алаша), жалайыр
|-
| 8. || Мыңбұлақ|| әлім(шөмекей, шекті), байұлы(алаша) жетіру(тама), қыпшақ, қожа
|-
| 9. || Наупыр || жетіру(керейіт, табын), әлім(төртқара, шекті), қыпшақ, найман
|-
| 10. || Нүкіс|| қоңырат, қаңлы, жетіру(табын), қожа, төре әлім(шекті, төртқара), қыпшақ, маңғыт
|-
| 11. || Талдық || жетіру(табын), әлім(төртқара, шекті)
|-
| 12. || Тамды || жетіру(керейіт), әлім(кете, шөмекей, қаракесек), байұлы(алаша)
|-
| 13. || Шымбай || әлім, жетіру(табын), қаңлы, қыпшақ
|-
| 14. || Жаңабазар || әлім(төртқара), кенегес, маңғыт, қыпшақ
|-
| 15. || Би-базар || әлім(шөмекей), жетіру(табын), найман
|-
| 16. || Шейх-Аббас-Уәли || әлім(шөмекей), жетіру(табын, керейіт)
|-
| 17. || Сарыби || жетіру, әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 18. || Төрткөл|| жетіру(керейіт, табын), әлім(шөмекей), байұлы
|-
| 19. || Шорахан || байұлы(алаша), әлім(шөмекей), жетіру(табын), төре
|}

== [[Хиуа хандығы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|рулық құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хиуа хандығы]]
|-
| 1. || Порсу || әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын)
|-
| 1. || Қожалы || жетіру(табын), байұлы(адай, алаша, таз), әлім(шекті)
|-
| 2. || Қыпшақ || жетіру(табын), қаңлы, байұлы(адай, алаша)
|-
| 3. || Қытай|| жетіру(табын),
|-
| 4. || Қоңырат|| әлім(шекті), байұлы, (адай, алаша), жетіру(табын)
|-
| 5. || Шоманай|| әлім(шекті), байұлы(адай, алаша), жетіру(табын)
|-
| 6. || Көне Үргеніш || әлім, байұлы(адай, алаша), қаңлы,
|-
| 7. || Қият|| қоңырат, әлім, байұлы
|-
| 8. || Гүрлен || жетіру(табын), әлім(төртқара)
|-
| 9. || Маңғыт || жетіру(табын), байұлы Афганистан : қатаған, сарай……….
|}

== [[Бұхара әмірлігі|Бұқар әмірлігі]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || бектік
|ру құрамы
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Бұхара әмірлігі|Бұқара әмірлігі]]
|-
| 1. ||  Нұрата || арғын, қыпшақ, байұлы(адай, таз, жаппас, алаша), (кызылкумский кочевой район) жетіру(табын, жағалбайлы, кердері, керейіт), әлім(кете, шекті,төртқара, шөмекей, қаракесек, карасакал), қатаған, жалайыр, ошақты
|-
| 3. || Кермене || найман, қатаған, қыпшақ, қожа, жалайыр, жетіру(керейіт, тама), байұлы(жаппас)
|-
| 4. || Бұқар|| маңғыт, қоңырат, кенегес, қатаған, найман, қыпшақ, қожа, сеид, жалайыр, алшын?…
|-
| 5. || Шаршауз (Шахрисябз) || дулат(оймаут), маңғыт, кенегес, найман, қожа, кият, қаңлы
|-
| 6. || Куляб || қоңырат, қатаған, дулат(оймаут) алшын?….
|-
| 7. || Қорғантөбе || қоңырат, маңғыт, найман, әлім, байұлы(адай), жетіру(табын)
|-
| 8. || Кабадианское || қоңырат, найман, байұлы(адай), жетіру(табын)…..
|-
| 9. || Қатыршы  || жалайыр, найман, арғын, маңғыт 
|}

== [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан облысы]] ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Жызақ уезі]]
|-
| 1. || Қорғантөбе || қоңырат, арғын, байұлы(алтын, алаша, таз, жаппас), қыпшақ, қаңлы, жалайыр
|-
| 2. || Қызылқұм || арғын, жалайыр, ошақты, қаңлы, найман, қоңырат, байұлы(жаппас), әлім(шекті), жетіру(табын), шапырашты, маңғыт, қыпшақ
|-
| 3. || Атақорған || қоңырат, арғын(тарақты), жетіру(керейіт, тама), қыпшақ, колеген
|-
| 4. || Фистаулинская || қоңырат, қаңлы…
|-
| 5. || Шардара|| қоңырат,…
|-
| 6. || Синтаб || қоңырат,…
|-
| 7. || Фарыш || қоңырат, қаңлы,…
|-
| 8. || Богдан || қоңырат, қаңлы,…
|-
| 9. || Көктөбе || қоңырат, арғын…
|-
| 10. || Өзбек || қаңлы,…
|-
| 11. || Жаңақорған || жалайыр, қаңлы, қатаған, қоңырат, найман
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Хожант уезі]]
|-
| 1. || Ержар || қоңырат, жетіру(рамадан), әлім (қаракесек)
|-
| 2. || Сабат || найман, жетіру(рамадан, кердері)
|-
| 3. || Орал || қаңлы, жетіру(рамадан) Катта-курганский уезд
|-
| 1. || Төрткөл || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), шапырашты, найман, қоңырат, байұлы
|-
| 2. || Жарбасы || жалайыр, қаңлы
|}

== Тобольская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| волости || роды
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ишимский округ
|
|-
| 1. || Беловская
| rowspan=&quot;12&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей
|-
| 2. || Жиляковская
|-
| 3. || Ильинская
|-
| 4. || Каменская
|-
| 5. || Красноярская
|-
| 6. || Петуховская
|-
| 7. || Соколовская
|-
| 8. || Уктузская
|-
| 9. || Аулы в владельческих усадьбах
|-
| 10. || Теплодубравская
|-
| 11. || Частоозёрская
|-
| 12. || Утчанская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Курганский округ
|
|-
| 1. || Башкирская волость
| rowspan=&quot;6&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей и жетіру.
|-
| 2. || Моршихинская
|-
| 3. || Куреинская
|-
| 4. || Плотниковская
|-
| 5. || Шмаковская
|-
| 6. || Нижнеалабужская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Тюкалинский округ
|
|-
| 1. || Драгунская
| rowspan=&quot;14&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей және басқалар
|-
| 2. || Крупянская
|-
| 3. || Кулачинская
|-
| 4. || Любинская
|-
| 5. || Лузинская
|-
| 6. || Большепесчанская
|-
| 7. || Серебрянская
|-
| 8. || Аулы казахов в районе г. Тюкалинска
|-
| 9. || Еланская
|-
| 10. || Камышинская
|-
| 11. || Карасукская
|-
| 12. || Куликовская
|-
| 13. || Покровская
|-
| 14. || Поселения вдоль ж/д
|-
| || Тарский округ
|керей
|-
| || Тюменский округ
|керей, арғын
|}
== Томская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Томский округ
|арғын, қыпшақ, уақ, керей
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Барнаульский округ
|-
| 1. || Александровская
| rowspan=&quot;10&quot; |арғын, қыпшақ, уақ, керей
|-
| 2. || Бурлинская
|-
| 3. || Белоярская
|-
| 4. || Карасукская
|-
| 5. || Касмалинская
|-
| 6. || Кулундинская
|-
| 7. || Нижнее-кулундинская
|-
| 8. || Лянинская
|-
| 9. || Покровская
|-
| 10. || Щадринская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бийский округ
|-
| 1. || 7 алтайских дючин || найман
|-
| 2. || Сарасинская управа || найман, керей, уақ
|-
| 3. || 1-я и 2-я Чуйские волости || найман(қожамбет, қаратай, көкжарлы), керей, уақ
|-
| 4. || Уймонская || найман, керей
|-
| 5. || Вольные казахи об-ва Обдольдо || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ
|-
| 6. || Ануйская
| rowspan=&quot;5&quot; |арғын, қыпшақ, керей, уақ, найман
|-
| 7. || Смоленская
|-
| 8. || Нижне-чарышская
|-
| 9. || Антоньевская
|-
| 10. || Чарышская
|-
| 11. || Киргизская(казахская) /кошагачская/ || найман(қаракерей, қаратай, көкжарлы), керей, уақ
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Каинский округ
|-
| 1. || Барабинская управа || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 2. || Казаткульская волость || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 3. || Юдинская волость || арғын, уақ, керей
|-
| 4. || Казанская волость || арғын, керей, уақ, қыпшақ
|-
| 5. || Верхне-каинская || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 6. || Верхне-омская || керей, арғын, қыпшақ
|-
| 7. || Вознесенская || керей, арғын, қыпшақ
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Змеиногорский округ
|-
| 1. || Александровская || найман, арғын, керей
|-
| 2. || Алейская || уақ, арғын, керей, найман
|-
| 3. || Верх-алейская || найман, уақ, керей
|-
| 4. || Ново-алейская || уақ, арғын, керей, найман
|-
| 5. || Бобровская || найман (терістаңбалы, қаракерей)
|-
| 6. || Бухтарминская || найман(сарыжомарт, көкжарлы),
|-
| 7. || Верх-бухтарминская || найман(көкжарлы, қаракерей, тортуыл)
|-
| 8. || Владимирская || найман, керей
|-
| 9. || Змеиногорская || найман(бура..)
|-
| 10. || Зыряновская || найман(сарыжомарт, көкжарлы)
|-
| 11. || Колывановская || керей, найман(бура)
|-
| 12. || Курьинская || арғын, керей, уақ
|-
| 13. || Локтевская || найман(бура)…
|-
| 14. || Нарымская || найман(көкжарлы, қаратай, тортуыл)
|-
| 15. || Покровская || уақ, керей, найман, арғын
|-
| 16. || Риддерская || найман
|-
| 17. || Устькаменогорская || найман (терістаңбалы, қаракерей), арғын
|-
| 18. || Чарышская || уақ, арғын, керей
|-
| 19. || Шелковниковская || арғын, керей, найман, уақ
|-
| 20. || Новошульбинская || арғын, найман, керей, жетіру(жағалбайлы)
|-
| 21. || Бель-агачская степь || арғын(тобықты, қаракесек, тарақты), найман, уақ, керей, жетіру(жағалбайлы)
|}
== Оренбургская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Троицкий уезд
|-
| 1. || Кособродская || қыпшақ(қарабалық, кольденен), арғын(қырықмылтық), жетіру(жағалбайлы, рамадан), байұлы(жаппас)
|-
| 2. || Ключевская || қыпшақ, керей, арғын, жетіру(жағалбайлы)
|-
| 3. || Нижнее-увельская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Верхнеуральский уезд
|-
| 1. || Верхнеуральская || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 2. || Березинская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас)
|-
| 3. || Магнитная || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ
|-
| 4. || Великопетровская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ
|-
| 5. || Кизильская || жетіру(жағалбайлы),…
|-
| 6. || Варшавская || жетіру(жағалбайлы), қыпшақ, байұлы(жаппас)
|-
| 7. || Карагайская || жетіру(жағалбайлы, телеу),…
|-
| 8. || Николаевская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), керей 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Орский уезд
|-
| 1. || Орская || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 2. || Таналыкская || жетіру(жағалбайлы)
|-
| 3. || Кваркенская || қыпшақ, жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт
|-
| 4. || Ильинская || жетіру(жағалбайлы), төре, төлеңгіт
|-
| 5. || Гирьяльская || жетіру(жағалбайлы, тама, табын)
|-
| 6. || Воздвиженская || жетіру, әлім
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Челябинский уезд
|-
| 1. || Усть-уйская || қыпшақ, арғын, керей(балта)
|-
| 2. || Звериноголовская || керей, уақ, арғын, қыпшақ
|-
| 3. || Кочердыкская || керей, қыпшақ
|-
| 4. || Каминская || керей, арғын, уақ, қыпшақ
|-
| 5. || Куртамышская || керей, уақ, арғын, қыпшақ
|-
| 6. || Становская || керей, қыпшақ 
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Оренбургский уезд
|-
| 1. || Богуславская || жетіру(табын, тама, кердері)
|-
| 2. || Павловская || жетіру(табын, тама), әлім(шекті, кете)
|-
| 3. || Оренбургская || жетіру, әлім
|-
| 4. || Татищевская || жетіру(тама), әлім, уақ
|-
| 6. || Нижеозерская || жетіру(тама, табын)
|-
| 7. || Буранная || жетіру(табын)
|-
| 8. || Илецкая || жетіру(табын)
|}
== Самарская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Новоузенский уезд
| rowspan=&quot;34&quot; |байұлы(жаппас, байбақты, беріш, шеркеш, тана, қызылқұрт), жетіру(тама, кердері, табын),беріш
әлім(қаракесек), төлеңгіт және басқалар
|-
| 1. || Алекандровгайская
|-
| 2. || Новоузенская
|-
| 3. || Осиновогайская
|-
| 4. || Натальинская
|-
| 5. || Дергачевская
|-
| 6. || Малоузенская
|-
| 7. || Петропавловская
|-
| 8. || Николаевская
|-
| 9. || Савинская
|-
| 10. || Торгунская
|-
| 11. || Куриловская
|-
| 12. || Иловатая
|-
| 13. || Дьяковская
|-
| 14. || Моршанская
|-
| 15. || Нижнее-ерусланская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Николаевский уезд
|-
| 1. || Нижнепокровская
|-
| 2. || Канаевская
|-
| 3. || Любицкая
|-
| 4. || Хлебновская
|-
| 5. || Большеглушицкая
|-
| 6. || Кузябаевская
|-
| 7. || Корнеевская
|-
| 8. || Каменосарминская
|-
| 9. || Балаковская
|-
| 10. || Селезнихинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Бузулукский уезд
|-
| 1. || Барановская
|-
| 2. || Матвеевская
|-
| 3. || Боголюбская
|-
| 4. || Богдановская
|-
| 5. || Покровская
|-
| 6. || Андреевская
|}
== Астраханская губерния ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || волости
|роды
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Красноярский уезд
| rowspan=&quot;26&quot; |әлім(кете), байұлы(почти все рода), жетіру(тама, табын, кердері), төлеңгіт және басқалар.
|-
| 1. || Никольская(Джамбай)
|-
| 2. || Разночинская
|-
| 3. || Петропавловская
|-
| 4. || Хожетаевская
|-
| 5. || Теплинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Астраханский уезд
|-
| 1. || Дмитриевская
|-
| 2. || Икрянинская
|-
| 3. || Началовская
|-
| 4. || Чаганская
|-
| 5. || Царевская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Енотаевский уезд
|-
| 1. || Болхунская
|-
| 2. || Золотухинская
|-
| 3. || Княжевская
|-
| 4. || Харабалинская
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Царевский уезд
|-
| 1. || Владимирская
|-
| 2. || Колобовская
|-
| 3. || Капустиноярская
|-
| 4. || Кисловская
|-
| 5. || Молчановская
|-
| 6. || Слободская
|-
| 7. || Николаевская
|-
| 8. || Солодовская
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Бөкей ордасы
|-
| || Части и округа
|племена и роды:
|-
| 1. || Тарғын || төре, төлеңгіт, ноғай, қарақалпақ, жетіру(кердері, табын), байұлы(беріш, шеркеш, тана, жаппас, адай, байбақты, ысық, алаша, қызылқұрт), әлім (кете)
|-
| 2. || Талов || байұлы(байбақты, алаша, жаппас, шеркеш, беріш, тана, адай, есентемір, ысық, масқар), төре, төлеңгіт, қожа, қарақалпақ, ноғай, әлім(кете), жетіру(кердері, табын, тама),
|-
| 3. || Қалмақ || байұлы(жаппас, беріш, шеркеш, есентемір, ысық, байбақты, алаша, адай, масқар), әлім(кете), ноғай, төре, төлеңгіт, қожа, жетіру(кердері,табын,тама)
|-
| 4. || Нарын || байұлы(байбақты, беріш, алаша, масқар, қызылқұрт), төре, төлеңгіт, қожа
|-
| 5. || Қамыс-Самар || байұлы(байбақты, тана, алаша, масқар, беріш, ысық, қызылқұрт, адай, шеркеш, жаппас), төре, төлеңгіт, қожа жетіру(тама, табын, кердері), әлім(кете)
|-
| 6. || 1 (Приморск) округ || байұлы(беріш, адай, таз, алаша, есентемір, жаппас), төлеңгіт, қожа, әлім(кете), жетіру(табын, тама, кердері)
|-
| 7. || 2 (Приморск) округ || байұлы(қызылқұрт, беріш, байбақты, шеркеш, алаша, ысық, жаппас, есентемір, масқар, адай), жетіру(тама, табын), төре, төлеңгіт, әлім(кете), ноғай
|}

== Қытай империясы ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
| || болыстары
|рулары
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Алтай аймағы]]
|-
| 1. || Сарысүмбе || керей(жантекей, жәдік, шеруші)
|-
| 2. || [[Буыршын (аудан)|Буыршын ]] || керей(жәдік, жантекей)
|-
| 3. || [[Қаба (аудан)|Қаба]] || керей(жәдік, шұбарайғыр, жантекей), найман(қожамбет)
|-
| 4. || [[Жеменей (аудан)|Жеменей]] || керей(жәдік, меркіт, ителі, жантекей, қарақас)
|-
| 5. || [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай ]]|| керей(жантекей, ителі, меркіт), уақ
|-
| 6. || [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]]|| керей(қарақас, молқы, сарбас)
|-
| 7. || [[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] || керей(жантекей, молқы, қарақас, шеруші)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Тарбағатай аймағы]]
|-
| 1. || [[Шәуешек]] || найман, керей
|-
| 2. || Шағантоғай || найман, керей, уақ
|-
| 3. || Дөрбілжін|| найман
|-
| 4. || Қостолағай || уақ, найман, керей
|-
| 5. || Сауан || керей, уақ, найман
|-
| 6. || Көрқарасу, Шиху (Усу) || керей, найман
|-
| 7. || Толы || найман, керей
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле аймағы]]
|-
| 1. || [[Текес (аудан)|Текес]]|| албан, суан, найман
|-
| 2. || [[Тоғызтарау ауданы|Тоғызтарау ]] || албан, суан, найман
|-
| 3. || [[Шапшал Сібе автономиялық ауданы|Шапшал]] || албан, найман
|-
| 4. || [[Құлжа ауданы|Құлжа]]|| керей, суан, найман
|-
| 5. || [[Қорғас (Қытай)|Суйдин (Қорғас)]] || керей, суан, найман
|-
| 6. || [[Күнес (аудан)|Күнес]] || найман, албан
|-
| 7. || [[Нылқы ауданы|Нылқы]] || найман, албан
|-
| 8. || Арасан || найман, керей
|-
| 9. || Буратал || найман, керей
|-
| 10. || Жыңғылды, Цзин || найман, керей
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Үрімжі]] аймағы
|-
| 1. || Санжы || керей, найман
|-
| 2. || Құтыби || керей, найман
|-
| 3. || Сулай (Манас) || керей, найман
|-
| 4. || Жемсары || керей, найман
|-
| 5. || [[Мори Қазақ автономиялық ауданы|Мори]] || керей, найман
|-
| 6. || Шонжы || керей, найман
|-
| 7. || Фукуан (Үшбөкен) || керей, найман
|-
| 8. || Мишуан (Шамды) || керей, найман
|-
| 9. || [[Үрімжі]]|| керей, найман
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Ганьсу]] провинциясы
|-
| 1. || [[Баркөл Қазақ автономиялық ауданы|Баркөл]] || керей, найман
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Жоғарыда айтылған рулардан басқалар (дулат, жалайыр, қыпшақ, арғын, қоңырат, төре, төлеңгіт, қожа мен басқалар) Шыңжанда кішкене топтар болып жүретін. Шыңжаңның қазіргі әкімшілік-аймақтық бөлінісі сол заманнан бері өзгерген.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Мысалы Баркөл уезінің жері қазір Кумылский округіне жатады. Кобыксарский мен Карамайский Костолагайскийге кірді және тағы басқа. 1930–1960 жылдары түрлі себептерден Қытайға да (Ганьсу, Цинхай аймақтары), оның сыртына да (Моңғолия, Түркия) біраз қазақ көшетін болды.
|}

== Моңғолия ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Моңғолия 
|-
| || кошуны(нутуки)
| рулар
|-
| 1. || Шеруші || керей(абақ:шеруші)
|-
| 2. || Ботакара || керей(абақ:жантекей)
|-
| 3. || Молқы || керей(абақ:молқы)
|-
| 4. || Қарақас || керей(абақ:қарақас)
|-
| colspan=&quot;3&quot; | (Қазақтардың) [[сомон]]дары Моңғолияда 1917 жылдан бері бар. [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы қазіргі сумун саны — 12. Ол жерлерде тұратындардың бәрі дерлік Абақ-Керей руынан. Кішкене болсын наймандар да, басқалар да бар.
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Абақ-керейлер Булган мен Ховд аймақтарында тұрады.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* https://personalhistory.ru/papers/1922_Spisok_gubern_uezdov_USSR.htm
[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Қазақ болыстары]]
[[Санат:Қазақстанның болыстары]]</text>
      <sha1>fq8sv9mazzb0lg02c941k2s7hc8c8hb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манила Диггер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763970</id>
    <revision>
      <id>3627989</id>
      <parentid>3499423</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3627989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1555" sha1="nqxe7snv5otwda4az2s7ed2i5pqxyjb" xml:space="preserve">{{футбол клубы
| атауы = Манила Диггер
| құрылған = 2018
| жарыс = Футболдан Филиппиндер чемпионаты
| маусым =2025/26
| орын = 1
| pattern_la1 = _blackborder
| pattern_b1 = _blackcollar
| pattern_ra1 = _blackborder
| pattern_sh1 = _blackbottom
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = EED202
| body1 = EED202
| rightarm1 = EED202
| shorts1 = EED202
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _whiteborder
| pattern_b2 = _whitecollar
| pattern_ra2 = _whiteborder
| pattern_sh2 = _whitebottom
| patter_so2 = 
| leftarm2 = 6CB4EE
| body2 = 6CB4EE
| rightarm2 = 6CB4EE
| shorts2 = 6CB4EE
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _blackborder
| pattern_b3 = _blackcollar
| pattern_ra3 = _blackborder
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = _band_black
| leftarm3 = EED202
| body3 = EED202
| rightarm3 = EED202
| shorts3 = 000000
| socks3 = EED202
| сайты = {{URL|https://maniladiggerfc.com/}}
}}
'''Манила Диггер''' ({{lang-en|Manila Digger Football Club}}) — [[Филиппин|Филиппиндер]] футбол ұжымы, базасы [[Манила]] қаласында.

== Жетістіктері ==
'''Манила чемпионаты'''

* 2 орын: 2024/25

'''Манила кубогы'''

* Финалист: 2024/25

== Сілтемелер ==

* https://www.abs-cbn.com/sports/07/15/23/football-kaya-fc-iloilo-heads-17-team-field-in-copa-paulino-alcantara
{{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Филиппин футбол клубтары]]</text>
      <sha1>nqxe7snv5otwda4az2s7ed2i5pqxyjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627990</id>
      <parentid>3627989</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жетістіктері */ [[File:Golden star.svg|20px|Әрекеттегі чемпион]] '''Жеңімпаз'''</comment>
      <origin>3627990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1654" sha1="a8529hiheyen1viz23d1gar5y9x2utp" xml:space="preserve">{{футбол клубы
| атауы = Манила Диггер
| құрылған = 2018
| жарыс = Футболдан Филиппиндер чемпионаты
| маусым =2025/26
| орын = 1
| pattern_la1 = _blackborder
| pattern_b1 = _blackcollar
| pattern_ra1 = _blackborder
| pattern_sh1 = _blackbottom
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = EED202
| body1 = EED202
| rightarm1 = EED202
| shorts1 = EED202
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _whiteborder
| pattern_b2 = _whitecollar
| pattern_ra2 = _whiteborder
| pattern_sh2 = _whitebottom
| patter_so2 = 
| leftarm2 = 6CB4EE
| body2 = 6CB4EE
| rightarm2 = 6CB4EE
| shorts2 = 6CB4EE
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _blackborder
| pattern_b3 = _blackcollar
| pattern_ra3 = _blackborder
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = _band_black
| leftarm3 = EED202
| body3 = EED202
| rightarm3 = EED202
| shorts3 = 000000
| socks3 = EED202
| сайты = {{URL|https://maniladiggerfc.com/}}
}}
'''Манила Диггер''' ({{lang-en|Manila Digger Football Club}}) — [[Филиппин|Филиппиндер]] футбол ұжымы, базасы [[Манила]] қаласында.

== Жетістіктері ==
'''Манила чемпионаты'''
* [[File:Golden star.svg|20px|Әрекеттегі чемпион]] '''Жеңімпаз:''' 2025/26
* 2 орын: 2024/25

'''Манила кубогы'''

* Финалист: 2024/25

== Сілтемелер ==

* https://www.abs-cbn.com/sports/07/15/23/football-kaya-fc-iloilo-heads-17-team-field-in-copa-paulino-alcantara
{{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Филиппин футбол клубтары]]</text>
      <sha1>a8529hiheyen1viz23d1gar5y9x2utp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627992</id>
      <parentid>3627990</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3627992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1741" sha1="32z58wpqdb00xl63l14lbvqi1x4z1w8" xml:space="preserve">{{футбол клубы
| атауы = Манила Диггер
| құрылған = 2018
| жарыс = Футболдан Филиппиндер чемпионаты
| маусым =2025/26
| орын = [[File:Golden star.svg|20px|Әрекеттегі чемпион]] '''Жеңімпаз'''
| pattern_la1 = _blackborder
| pattern_b1 = _blackcollar
| pattern_ra1 = _blackborder
| pattern_sh1 = _blackbottom
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = EED202
| body1 = EED202
| rightarm1 = EED202
| shorts1 = EED202
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _whiteborder
| pattern_b2 = _whitecollar
| pattern_ra2 = _whiteborder
| pattern_sh2 = _whitebottom
| patter_so2 = 
| leftarm2 = 6CB4EE
| body2 = 6CB4EE
| rightarm2 = 6CB4EE
| shorts2 = 6CB4EE
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _blackborder
| pattern_b3 = _blackcollar
| pattern_ra3 = _blackborder
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = _band_black
| leftarm3 = EED202
| body3 = EED202
| rightarm3 = EED202
| shorts3 = 000000
| socks3 = EED202
| сайты = {{URL|https://maniladiggerfc.com/}}
}}
'''Манила Диггер''' ({{lang-en|Manila Digger Football Club}}) — [[Филиппин|Филиппиндер]] футбол ұжымы, базасы [[Манила]] қаласында.

== Жетістіктері ==
'''Манила чемпионаты'''
* [[File:Golden star.svg|20px|Әрекеттегі чемпион]] '''Жеңімпаз:''' 2025/26
* 2 орын: 2024/25

'''Манила кубогы'''

* Финалист: 2024/25

== Сілтемелер ==

* https://www.abs-cbn.com/sports/07/15/23/football-kaya-fc-iloilo-heads-17-team-field-in-copa-paulino-alcantara
{{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Филиппин футбол клубтары]]</text>
      <sha1>32z58wpqdb00xl63l14lbvqi1x4z1w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3628097</id>
      <parentid>3627720</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3628097</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="96wwoop7v6gijjnwmehakyny4h7hz05" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 244210,
	&quot;pages&quot;: 668398,
	&quot;edits&quot;: 3624377,
	&quot;users&quot;: 179594,
	&quot;activeusers&quot;: 333,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8763
}</text>
      <sha1>96wwoop7v6gijjnwmehakyny4h7hz05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025</title>
    <ns>0</ns>
    <id>767349</id>
    <revision>
      <id>3628126</id>
      <parentid>3519183</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мергендер */</comment>
      <origin>3628126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12433" sha1="7mcdp33j45orvfho8n6fybtybbgo6pj" xml:space="preserve">{{Ұлттық чемпионат
|атауы1        = Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025
|атауы         = 
|логотипі      = 
|уақыты        = 1 наурыз — 26 қазан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kff.kz/kk/news/26427|title=Футболдан Қазақстан Премьер-лигасы 2025 маусымының күнтізбесі|date=2025-02-13|publisher=[[Қазақстан футбол федерациясы]]|work=kff.kz|accessdate=2025-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250214181005/https://kff.kz/kk/news/26427|archivedate=2025-02-14}}&lt;/ref&gt;
|қатысушылар саны = 14
|қалалар       = 13
|стадиондар    = 13
|чемпион       = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]
|рет           = 5
|2 орын        = [[Астана (футбол клубы)|Астана]]
|3 орын        = [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]
|дублёрлер     =
|халықаралық турнир 1                =
|халықаралық турнир 1 командалар     =
|халықаралық турнир 2                =
|халықаралық турнир 2 командалар     =
|шыққан командалар         =
|шығып кеткен командалар   =
|жаңа клубтар              = 
|ойналған ойындар саны     = 182
|голдар саны    = 496
|бомбардир      = {{ту|Албания}} [[Назми Грипши]]
|бголдар        = 16
|үздік қақпашы  =
|қақпашының нәтижесі       =
|ең үлкен үйдегі жеңіс     =
|ең үлкен қонақтағы жеңіс  =
|ірі есеп                  =
|жеңістер сериясы          =
|жеңіліссіз сериясы        =
|жеңіссіз сериясы          =
|жеңілгендер сериясы       =
|келушілер_саны            =
|ең жақсы ойыншы           = 
|ең жақсы ойыншы нұсқа 1   = 
|ең жақсы ойыншы нұсқа 2   = 
|ең жақсы ойыншы нұсқа 3   = 
|ең жақсы ойыншы 1         =
|ең жақсы ойыншы 2         =
|ең жақсы ойыншы 3         =
|алдыңғы сезон             = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2024|2024]]
|келесі сезон              = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2026|2026]]
}}
'''[[Қазақстан Премьер Лигасы|Футболдан Қазақстан Чемпионаты]] 2025''' — турнирдің 34-ші маусымы. 14 команда қатысты. «[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]» клубы чемпиондық атағын қорғады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sports24.kz/kk/football/news/airat-azastan-chempioni-komanda-bl-trofeidi-neshe-ret-ielendi/|title=«Қайрат» — Қазақстан чемпионы. Команда бұл трофейді неше рет иеленді?|date=2025-10-26|author=Темірбек А.|publisher=[[Sports24.kz]]|accessdate=2025-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251102120546/https://sports24.kz/kk/football/news/airat-azastan-chempioni-komanda-bl-trofeidi-neshe-ret-ielendi/|archivedate=2025-11-02}}&lt;/ref&gt; «[[Астана (футбол клубы)|Астана]]» 2-орын алды, ал «[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]» үшінші орынға табан тіреді. «[[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]» клубы [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|бірінші лигаға]] түсіп қалды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zhasalash.kz/news/kayrat-chempiondik-atagin-kalay-korgadi-2bbea8/|title=«Қайрат» чемпиондық атағын қалай қорғады?|date=2025-10-28|author=Қаппас Қ.|publisher=«[[Жас Алаш (газет)|Жас Алаш]]»|work=zhasalash.kz|accessdate=2025-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251102122442/https://zhasalash.kz/news/kayrat-chempiondik-atagin-kalay-korgadi-2bbea8/|archivedate=2025-11-02}}&lt;/ref&gt;

== География ==

=== Стадиондар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! [[Астана (футбол клубы)|Астана]]&lt;br&gt;[[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]] (Астана)
! [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] (Алматы)
! [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]] (Шымкент)
! [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]
! [[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]] (Петропавл)
! [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]] (Қостанай)
|-
| [[Астана Арена]]
| [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық]]
| [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)|Қ. Мұңайтпасов]]
| [[Орталық стадион (Ақтөбе)|Қобыланды Батыр]]
| [[Қарасай (стадион)|Қарасай]]
| [[Орталық стадион (Қостанай)|Орталық]]
|-
| Сыйымдылығы: '''30 200'''
| Сыйымдылығы: '''23 804'''
| Сыйымдылығы: '''20 000'''
| Сыйымдылығы: '''12 800'''
| Сыйымдылығы: '''11 000'''
| Сыйымдылығы: '''10 500'''
|-
| [[сурет:Astana Arena (inside interior).JPG|150px]]
| [[сурет:Central stadium, Almaty.JPG|150px]]
| [[сурет:Kazhymukan-Munaitpasov- Stadium-Shymkent-Kazakhstan.jpg|150px]]
| [[сурет:Aktobe Central Stadium (02).jpg|150px]]
| [[сурет:No image available-kk.svg|150px]]
| [[сурет:Центральный стадион г. Костанай.jpg|150px]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;22&quot; |
{{ПозКарта+|Қазақстан|width=800|float=center|caption=|places=
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=53.2|long=63.5|label=[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=50.25|long=57.2|label=[[Ақтөбе (футбол клубы)|Актобе]]|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=45.02|long=78.18|label=[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|position=top}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=51.2|long=71.4|label=[[Астана (футбол клубы)|Астана]]|position=left}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=51.2|long=71.4|label=[[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]|position=right}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=42.3|long=69.6|label=[[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|position=left}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=44.85|long=65.53|label=[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|position=top}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=43.25|long=76.9|label=[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|position=top}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=47.117|long=51.883|label=[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|position=right}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=54.53|long=69.13|label=[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]] |position=bottom}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=50.24|long=80.13|label=[[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елім-ай]]|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=43.18|long=68.14|label=[[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]|position=right}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=53.3|long=69.4|label=[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Қазақстан|lat=47.87|long=67.5|label=[[Ұлытау-2022]]|position=top}}
}}
|-
! [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]
|-
| [[Мұнайшы (стадион)|Мұнайшы]]
|-
| Сыйымдылығы: '''8 690'''
|-
! [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елім-ай]] (Семей)
|-
| [[Спартак (стадион, Семей)|Спартак]]
|-
| Сыйымдылығы: '''8 000'''
|-
! [[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]] (Түркістан)
|-
| [[Түркістан Арена]]
|-
| Сыйымдылығы: '''7 000'''
|-
! [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Қызылорда)
|-
| [[Ғани Мұратбаев (стадион)|Ғ. Мұратбаев]]
|-
| Сыйымдылығы: '''6 800'''
|-
! [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]] (Талдықорған)
|-
| [[Жетісу (стадион)|Жетісу]]
|-
| Сыйымдылығы: '''5 550'''
|-
! [[Ұлытау-2022]] (Жезқазған)
|-
| [[Металлург (стадион, Жезқазған)|Металлург]]
|-
| Сыйымдылығы: '''5 000'''
|-
! [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] (Көкшетау)
|-
| [[Оқжетпес (стадион)|Оқжетпес]]
|-
| Сыйымдылығы: '''4 500'''
|-
|}

== Статистика ==

=== Турнир кестесі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№ 
!Команда 
!О
!Ж
!Т
!Ұ
!СД
!ЖД
!+/-
!ҰП
|-
|1
|[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]{{efn|&lt;small&gt;Келесі жылы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасына]] қатысады.&lt;/small&gt;}}
|26
|18
|5
|3
|53
|19
| +34
|'''59'''
|-
|2
|[[Астана (футбол клубы)|Астана]]{{efn|name=a|&lt;small&gt;Келесі жылы [[УЕФА Конференция Лигасы|УЕФА Конференциялар лигасына]] қатысады.&lt;/small&gt;}}
|26
|17
|6
|3
|66
|30
| +36
|'''57'''
|-
|3
|[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]{{efn|name=a}}
|26
|16
|6
|4
|45
|25
| +20
|'''54'''
|-
|4
|[[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елім-ай]]{{efn|name=a}}
|26
|14
|6
|6
|47
|31
| +16
|'''48'''
|-
|5
|[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]
|26
|13
|4
|9
|39
|29
| +10
|'''43'''
|-
|6
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]
|26
|8
|12
|6
|37
|30
| +7
|'''36'''
|-
|7
|[[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]
|26
|9
|8
|9
|37
|28
| +9
|'''35'''
|-
|8
|[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]
|26
|10
|5
|11
|37
|43
| −6
|'''35'''
|-
|9
|[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]
|26
|6
|9
|11
|25
|32
| −7
|'''27'''
|-
|10
|[[Ұлытау-2022]]
|26
|5
|8
|13
|20
|41
| −21
|'''23'''
|-
|11
|[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]
|26
|3
|13
|10
|24
|42
| −18
|'''22'''
|-
|12
|[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]
|26
|4
|9
|13
|19
|43
| −24
|'''21'''
|-
|13
|[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]
|26
|4
|7
|15
|22
|45
| −23
|'''19'''
|-
|14
|[[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]{{efn|&lt;small&gt;Келесі жылы [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|бірінші лигада]] ойнайды.&lt;/small&gt;}}
|26
|4
|4
|18
|25
|58
| −33
|'''16'''
|}
;Ескертпелер
{{notelist|group=a}}

=== Мергендер ===
* {{футбол-ту|Албания}} [[Назми Грипши]] — 16 гол.
* {{футбол-ту|Қазақстан}} [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев|Дастан Сәтбаев]] — 14 гол.
* {{футбол-ту|Хорватия}} [[Марин Томасов]] — 12 гол.
* {{футбол-ту|Қазақстан}} [[Дәурен Азаматұлы Жұмат|Дәурен Жұмат]] — 12 гол.
* {{футбол-ту|Нигерия}} [[Джеффри Чинеду]] — 11 гол.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{cite web|url=https://www.sports.kz/statistic/season/2025|title=Футболдан Қазақстан Премьер-лигасы 2025|publisher=Sports.kz|accessdate=2025-11-02|lang=ru}}

{{Футболдан Қазақстан Чемпионаты}}
{{бастама}}

[[Санат:Футболдан Қазақстан чемпионаты]]
[[Санат:2025 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>7mcdp33j45orvfho8n6fybtybbgo6pj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Британ әдебиеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768045</id>
    <revision>
      <id>3628226</id>
      <parentid>3518945</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KoishibaevaA</username>
        <id>183119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3628226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31860" sha1="4unj66kc77q34p320aoknfjcnjfjjbk" xml:space="preserve">'''Ұлыбритания әдебиеті''' — бұл [[Англия]], [[Шотландия]], [[Уэльс]] және [[Солтүстік Ирландия]] аумақтарында әр кезеңде қалыптасқан көркем шығармалар жиынтығы. [[Ағылшын тілі]] мен басқа да [[Кельт тілдері|кельт тілдерінде]] жазылған туындылар [[Ұлыбритания|Ұлыбританияның]] мәдениеті мен рухани өмірінің ажырамас бөлігі болып саналады. Бұл әдебиет ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін үздіксіз дамып, әр ғасырда жаңа бағыттар мен ағымдарды тудырды. 

Классикалық Британдық әдебиеттің тақырыптары — махаббат, әділеттілік, адамгершілік, адам табиғаты — ХХІ ғасырда өзекті болып қала береді, бұл осы шығармаларды зерттеуді қазіргі оқырман үшін маңызды етеді және сыни ойлау мен мәдениетаралық диалогтың дамуына ықпал етеді&lt;ref&gt;Abrams, M. H., &amp; Greenblatt, S. (Eds.). (2006). ''The Norton Anthology of English Literature'' (8th ed., Vols. 1–2). New York: W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;. Ұлыбритания әдебиетінің тарихы шартты түрде он негізгі кезеңге бөлінеді.

== Ескі ағылшын әдебиеті: шамамен 450-1066 жылдар ==
Ескі ағылшын әдебиеті немесе англо–саксон кезеңіндегі әдебиет — англо–сакстар кезеңінде ескі ағылшын тілінде жазылған, яғни бесінші ғасырда [[Рим]] легиондары шығарылғаннан бастап, содан кейін 450 жылы Англияда неміс тайпалары – [[Англия]], [[Сакстер|Сакс]] және [[Юта]] қоныстанғаннан бері сақталған әдеби шығармаларды қамтиды. 1066 жылы Норман жаулап алғаннан кейін көп ұзамай аяқталады. Бұл шығармаларға эпикалық поэзия, агиография, уағыздар, Киелі кітаптың аудармалары, заң еңбектері, шежірелер, жұмбақтар және т.б. сияқты жанрлар кіреді. Осы кезеңде ауызша дәстүр өте күшті болды және әдеби шығармалардың көпшілігі орындау үшін жазылды. Англо-саксондық авторлардың барлығы дерлік анонимді: он екісі ортағасырлық дереккөздерден алынған атаулармен белгілі, бірақ олардың тек төртеуі ғана өздерінің халық шығармаларымен белгілі: Кадмон, Беде, Ұлы Альфред және Кюневульф.

Ескі ағылшын поэзиясы жалпы екі стильге немесе тақырыптық салаларға бөлінеді: батырлық германдық және христиандық. «Батырлық» пен «христиандық» арасындағы шекараны сызу қиын және мүмкін пайдасыз, өйткені ең жақсы поэзия осы шекараны кесіп өтеді. Христиан поэзиясының көп бөлігі батырлық рухта жасалған: англо-саксондар христиан идеалдарына оңай бейімделгенімен, олар христиандықты өздерінің батырлық идеалына бейімдемей-ақ жасаған жоқ.

Ескі ағылшын поэзиясының әлемі негізінен қатал және романтикалық махаббат әрең кездеседі. Поэтикалық лексика, формулалық фразалар және версификациямен анықталған параллель синтаксистік құрылымдардың қайталануы қазіргі аудармада қайталануы қиын. Поэтикалық тіл арнайы лексикадан жасалады, онда мырза, жауынгер, найза, қалқан және т.б. үшін көптеген терминдер бар. Синекдоха мен метонимия-сөйлеудің жалпы фигуралары, мысалы, «кеменің» орнына киль немесе «қылыштың» орнына темір қолданылған кезде. Әсіресе жарқын әсерге кеннинг қол жеткізеді-екінші сөздің орнына екі сөзден тұратын күрделі сөз, мысалы, теңіз «кит жолына» айналғанда және дене «өмір үйі» деп аталады. Тілдің бейнелі қолданылуы жүзге жуық сақталған поэтикалық жұмбақтарда ойнақы көрініс табады. Кәдімгі (және кейде ерекше) жаратылыстар, заттар немесе құбылыстар аллитеративті өлеңнің жұмбақ үзіндісінде сипатталған және оқырман олардың жеке басын болжауы керек&lt;ref&gt;Alexander, M. (2013). ''A History of English Literature''. London: Palgrave Macmillan.&lt;/ref&gt;.

Ескі ағылшын тіліндегі әдебиеттің сақталған туындылары — «Кадмонның Әнұраны» (658-680 жж.), «Беовульф» (VIII және XI ғасырдың басы арасында), «Крест туралы арман» (VIII ғасыр), «Кезбе» (X ғасырдың аяғы), «Штурман», «Әйелінің шағымы» және «Молдон шайқасы».

== Орта ағылшын әдебиеті: шамамен 1066-1500 жылдар ==
1066 жылы Англияны Норман жаулап алуы нәтижесінде [[француз тілі]] ресми және әдеби контексте, бірақ халықтың көпшілігінің күнделікті өмірінде болмаса да, ескі ағылшын тілін бытыстырады; француз тілі соттардың, Парламенттің және зайырлы қоғамның стандартты тіліне айналды. Орта ағылшын әдебиетінің үш негізгі категориясы бар: діни, сыпайы махаббат және артуриан.

Осы кезеңдегі жазушылар — Монмут Гальфриді «Ұлыбритания патшаларының тарихы» авторы ретінде, Вас «Брут романы» мен «Роу романы» жазған және Васаның «Брут романын» орта ағылшын аллитеративті өлеңіне бейімдеген және «Брут» жазған; Уильям Ленгланд «Питер Пахармен» және Джеффри Чосермен бірге «Герцогиня кітабы», «Даңқ үйі», «Жақсы әйелдер туралы аңыз» және «Тройлус пен Крессида», «Кентербери ертегілері» және «Сэр Гавейн және Жасыл рыцарь», Джон Гауэр, ол бірінші болып есте қалды кезек үш үлкен шығармамен: «Адамның айнасы», «Ашық дауысы» және «Ғашықтың мойындауы» және т.б.

== Ағылшын Ренессансы: шамамен 1500-1660 жылдар ==
Ағылшын Ренессансы XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың басынан XVII ғасырға дейінгі Англиядағы мәдени және көркемдік қозғалыс болды. Элизабет дәуірі әдетте ағылшын Ренессансы ретінде қарастырылады. Баспа машинасын Англияда Уильям Кэкстон 1476 жылы енгізген. [[I Елизабет|Елизавета I]] (1558-1603) мен Джеймс I (1603-1625) кезінде [[Лондон]] мәдениеті, Сарай да, халық мәдениеті де Ұлы поэзия мен драма жасады. Ағылшын драматургтері ортағасырлық театрдың әсерін римдік драматургтердің Қайта өрлеу дәуірінің ашылуымен біріктірді: трагедия үшін Сенека және комедия үшін Плаут пен Теренция. [[Италия]] Англиядағы [[Ренессанс]] идеяларының маңызды көзі болды.

Осы кезеңдегі маңызды ақындар – Эдмунд Спенсер (шамамен 1552-99), оның «Ертегі Ханшайымы» (1590 және 1596) шығармасымен, эпикалық поэма және Тюдор әулеті мен Елизавета I-ді дәріптейтін фантастикалық аллегория. «Астрофил және Стелла», «Поэзияны қорғау» және «Пемброк графинясының Аркадиясы» сияқты шығармалары бар Элизабет дәуірінің көрнекті қайраткерлері.

«Испан трагедиясы немесе Иеронимо тағы да ессіз» – 1582-1592 жылдар аралығында Томас Кид жазған Элизабет пьесасы. Өз уақытында өте танымал және ықпалды «Испан трагедиясы» ағылшын әдеби театрында жаңа жанрды — кек пьесасын немесе кек трагедиясын орнатты. Оның сюжеті бірнеше қатыгез кісі өлтіруді қамтиды және кейіпкерлердің бірі ретінде кек алуды бейнелейді. «Испан трагедиясына» [[Уильям Шекспир]], Бен Джонсон және Кристофер Марло сияқты басқа Элизабет драматургтерінің шығармаларында жиі сілтеме жасалған немесе пародияланған. Шекспир әртүрлі жанрларда пьесалар жазды, соның ішінде тарихи драмалар, трагедиялар, комедиялар және кеш романстар, немесе трагикомедиялар&lt;ref&gt;Sanders, A. (2004). ''The Short Oxford History of English Literature''. Oxford: Oxford University Press.&lt;/ref&gt;. Комедиялар — «Қателіктер комедиясы», «Жазғы түндегі Арман», «Ештеңеден көп шу», «Сізге ұнайтындай» және «Он екінші түн»; 1592-1599 жылдар аралығында жазылған тарихи пьесалар: «Ричард III», «Ричард II», «Король Джон», «Генрих IV» 1 және 2 бөлімдер, және «Генрих V»; және трагедиялар «Ромео мен Джульетта», «Юлий Цезарь», «Гамлет» (1600), «Отелло» (1604), «Король Лир» (1605) және «Макбет» (1605-1606). Шекспир сонымен қатар Петрарканың моделіне айтарлықтай өзгерістер енгізген ағылшын сонетін танымал етті. Шекспир мен Бен Джонсоннан басқа, XVII ғасырдың басындағы ірі ақындарға метафизикалық ақындар кірді: Джон Донн (1572-1631), Джордж Герберт (1593-1633), Генри Воган, Эндрю Марвелл және Ричард Крашо.

== Қалпына келтіру дәуірі: 1660-1700 жылдар ==
Қалпына келтіру кезеңінің прозасы христиандық діни жазбаларда үстемдік етеді, бірақ қалпына келтіру сонымен қатар кейінгі кезеңдерде үстемдік ететін екі жанрдың пайда болуына куә болды: көркем әдебиет және журналистика. Діни жазбалар көбінесе саяси және экономикалық жазбаларға көшті; саяси және экономикалық жазбалар дінге қатысты немесе тікелей айтылғандай.

Романның басталуын ағылшын тілінде дәл анықтау мүмкін емес. Алайда, ұзақ көркем проза мен ойдан шығарылған өмірбаяндар қалпына келтіру кезеңінде Англияда басқа формалардан ерекшелене бастады. [[Франция]] мен [[Испания|Испаниядағы]] романтикалық прозаның дәстүрі Англияда танымал болды. Қалпына келтіру кезеңіндегі романның дамуындағы ең маңызды тұлғалардың бірі – «Оруноко» (1688) авторы Афра Бен, ол тек алғашқы кәсіби әйел жазушы ғана емес, сонымен қатар Англиядағы кез-келген жыныстағы алғашқы кәсіби жазушылардың бірі болуы мүмкін.

Бұл дәуірдің маңызды адамдары – [[Джон Мильтон]], оның ең танымал поэмасы «Жоғалған жұмақ» (1671), Джон Драйден (1631-1700), Александр Папа (1688-1744), Джон Локк, Уильям Уичерли және Джордж Этеридж.

== Августин әдебиеті: шамамен 1700-1750 жылдар ==
'''«'''Августин әдебиеті» термині 1720-1730 жылдардағы авторлардың өздерінен шыққан, олар Георгий I ағылшын өзі таңдаған терминге жауап берді. Георгий I бұл атақ оның күшін бейнелейтінін білдірсе де, олар оның орнына ежелгі Римнің өрескел және қарапайым әдебиеттен жоғары саяси және жылтыратылған әдебиетке ауысуының көрінісін көрді. Осы [[Метафора|метафораның]] орындылығына байланысты 1689-1750 жылдар аралығындағы кезең XVIII ғасырда (Вольтер мен Оливер Голдсмитті қоса алғанда) сыншылар «Августин ғасыры» деп аталды. Осы кезеңдегі әдебиет анық саяси және әдебиеттің сыни бағыттарын толық біледі. Бұл молшылық пен жанжал, орасан зор [[энергия]], тапқырлық пен ашуланшақтық дәуірі, бұл британдықтар, шотландтар мен ирландиялықтар кеңейіп жатқан экономикаға тап болған, білім беру мен өнеркәсіптік революцияның басталуына кедергілердің азаюы дәуірін көрсетті.

Дәл осы уақытта ақын [[Джеймс Томсон]] (1700-48) өзінің «Жыл мезгілдері» (1728-1730) атты меланхолиялық шығармасын жасады, ал Эдвард Янг (1681-1765) өзінің «Түнгі ойлар» (1742) поэмасын жазды. Прозада кезеңнің бірінші бөлігі ағылшын эссесінің дамуымен көлеңкеде қалды&lt;ref&gt;Drabble, M. (Ed.). (2000). ''The Oxford Companion to English Literature'' (6th ed.). Oxford: Oxford University Press.&lt;/ref&gt;. Мерзімді очерктер гүлденді журналистік жазбалар; Сэмюэл Джонсонның «Лилипутия Сенатындағы пікірталас туралы есептер» сияқты, Парламенттің нақты отырысын бүркемелеу үшін аталған, өйткені кез-келген парламенттік есептерді баспаға шығару заңсыз болған. Дегенмен, бұл қалпына келтіру кезеңінде алғаш рет пайда болған ағылшын романы өнердің үлкен түріне айналған уақыт болды. Даниэль Дефо журналистика мен баспасөзге арналған қылмыстық өмірбаяндарды жазудан «Роксана» және «Молл Флендерс» фильмдерімен ойдан шығарылған қылмыстық өмірбаяндарды жазуға көшті. Ол сондай-ақ [[Александр Селькирк|Александр Селкирктің]] «[[Робинзон Крузо (роман)|Робинсон Крузо]]&lt;nowiki/&gt;» (1719) атты ойдан шығарылған саяхатын жазды. Роман сахна трагедиясынан жанама түрде пайда көреді, ал ғасырдың ортасында одан да көп авторлар роман жаза бастайды.

== Сезімталдық дәуірі: шамамен 1750-1798 жылдар ==
Бұл кезеңді кейде «Джонсон дәуірі» деп те атайды. Сэмюэл Джонсон (1709-1784), көбінесе доктор Джонсон деп аталады, ағылшын әдебиетіне ақын, эссеист, моралист, әдебиет сыншысы, өмірбаяншы, редактор және лексикограф ретінде ұзақ уақыт үлес қосқан ағылшын авторы. Оның алғашқы еңбектеріне «Лондон» және «Оның ең әсерлі өлеңі», «Адамның қалауының бекершілігі» (1749) өлеңдері кіреді. Екі өлең де Ювеналдың сатираларынан үлгі алады. Тоғыз жыл жұмыс істегеннен кейін Джонсонның «Ағылшын сөздігі» 1755 жылы жарық көрді; ол қазіргі ағылшын тіліне кең әсер етті және «Ғылымның ең үлкен жетістіктерінің бірі» ретінде сипатталды. Бұл жұмыс Джонсонға танымал және табысты болды. 150 жылдан кейін Оксфорд ағылшын сөздігі аяқталғанға дейін Джонсонның сөздігі көрнекті Британдық сөздік ретінде қарастырылды. Оның кейінгі жұмыстарына очерктер, Уильям Шекспирдің пьесаларының әсерлі аннотацияланған басылымы (1765) және «Расселас» (1759) кеңінен оқылатын повесі кірді. 1763 жылы ол кейінірек Шотландияға сапар шеккен Джеймс Босвеллмен дос болды; Джонсон олардың саяхаттарын «Шотландияның Батыс аралдарына саяхат» (1786) кітабында сипаттады. Өмірінің соңына қарай ол «Көрнекті ағылшын ақындарының өмірбаяны» (1779-1781) атты ауқымды және ықпалды еңбек, XVII және XVIII ғасырлардағы ақындардың өмірбаяндары мен бағалауларының жинағын жасады. Сөздік, оның «Шекспирдің басылымы» және «қындардың өмірбаяны» сияқты еңбектерінің арқасында ол қазір біз ағылшын әдебиеті деп атайтын нәрсені ойлап табуға көмектесті. Сентименталды роман немесе «Сезімталдық романы» — бұл XVIII ғасырдың екінші жартысында дамыған жанр&lt;ref&gt;Ford, B. (Ed.). (1992). ''The Cambridge Guide to Literature in English''. Cambridge: Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;. Ол сезімнің, сентиментализмнің және сезімталдықтың эмоционалды және интеллектуалды тұжырымдамаларын атап өтеді. Сезімталдықтан ерекшеленетін Сентиментализм XVIII ғасырда Августин дәуірінің рационализміне реакция ретінде басталған поэзияда да, прозада да сән болды. Сентименталды романдар оқырмандардың да, кейіпкерлердің де эмоционалды реакциясына сүйенді. Олар азап пен нәзіктік көріністерін қамтиды және сюжет іс-әрекеттен гөрі эмоцияларды ілгерілету үшін ұйымдастырылған. Нәтиже-кейіпкерлерді талғампаз және сезімтал эмоционалды әсердің үлгісі ретінде көрсететін «Нәзік сезімнің» жоғарылауы. Сезімдерді көрсету қабілеті мінез бен тәжірибені көрсетеді, сонымен қатар әлеуметтік өмір мен қарым-қатынасты қалыптастырады деп есептелді. Ағылшын тіліндегі ең танымал сентименталды романдардың қатарына Сэмюэл Ричардсонның «Памела немесе марапатталған ізгілік» (1740), Оливер Голдсмиттің «Векфилд діни қызметкері» (1766), Лоренс Стерннің «Тристрам Шенди» (1759-67), сентименталды саяхат (1768), Генри Бруктың «Сапа ақымағы» (1765-70) кіреді, Генри Маккензидің «Сезім адамы» (1771) және Мария Эдгьюорттың «Recrent Castle» (1800). XVIII ғасырдың аяғында Гораций Уолполдың 1764 жылғы «Отранто сарайы» романы қорқыныш пен романтика элементтерін біріктіретін готикалық проза жанрын жасады.

== Романтизм: шамамен 1798-1837 жылдар ==
Романтизм XVIII ғасырдың аяғында Еуропада пайда болған көркем, әдеби және интеллектуалды қозғалыс болды. Романтикалық кезең үшін Британдық әдебиетте әр түрлі күндер беріледі, бірақ мұнда 1798 жылы «Лирикалық балладалар» басылымы басталып, 1837 жылы Виктория патшайымның таққа отыруы оның соңы ретінде қабылданады, дегенмен, мысалы, Уильям Уордсворт 1850 жылға дейін өмір сүрді, ал Роберт Бернс те, Уильям Блейк те 1798 жылға дейін жарық көрді. Алайда, осы кезеңдегі жазушылар өздерін «Романтик» деп санамады және бұл терминді алғаш рет Виктория кезеңінің сыншылары қолданды&lt;ref&gt;Daiches, D. (1994). ''A Critical History of English Literature'' (Vols. 1–2). London: Routledge.&lt;/ref&gt;.

Романтикалық кезең шамамен 1750-1850 жылдар аралығында болған ауылдың азаюына және Толып жатқан өнеркәсіптік қалалардың қарқынды дамуына байланысты Англиядағы үлкен әлеуметтік өзгерістер кезеңі болды. Шынында да, романтизмді ішінара өнеркәсіптік революцияға реакция ретінде қарастыруға болады, дегенмен ол ағартушылық дәуірдегі ақсүйектердің Әлеуметтік және саяси нормаларына қарсы көтеріліс, сондай-ақ табиғаттың ғылыми рационализациясына қарсы реакция болды. Француз революциясы көптеген романтикалық ақындардың саяси ойлауына ерекше әсер етті.

Кейбір романтикалық ақындар – Уильям Блейк, «Кінәсіздік әндері» (1789) және «Тәжірибе әндері» (1794); Роберт Бернс (1759-1796) «Скарлет, Скарлет раушаны», «Шерамуир шайқасы»; лорд Байрон (1788-1824), Перси Биши Шелли (1792-1822) және Джон Китс (1795-1821) және т. б.

== Викториан әдебиеті: шамамен 1837-1901 жылдар ==
Дәл Викториан дәуірінде (1837-1901) роман ағылшын тіліндегі жетекші әдеби жанрға айналды. Әйелдер бұл танымалдылықтың артуына авторлар да, оқырмандар да маңызды рөл атқарды. Осы дәуірдің кейбір жазушылары – [[Чарльз Диккенс]] (1812-1870) өзінің танымал шығармаларымен «Рождество әні» (1843), «Бронтенің әпкелері» (1840 және 1850 жж.), «[[Джейн Эйр]]&lt;nowiki/&gt;»; [[Элизабет Гаскелл]] (1810-1865) «Мэри Бартонмен», [[Джордж Элиот]] (Мэри Энн Эванс (1819-80) бірге «Адам Бидом» (1859), Джордж Мередит (1828-1909) «Ричард Феверел сынағымен» (1859).

Осы дәуірде жанрлық көркем әдебиетте маңызды оқиғалар болды. Романистер болды Артур Конан Дойл Шерлок Холмспен, Райдер Хаггард 1885 жылы «Сүлеймен патшаның көшірмелерін», Роберт Луис Стивенсонды (1850-1894) «Алисаның Ғажайыптар еліндегі шытырман оқиғаларымен» (1865) және Беатрис Поттерді 1902 жылы «Питер қоянының ертегісімен» жазды&lt;ref&gt;Abrams, M. H. (1971). ''The Mirror and the Lamp: Romantic Theory and the Critical Tradition''. Oxford: Oxford University Press.&lt;/ref&gt;.

== Модернизм: шамамен 1901-1939 жылдар ==
[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] қасіреті (1914-1919) қатыгездік пен мағынасыздықпен бірге әдебиет пен өнердегі модернистік қозғалыстың катализаторы болды. Модернистік авторлар оларға сенуге үйретілген институттар өркениетті әлемді қанды қақтығысқа әкелді деп сеніп, соғысқа опасыздық жасады. Олар енді бұл институттарды өмірдің мағынасына қол жеткізудің сенімді құралы ретінде қарастырмады, сондықтан жауаптарын табу үшін ішке кірді. Олардың дәстүрлі институттарға деген антипатиясы олардың шығармашылығына тек мазмұнында ғана емес, формасында да жол тапты. Танымал модернистерге Джеймс Джойс «Улисс», Мадокс Форд «Жақсы сарбаз», Вирджиния Вулф «Маякқа» (1927) және т.с. Элиот «Собордағы кісі өлтіру» (1935) кіреді.

== Постмодерндік әдебиет: шамамен 1945-ХХ ғасыр ==
[[Постмодернизм]] сияқты, барлық идеялар жаңа. Кейде бұл терминдерді дұрыс түсіну қиын және түсініксіз болады. Постмодерндік авторлар өз шығармаларында [[ирония]] мен әзіл-оспақты бірінші болып қолданған жоқ, бірақ көптеген постмодерндік авторлар үшін бұл олардың стилінің айрықша белгілері болды. Постмодерндік авторлар екінші дүниежүзілік соғысқа, қырғи қабақ соғысқа, қастандық теорияларына қатты ренжіді&lt;ref&gt;Bloom, H. (Ed.). (2000). ''Modern Critical Interpretations: William Shakespeare, Geoffrey Chaucer, Charles Dickens''. New York: Chelsea House Publishers.&lt;/ref&gt;. Постмодерндік жазушыларға американдықтар кіреді: Генри Миллер, Уильям С. Берроуз, Джозеф Хеллер, Курт Воннегут, Хантер С.Томпсон, Трумен Капоте және Томас Пинчон.

ХХ ғасырдың жазушылары – 1952 жылы қаңтарда Джеймс Бонд 007 кейіпкерін жасаған Ян Флеминг, Дж. М.Барри (1869-1937), Питер Пэнның авторы (1904), [[Клайв Стайплс Луис|К.С. Льюис]] «[[Нарния шежіресі]]&lt;nowiki/&gt;» жазушысы, [[Джон Роналд Руэл Толкин|Дж.Р.Р. Толкиен]] «[[Хоббит (кинотрилогия)|Хоббит]]&lt;nowiki/&gt;» пен «Сақиналардың иесі» және [[Жоан Роулиң|Дж. К. Роулинг]], өте сәтті [[Хәрри Поттер|«Гарри Поттердің»]] авторы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Елдер бойынша әдебиет]]
[[Санат:Ұлыбритания мәдениеті]]</text>
      <sha1>4unj66kc77q34p320aoknfjcnjfjjbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628239</id>
      <parentid>3628226</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3518944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31848" sha1="25vgdb1ev1l1hwh6izuvto1mp8bbsuf" xml:space="preserve">'''Ұлыбритания әдебиеті''' — бұл [[Англия]], [[Шотландия]], [[Уэльс]] және [[Солтүстік Ирландия]] аумақтарында әр кезеңде қалыптасқан көркем шығармалар жиынтығы. [[Ағылшын тілі]] мен басқа да [[Кельт тілдері|кельт тілдерінде]] жазылған туындылар [[Ұлыбритания|Ұлыбританияның]] мәдениеті мен рухани өмірінің ажырамас бөлігі болып саналады. Бұл әдебиет ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін үздіксіз дамып, әр ғасырда жаңа бағыттар мен ағымдарды тудырды. 

Классикалық Британдық әдебиеттің тақырыптары — махаббат, әділеттілік, адамгершілік, адам табиғаты — ХХІ ғасырда өзекті болып қала береді, бұл осы шығармаларды зерттеуді қазіргі оқырман үшін маңызды етеді және сыни ойлау мен мәдениетаралық диалогтың дамуына ықпал етеді&lt;ref&gt;Abrams, M. H., &amp; Greenblatt, S. (Eds.). (2006). ''The Norton Anthology of English Literature'' (8th ed., Vols. 1–2). New York: W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;. Ұлыбритания әдебиетінің тарихы шартты түрде он негізгі кезеңге бөлінеді.

== Ескі ағылшын әдебиеті: шамамен 450-1066 жылдар ==
Ескі ағылшын әдебиеті немесе англо–саксон кезеңіндегі әдебиет — англо–сакстар кезеңінде ескі ағылшын тілінде жазылған, яғни бесінші ғасырда [[Рим]] легиондары шығарылғаннан бастап, содан кейін 450 жылы Англияда неміс тайпалары – [[Англия]], [[Сакстер|Сакс]] және [[Юта]] қоныстанғаннан бері сақталған әдеби шығармаларды қамтиды. 1066 жылы Норман жаулап алғаннан кейін көп ұзамай аяқталады. Бұл шығармаларға эпикалық поэзия, агиография, уағыздар, Киелі кітаптың аудармалары, заң еңбектері, шежірелер, жұмбақтар және т.б. сияқты жанрлар кіреді. Осы кезеңде ауызша дәстүр өте күшті болды және әдеби шығармалардың көпшілігі орындау үшін жазылды. Англо-саксондық авторлардың барлығы дерлік анонимді: он екісі ортағасырлық дереккөздерден алынған атаулармен белгілі, бірақ олардың тек төртеуі ғана өздерінің халық шығармаларымен белгілі: Кадмон, Беде, Ұлы Альфред және Кюневульф.

Ескі ағылшын поэзиясы жалпы екі стильге немесе тақырыптық салаларға бөлінеді: батырлық германдық және христиандық. «Батырлық» пен «христиандық» арасындағы шекараны сызу қиын және мүмкін пайдасыз, өйткені ең жақсы поэзия осы шекараны кесіп өтеді. Христиан поэзиясының көп бөлігі батырлық рухта жасалған: англо-саксондар христиан идеалдарына оңай бейімделгенімен, олар христиандықты өздерінің батырлық идеалына бейімдемей-ақ жасаған жоқ.

Ескі ағылшын поэзиясының әлемі негізінен қатал және романтикалық махаббат әрең кездеседі. Поэтикалық лексика, формулалық фразалар және версификациямен анықталған параллель синтаксистік құрылымдардың қайталануы қазіргі аудармада қайталануы қиын. Поэтикалық тіл арнайы лексикадан жасалады, онда мырза, жауынгер, найза, қалқан және т.б. үшін көптеген терминдер бар. Синекдоха мен метонимия-сөйлеудің жалпы фигуралары, мысалы, «кеменің» орнына киль немесе «қылыштың» орнына темір қолданылған кезде. Әсіресе жарқын әсерге кеннинг қол жеткізеді-екінші сөздің орнына екі сөзден тұратын күрделі сөз, мысалы, теңіз «кит жолына» айналғанда және дене «өмір үйі» деп аталады. Тілдің бейнелі қолданылуы жүзге жуық сақталған поэтикалық жұмбақтарда ойнақы көрініс табады. Кәдімгі (және кейде ерекше) жаратылыстар, заттар немесе құбылыстар аллитеративті өлеңнің жұмбақ үзіндісінде сипатталған және оқырман олардың жеке басын болжауы керек&lt;ref&gt;Alexander, M. (2013). ''A History of English Literature''. London: Palgrave Macmillan.&lt;/ref&gt;.

Ескі ағылшын тіліндегі әдебиеттің сақталған туындылары — «Кадмонның Әнұраны» (658-680 жж.), «Беовульф» (VIII және XI ғасырдың басы арасында), «Крест туралы арман» (VIII ғасыр), «Кезбе» (X ғасырдың аяғы), «Штурман», «Әйелінің шағымы» және «Молдон шайқасы».

== Орта ағылшын әдебиеті: шамамен 1066-1500 жылдар ==
1066 жылы Англияны Норман жаулап алуы нәтижесінде [[француз тілі]] ресми және әдеби контексте, бірақ халықтың көпшілігінің күнделікті өмірінде болмаса да, ескі ағылшын тілін бытыстырады; француз тілі соттардың, Парламенттің және зайырлы қоғамның стандартты тіліне айналды. Орта ағылшын әдебиетінің үш негізгі категориясы бар: діни, сыпайы махаббат және артуриан.

Осы кезеңдегі жазушылар — Монмут Гальфриді «Ұлыбритания патшаларының тарихы» авторы ретінде, Вас «Брут романы» мен «Роу романы» жазған және Васаның «Брут романын» орта ағылшын аллитеративті өлеңіне бейімдеген және «Брут» жазған; Уильям Ленгланд «Питер Пахармен» және Джеффри Чосермен бірге «Герцогиня кітабы», «Даңқ үйі», «Жақсы әйелдер туралы аңыз» және «Тройлус пен Крессида», «Кентербери ертегілері» және «Сэр Гавейн және Жасыл рыцарь», Джон Гауэр, ол бірінші болып есте қалды кезек үш үлкен шығармамен: «Адамның айнасы», «Ашық дауысы» және «Ғашықтың мойындауы» және т.б.

== Ағылшын Ренессансы: шамамен 1500-1660 жылдар ==
Ағылшын Ренессансы XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың басынан XVII ғасырға дейінгі Англиядағы мәдени және көркемдік қозғалыс болды. Элизабет дәуірі әдетте ағылшын Ренессансы ретінде қарастырылады. Баспа машинасын Англияда Уильям Кэкстон 1476 жылы енгізген. [[I Елизабет|Елизавета I]] (1558-1603) мен Джеймс I (1603-1625) кезінде [[Лондон]] мәдениеті, Сарай да, халық мәдениеті де Ұлы поэзия мен драма жасады. Ағылшын драматургтері ортағасырлық театрдың әсерін римдік драматургтердің Қайта өрлеу дәуірінің ашылуымен біріктірді: трагедия үшін Сенека және комедия үшін Плаут пен Теренция. Италия Англиядағы [[Ренессанс]] идеяларының маңызды көзі болды.

Осы кезеңдегі маңызды ақындар – Эдмунд Спенсер (шамамен 1552-99), оның «Ертегі Ханшайымы» (1590 және 1596) шығармасымен, эпикалық поэма және Тюдор әулеті мен Елизавета I-ді дәріптейтін фантастикалық аллегория. «Астрофил және Стелла», «Поэзияны қорғау» және «Пемброк графинясының Аркадиясы» сияқты шығармалары бар Элизабет дәуірінің көрнекті қайраткерлері.

«Испан трагедиясы немесе Иеронимо тағы да ессіз» – 1582-1592 жылдар аралығында Томас Кид жазған Элизабет пьесасы. Өз уақытында өте танымал және ықпалды «Испан трагедиясы» ағылшын әдеби театрында жаңа жанрды — кек пьесасын немесе кек трагедиясын орнатты. Оның сюжеті бірнеше қатыгез кісі өлтіруді қамтиды және кейіпкерлердің бірі ретінде кек алуды бейнелейді. «Испан трагедиясына» Уильям Шекспир, Бен Джонсон және Кристофер Марло сияқты басқа Элизабет драматургтерінің шығармаларында жиі сілтеме жасалған немесе пародияланған. Шекспир әртүрлі жанрларда пьесалар жазды, соның ішінде тарихи драмалар, трагедиялар, комедиялар және кеш романстар, немесе трагикомедиялар&lt;ref&gt;Sanders, A. (2004). ''The Short Oxford History of English Literature''. Oxford: Oxford University Press.&lt;/ref&gt;. Комедиялар — «Қателіктер комедиясы», «Жазғы түндегі Арман», «Ештеңеден көп шу», «Сізге ұнайтындай» және «Он екінші түн»; 1592-1599 жылдар аралығында жазылған тарихи пьесалар: «Ричард III», «Ричард II», «Король Джон», «Генрих IV» 1 және 2 бөлімдер, және «Генрих V»; және трагедиялар «Ромео мен Джульетта», «Юлий Цезарь», «Гамлет» (1600), «Отелло» (1604), «Король Лир» (1605) және «Макбет» (1605-1606). Шекспир сонымен қатар Петрарканың моделіне айтарлықтай өзгерістер енгізген ағылшын сонетін танымал етті. Шекспир мен Бен Джонсоннан басқа, XVII ғасырдың басындағы ірі ақындарға метафизикалық ақындар кірді: Джон Донн (1572-1631), Джордж Герберт (1593-1633), Генри Воган, Эндрю Марвелл және Ричард Крашо.

== Қалпына келтіру дәуірі: 1660-1700 жылдар ==
Қалпына келтіру кезеңінің прозасы христиандық діни жазбаларда үстемдік етеді, бірақ қалпына келтіру сонымен қатар кейінгі кезеңдерде үстемдік ететін екі жанрдың пайда болуына куә болды: көркем әдебиет және журналистика. Діни жазбалар көбінесе саяси және экономикалық жазбаларға көшті; саяси және экономикалық жазбалар дінге қатысты немесе тікелей айтылғандай.

Романның басталуын ағылшын тілінде дәл анықтау мүмкін емес. Алайда, ұзақ көркем проза мен ойдан шығарылған өмірбаяндар қалпына келтіру кезеңінде Англияда басқа формалардан ерекшелене бастады. [[Франция]] мен [[Испания|Испаниядағы]] романтикалық прозаның дәстүрі Англияда танымал болды. Қалпына келтіру кезеңіндегі романның дамуындағы ең маңызды тұлғалардың бірі – «Оруноко» (1688) авторы Афра Бен, ол тек алғашқы кәсіби әйел жазушы ғана емес, сонымен қатар Англиядағы кез-келген жыныстағы алғашқы кәсіби жазушылардың бірі болуы мүмкін.

Бұл дәуірдің маңызды адамдары – [[Джон Мильтон]], оның ең танымал поэмасы «Жоғалған жұмақ» (1671), Джон Драйден (1631-1700), Александр Папа (1688-1744), Джон Локк, Уильям Уичерли және Джордж Этеридж.

== Августин әдебиеті: шамамен 1700-1750 жылдар ==
'''«'''Августин әдебиеті» термині 1720-1730 жылдардағы авторлардың өздерінен шыққан, олар Георгий I ағылшын өзі таңдаған терминге жауап берді. Георгий I бұл атақ оның күшін бейнелейтінін білдірсе де, олар оның орнына ежелгі Римнің өрескел және қарапайым әдебиеттен жоғары саяси және жылтыратылған әдебиетке ауысуының көрінісін көрді. Осы [[Метафора|метафораның]] орындылығына байланысты 1689-1750 жылдар аралығындағы кезең XVIII ғасырда (Вольтер мен Оливер Голдсмитті қоса алғанда) сыншылар «Августин ғасыры» деп аталды. Осы кезеңдегі әдебиет анық саяси және әдебиеттің сыни бағыттарын толық біледі. Бұл молшылық пен жанжал, орасан зор энергия, тапқырлық пен ашуланшақтық дәуірі, бұл британдықтар, шотландтар мен ирландиялықтар кеңейіп жатқан экономикаға тап болған, білім беру мен өнеркәсіптік революцияның басталуына кедергілердің азаюы дәуірін көрсетті.

Дәл осы уақытта ақын [[Джеймс Томсон]] (1700-48) өзінің «Жыл мезгілдері» (1728-1730) атты меланхолиялық шығармасын жасады, ал Эдвард Янг (1681-1765) өзінің «Түнгі ойлар» (1742) поэмасын жазды. Прозада кезеңнің бірінші бөлігі ағылшын эссесінің дамуымен көлеңкеде қалды&lt;ref&gt;Drabble, M. (Ed.). (2000). ''The Oxford Companion to English Literature'' (6th ed.). Oxford: Oxford University Press.&lt;/ref&gt;. Мерзімді очерктер гүлденді журналистік жазбалар; Сэмюэл Джонсонның «Лилипутия Сенатындағы пікірталас туралы есептер» сияқты, Парламенттің нақты отырысын бүркемелеу үшін аталған, өйткені кез-келген парламенттік есептерді баспаға шығару заңсыз болған. Дегенмен, бұл қалпына келтіру кезеңінде алғаш рет пайда болған ағылшын романы өнердің үлкен түріне айналған уақыт болды. Даниэль Дефо журналистика мен баспасөзге арналған қылмыстық өмірбаяндарды жазудан «Роксана» және «Молл Флендерс» фильмдерімен ойдан шығарылған қылмыстық өмірбаяндарды жазуға көшті. Ол сондай-ақ [[Александр Селькирк|Александр Селкирктің]] «[[Робинзон Крузо (роман)|Робинсон Крузо]]&lt;nowiki/&gt;» (1719) атты ойдан шығарылған саяхатын жазды. Роман сахна трагедиясынан жанама түрде пайда көреді, ал ғасырдың ортасында одан да көп авторлар роман жаза бастайды.

== Сезімталдық дәуірі: шамамен 1750-1798 жылдар ==
Бұл кезеңді кейде «Джонсон дәуірі» деп те атайды. Сэмюэл Джонсон (1709-1784), көбінесе доктор Джонсон деп аталады, ағылшын әдебиетіне ақын, эссеист, моралист, әдебиет сыншысы, өмірбаяншы, редактор және лексикограф ретінде ұзақ уақыт үлес қосқан ағылшын авторы. Оның алғашқы еңбектеріне «Лондон» және «Оның ең әсерлі өлеңі», «Адамның қалауының бекершілігі» (1749) өлеңдері кіреді. Екі өлең де Ювеналдың сатираларынан үлгі алады. Тоғыз жыл жұмыс істегеннен кейін Джонсонның «Ағылшын сөздігі» 1755 жылы жарық көрді; ол қазіргі ағылшын тіліне кең әсер етті және «Ғылымның ең үлкен жетістіктерінің бірі» ретінде сипатталды. Бұл жұмыс Джонсонға танымал және табысты болды. 150 жылдан кейін Оксфорд ағылшын сөздігі аяқталғанға дейін Джонсонның сөздігі көрнекті Британдық сөздік ретінде қарастырылды. Оның кейінгі жұмыстарына очерктер, Уильям Шекспирдің пьесаларының әсерлі аннотацияланған басылымы (1765) және «Расселас» (1759) кеңінен оқылатын повесі кірді. 1763 жылы ол кейінірек Шотландияға сапар шеккен Джеймс Босвеллмен дос болды; Джонсон олардың саяхаттарын «Шотландияның Батыс аралдарына саяхат» (1786) кітабында сипаттады. Өмірінің соңына қарай ол «Көрнекті ағылшын ақындарының өмірбаяны» (1779-1781) атты ауқымды және ықпалды еңбек, XVII және XVIII ғасырлардағы ақындардың өмірбаяндары мен бағалауларының жинағын жасады. Сөздік, оның «Шекспирдің басылымы» және «қындардың өмірбаяны» сияқты еңбектерінің арқасында ол қазір біз ағылшын әдебиеті деп атайтын нәрсені ойлап табуға көмектесті. Сентименталды роман немесе «Сезімталдық романы» — бұл XVIII ғасырдың екінші жартысында дамыған жанр&lt;ref&gt;Ford, B. (Ed.). (1992). ''The Cambridge Guide to Literature in English''. Cambridge: Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;. Ол сезімнің, сентиментализмнің және сезімталдықтың эмоционалды және интеллектуалды тұжырымдамаларын атап өтеді. Сезімталдықтан ерекшеленетін Сентиментализм XVIII ғасырда Августин дәуірінің рационализміне реакция ретінде басталған поэзияда да, прозада да сән болды. Сентименталды романдар оқырмандардың да, кейіпкерлердің де эмоционалды реакциясына сүйенді. Олар азап пен нәзіктік көріністерін қамтиды және сюжет іс-әрекеттен гөрі эмоцияларды ілгерілету үшін ұйымдастырылған. Нәтиже-кейіпкерлерді талғампаз және сезімтал эмоционалды әсердің үлгісі ретінде көрсететін «Нәзік сезімнің» жоғарылауы. Сезімдерді көрсету қабілеті мінез бен тәжірибені көрсетеді, сонымен қатар әлеуметтік өмір мен қарым-қатынасты қалыптастырады деп есептелді. Ағылшын тіліндегі ең танымал сентименталды романдардың қатарына Сэмюэл Ричардсонның «Памела немесе марапатталған ізгілік» (1740), Оливер Голдсмиттің «Векфилд діни қызметкері» (1766), Лоренс Стерннің «Тристрам Шенди» (1759-67), сентименталды саяхат (1768), Генри Бруктың «Сапа ақымағы» (1765-70) кіреді, Генри Маккензидің «Сезім адамы» (1771) және Мария Эдгьюорттың «Recrent Castle» (1800). XVIII ғасырдың аяғында Гораций Уолполдың 1764 жылғы «Отранто сарайы» романы қорқыныш пен романтика элементтерін біріктіретін готикалық проза жанрын жасады.

== Романтизм: шамамен 1798-1837 жылдар ==
Романтизм XVIII ғасырдың аяғында Еуропада пайда болған көркем, әдеби және интеллектуалды қозғалыс болды. Романтикалық кезең үшін Британдық әдебиетте әр түрлі күндер беріледі, бірақ мұнда 1798 жылы «Лирикалық балладалар» басылымы басталып, 1837 жылы Виктория патшайымның таққа отыруы оның соңы ретінде қабылданады, дегенмен, мысалы, Уильям Уордсворт 1850 жылға дейін өмір сүрді, ал Роберт Бернс те, Уильям Блейк те 1798 жылға дейін жарық көрді. Алайда, осы кезеңдегі жазушылар өздерін «Романтик» деп санамады және бұл терминді алғаш рет Виктория кезеңінің сыншылары қолданды&lt;ref&gt;Daiches, D. (1994). ''A Critical History of English Literature'' (Vols. 1–2). London: Routledge.&lt;/ref&gt;.

Романтикалық кезең шамамен 1750-1850 жылдар аралығында болған ауылдың азаюына және Толып жатқан өнеркәсіптік қалалардың қарқынды дамуына байланысты Англиядағы үлкен әлеуметтік өзгерістер кезеңі болды. Шынында да, романтизмді ішінара өнеркәсіптік революцияға реакция ретінде қарастыруға болады, дегенмен ол ағартушылық дәуірдегі ақсүйектердің Әлеуметтік және саяси нормаларына қарсы көтеріліс, сондай-ақ табиғаттың ғылыми рационализациясына қарсы реакция болды. Француз революциясы көптеген романтикалық ақындардың саяси ойлауына ерекше әсер етті.

Кейбір романтикалық ақындар – Уильям Блейк, «Кінәсіздік әндері» (1789) және «Тәжірибе әндері» (1794); Роберт Бернс (1759-1796) «Скарлет, Скарлет раушаны», «Шерамуир шайқасы»; лорд Байрон (1788-1824), Перси Биши Шелли (1792-1822) және Джон Китс (1795-1821) және т. б.

== Викториан әдебиеті: шамамен 1837-1901 жылдар ==
Дәл Викториан дәуірінде (1837-1901) роман ағылшын тіліндегі жетекші әдеби жанрға айналды. Әйелдер бұл танымалдылықтың артуына авторлар да, оқырмандар да маңызды рөл атқарды. Осы дәуірдің кейбір жазушылары – [[Чарльз Диккенс]] (1812-1870) өзінің танымал шығармаларымен «Рождество әні» (1843), «Бронтенің әпкелері» (1840 және 1850 жж.), «[[Джейн Эйр]]&lt;nowiki/&gt;»; [[Элизабет Гаскелл]] (1810-1865) «Мэри Бартонмен», [[Джордж Элиот]] (Мэри Энн Эванс (1819-80) бірге «Адам Бидом» (1859), Джордж Мередит (1828-1909) «Ричард Феверел сынағымен» (1859).

Осы дәуірде жанрлық көркем әдебиетте маңызды оқиғалар болды. Романистер болды Артур Конан Дойл Шерлок Холмспен, Райдер Хаггард 1885 жылы «Сүлеймен патшаның көшірмелерін», Роберт Луис Стивенсонды (1850-1894) «Алисаның Ғажайыптар еліндегі шытырман оқиғаларымен» (1865) және Беатрис Поттерді 1902 жылы «Питер қоянының ертегісімен» жазды&lt;ref&gt;Abrams, M. H. (1971). ''The Mirror and the Lamp: Romantic Theory and the Critical Tradition''. Oxford: Oxford University Press.&lt;/ref&gt;.

== Модернизм: шамамен 1901-1939 жылдар ==
[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] қасіреті (1914-1919) қатыгездік пен мағынасыздықпен бірге әдебиет пен өнердегі модернистік қозғалыстың катализаторы болды. Модернистік авторлар оларға сенуге үйретілген институттар өркениетті әлемді қанды қақтығысқа әкелді деп сеніп, соғысқа опасыздық жасады. Олар енді бұл институттарды өмірдің мағынасына қол жеткізудің сенімді құралы ретінде қарастырмады, сондықтан жауаптарын табу үшін ішке кірді. Олардың дәстүрлі институттарға деген антипатиясы олардың шығармашылығына тек мазмұнында ғана емес, формасында да жол тапты. Танымал модернистерге Джеймс Джойс «Улисс», Мадокс Форд «Жақсы сарбаз», Вирджиния Вулф «Маякқа» (1927) және т.с. Элиот «Собордағы кісі өлтіру» (1935) кіреді.

== Постмодерндік әдебиет: шамамен 1945-ХХ ғасыр ==
[[Постмодернизм]] сияқты, барлық идеялар жаңа. Кейде бұл терминдерді дұрыс түсіну қиын және түсініксіз болады. Постмодерндік авторлар өз шығармаларында [[ирония]] мен әзіл-оспақты бірінші болып қолданған жоқ, бірақ көптеген постмодерндік авторлар үшін бұл олардың стилінің айрықша белгілері болды. Постмодерндік авторлар екінші дүниежүзілік соғысқа, қырғи қабақ соғысқа, қастандық теорияларына қатты ренжіді&lt;ref&gt;Bloom, H. (Ed.). (2000). ''Modern Critical Interpretations: William Shakespeare, Geoffrey Chaucer, Charles Dickens''. New York: Chelsea House Publishers.&lt;/ref&gt;. Постмодерндік жазушыларға американдықтар кіреді: Генри Миллер, Уильям С. Берроуз, Джозеф Хеллер, Курт Воннегут, Хантер С.Томпсон, Трумен Капоте және Томас Пинчон.

ХХ ғасырдың жазушылары – 1952 жылы қаңтарда Джеймс Бонд 007 кейіпкерін жасаған Ян Флеминг, Дж. М.Барри (1869-1937), Питер Пэнның авторы (1904), [[Клайв Стайплс Луис|К.С. Льюис]] «[[Нарния шежіресі]]&lt;nowiki/&gt;» жазушысы, [[Джон Роналд Руэл Толкин|Дж.Р.Р. Толкиен]] «[[Хоббит (кинотрилогия)|Хоббит]]&lt;nowiki/&gt;» пен «Сақиналардың иесі» және [[Жоан Роулиң|Дж. К. Роулинг]], өте сәтті [[Хәрри Поттер|«Гарри Поттердің»]] авторы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Елдер бойынша әдебиет]]
[[Санат:Ұлыбритания мәдениеті]]</text>
      <sha1>25vgdb1ev1l1hwh6izuvto1mp8bbsuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Армения-Уругвай қатынастары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>769049</id>
    <revision>
      <id>3628139</id>
      <parentid>3526365</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4067" sha1="pehr7biggz5did0r3mxldejwvoj7jm5" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
 |Атауы   = Армения-Уругвай қатынастары
 |Сурет = Armenia_Uruguay_Locator.png
 |Ел1     = Армения
 |Ел2     = Уругвай
 |Түс1       = green
 |Түс2       = orange
}}
'''Армения-Уругвай қатынастары''' — [[Армения]] мен [[Уругвай]] арасындағы екіжақты [[дипломатиялық қатынастар]]. Екі ел 1992 жылы дипломатиялық қатынастар орнатты. Арменияның [[Аргентина]]дағы [[Буэнос-Айрес]] қаласында аккредиттелген елшісі бар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://embassy-finder.com/es/armenia_in_buenos-aires_argentina |title=Посольство Армении в Буэнос-Айресе |access-date=2015-07-23 |archive-date=2015-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724075542/https://embassy-finder.com/es/armenia_in_buenos-aires_argentina |url-status=live }}&lt;/ref&gt; және [[Монтевидео]]да құрметті консулы бар.&lt;ref&gt;[http://www.diarioarmenia.org.ar/noticia.php?t=Ruben-Aprahamian,-C%C3%B3nsul-Honorario-de-la-Rep%C3%BAblica-de-Armenia-en-Montevideo,-Rep%C3%BAblica-Oriental-del-Uruguay-&amp;id=4505fb22efb84c17f6d760a1f68b9705 Рубен Абраамян, почетный консул Армении в Монтевидео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201223542/http://www.diarioarmenia.org.ar/noticia.php?t=Ruben-Aprahamian%2C-C%C3%B3nsul-Honorario-de-la-Rep%C3%BAblica-de-Armenia-en-Montevideo%2C-Rep%C3%BAblica-Oriental-del-Uruguay-&amp;id=4505fb22efb84c17f6d760a1f68b9705 |date=2014-02-01 }} {{ref|es}}&lt;/ref&gt; Уругвайдың [[Ресей]]дегі [[Мәскеу]]де аккредиттелген елшісі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://embassy-finder.com/es/uruguay_in_russia |title=Посольство Уругвая в Москве |access-date=2015-07-23 |archive-date=2015-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724070844/https://embassy-finder.com/es/uruguay_in_russia |url-status=live }}&lt;/ref&gt; және [[Ереван]]да консулдығы бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://embassy-finder.com/es/uruguay_in_yerevan_armenia |title=Уругвайское консульство в Ереване |access-date=2015-07-23 |archive-date=2015-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724075509/https://embassy-finder.com/es/uruguay_in_yerevan_armenia |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Екі ел де [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]ның толыққанды мүшелері.

== Мәдениет және қауымдастық ==
[[Сурет:Plaza conmemorativa del genocidio,martires armenios.JPG|thumb|Армян геноциді құрбандарына арналған мемориал, Монтевидео]]

Уругвайда армян диаспорасының айтарлықтай қауымы бар, олар мәдени және діни ұйымдарын құрған. Олардың ішінде 1939 жылы Уругвайда құрылған AGBU қайырымдылық ұйымы да бар.

Уругвай 1965 жылы армян геноцидін ресми түрде мойындап, айыптаған әлемдегі алғашқы мемлекет болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Страны признавшие и осудившие геноцид армян|url=http://www.armenian-genocide.org/recognition_countries.html|publisher=Армянский Национальный Институт|access-date=2013-01-06|archive-date=2019-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914185246/https://www.armenian-genocide.org/recognition_countries.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Армения екіжақты қатынастары]]
[[Санат:Уругвай екіжақты қатынастары]]</text>
      <sha1>pehr7biggz5did0r3mxldejwvoj7jm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Білгенге маржан/Ұсыныстар/2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>769803</id>
    <revision>
      <id>3628102</id>
      <parentid>3602936</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* 10-шілде кезіндегі ~~~ ұсынысы */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3628102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4178" sha1="1s3xhssoq91hf235fwk3oyxf8u1p6ux" xml:space="preserve">{{TOCright}} {{Жоба:Білгенге маржан/Жылдар бойынша ұсыныстар}}
2026 жылы бойынша басты беттің «Білгенге маржан» бөліміне шығатын қызық деректер осы бетте ұсынылады.

{{Tmbox | text = 
Ұсынылатын деректерге қойылатын талаптар:
* Дерек күнделікті емес және қызық болу керек.
* Дерек алынған қайнаркөз-мақалаға сілтеме болу керек.
* Ұсынылған дерек қайнаркөз-мақаланың өзінде де болуы керек.
* Қайнаркөз-мақала бастама болмау керек. {{Clickable button|target={{fullurl:Жоба:Білгенге маржан/Ұсыныстар/{{ucfirst:{{#time:Y|+06 hours}}}}|action=edit&amp;preloadtitle={{urlencode:{{#timel: j-F}} кезіндегі ~&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;~~ ұсынысы}}&amp;section=new}}|text={{{new section|Жаңа ұсыныс қосу}}}|external=true|class=ui-button-blue ui-button-large}}}}

* 1937-2000 жылдары туған қазақтара ең көп кездесетіп фамилия - [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша фамилиялар тізімі|Ахметов]].
* [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша фамилиялар тізімі|Қазақстан қазақтарында 294 унисекс (ұлға да, қызға да тән) есімді (10% шекпен) 600 мың адам бар.]]

== 3-ақпан кезіндегі [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) ұсынысы ==

Білгенге маржан айдары жаңа мақалалардағы қызықты деректерден тұрғаны жөн деп санаймын. Бұл жаңа қолданушылардың қызығушылығын арттырады деп ойлаймын. Басқа дамыған Уикилерде сондай негізі. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:10, 2026 ж. ақпанның 3 (+05)

== 14-ақпан кезіндегі &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) ұсынысы ==

# Еврей халқы бір-бірімен [[Шалом алейхем]] деп амандасады, мағынасы сізге тыныштық болсын!

== 11-мамыр кезіндегі [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) ұсынысы ==

[[Жасанды интелектің қолданылуы|Жасанды интеллект]] ауыл шаруашылығында топырақ ылғалдылығын бақылап, зиянкестерді анықтау үшін қолданылатынын білесіз бе?

== 10-шілде кезіндегі [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) ұсынысы ==

Қазақ фольклорында Әз Жәнібек атанып, қазақ тарихындағы ең мықты саналған билеушінің Керейдің немере інісі, Қазақ хандығының екінші ханы Барақұлы Жәнібек хан емес, Алтын Орданың ханы Өзбекұлы Жәнібек екенін білесіз бе? Әз Жәнібек ханның тұсында Алтын Орда шарықтау шегіне жетіп, көптеген қазақ руларының ата-бабалары оның бектері мен әмірлері болған. Олардың қатарында Қоңырат Нағанай, Найман Құтлұқ Бұқа, Алшын Алау т.б болды.</text>
      <sha1>1s3xhssoq91hf235fwk3oyxf8u1p6ux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ағжабеди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>770423</id>
    <revision>
      <id>3628080</id>
      <parentid>3528890</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5345" sha1="nvqmnqrt9ct21x7y60ewql6f6ba4osf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Ағжабеди
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Ağcabədi}}
 |сурет                   = Ağcabədi OİK - 8.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =02 |lat_sec =56
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =27 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Ағжабеди ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1962	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1965
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 16 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 43 000
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 2127
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Ағжабеди''' ({{lang-az|Ağcabədi}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала, [[Ағжабеди ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ағжабеди халқының саны 43 000 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/aghjabedi/?ysclid=mje0vod0lv996945217|title=Население Агджабеди (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Ағдам теміржол стансасынан шығысқа қарай 45 км жерде, Кура-Аракс ойпатында орналасқан. Қала орналасқан жердің рельефі жазық, қысы жылы және жазы ыстық жұмсақ субтропикалық климат басым.

== Тарихы ==
1962 жылы қазіргі қаланың орнында шағын қоныс салынды, ол үш жылдан кейін қалаға айналды. Қаланың атауы әзірбайжан тілінен аударғанда «Үлкен тұрғын үй» дегенді білдіреді. Қалада және оның айналасында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары бұл аймақта қола дәуірінде де қоныстану болғанын көрсетеді. Ежелгі қоныстардың қалдықтары орта ғасырларға жатады.

1959 жылы 1 қыркүйекте Ағжабеди қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1962 жылы елді мекен қалаға айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2296-Agdzhabedi.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала халқының басым бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Жақын маңдағы ауылдардың шикізатын пайдаланатын май және ірімшік зауыты бар. Сондай-ақ, автожөндеу шеберханасы жұмыс жасайды.
Ағжабеди астық агропаркі 3000 гектар жерді алып жатыр. Агропаркте арпа, бидай, жүгері, мақта және күнбағыс өсіріледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>nvqmnqrt9ct21x7y60ewql6f6ba4osf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628084</id>
      <parentid>3628080</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5346" sha1="ttcxoa69xw7h6uoswsvdd90zrbi6kkc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Ағжабеди
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Ağcabədi}}
 |сурет                   = Ağcabədi OİK - 8.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =02 |lat_sec =56
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =27 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Ағжабеди ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1962	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1965
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 16 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 43 000
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 2127
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Ағжабеди''' ({{lang-az|Ağcabədi}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала, [[Ағжабеди ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ағжабеди халқының саны 43 000 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/aghjabedi/?ysclid=mje0vod0lv996945217|title=Население Агджабеди (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Ағдам теміржол стансасынан шығысқа қарай 45 км жерде, Кура-Аракс ойпатында орналасқан. Қала орналасқан жердің рельефі жазық, қысы жылы және жазы ыстық жұмсақ субтропикалық климат басым.

== Тарихы ==
1962 жылы қазіргі қаланың орнында шағын қоныс салынды, ол үш жылдан кейін қалаға айналды. Қаланың атауы әзірбайжан тілінен аударғанда «Үлкен тұрғын үй» дегенді білдіреді. Қалада және оның айналасында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары бұл аймақта қола дәуірінде де қоныстану болғанын көрсетеді. Ежелгі қоныстардың қалдықтары орта ғасырларға жатады.

1959 жылы 1 қыркүйекте Ағжабеди қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1962 жылы елді мекен қалаға айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2296-Agdzhabedi.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала халқының басым бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Жақын маңдағы ауылдардың шикізатын пайдаланатын май және ірімшік зауыты бар. Сондай-ақ, автожөндеу шеберханасы жұмыс жасайды.
Ағжабеди астық агропаркі 3000 гектар жерді алып жатыр. Агропаркте арпа, бидай, жүгері, мақта және күнбағыс өсіріледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}

[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>ttcxoa69xw7h6uoswsvdd90zrbi6kkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гейчай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>770882</id>
    <revision>
      <id>3628263</id>
      <parentid>3530714</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3628263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8445" sha1="pudjp9k0e07rocim3mni7b7ltx6tlug" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гейчай
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Göyçay}}
 |сурет                   = Goychay mescidi.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =39 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =44 |lon_sec =20 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =  
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Гейчай ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1916
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 115 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 42 500
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 +994 020 27
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гейчай''' ({{lang-az|Göyçay}}) — қала (1916 жылдан бастап), [[Әзербайжан]]ның [[Гейчай ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/151913|title=Гойчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша, Гейчай халқының саны 42500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/goychai/?ysclid=mjmkuu7w7214696732&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Население Гёйчая (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гейчай Ширван даласы арқылы төрт тас жолдың қиылысында созылып жатыр. Шығысында аттас өзен ағып өтеді, ал солтүстігінде Ахал-Махал тау жотасы орналасқан. Гейчайдың орталық бөлігі теңіз деңгейінен 115 метр биіктікте орналасқан. Кішкентай көлеміне қарамастан, ол Әзірбайжан Республикасының ең ірі 10 елді мекенінің қатарына кіреді.

Құрғақ субтропикалық климатқа ие. Жауын-шашын сирек жауады, негізінен мамыр және қазан айларында түседі. Ең жоғары ауа температурасы (26,7°C) шілдеде, ал ең төменгі (2,4°C) қаңтарда тіркелген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gyoychay_lc8461|title=Гёйчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әзербайжан тілінен аударғанда «Гойчай» немесе «Гокчай» атауы «көк өзен» дегенді білдіреді.
Гейчай XV ғасырда, түрік қоныстанушылары осында қоныстанған кезде пайда болған деп есептеледі. Қоныс парсы Сефевидтер әулетінің құрамына кірді. XVIII ғасырда Геокчай тәуелсіз Ширван (Шамахи) хандығының құрамына кірді.

Гейчай халқы егіншілікпен, саудамен, қолөнермен және мал шаруашылығымен айналысты. Қала ішінара жер сілкінісінен қираған хандық аймақтарынан қоныстанушылардың арқасында өсті. XIX ғасырдың соңында қала халқының үштен екісі әзірбайжандар, ал оннан бір бөлігінен көбі армяндар болды. Орыстар мен дағыстандықтар (аварлар мен лезгиндер) де сол жерде тұрды.
XIX ғасырдың басында Гейчай Ресей империясының құрамына кіріп, кейіннен Шамахи губернаторлығында орналасты. 1867 жылы Шамахи ауданының батыс бөлігі бөлек ауданға бөлініп, Гейчай оның әкімшілік орталығына айналды.

1920 жылы қала жаңадан құрылған Әзірбайжан КСР-нің құрамына кірді. 1929 жылы аудан таратылып, Гейчай аудан орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geneal.ru/History/30998-Geokchaj-Gjojchaj.html|title=Геокчай (Гёйчай)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Гейчайда кірпіш зауыты, коньяк зауыты, май және ірімшік зауыты, консерві зауыты, автомобиль жөндеу зауыты, асфальт-бетон зауыты, киім фабрикасы, құрылыс материалдары зауыты және осында өсірілген мол қара өрік, айва және анардан табиғи шырындар шығаратын зауыт сияқты көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2303-Geokchaj.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Жергілікті көрікті жерлердің ішінде араб халифатының өмір сүру кезеңінде салынған Сурхай бекінісі, XVIII ғасырдағы жерасты моншасы, XIX ғасырдағы тарихи ескерткіш – Абульфаз лил Аббас мешіті туристердің назарына лайық. Қаланың тарихи мұражайында да қызықты экспонаттар бар.
*'''Гейчай кілем мұражайы''' — мұражайда күрделі өрнектерімен және ашық түстерімен танымал әзербайжан кілемдерінің тарихы мен шеберлігі көрсетіледі. Туристер дәстүрлі кілемдерді көріп, оларды жасауда қолданылатын тоқу әдістері туралы біле алады.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>pudjp9k0e07rocim3mni7b7ltx6tlug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628264</id>
      <parentid>3628263</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8801" sha1="cwi5fieideomjfg081vtt0ecdsi6jvk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гейчай
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Göyçay}}
 |сурет                   = Goychay mescidi.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =39 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =44 |lon_sec =20 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =  
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Гейчай ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1916
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 115 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 42 500
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 +994 020 27
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гейчай''' ({{lang-az|Göyçay}}) — қала (1916 жылдан бастап), [[Әзербайжан]]ның [[Гейчай ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/151913|title=Гойчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша, Гейчай халқының саны 42500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/goychai/?ysclid=mjmkuu7w7214696732&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Население Гёйчая (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гейчай Ширван даласы арқылы төрт тас жолдың қиылысында созылып жатыр. Шығысында аттас өзен ағып өтеді, ал солтүстігінде Ахал-Махал тау жотасы орналасқан. Гейчайдың орталық бөлігі теңіз деңгейінен 115 метр биіктікте орналасқан. Кішкентай көлеміне қарамастан, ол Әзірбайжан Республикасының ең ірі 10 елді мекенінің қатарына кіреді.

Құрғақ субтропикалық климатқа ие. Жауын-шашын сирек жауады, негізінен мамыр және қазан айларында түседі. Ең жоғары ауа температурасы (26,7°C) шілдеде, ал ең төменгі (2,4°C) қаңтарда тіркелген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gyoychay_lc8461|title=Гёйчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әзербайжан тілінен аударғанда «Гойчай» немесе «Гокчай» атауы «көк өзен» дегенді білдіреді.
Гейчай XV ғасырда, түрік қоныстанушылары осында қоныстанған кезде пайда болған деп есептеледі. Қоныс парсы Сефевидтер әулетінің құрамына кірді. XVIII ғасырда Геокчай тәуелсіз Ширван (Шамахи) хандығының құрамына кірді.

Гейчай халқы егіншілікпен, саудамен, қолөнермен және мал шаруашылығымен айналысты. Қала ішінара жер сілкінісінен қираған хандық аймақтарынан қоныстанушылардың арқасында өсті. XIX ғасырдың соңында қала халқының үштен екісі әзірбайжандар, ал оннан бір бөлігінен көбі армяндар болды. Орыстар мен дағыстандықтар (аварлар мен лезгиндер) де сол жерде тұрды.
XIX ғасырдың басында Гейчай Ресей империясының құрамына кіріп, кейіннен Шамахи губернаторлығында орналасты. 1867 жылы Шамахи ауданының батыс бөлігі бөлек ауданға бөлініп, Гейчай оның әкімшілік орталығына айналды.

1920 жылы қала жаңадан құрылған Әзірбайжан КСР-нің құрамына кірді. 1929 жылы аудан таратылып, Гейчай аудан орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geneal.ru/History/30998-Geokchaj-Gjojchaj.html|title=Геокчай (Гёйчай)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Гейчайда кірпіш зауыты, коньяк зауыты, май және ірімшік зауыты, консерві зауыты, автомобиль жөндеу зауыты, асфальт-бетон зауыты, киім фабрикасы, құрылыс материалдары зауыты және осында өсірілген мол қара өрік, айва және анардан табиғи шырындар шығаратын зауыт сияқты көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2303-Geokchaj.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Жергілікті көрікті жерлердің ішінде араб халифатының өмір сүру кезеңінде салынған Сурхай бекінісі, XVIII ғасырдағы жерасты моншасы, XIX ғасырдағы тарихи ескерткіш – Абульфаз лил Аббас мешіті туристердің назарына лайық. Қаланың тарихи мұражайында да қызықты экспонаттар бар.
*'''Гейчай кілем мұражайы''' — мұражайда күрделі өрнектерімен және ашық түстерімен танымал әзербайжан кілемдерінің тарихы мен шеберлігі көрсетіледі. Туристер дәстүрлі кілемдерді көріп, оларды жасауда қолданылатын тоқу әдістері туралы біле алады.
*'''Гейчай ботаникалық бағы''' — табиғат әуесқойлары үшін танымал орын. Онда әлемнің түкпір-түкпірінен сирек кездесетін және экзотикалық өсімдіктерді қоса алғанда, 2000-нан астам өсімдік түрі бар.
*

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>cwi5fieideomjfg081vtt0ecdsi6jvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628266</id>
      <parentid>3628264</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9079" sha1="6c0ehr6iiuqse2piswzyapwmplfqfxw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гейчай
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Göyçay}}
 |сурет                   = Goychay mescidi.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =39 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =44 |lon_sec =20 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =  
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Гейчай ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1916
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 115 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 42 500
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 +994 020 27
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гейчай''' ({{lang-az|Göyçay}}) — қала (1916 жылдан бастап), [[Әзербайжан]]ның [[Гейчай ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/151913|title=Гойчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша, Гейчай халқының саны 42500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/goychai/?ysclid=mjmkuu7w7214696732&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Население Гёйчая (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гейчай Ширван даласы арқылы төрт тас жолдың қиылысында созылып жатыр. Шығысында аттас өзен ағып өтеді, ал солтүстігінде Ахал-Махал тау жотасы орналасқан. Гейчайдың орталық бөлігі теңіз деңгейінен 115 метр биіктікте орналасқан. Кішкентай көлеміне қарамастан, ол Әзірбайжан Республикасының ең ірі 10 елді мекенінің қатарына кіреді.

Құрғақ субтропикалық климатқа ие. Жауын-шашын сирек жауады, негізінен мамыр және қазан айларында түседі. Ең жоғары ауа температурасы (26,7°C) шілдеде, ал ең төменгі (2,4°C) қаңтарда тіркелген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gyoychay_lc8461|title=Гёйчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әзербайжан тілінен аударғанда «Гойчай» немесе «Гокчай» атауы «көк өзен» дегенді білдіреді.
Гейчай XV ғасырда, түрік қоныстанушылары осында қоныстанған кезде пайда болған деп есептеледі. Қоныс парсы Сефевидтер әулетінің құрамына кірді. XVIII ғасырда Геокчай тәуелсіз Ширван (Шамахи) хандығының құрамына кірді.

Гейчай халқы егіншілікпен, саудамен, қолөнермен және мал шаруашылығымен айналысты. Қала ішінара жер сілкінісінен қираған хандық аймақтарынан қоныстанушылардың арқасында өсті. XIX ғасырдың соңында қала халқының үштен екісі әзірбайжандар, ал оннан бір бөлігінен көбі армяндар болды. Орыстар мен дағыстандықтар (аварлар мен лезгиндер) де сол жерде тұрды.
XIX ғасырдың басында Гейчай Ресей империясының құрамына кіріп, кейіннен Шамахи губернаторлығында орналасты. 1867 жылы Шамахи ауданының батыс бөлігі бөлек ауданға бөлініп, Гейчай оның әкімшілік орталығына айналды.

1920 жылы қала жаңадан құрылған Әзірбайжан КСР-нің құрамына кірді. 1929 жылы аудан таратылып, Гейчай аудан орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geneal.ru/History/30998-Geokchaj-Gjojchaj.html|title=Геокчай (Гёйчай)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Гейчайда кірпіш зауыты, коньяк зауыты, май және ірімшік зауыты, консерві зауыты, автомобиль жөндеу зауыты, асфальт-бетон зауыты, киім фабрикасы, құрылыс материалдары зауыты және осында өсірілген мол қара өрік, айва және анардан табиғи шырындар шығаратын зауыт сияқты көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2303-Geokchaj.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Жергілікті көрікті жерлердің ішінде араб халифатының өмір сүру кезеңінде салынған Сурхай бекінісі, XVIII ғасырдағы жерасты моншасы, XIX ғасырдағы тарихи ескерткіш – Абульфаз лил Аббас мешіті туристердің назарына лайық. Қаланың тарихи мұражайында да қызықты экспонаттар бар.
*'''Гейчай кілем мұражайы''' — мұражайда күрделі өрнектерімен және ашық түстерімен танымал әзербайжан кілемдерінің тарихы мен шеберлігі көрсетіледі. Туристер дәстүрлі кілемдерді көріп, оларды жасауда қолданылатын тоқу әдістері туралы біле алады.
*'''Гейчай ботаникалық бағы''' — табиғат әуесқойлары үшін танымал орын. Онда әлемнің түкпір-түкпірінен сирек кездесетін және экзотикалық өсімдіктерді қоса алғанда, 2000-нан астам өсімдік түрі бар.
*'''Гейчай мешіті''' — Гейчайдағы ең көне және тарихи маңызды ғимараттардың бірі. Ол 17 ғасырда салынған және дәстүрлі Әзербайжан сәулетімен ерекшеленеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>6c0ehr6iiuqse2piswzyapwmplfqfxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628267</id>
      <parentid>3628266</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9430" sha1="it763grejh3qgl2unx3j74xz7vjjhhk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гейчай
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Göyçay}}
 |сурет                   = Goychay mescidi.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =39 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =44 |lon_sec =20 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =  
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Гейчай ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1916
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 115 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 42 500
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 +994 020 27
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гейчай''' ({{lang-az|Göyçay}}) — қала (1916 жылдан бастап), [[Әзербайжан]]ның [[Гейчай ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/151913|title=Гойчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша, Гейчай халқының саны 42500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/goychai/?ysclid=mjmkuu7w7214696732&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Население Гёйчая (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гейчай Ширван даласы арқылы төрт тас жолдың қиылысында созылып жатыр. Шығысында аттас өзен ағып өтеді, ал солтүстігінде Ахал-Махал тау жотасы орналасқан. Гейчайдың орталық бөлігі теңіз деңгейінен 115 метр биіктікте орналасқан. Кішкентай көлеміне қарамастан, ол Әзірбайжан Республикасының ең ірі 10 елді мекенінің қатарына кіреді.

Құрғақ субтропикалық климатқа ие. Жауын-шашын сирек жауады, негізінен мамыр және қазан айларында түседі. Ең жоғары ауа температурасы (26,7°C) шілдеде, ал ең төменгі (2,4°C) қаңтарда тіркелген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gyoychay_lc8461|title=Гёйчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әзербайжан тілінен аударғанда «Гойчай» немесе «Гокчай» атауы «көк өзен» дегенді білдіреді.
Гейчай XV ғасырда, түрік қоныстанушылары осында қоныстанған кезде пайда болған деп есептеледі. Қоныс парсы Сефевидтер әулетінің құрамына кірді. XVIII ғасырда Геокчай тәуелсіз Ширван (Шамахи) хандығының құрамына кірді.

Гейчай халқы егіншілікпен, саудамен, қолөнермен және мал шаруашылығымен айналысты. Қала ішінара жер сілкінісінен қираған хандық аймақтарынан қоныстанушылардың арқасында өсті. XIX ғасырдың соңында қала халқының үштен екісі әзірбайжандар, ал оннан бір бөлігінен көбі армяндар болды. Орыстар мен дағыстандықтар (аварлар мен лезгиндер) де сол жерде тұрды.
XIX ғасырдың басында Гейчай Ресей империясының құрамына кіріп, кейіннен Шамахи губернаторлығында орналасты. 1867 жылы Шамахи ауданының батыс бөлігі бөлек ауданға бөлініп, Гейчай оның әкімшілік орталығына айналды.

1920 жылы қала жаңадан құрылған Әзірбайжан КСР-нің құрамына кірді. 1929 жылы аудан таратылып, Гейчай аудан орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geneal.ru/History/30998-Geokchaj-Gjojchaj.html|title=Геокчай (Гёйчай)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Гейчайда кірпіш зауыты, коньяк зауыты, май және ірімшік зауыты, консерві зауыты, автомобиль жөндеу зауыты, асфальт-бетон зауыты, киім фабрикасы, құрылыс материалдары зауыты және осында өсірілген мол қара өрік, айва және анардан табиғи шырындар шығаратын зауыт сияқты көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2303-Geokchaj.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Жергілікті көрікті жерлердің ішінде араб халифатының өмір сүру кезеңінде салынған Сурхай бекінісі, XVIII ғасырдағы жерасты моншасы, XIX ғасырдағы тарихи ескерткіш – Абульфаз лил Аббас мешіті туристердің назарына лайық. Қаланың тарихи мұражайында да қызықты экспонаттар бар.
*'''Гейчай кілем мұражайы''' — мұражайда күрделі өрнектерімен және ашық түстерімен танымал әзербайжан кілемдерінің тарихы мен шеберлігі көрсетіледі. Туристер дәстүрлі кілемдерді көріп, оларды жасауда қолданылатын тоқу әдістері туралы біле алады.
*'''Гейчай ботаникалық бағы''' — табиғат әуесқойлары үшін танымал орын. Онда әлемнің түкпір-түкпірінен сирек кездесетін және экзотикалық өсімдіктерді қоса алғанда, 2000-нан астам өсімдік түрі бар.
*'''Гейчай мешіті''' — Гейчайдағы ең көне және тарихи маңызды ғимараттардың бірі. Ол 17 ғасырда салынған және дәстүрлі Әзербайжан сәулетімен ерекшеленеді.
*'''Гейчай шай үйі''' — дәстүрлі шай үйі-жергілікті тұрғындар мен туристер үшін танымал орын. Ол әртүрлі шай сорттарын және баклава мен шекербура сияқты дәстүрлі Әзербайжан тәттілерін ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>it763grejh3qgl2unx3j74xz7vjjhhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628270</id>
      <parentid>3628267</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9714" sha1="hmq5d2me1jk2s5gm1wxb8s8szsolc5u" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гейчай
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Göyçay}}
 |сурет                   = Goychay mescidi.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =39 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =44 |lon_sec =20 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =  
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Гейчай ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1916
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 115 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 42 500
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 +994 020 27
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гейчай''' ({{lang-az|Göyçay}}) — қала (1916 жылдан бастап), [[Әзербайжан]]ның [[Гейчай ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/151913|title=Гойчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша, Гейчай халқының саны 42500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/goychai/?ysclid=mjmkuu7w7214696732&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Население Гёйчая (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гейчай Ширван даласы арқылы төрт тас жолдың қиылысында созылып жатыр. Шығысында аттас өзен ағып өтеді, ал солтүстігінде Ахал-Махал тау жотасы орналасқан. Гейчайдың орталық бөлігі теңіз деңгейінен 115 метр биіктікте орналасқан. Кішкентай көлеміне қарамастан, ол Әзірбайжан Республикасының ең ірі 10 елді мекенінің қатарына кіреді.

Құрғақ субтропикалық климатқа ие. Жауын-шашын сирек жауады, негізінен мамыр және қазан айларында түседі. Ең жоғары ауа температурасы (26,7°C) шілдеде, ал ең төменгі (2,4°C) қаңтарда тіркелген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gyoychay_lc8461|title=Гёйчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әзербайжан тілінен аударғанда «Гойчай» немесе «Гокчай» атауы «көк өзен» дегенді білдіреді.
Гейчай XV ғасырда, түрік қоныстанушылары осында қоныстанған кезде пайда болған деп есептеледі. Қоныс парсы Сефевидтер әулетінің құрамына кірді. XVIII ғасырда Геокчай тәуелсіз Ширван (Шамахи) хандығының құрамына кірді.

Гейчай халқы егіншілікпен, саудамен, қолөнермен және мал шаруашылығымен айналысты. Қала ішінара жер сілкінісінен қираған хандық аймақтарынан қоныстанушылардың арқасында өсті. XIX ғасырдың соңында қала халқының үштен екісі әзірбайжандар, ал оннан бір бөлігінен көбі армяндар болды. Орыстар мен дағыстандықтар (аварлар мен лезгиндер) де сол жерде тұрды.
XIX ғасырдың басында Гейчай Ресей империясының құрамына кіріп, кейіннен Шамахи губернаторлығында орналасты. 1867 жылы Шамахи ауданының батыс бөлігі бөлек ауданға бөлініп, Гейчай оның әкімшілік орталығына айналды.

1920 жылы қала жаңадан құрылған Әзірбайжан КСР-нің құрамына кірді. 1929 жылы аудан таратылып, Гейчай аудан орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geneal.ru/History/30998-Geokchaj-Gjojchaj.html|title=Геокчай (Гёйчай)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Гейчайда кірпіш зауыты, коньяк зауыты, май және ірімшік зауыты, консерві зауыты, автомобиль жөндеу зауыты, асфальт-бетон зауыты, киім фабрикасы, құрылыс материалдары зауыты және осында өсірілген мол қара өрік, айва және анардан табиғи шырындар шығаратын зауыт сияқты көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2303-Geokchaj.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Жергілікті көрікті жерлердің ішінде араб халифатының өмір сүру кезеңінде салынған Сурхай бекінісі, XVIII ғасырдағы жерасты моншасы, XIX ғасырдағы тарихи ескерткіш – Абульфаз лил Аббас мешіті туристердің назарына лайық. Қаланың тарихи мұражайында да қызықты экспонаттар бар.
*'''Гейчай кілем мұражайы''' — мұражайда күрделі өрнектерімен және ашық түстерімен танымал әзербайжан кілемдерінің тарихы мен шеберлігі көрсетіледі. Туристер дәстүрлі кілемдерді көріп, оларды жасауда қолданылатын тоқу әдістері туралы біле алады.
*'''Гейчай ботаникалық бағы''' — табиғат әуесқойлары үшін танымал орын. Онда әлемнің түкпір-түкпірінен сирек кездесетін және экзотикалық өсімдіктерді қоса алғанда, 2000-нан астам өсімдік түрі бар.
*'''Гейчай мешіті''' — Гейчайдағы ең көне және тарихи маңызды ғимараттардың бірі. Ол 17 ғасырда салынған және дәстүрлі Әзербайжан сәулетімен ерекшеленеді.
*'''Гейчай шай үйі''' — дәстүрлі шай үйі-жергілікті тұрғындар мен туристер үшін танымал орын. Ол әртүрлі шай сорттарын және баклава мен шекербура сияқты дәстүрлі Әзербайжан тәттілерін ұсынады.
*'''Гейчай көлі''' — жүзуге, қайықпен жүзуге және балық аулауға жақсы орын. Сондай-ақ, ол айналадағы таулар мен ауылдық жерлердің әдемі көріністерін ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>hmq5d2me1jk2s5gm1wxb8s8szsolc5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628272</id>
      <parentid>3628270</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3628272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9872" sha1="6rkhfhatalgtoxoubaf5phjqm3zdhuw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гейчай
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Göyçay}}
 |сурет                   = Goychay mescidi.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =39 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =44 |lon_sec =20 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =  
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Гейчай ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1916
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 115 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 42 500
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 +994 020 27
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гейчай''' ({{lang-az|Göyçay}}) — қала (1916 жылдан бастап), [[Әзербайжан]]ның [[Гейчай ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/151913|title=Гойчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша, Гейчай халқының саны 42500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/goychai/?ysclid=mjmkuu7w7214696732&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Население Гёйчая (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гейчай Ширван даласы арқылы төрт тас жолдың қиылысында созылып жатыр. Шығысында аттас өзен ағып өтеді, ал солтүстігінде Ахал-Махал тау жотасы орналасқан. Гейчайдың орталық бөлігі теңіз деңгейінен 115 метр биіктікте орналасқан. Кішкентай көлеміне қарамастан, ол Әзірбайжан Республикасының ең ірі 10 елді мекенінің қатарына кіреді.

Құрғақ субтропикалық климатқа ие. Жауын-шашын сирек жауады, негізінен мамыр және қазан айларында түседі. Ең жоғары ауа температурасы (26,7°C) шілдеде, ал ең төменгі (2,4°C) қаңтарда тіркелген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gyoychay_lc8461|title=Гёйчай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әзербайжан тілінен аударғанда «Гойчай» немесе «Гокчай» атауы «көк өзен» дегенді білдіреді.
Гейчай XV ғасырда, түрік қоныстанушылары осында қоныстанған кезде пайда болған деп есептеледі. Қоныс парсы Сефевидтер әулетінің құрамына кірді. XVIII ғасырда Геокчай тәуелсіз Ширван (Шамахи) хандығының құрамына кірді.

Гейчай халқы егіншілікпен, саудамен, қолөнермен және мал шаруашылығымен айналысты. Қала ішінара жер сілкінісінен қираған хандық аймақтарынан қоныстанушылардың арқасында өсті. XIX ғасырдың соңында қала халқының үштен екісі әзірбайжандар, ал оннан бір бөлігінен көбі армяндар болды. Орыстар мен дағыстандықтар (аварлар мен лезгиндер) де сол жерде тұрды.
XIX ғасырдың басында Гейчай Ресей империясының құрамына кіріп, кейіннен Шамахи губернаторлығында орналасты. 1867 жылы Шамахи ауданының батыс бөлігі бөлек ауданға бөлініп, Гейчай оның әкімшілік орталығына айналды.

1920 жылы қала жаңадан құрылған Әзірбайжан КСР-нің құрамына кірді. 1929 жылы аудан таратылып, Гейчай аудан орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geneal.ru/History/30998-Geokchaj-Gjojchaj.html|title=Геокчай (Гёйчай)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Гейчайда кірпіш зауыты, коньяк зауыты, май және ірімшік зауыты, консерві зауыты, автомобиль жөндеу зауыты, асфальт-бетон зауыты, киім фабрикасы, құрылыс материалдары зауыты және осында өсірілген мол қара өрік, айва және анардан табиғи шырындар шығаратын зауыт сияқты көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2303-Geokchaj.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-26 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Жергілікті көрікті жерлердің ішінде араб халифатының өмір сүру кезеңінде салынған Сурхай бекінісі, XVIII ғасырдағы жерасты моншасы, XIX ғасырдағы тарихи ескерткіш – Абульфаз лил Аббас мешіті туристердің назарына лайық. Қаланың тарихи мұражайында да қызықты экспонаттар бар.
*'''Гейчай кілем мұражайы''' — мұражайда күрделі өрнектерімен және ашық түстерімен танымал әзербайжан кілемдерінің тарихы мен шеберлігі көрсетіледі. Туристер дәстүрлі кілемдерді көріп, оларды жасауда қолданылатын тоқу әдістері туралы біле алады.
*'''Гейчай ботаникалық бағы''' — табиғат әуесқойлары үшін танымал орын. Онда әлемнің түкпір-түкпірінен сирек кездесетін және экзотикалық өсімдіктерді қоса алғанда, 2000-нан астам өсімдік түрі бар.
*'''Гейчай мешіті''' — Гейчайдағы ең көне және тарихи маңызды ғимараттардың бірі. Ол 17 ғасырда салынған және дәстүрлі Әзербайжан сәулетімен ерекшеленеді.
*'''Гейчай шай үйі''' — дәстүрлі шай үйі-жергілікті тұрғындар мен туристер үшін танымал орын. Ол әртүрлі шай сорттарын және баклава мен шекербура сияқты дәстүрлі Әзербайжан тәттілерін ұсынады.
*'''Гейчай көлі''' — жүзуге, қайықпен жүзуге және балық аулауға жақсы орын. Сондай-ақ, ол айналадағы таулар мен ауылдық жерлердің әдемі көріністерін ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/azerbaijan-goychay.htm|title=Карта Гёйчая|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>6rkhfhatalgtoxoubaf5phjqm3zdhuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иевлах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>771621</id>
    <revision>
      <id>3628278</id>
      <parentid>3533375</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3628278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7201" sha1="f3ksoqdu5up56ivn1ee39deva8jef4h" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Иевлах
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Yevlax}}
 |сурет                   = Yevlax Dəmiryol Stansiyası 2017-05-27.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =37 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min = 09|lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Иевлах ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 17 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 69 798
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 22 33
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Иевлах''' ({{lang-az|Yevlax}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. [[Иевлах ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://wikimapia.org/9734274/ru/%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%85|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Иевлах халқының саны 69 798 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/yevlakh/?ysclid=mjufwg082r284468839|title=Население Евлаха (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Иевлах — Кура өзеніндегі айлағы, әуежайы және Тбилиси-Баку желісіндегі теміржол стансасы бар ірі теміржол және автомобиль жолдары торабы. [[Баку]]ден батысқа қарай 265 км жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-yevlax|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тарихи дереккөздерге сәйкес, Иевлах 1880 жылдары шағын ауыл ретінде құрылған және Елизаветполь губернаторлығының құрамына кірген. 1920 жылы аумақтық қайта құруға байланысты ол Джаваншир ауданының құрамына кірді. Он бес жылдан кейін, 1935 жылдың ақпанында Әзербайжан Республикасы Орталық Комитетінің шешімімен Иевлахты қоса алғанда, Иевлах ауданы құрылды. 1939 жылдың ақпанында оған қала мәртебесі берілді.

1962 жылы аудан таратылып, оның аумағы Барда, Ағдаш және Ғасым-Исмаилов аудандары арасында бөлінді. Иевлах республиканың өнеркәсіптік қаласына айналды, онда ірі өнеркәсіптік нысандар біртіндеп салынды. 1970-1980 жылдардағы ауқымды құрылыстардың нәтижесінде мақта және темекі өңдеу зауыттары, темірбетон өндіру зауыттары, трактор жөндеу зауыттары, сыра қайнату зауыттары, астық өңдеу зауыттары, ірі көлік және құрылыс ұйымдары іске қосылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2307-Evlah.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары өз өнімдерін шығарады; мақта тазарту зауыты, кірпіш зауыты, былғары өңдеу зауыты, тоқыма фабрикасы сәтті жұмыс істейді, банк секторы мен байланыс жүйесі дамыған, аймақтық теледидар жұмыс істейді.

Қалада Башир Сафароғлы халық театры, этнографиялық мұражай, Гейдар Әлиев орталығы және мешіт орналасқан. «Карван» футбол клубы 2004 жылы құрылды. Клуб үшін 5000 орындық стадион, қосалқы алаң, ойыншылар лагері және қажетті инфрақұрылым салынды.

== Көрнекі орындары ==
Иевлахта Едди Гумбаз кесенесі және Ағдам мешіті сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар.
*'''Жұма мешіті''' — VIII ғасырдағы мешіт және Иевлахтағы ең көне ескерткіштердің бірі. Ғимарат ерекше сәулет стилімен ерекшеленеді, және келушілер оның сәндік бөлшектерін көре алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>f3ksoqdu5up56ivn1ee39deva8jef4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628284</id>
      <parentid>3628278</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7529" sha1="3r2kfs7ik9stvh4hv882vzmpz9k1e25" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Иевлах
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Yevlax}}
 |сурет                   = Yevlax Dəmiryol Stansiyası 2017-05-27.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =37 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min = 09|lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Иевлах ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 17 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 69 798
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 22 33
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Иевлах''' ({{lang-az|Yevlax}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. [[Иевлах ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://wikimapia.org/9734274/ru/%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%85|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Иевлах халқының саны 69 798 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/yevlakh/?ysclid=mjufwg082r284468839|title=Население Евлаха (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Иевлах — Кура өзеніндегі айлағы, әуежайы және Тбилиси-Баку желісіндегі теміржол стансасы бар ірі теміржол және автомобиль жолдары торабы. [[Баку]]ден батысқа қарай 265 км жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-yevlax|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тарихи дереккөздерге сәйкес, Иевлах 1880 жылдары шағын ауыл ретінде құрылған және Елизаветполь губернаторлығының құрамына кірген. 1920 жылы аумақтық қайта құруға байланысты ол Джаваншир ауданының құрамына кірді. Он бес жылдан кейін, 1935 жылдың ақпанында Әзербайжан Республикасы Орталық Комитетінің шешімімен Иевлахты қоса алғанда, Иевлах ауданы құрылды. 1939 жылдың ақпанында оған қала мәртебесі берілді.

1962 жылы аудан таратылып, оның аумағы Барда, Ағдаш және Ғасым-Исмаилов аудандары арасында бөлінді. Иевлах республиканың өнеркәсіптік қаласына айналды, онда ірі өнеркәсіптік нысандар біртіндеп салынды. 1970-1980 жылдардағы ауқымды құрылыстардың нәтижесінде мақта және темекі өңдеу зауыттары, темірбетон өндіру зауыттары, трактор жөндеу зауыттары, сыра қайнату зауыттары, астық өңдеу зауыттары, ірі көлік және құрылыс ұйымдары іске қосылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2307-Evlah.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары өз өнімдерін шығарады; мақта тазарту зауыты, кірпіш зауыты, былғары өңдеу зауыты, тоқыма фабрикасы сәтті жұмыс істейді, банк секторы мен байланыс жүйесі дамыған, аймақтық теледидар жұмыс істейді.

Қалада Башир Сафароғлы халық театры, этнографиялық мұражай, Гейдар Әлиев орталығы және мешіт орналасқан. «Карван» футбол клубы 2004 жылы құрылды. Клуб үшін 5000 орындық стадион, қосалқы алаң, ойыншылар лагері және қажетті инфрақұрылым салынды.

== Көрнекі орындары ==
Иевлахта Едди Гумбаз кесенесі және Ағдам мешіті сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар.
*'''Жұма мешіті''' — VIII ғасырдағы мешіт және Иевлахтағы ең көне ескерткіштердің бірі. Ғимарат ерекше сәулет стилімен ерекшеленеді, және келушілер оның сәндік бөлшектерін көре алады.
*'''Иевлах мемлекеттік тарихи-этнографиялық мұражайы''' — мұражайда дәстүрлі әзербайжан халық қолөнері, костюмдері және Иевлахтың тарихы мен мәдениетіне қатысты заттар қойылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>3r2kfs7ik9stvh4hv882vzmpz9k1e25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628285</id>
      <parentid>3628284</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7773" sha1="5hkikjxbjrjfajsx6pdsm0c5f8it2em" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Иевлах
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Yevlax}}
 |сурет                   = Yevlax Dəmiryol Stansiyası 2017-05-27.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =37 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min = 09|lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Иевлах ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 17 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 69 798
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 22 33
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Иевлах''' ({{lang-az|Yevlax}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. [[Иевлах ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://wikimapia.org/9734274/ru/%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%85|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Иевлах халқының саны 69 798 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/yevlakh/?ysclid=mjufwg082r284468839|title=Население Евлаха (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Иевлах — Кура өзеніндегі айлағы, әуежайы және Тбилиси-Баку желісіндегі теміржол стансасы бар ірі теміржол және автомобиль жолдары торабы. [[Баку]]ден батысқа қарай 265 км жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-yevlax|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тарихи дереккөздерге сәйкес, Иевлах 1880 жылдары шағын ауыл ретінде құрылған және Елизаветполь губернаторлығының құрамына кірген. 1920 жылы аумақтық қайта құруға байланысты ол Джаваншир ауданының құрамына кірді. Он бес жылдан кейін, 1935 жылдың ақпанында Әзербайжан Республикасы Орталық Комитетінің шешімімен Иевлахты қоса алғанда, Иевлах ауданы құрылды. 1939 жылдың ақпанында оған қала мәртебесі берілді.

1962 жылы аудан таратылып, оның аумағы Барда, Ағдаш және Ғасым-Исмаилов аудандары арасында бөлінді. Иевлах республиканың өнеркәсіптік қаласына айналды, онда ірі өнеркәсіптік нысандар біртіндеп салынды. 1970-1980 жылдардағы ауқымды құрылыстардың нәтижесінде мақта және темекі өңдеу зауыттары, темірбетон өндіру зауыттары, трактор жөндеу зауыттары, сыра қайнату зауыттары, астық өңдеу зауыттары, ірі көлік және құрылыс ұйымдары іске қосылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2307-Evlah.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары өз өнімдерін шығарады; мақта тазарту зауыты, кірпіш зауыты, былғары өңдеу зауыты, тоқыма фабрикасы сәтті жұмыс істейді, банк секторы мен байланыс жүйесі дамыған, аймақтық теледидар жұмыс істейді.

Қалада Башир Сафароғлы халық театры, этнографиялық мұражай, Гейдар Әлиев орталығы және мешіт орналасқан. «Карван» футбол клубы 2004 жылы құрылды. Клуб үшін 5000 орындық стадион, қосалқы алаң, ойыншылар лагері және қажетті инфрақұрылым салынды.

== Көрнекі орындары ==
Иевлахта Едди Гумбаз кесенесі және Ағдам мешіті сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар.
*'''Жұма мешіті''' — VIII ғасырдағы мешіт және Иевлахтағы ең көне ескерткіштердің бірі. Ғимарат ерекше сәулет стилімен ерекшеленеді, және келушілер оның сәндік бөлшектерін көре алады.
*'''Иевлах мемлекеттік тарихи-этнографиялық мұражайы''' — мұражайда дәстүрлі әзербайжан халық қолөнері, костюмдері және Иевлахтың тарихы мен мәдениетіне қатысты заттар қойылған.
*'''Бибихейбат мешіті''' — Иевлахтағы тарихи мешіт. Мешіттің интерьері әдемі, келушілер оның тарихы мен маңыздылығы туралы біле алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>5hkikjxbjrjfajsx6pdsm0c5f8it2em</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628286</id>
      <parentid>3628285</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8141" sha1="7sk45t66nu011cp34u1693dkw5ywxvh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Иевлах
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Yevlax}}
 |сурет                   = Yevlax Dəmiryol Stansiyası 2017-05-27.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =37 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min = 09|lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Иевлах ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 17 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 69 798
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 22 33
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Иевлах''' ({{lang-az|Yevlax}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. [[Иевлах ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://wikimapia.org/9734274/ru/%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%85|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Иевлах халқының саны 69 798 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/yevlakh/?ysclid=mjufwg082r284468839|title=Население Евлаха (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Иевлах — Кура өзеніндегі айлағы, әуежайы және Тбилиси-Баку желісіндегі теміржол стансасы бар ірі теміржол және автомобиль жолдары торабы. [[Баку]]ден батысқа қарай 265 км жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-yevlax|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тарихи дереккөздерге сәйкес, Иевлах 1880 жылдары шағын ауыл ретінде құрылған және Елизаветполь губернаторлығының құрамына кірген. 1920 жылы аумақтық қайта құруға байланысты ол Джаваншир ауданының құрамына кірді. Он бес жылдан кейін, 1935 жылдың ақпанында Әзербайжан Республикасы Орталық Комитетінің шешімімен Иевлахты қоса алғанда, Иевлах ауданы құрылды. 1939 жылдың ақпанында оған қала мәртебесі берілді.

1962 жылы аудан таратылып, оның аумағы Барда, Ағдаш және Ғасым-Исмаилов аудандары арасында бөлінді. Иевлах республиканың өнеркәсіптік қаласына айналды, онда ірі өнеркәсіптік нысандар біртіндеп салынды. 1970-1980 жылдардағы ауқымды құрылыстардың нәтижесінде мақта және темекі өңдеу зауыттары, темірбетон өндіру зауыттары, трактор жөндеу зауыттары, сыра қайнату зауыттары, астық өңдеу зауыттары, ірі көлік және құрылыс ұйымдары іске қосылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2307-Evlah.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары өз өнімдерін шығарады; мақта тазарту зауыты, кірпіш зауыты, былғары өңдеу зауыты, тоқыма фабрикасы сәтті жұмыс істейді, банк секторы мен байланыс жүйесі дамыған, аймақтық теледидар жұмыс істейді.

Қалада Башир Сафароғлы халық театры, этнографиялық мұражай, Гейдар Әлиев орталығы және мешіт орналасқан. «Карван» футбол клубы 2004 жылы құрылды. Клуб үшін 5000 орындық стадион, қосалқы алаң, ойыншылар лагері және қажетті инфрақұрылым салынды.

== Көрнекі орындары ==
Иевлахта Едди Гумбаз кесенесі және Ағдам мешіті сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар.
*'''Жұма мешіті''' — VIII ғасырдағы мешіт және Иевлахтағы ең көне ескерткіштердің бірі. Ғимарат ерекше сәулет стилімен ерекшеленеді, және келушілер оның сәндік бөлшектерін көре алады.
*'''Иевлах мемлекеттік тарихи-этнографиялық мұражайы''' — мұражайда дәстүрлі әзербайжан халық қолөнері, костюмдері және Иевлахтың тарихы мен мәдениетіне қатысты заттар қойылған.
*'''Бибихейбат мешіті''' — Иевлахтағы тарихи мешіт. Мешіттің интерьері әдемі, келушілер оның тарихы мен маңыздылығы туралы біле алады.
*'''Алинджа бекінісі''' — Иевлах маңындағы төбенің басында орналасқан ортағасырлық бекініс. Туристер әсерлі құрылымды көре алады және айналадағы ландшафттың панорамалық көріністерін тамашалай алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>7sk45t66nu011cp34u1693dkw5ywxvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628287</id>
      <parentid>3628286</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8431" sha1="97y009yj0e45quszc2akwy01earv97f" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Иевлах
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Yevlax}}
 |сурет                   = Yevlax Dəmiryol Stansiyası 2017-05-27.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =37 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min = 09|lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Иевлах ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 17 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 69 798
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 22 33
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Иевлах''' ({{lang-az|Yevlax}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. [[Иевлах ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://wikimapia.org/9734274/ru/%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%85|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Иевлах халқының саны 69 798 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/yevlakh/?ysclid=mjufwg082r284468839|title=Население Евлаха (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Иевлах — Кура өзеніндегі айлағы, әуежайы және Тбилиси-Баку желісіндегі теміржол стансасы бар ірі теміржол және автомобиль жолдары торабы. [[Баку]]ден батысқа қарай 265 км жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-yevlax|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тарихи дереккөздерге сәйкес, Иевлах 1880 жылдары шағын ауыл ретінде құрылған және Елизаветполь губернаторлығының құрамына кірген. 1920 жылы аумақтық қайта құруға байланысты ол Джаваншир ауданының құрамына кірді. Он бес жылдан кейін, 1935 жылдың ақпанында Әзербайжан Республикасы Орталық Комитетінің шешімімен Иевлахты қоса алғанда, Иевлах ауданы құрылды. 1939 жылдың ақпанында оған қала мәртебесі берілді.

1962 жылы аудан таратылып, оның аумағы Барда, Ағдаш және Ғасым-Исмаилов аудандары арасында бөлінді. Иевлах республиканың өнеркәсіптік қаласына айналды, онда ірі өнеркәсіптік нысандар біртіндеп салынды. 1970-1980 жылдардағы ауқымды құрылыстардың нәтижесінде мақта және темекі өңдеу зауыттары, темірбетон өндіру зауыттары, трактор жөндеу зауыттары, сыра қайнату зауыттары, астық өңдеу зауыттары, ірі көлік және құрылыс ұйымдары іске қосылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2307-Evlah.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары өз өнімдерін шығарады; мақта тазарту зауыты, кірпіш зауыты, былғары өңдеу зауыты, тоқыма фабрикасы сәтті жұмыс істейді, банк секторы мен байланыс жүйесі дамыған, аймақтық теледидар жұмыс істейді.

Қалада Башир Сафароғлы халық театры, этнографиялық мұражай, Гейдар Әлиев орталығы және мешіт орналасқан. «Карван» футбол клубы 2004 жылы құрылды. Клуб үшін 5000 орындық стадион, қосалқы алаң, ойыншылар лагері және қажетті инфрақұрылым салынды.

== Көрнекі орындары ==
Иевлахта Едди Гумбаз кесенесі және Ағдам мешіті сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар.
*'''Жұма мешіті''' — VIII ғасырдағы мешіт және Иевлахтағы ең көне ескерткіштердің бірі. Ғимарат ерекше сәулет стилімен ерекшеленеді, және келушілер оның сәндік бөлшектерін көре алады.
*'''Иевлах мемлекеттік тарихи-этнографиялық мұражайы''' — мұражайда дәстүрлі әзербайжан халық қолөнері, костюмдері және Иевлахтың тарихы мен мәдениетіне қатысты заттар қойылған.
*'''Бибихейбат мешіті''' — Иевлахтағы тарихи мешіт. Мешіттің интерьері әдемі, келушілер оның тарихы мен маңыздылығы туралы біле алады.
*'''Алинджа бекінісі''' — Иевлах маңындағы төбенің басында орналасқан ортағасырлық бекініс. Туристер әсерлі құрылымды көре алады және айналадағы ландшафттың панорамалық көріністерін тамашалай алады.
*'''Иевлах қарағайлы орманы''' — жергілікті тұрғындар мен туристер үшін танымал демалыс орны. Келушілер серуендеп, пикник жасап, әдемі көріністерді көре алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>97y009yj0e45quszc2akwy01earv97f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628289</id>
      <parentid>3628287</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8654" sha1="2jf87vihtg54a849kykdyiafdakbsei" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Иевлах
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Yevlax}}
 |сурет                   = Yevlax Dəmiryol Stansiyası 2017-05-27.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =37 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min = 09|lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Иевлах ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 17 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 69 798
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 22 33
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Иевлах''' ({{lang-az|Yevlax}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. [[Иевлах ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://wikimapia.org/9734274/ru/%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%85|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Иевлах халқының саны 69 798 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/yevlakh/?ysclid=mjufwg082r284468839|title=Население Евлаха (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Иевлах — Кура өзеніндегі айлағы, әуежайы және Тбилиси-Баку желісіндегі теміржол стансасы бар ірі теміржол және автомобиль жолдары торабы. [[Баку]]ден батысқа қарай 265 км жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-yevlax|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тарихи дереккөздерге сәйкес, Иевлах 1880 жылдары шағын ауыл ретінде құрылған және Елизаветполь губернаторлығының құрамына кірген. 1920 жылы аумақтық қайта құруға байланысты ол Джаваншир ауданының құрамына кірді. Он бес жылдан кейін, 1935 жылдың ақпанында Әзербайжан Республикасы Орталық Комитетінің шешімімен Иевлахты қоса алғанда, Иевлах ауданы құрылды. 1939 жылдың ақпанында оған қала мәртебесі берілді.

1962 жылы аудан таратылып, оның аумағы Барда, Ағдаш және Ғасым-Исмаилов аудандары арасында бөлінді. Иевлах республиканың өнеркәсіптік қаласына айналды, онда ірі өнеркәсіптік нысандар біртіндеп салынды. 1970-1980 жылдардағы ауқымды құрылыстардың нәтижесінде мақта және темекі өңдеу зауыттары, темірбетон өндіру зауыттары, трактор жөндеу зауыттары, сыра қайнату зауыттары, астық өңдеу зауыттары, ірі көлік және құрылыс ұйымдары іске қосылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2307-Evlah.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары өз өнімдерін шығарады; мақта тазарту зауыты, кірпіш зауыты, былғары өңдеу зауыты, тоқыма фабрикасы сәтті жұмыс істейді, банк секторы мен байланыс жүйесі дамыған, аймақтық теледидар жұмыс істейді.

Қалада Башир Сафароғлы халық театры, этнографиялық мұражай, Гейдар Әлиев орталығы және мешіт орналасқан. «Карван» футбол клубы 2004 жылы құрылды. Клуб үшін 5000 орындық стадион, қосалқы алаң, ойыншылар лагері және қажетті инфрақұрылым салынды.

== Көрнекі орындары ==
Иевлахта Едди Гумбаз кесенесі және Ағдам мешіті сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар.
*'''Жұма мешіті''' — VIII ғасырдағы мешіт және Иевлахтағы ең көне ескерткіштердің бірі. Ғимарат ерекше сәулет стилімен ерекшеленеді, және келушілер оның сәндік бөлшектерін көре алады.
*'''Иевлах мемлекеттік тарихи-этнографиялық мұражайы''' — мұражайда дәстүрлі әзербайжан халық қолөнері, костюмдері және Иевлахтың тарихы мен мәдениетіне қатысты заттар қойылған.
*'''Бибихейбат мешіті''' — Иевлахтағы тарихи мешіт. Мешіттің интерьері әдемі, келушілер оның тарихы мен маңыздылығы туралы біле алады.
*'''Алинджа бекінісі''' — Иевлах маңындағы төбенің басында орналасқан ортағасырлық бекініс. Туристер әсерлі құрылымды көре алады және айналадағы ландшафттың панорамалық көріністерін тамашалай алады.
*'''Иевлах қарағайлы орманы''' — жергілікті тұрғындар мен туристер үшін танымал демалыс орны. Келушілер серуендеп, пикник жасап, әдемі көріністерді көре алады.
*'''Қыз Галасы''' — V ғасырда салынған ежелгі бекініс. Бұл жерден аймақтың тарихы мен мәдениеті туралы қызықты алуға болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>2jf87vihtg54a849kykdyiafdakbsei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628291</id>
      <parentid>3628289</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3628291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8812" sha1="skwtho64td60sddcfx8rdut26eotm8w" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Иевлах
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Yevlax}}
 |сурет                   = Yevlax Dəmiryol Stansiyası 2017-05-27.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =37 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min = 09|lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Иевлах ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 17 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 69 798
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 22 33
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Иевлах''' ({{lang-az|Yevlax}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. [[Иевлах ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://wikimapia.org/9734274/ru/%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%85|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Иевлах халқының саны 69 798 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/yevlakh/?ysclid=mjufwg082r284468839|title=Население Евлаха (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Иевлах — Кура өзеніндегі айлағы, әуежайы және Тбилиси-Баку желісіндегі теміржол стансасы бар ірі теміржол және автомобиль жолдары торабы. [[Баку]]ден батысқа қарай 265 км жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-yevlax|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тарихи дереккөздерге сәйкес, Иевлах 1880 жылдары шағын ауыл ретінде құрылған және Елизаветполь губернаторлығының құрамына кірген. 1920 жылы аумақтық қайта құруға байланысты ол Джаваншир ауданының құрамына кірді. Он бес жылдан кейін, 1935 жылдың ақпанында Әзербайжан Республикасы Орталық Комитетінің шешімімен Иевлахты қоса алғанда, Иевлах ауданы құрылды. 1939 жылдың ақпанында оған қала мәртебесі берілді.

1962 жылы аудан таратылып, оның аумағы Барда, Ағдаш және Ғасым-Исмаилов аудандары арасында бөлінді. Иевлах республиканың өнеркәсіптік қаласына айналды, онда ірі өнеркәсіптік нысандар біртіндеп салынды. 1970-1980 жылдардағы ауқымды құрылыстардың нәтижесінде мақта және темекі өңдеу зауыттары, темірбетон өндіру зауыттары, трактор жөндеу зауыттары, сыра қайнату зауыттары, астық өңдеу зауыттары, ірі көлік және құрылыс ұйымдары іске қосылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2307-Evlah.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары өз өнімдерін шығарады; мақта тазарту зауыты, кірпіш зауыты, былғары өңдеу зауыты, тоқыма фабрикасы сәтті жұмыс істейді, банк секторы мен байланыс жүйесі дамыған, аймақтық теледидар жұмыс істейді.

Қалада Башир Сафароғлы халық театры, этнографиялық мұражай, Гейдар Әлиев орталығы және мешіт орналасқан. «Карван» футбол клубы 2004 жылы құрылды. Клуб үшін 5000 орындық стадион, қосалқы алаң, ойыншылар лагері және қажетті инфрақұрылым салынды.

== Көрнекі орындары ==
Иевлахта Едди Гумбаз кесенесі және Ағдам мешіті сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар.
*'''Жұма мешіті''' — VIII ғасырдағы мешіт және Иевлахтағы ең көне ескерткіштердің бірі. Ғимарат ерекше сәулет стилімен ерекшеленеді, және келушілер оның сәндік бөлшектерін көре алады.
*'''Иевлах мемлекеттік тарихи-этнографиялық мұражайы''' — мұражайда дәстүрлі әзербайжан халық қолөнері, костюмдері және Иевлахтың тарихы мен мәдениетіне қатысты заттар қойылған.
*'''Бибихейбат мешіті''' — Иевлахтағы тарихи мешіт. Мешіттің интерьері әдемі, келушілер оның тарихы мен маңыздылығы туралы біле алады.
*'''Алинджа бекінісі''' — Иевлах маңындағы төбенің басында орналасқан ортағасырлық бекініс. Туристер әсерлі құрылымды көре алады және айналадағы ландшафттың панорамалық көріністерін тамашалай алады.
*'''Иевлах қарағайлы орманы''' — жергілікті тұрғындар мен туристер үшін танымал демалыс орны. Келушілер серуендеп, пикник жасап, әдемі көріністерді көре алады.
*'''Қыз Галасы''' — V ғасырда салынған ежелгі бекініс. Бұл жерден аймақтың тарихы мен мәдениеті туралы қызықты алуға болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/azerbaijan-yevlakh.htm|title=Карта Евлаха|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>skwtho64td60sddcfx8rdut26eotm8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628359</id>
      <parentid>3628291</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8813" sha1="rdt84ua289pkri9azyj0yng56tvws8n" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Иевлах
 |шынайы атауы            = {{lang-az|Yevlax}}
 |сурет                   = Yevlax Dəmiryol Stansiyası 2017-05-27.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =37 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min = 09|lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Иевлах ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 17 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 69 798
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 22 33
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Иевлах''' ({{lang-az|Yevlax}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. [[Иевлах ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://wikimapia.org/9734274/ru/%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%85|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Иевлах халқының саны 69 798 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/yevlakh/?ysclid=mjufwg082r284468839|title=Население Евлаха (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Иевлах — Кура өзеніндегі айлағы, әуежайы және Тбилиси-Баку желісіндегі теміржол стансасы бар ірі теміржол және автомобиль жолдары торабы. [[Баку]]ден батысқа қарай 265 км жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-yevlax|title=Евлах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тарихи дереккөздерге сәйкес, Иевлах 1880 жылдары шағын ауыл ретінде құрылған және Елизаветполь губернаторлығының құрамына кірген. 1920 жылы аумақтық қайта құруға байланысты ол Джаваншир ауданының құрамына кірді. Он бес жылдан кейін, 1935 жылдың ақпанында Әзербайжан Республикасы Орталық Комитетінің шешімімен Иевлахты қоса алғанда, Иевлах ауданы құрылды. 1939 жылдың ақпанында оған қала мәртебесі берілді.

1962 жылы аудан таратылып, оның аумағы Барда, Ағдаш және Ғасым-Исмаилов аудандары арасында бөлінді. Иевлах республиканың өнеркәсіптік қаласына айналды, онда ірі өнеркәсіптік нысандар біртіндеп салынды. 1970-1980 жылдардағы ауқымды құрылыстардың нәтижесінде мақта және темекі өңдеу зауыттары, темірбетон өндіру зауыттары, трактор жөндеу зауыттары, сыра қайнату зауыттары, астық өңдеу зауыттары, ірі көлік және құрылыс ұйымдары іске қосылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2307-Evlah.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-1 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары өз өнімдерін шығарады; мақта тазарту зауыты, кірпіш зауыты, былғары өңдеу зауыты, тоқыма фабрикасы сәтті жұмыс істейді, банк секторы мен байланыс жүйесі дамыған, аймақтық теледидар жұмыс істейді.

Қалада Башир Сафароғлы халық театры, этнографиялық мұражай, Гейдар Әлиев орталығы және мешіт орналасқан. «Карван» футбол клубы 2004 жылы құрылды. Клуб үшін 5000 орындық стадион, қосалқы алаң, ойыншылар лагері және қажетті инфрақұрылым салынды.

== Көрнекі орындары ==
Иевлахта Едди Гумбаз кесенесі және Ағдам мешіті сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар.
*'''Жұма мешіті''' — VIII ғасырдағы мешіт және Иевлахтағы ең көне ескерткіштердің бірі. Ғимарат ерекше сәулет стилімен ерекшеленеді, және келушілер оның сәндік бөлшектерін көре алады.
*'''Иевлах мемлекеттік тарихи-этнографиялық мұражайы''' — мұражайда дәстүрлі әзербайжан халық қолөнері, костюмдері және Иевлахтың тарихы мен мәдениетіне қатысты заттар қойылған.
*'''Бибихейбат мешіті''' — Иевлахтағы тарихи мешіт. Мешіттің интерьері әдемі, келушілер оның тарихы мен маңыздылығы туралы біле алады.
*'''Алинджа бекінісі''' — Иевлах маңындағы төбенің басында орналасқан ортағасырлық бекініс. Туристер әсерлі құрылымды көре алады және айналадағы ландшафттың панорамалық көріністерін тамашалай алады.
*'''Иевлах қарағайлы орманы''' — жергілікті тұрғындар мен туристер үшін танымал демалыс орны. Келушілер серуендеп, пикник жасап, әдемі көріністерді көре алады.
*'''Қыз Галасы''' — V ғасырда салынған ежелгі бекініс. Бұл жерден аймақтың тарихы мен мәдениеті туралы қызықты алуға болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/azerbaijan-yevlakh.htm|title=Карта Евлаха|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}

[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>rdt84ua289pkri9azyj0yng56tvws8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исмайыллы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>771796</id>
    <revision>
      <id>3628301</id>
      <parentid>3534291</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7630" sha1="5ssbxxapz3aa1fmhf2d2ohfhhskwkxq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Исмайыллы
 |шынайы атауы            = {{lang-az|İsmayıllı}}
 |сурет                   = İsmayıllı şəhəri ümumi görünüş.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =47 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =48 |lon_min =08 |lon_sec =38 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Исмайыллы ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 657 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 25 900
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 20 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Исмайыллы''' ({{lang-az|İsmayıllı}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Исмайыллы ауданы]]ның қаласы және әкімшілік орталығы. 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Исмайыллы халқының саны 25 900 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/ismailly/?ysclid=mjzo4xalnx62583800|title=Население Исмаиллов (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейінің етегінде, [[Баку]] қаласынан 176 км және Мюсли теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Аудан аумағы біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың аяғы - III ғасырдың басында, негізі қаланбас бұрын құрылған Албан мемлекетінің құрамына кірді. Тарихи дәлелдер Джаванширдің ұрпағы Мехранистің Исмаили аумағында құрғанын дәлелдейді. Әзербайжанның солтүстік-шығысында орналасқан Исмаили ауданы 1931 жылы құрылған. Бастапқыда ауданның әкімшілік орталығы Басгал ауылында болды, бірақ көп ұзамай Исмайыллы ауылына көшірілді.
Исмайыллы 1959 жылға дейін ауыл, 1959 жылдан қалалық үлгідегі елді мекен болды, 1967 жылы қала мәртебесі берілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, сондай-ақ асфальт зауыты орналасқан. Айналадағы аумақта гранит өндіріледі. 2004 жылы бұрынғы құс фабрикасының аумағында жеке тауық шұжық фабрикасы ашылды. Сол жылы бұрынғы кірпіш зауытының қуаты қаланың қажеттіліктеріне пайдаланып, аудан бойынша үйлерді салуда жоғары сапалы кірпіштер қолданылады.

1966 жылы құрылған кілем өндіру компаниясы жұмысын жалғастыруда. 2001 жылы тоқтатылғаннан кейін зауыт 2004 жылы жұмысын қайта бастады. 1930 жылы салынған шарап зауытының аумағында алкогольді ішімдіктер, әсіресе коньяк пен шарап шығаратын жеке кәсіпорын құрылды. Айналадағы аумақта сүт зауыты, асхана суын бөтелкеге ​​​​салатын зауыт және басқа да бірнеше шағын кілем өндіру компаниялары жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2310-Ismailly.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада және оның айналасында бірнеше демалыс орталықтары орналасқан және жұмыс істейді. Олардың арасында сегіз люкс және оннан астам стандартты бөлмелері бар екі қабатты ғимарат Талсытан мотелі бар.

Қала маңында Ахох өзенінің жағасында орналасқан, сәнді бөлмелері, спорт залы және таңғажайып табиғи ортасы бар «Гыз Галасы» демалыс орталығы орналасқан. Қала шекарасындағы Агричай өзенінің жағасында алты люкс бөлмелері бар жайлы «Махсул» қонақ үйі орналасқан.

*'''Лагидж ауылы''' — Исмайыллының оңтүстік бөлігінде орналасқан тарихи ауыл және дәстүрлі сәулет өнерімен және ескі тас төселген көшелерімен танымал. Туристер ежелгі мыс шеберханаларын көріп, қолдан жасалған кәдесыйлар, кілемдер және қолөнер бұйымдарын сатып ала алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>5ssbxxapz3aa1fmhf2d2ohfhhskwkxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628302</id>
      <parentid>3628301</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8044" sha1="14t8pryz8tgl2m0y5ij3hz7xhflk6ac" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Исмайыллы
 |шынайы атауы            = {{lang-az|İsmayıllı}}
 |сурет                   = İsmayıllı şəhəri ümumi görünüş.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =47 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =48 |lon_min =08 |lon_sec =38 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Исмайыллы ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 657 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 25 900
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 20 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Исмайыллы''' ({{lang-az|İsmayıllı}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Исмайыллы ауданы]]ның қаласы және әкімшілік орталығы. 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Исмайыллы халқының саны 25 900 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/ismailly/?ysclid=mjzo4xalnx62583800|title=Население Исмаиллов (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейінің етегінде, [[Баку]] қаласынан 176 км және Мюсли теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Аудан аумағы біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың аяғы - III ғасырдың басында, негізі қаланбас бұрын құрылған Албан мемлекетінің құрамына кірді. Тарихи дәлелдер Джаванширдің ұрпағы Мехранистің Исмаили аумағында құрғанын дәлелдейді. Әзербайжанның солтүстік-шығысында орналасқан Исмаили ауданы 1931 жылы құрылған. Бастапқыда ауданның әкімшілік орталығы Басгал ауылында болды, бірақ көп ұзамай Исмайыллы ауылына көшірілді.
Исмайыллы 1959 жылға дейін ауыл, 1959 жылдан қалалық үлгідегі елді мекен болды, 1967 жылы қала мәртебесі берілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, сондай-ақ асфальт зауыты орналасқан. Айналадағы аумақта гранит өндіріледі. 2004 жылы бұрынғы құс фабрикасының аумағында жеке тауық шұжық фабрикасы ашылды. Сол жылы бұрынғы кірпіш зауытының қуаты қаланың қажеттіліктеріне пайдаланып, аудан бойынша үйлерді салуда жоғары сапалы кірпіштер қолданылады.

1966 жылы құрылған кілем өндіру компаниясы жұмысын жалғастыруда. 2001 жылы тоқтатылғаннан кейін зауыт 2004 жылы жұмысын қайта бастады. 1930 жылы салынған шарап зауытының аумағында алкогольді ішімдіктер, әсіресе коньяк пен шарап шығаратын жеке кәсіпорын құрылды. Айналадағы аумақта сүт зауыты, асхана суын бөтелкеге ​​​​салатын зауыт және басқа да бірнеше шағын кілем өндіру компаниялары жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2310-Ismailly.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада және оның айналасында бірнеше демалыс орталықтары орналасқан және жұмыс істейді. Олардың арасында сегіз люкс және оннан астам стандартты бөлмелері бар екі қабатты ғимарат Талсытан мотелі бар.

Қала маңында Ахох өзенінің жағасында орналасқан, сәнді бөлмелері, спорт залы және таңғажайып табиғи ортасы бар «Гыз Галасы» демалыс орталығы орналасқан. Қала шекарасындағы Агричай өзенінің жағасында алты люкс бөлмелері бар жайлы «Махсул» қонақ үйі орналасқан.

*'''Лагидж ауылы''' — Исмайыллының оңтүстік бөлігінде орналасқан тарихи ауыл және дәстүрлі сәулет өнерімен және ескі тас төселген көшелерімен танымал. Туристер ежелгі мыс шеберханаларын көріп, қолдан жасалған кәдесыйлар, кілемдер және қолөнер бұйымдарын сатып ала алады.
*'''Гейгель көлі''' — Үлкен Кавказдың етегінде орналасқан. Көл жаяу серуендеуге, пикник жасауға және балық аулауға арналған танымал орын. Тығыз ормандар мен таулармен қоршалған көл айналадағы ландшафттың көріністерін ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>14t8pryz8tgl2m0y5ij3hz7xhflk6ac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628304</id>
      <parentid>3628302</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8435" sha1="e4mjxyuu7vbhtx312y9l5vcrr9hnw7q" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Исмайыллы
 |шынайы атауы            = {{lang-az|İsmayıllı}}
 |сурет                   = İsmayıllı şəhəri ümumi görünüş.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =47 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =48 |lon_min =08 |lon_sec =38 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Исмайыллы ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 657 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 25 900
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 20 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Исмайыллы''' ({{lang-az|İsmayıllı}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Исмайыллы ауданы]]ның қаласы және әкімшілік орталығы. 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Исмайыллы халқының саны 25 900 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/ismailly/?ysclid=mjzo4xalnx62583800|title=Население Исмаиллов (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейінің етегінде, [[Баку]] қаласынан 176 км және Мюсли теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Аудан аумағы біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың аяғы - III ғасырдың басында, негізі қаланбас бұрын құрылған Албан мемлекетінің құрамына кірді. Тарихи дәлелдер Джаванширдің ұрпағы Мехранистің Исмаили аумағында құрғанын дәлелдейді. Әзербайжанның солтүстік-шығысында орналасқан Исмаили ауданы 1931 жылы құрылған. Бастапқыда ауданның әкімшілік орталығы Басгал ауылында болды, бірақ көп ұзамай Исмайыллы ауылына көшірілді.
Исмайыллы 1959 жылға дейін ауыл, 1959 жылдан қалалық үлгідегі елді мекен болды, 1967 жылы қала мәртебесі берілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, сондай-ақ асфальт зауыты орналасқан. Айналадағы аумақта гранит өндіріледі. 2004 жылы бұрынғы құс фабрикасының аумағында жеке тауық шұжық фабрикасы ашылды. Сол жылы бұрынғы кірпіш зауытының қуаты қаланың қажеттіліктеріне пайдаланып, аудан бойынша үйлерді салуда жоғары сапалы кірпіштер қолданылады.

1966 жылы құрылған кілем өндіру компаниясы жұмысын жалғастыруда. 2001 жылы тоқтатылғаннан кейін зауыт 2004 жылы жұмысын қайта бастады. 1930 жылы салынған шарап зауытының аумағында алкогольді ішімдіктер, әсіресе коньяк пен шарап шығаратын жеке кәсіпорын құрылды. Айналадағы аумақта сүт зауыты, асхана суын бөтелкеге ​​​​салатын зауыт және басқа да бірнеше шағын кілем өндіру компаниялары жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2310-Ismailly.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада және оның айналасында бірнеше демалыс орталықтары орналасқан және жұмыс істейді. Олардың арасында сегіз люкс және оннан астам стандартты бөлмелері бар екі қабатты ғимарат Талсытан мотелі бар.

Қала маңында Ахох өзенінің жағасында орналасқан, сәнді бөлмелері, спорт залы және таңғажайып табиғи ортасы бар «Гыз Галасы» демалыс орталығы орналасқан. Қала шекарасындағы Агричай өзенінің жағасында алты люкс бөлмелері бар жайлы «Махсул» қонақ үйі орналасқан.

*'''Лагидж ауылы''' — Исмайыллының оңтүстік бөлігінде орналасқан тарихи ауыл және дәстүрлі сәулет өнерімен және ескі тас төселген көшелерімен танымал. Туристер ежелгі мыс шеберханаларын көріп, қолдан жасалған кәдесыйлар, кілемдер және қолөнер бұйымдарын сатып ала алады.
*'''Гейгель көлі''' — Үлкен Кавказдың етегінде орналасқан. Көл жаяу серуендеуге, пикник жасауға және балық аулауға арналған танымал орын. Тығыз ормандар мен таулармен қоршалған көл айналадағы ландшафттың көріністерін ұсынады.
*'''Габалин атқыштар клубы''' — ормандағы көркем жерде орналасқан және келушілерге садақ ату, пневматикалық қарумен өз күштерін сынап көруді ұсынады. Клубта дәстүрлі Әзербайжан тағамдарын ұсынатын мейрамхана бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>e4mjxyuu7vbhtx312y9l5vcrr9hnw7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628305</id>
      <parentid>3628304</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3628305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8843" sha1="5lwlb1z975wvgnqcywv34112q499v4o" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Исмайыллы
 |шынайы атауы            = {{lang-az|İsmayıllı}}
 |сурет                   = İsmayıllı şəhəri ümumi görünüş.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =47 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =48 |lon_min =08 |lon_sec =38 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Исмайыллы ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 657 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 25 900
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 20 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Исмайыллы''' ({{lang-az|İsmayıllı}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Исмайыллы ауданы]]ның қаласы және әкімшілік орталығы. 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Исмайыллы халқының саны 25 900 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/ismailly/?ysclid=mjzo4xalnx62583800|title=Население Исмаиллов (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейінің етегінде, [[Баку]] қаласынан 176 км және Мюсли теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Аудан аумағы біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың аяғы - III ғасырдың басында, негізі қаланбас бұрын құрылған Албан мемлекетінің құрамына кірді. Тарихи дәлелдер Джаванширдің ұрпағы Мехранистің Исмаили аумағында құрғанын дәлелдейді. Әзербайжанның солтүстік-шығысында орналасқан Исмаили ауданы 1931 жылы құрылған. Бастапқыда ауданның әкімшілік орталығы Басгал ауылында болды, бірақ көп ұзамай Исмайыллы ауылына көшірілді.
Исмайыллы 1959 жылға дейін ауыл, 1959 жылдан қалалық үлгідегі елді мекен болды, 1967 жылы қала мәртебесі берілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, сондай-ақ асфальт зауыты орналасқан. Айналадағы аумақта гранит өндіріледі. 2004 жылы бұрынғы құс фабрикасының аумағында жеке тауық шұжық фабрикасы ашылды. Сол жылы бұрынғы кірпіш зауытының қуаты қаланың қажеттіліктеріне пайдаланып, аудан бойынша үйлерді салуда жоғары сапалы кірпіштер қолданылады.

1966 жылы құрылған кілем өндіру компаниясы жұмысын жалғастыруда. 2001 жылы тоқтатылғаннан кейін зауыт 2004 жылы жұмысын қайта бастады. 1930 жылы салынған шарап зауытының аумағында алкогольді ішімдіктер, әсіресе коньяк пен шарап шығаратын жеке кәсіпорын құрылды. Айналадағы аумақта сүт зауыты, асхана суын бөтелкеге ​​​​салатын зауыт және басқа да бірнеше шағын кілем өндіру компаниялары жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2310-Ismailly.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада және оның айналасында бірнеше демалыс орталықтары орналасқан және жұмыс істейді. Олардың арасында сегіз люкс және оннан астам стандартты бөлмелері бар екі қабатты ғимарат Талсытан мотелі бар.

Қала маңында Ахох өзенінің жағасында орналасқан, сәнді бөлмелері, спорт залы және таңғажайып табиғи ортасы бар «Гыз Галасы» демалыс орталығы орналасқан. Қала шекарасындағы Агричай өзенінің жағасында алты люкс бөлмелері бар жайлы «Махсул» қонақ үйі орналасқан.

*'''Лагидж ауылы''' — Исмайыллының оңтүстік бөлігінде орналасқан тарихи ауыл және дәстүрлі сәулет өнерімен және ескі тас төселген көшелерімен танымал. Туристер ежелгі мыс шеберханаларын көріп, қолдан жасалған кәдесыйлар, кілемдер және қолөнер бұйымдарын сатып ала алады.
*'''Гейгель көлі''' — Үлкен Кавказдың етегінде орналасқан. Көл жаяу серуендеуге, пикник жасауға және балық аулауға арналған танымал орын. Тығыз ормандар мен таулармен қоршалған көл айналадағы ландшафттың көріністерін ұсынады.
*'''Габалин атқыштар клубы''' — ормандағы көркем жерде орналасқан және келушілерге садақ ату, пневматикалық қарумен өз күштерін сынап көруді ұсынады. Клубта дәстүрлі Әзербайжан тағамдарын ұсынатын мейрамхана бар.
*'''Исмайыллы базары''' — жергілікті мәдениетті сезінуге және кәдесыйлар немесе дәстүрлі тағамдар сатып алуға болады. Туристер әртүрлі жемістерді, көкөністерді, дәмдеуіштерді және басқа да жергілікті өнімдерді таба алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>5lwlb1z975wvgnqcywv34112q499v4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628306</id>
      <parentid>3628305</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3628306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9007" sha1="im7ykdqa2azaya8w2t94nrjdmy0772c" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Исмайыллы
 |шынайы атауы            = {{lang-az|İsmayıllı}}
 |сурет                   = İsmayıllı şəhəri ümumi görünüş.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =47 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =48 |lon_min =08 |lon_sec =38 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Исмайыллы ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 657 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 25 900
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 20 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Исмайыллы''' ({{lang-az|İsmayıllı}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Исмайыллы ауданы]]ның қаласы және әкімшілік орталығы. 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Исмайыллы халқының саны 25 900 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/ismailly/?ysclid=mjzo4xalnx62583800|title=Население Исмаиллов (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейінің етегінде, [[Баку]] қаласынан 176 км және Мюсли теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Аудан аумағы біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың аяғы - III ғасырдың басында, негізі қаланбас бұрын құрылған Албан мемлекетінің құрамына кірді. Тарихи дәлелдер Джаванширдің ұрпағы Мехранистің Исмаили аумағында құрғанын дәлелдейді. Әзербайжанның солтүстік-шығысында орналасқан Исмаили ауданы 1931 жылы құрылған. Бастапқыда ауданның әкімшілік орталығы Басгал ауылында болды, бірақ көп ұзамай Исмайыллы ауылына көшірілді.
Исмайыллы 1959 жылға дейін ауыл, 1959 жылдан қалалық үлгідегі елді мекен болды, 1967 жылы қала мәртебесі берілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, сондай-ақ асфальт зауыты орналасқан. Айналадағы аумақта гранит өндіріледі. 2004 жылы бұрынғы құс фабрикасының аумағында жеке тауық шұжық фабрикасы ашылды. Сол жылы бұрынғы кірпіш зауытының қуаты қаланың қажеттіліктеріне пайдаланып, аудан бойынша үйлерді салуда жоғары сапалы кірпіштер қолданылады.

1966 жылы құрылған кілем өндіру компаниясы жұмысын жалғастыруда. 2001 жылы тоқтатылғаннан кейін зауыт 2004 жылы жұмысын қайта бастады. 1930 жылы салынған шарап зауытының аумағында алкогольді ішімдіктер, әсіресе коньяк пен шарап шығаратын жеке кәсіпорын құрылды. Айналадағы аумақта сүт зауыты, асхана суын бөтелкеге ​​​​салатын зауыт және басқа да бірнеше шағын кілем өндіру компаниялары жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2310-Ismailly.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада және оның айналасында бірнеше демалыс орталықтары орналасқан және жұмыс істейді. Олардың арасында сегіз люкс және оннан астам стандартты бөлмелері бар екі қабатты ғимарат Талсытан мотелі бар.

Қала маңында Ахох өзенінің жағасында орналасқан, сәнді бөлмелері, спорт залы және таңғажайып табиғи ортасы бар «Гыз Галасы» демалыс орталығы орналасқан. Қала шекарасындағы Агричай өзенінің жағасында алты люкс бөлмелері бар жайлы «Махсул» қонақ үйі орналасқан.

*'''Лагидж ауылы''' — Исмайыллының оңтүстік бөлігінде орналасқан тарихи ауыл және дәстүрлі сәулет өнерімен және ескі тас төселген көшелерімен танымал. Туристер ежелгі мыс шеберханаларын көріп, қолдан жасалған кәдесыйлар, кілемдер және қолөнер бұйымдарын сатып ала алады.
*'''Гейгель көлі''' — Үлкен Кавказдың етегінде орналасқан. Көл жаяу серуендеуге, пикник жасауға және балық аулауға арналған танымал орын. Тығыз ормандар мен таулармен қоршалған көл айналадағы ландшафттың көріністерін ұсынады.
*'''Габалин атқыштар клубы''' — ормандағы көркем жерде орналасқан және келушілерге садақ ату, пневматикалық қарумен өз күштерін сынап көруді ұсынады. Клубта дәстүрлі Әзербайжан тағамдарын ұсынатын мейрамхана бар.
*'''Исмайыллы базары''' — жергілікті мәдениетті сезінуге және кәдесыйлар немесе дәстүрлі тағамдар сатып алуға болады. Туристер әртүрлі жемістерді, көкөністерді, дәмдеуіштерді және басқа да жергілікті өнімдерді таба алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/azerbaijan-ismayilli.htm|title=Карта Исмаиллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>im7ykdqa2azaya8w2t94nrjdmy0772c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628357</id>
      <parentid>3628306</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9008" sha1="2voaamlczpi5b3j8ybg04c11ttztmr0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Исмайыллы
 |шынайы атауы            = {{lang-az|İsmayıllı}}
 |сурет                   = İsmayıllı şəhəri ümumi görünüş.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Әзербайжан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =47 |lat_sec =02 
  |lon_dir =E |lon_deg =48 |lon_min =08 |lon_sec =38 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Исмайыллы ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 657 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 25 900
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +994 20 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Исмайыллы''' ({{lang-az|İsmayıllı}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Исмайыллы ауданы]]ның қаласы және әкімшілік орталығы. 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Исмайыллы халқының саны 25 900 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/ismailly/?ysclid=mjzo4xalnx62583800|title=Население Исмаиллов (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейінің етегінде, [[Баку]] қаласынан 176 км және Мюсли теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
Аудан аумағы біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың аяғы - III ғасырдың басында, негізі қаланбас бұрын құрылған Албан мемлекетінің құрамына кірді. Тарихи дәлелдер Джаванширдің ұрпағы Мехранистің Исмаили аумағында құрғанын дәлелдейді. Әзербайжанның солтүстік-шығысында орналасқан Исмаили ауданы 1931 жылы құрылған. Бастапқыда ауданның әкімшілік орталығы Басгал ауылында болды, бірақ көп ұзамай Исмайыллы ауылына көшірілді.
Исмайыллы 1959 жылға дейін ауыл, 1959 жылдан қалалық үлгідегі елді мекен болды, 1967 жылы қала мәртебесі берілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, сондай-ақ асфальт зауыты орналасқан. Айналадағы аумақта гранит өндіріледі. 2004 жылы бұрынғы құс фабрикасының аумағында жеке тауық шұжық фабрикасы ашылды. Сол жылы бұрынғы кірпіш зауытының қуаты қаланың қажеттіліктеріне пайдаланып, аудан бойынша үйлерді салуда жоғары сапалы кірпіштер қолданылады.

1966 жылы құрылған кілем өндіру компаниясы жұмысын жалғастыруда. 2001 жылы тоқтатылғаннан кейін зауыт 2004 жылы жұмысын қайта бастады. 1930 жылы салынған шарап зауытының аумағында алкогольді ішімдіктер, әсіресе коньяк пен шарап шығаратын жеке кәсіпорын құрылды. Айналадағы аумақта сүт зауыты, асхана суын бөтелкеге ​​​​салатын зауыт және басқа да бірнеше шағын кілем өндіру компаниялары жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2310-Ismailly.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-4 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада және оның айналасында бірнеше демалыс орталықтары орналасқан және жұмыс істейді. Олардың арасында сегіз люкс және оннан астам стандартты бөлмелері бар екі қабатты ғимарат Талсытан мотелі бар.

Қала маңында Ахох өзенінің жағасында орналасқан, сәнді бөлмелері, спорт залы және таңғажайып табиғи ортасы бар «Гыз Галасы» демалыс орталығы орналасқан. Қала шекарасындағы Агричай өзенінің жағасында алты люкс бөлмелері бар жайлы «Махсул» қонақ үйі орналасқан.

*'''Лагидж ауылы''' — Исмайыллының оңтүстік бөлігінде орналасқан тарихи ауыл және дәстүрлі сәулет өнерімен және ескі тас төселген көшелерімен танымал. Туристер ежелгі мыс шеберханаларын көріп, қолдан жасалған кәдесыйлар, кілемдер және қолөнер бұйымдарын сатып ала алады.
*'''Гейгель көлі''' — Үлкен Кавказдың етегінде орналасқан. Көл жаяу серуендеуге, пикник жасауға және балық аулауға арналған танымал орын. Тығыз ормандар мен таулармен қоршалған көл айналадағы ландшафттың көріністерін ұсынады.
*'''Габалин атқыштар клубы''' — ормандағы көркем жерде орналасқан және келушілерге садақ ату, пневматикалық қарумен өз күштерін сынап көруді ұсынады. Клубта дәстүрлі Әзербайжан тағамдарын ұсынатын мейрамхана бар.
*'''Исмайыллы базары''' — жергілікті мәдениетті сезінуге және кәдесыйлар немесе дәстүрлі тағамдар сатып алуға болады. Туристер әртүрлі жемістерді, көкөністерді, дәмдеуіштерді және басқа да жергілікті өнімдерді таба алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/azerbaijan-ismayilli.htm|title=Карта Исмаиллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}

[[Санат:Әзербайжан қалалары]]</text>
      <sha1>2voaamlczpi5b3j8ybg04c11ttztmr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3628140</id>
      <parentid>3627743</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3628140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732446" sha1="duvowyowbqrqday9cd1k9tw6trc84kn" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 49922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 153285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 311268]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 34457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 116676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 384476]
|-
|3
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 37000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 89806]
|-
|4
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18577]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 268128]
|-
|6
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6557]
|-
|7
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 16062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21660]
|-
|8
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83711]
|-
|9
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9376]
|-
|10
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84336]
|-
|11
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127432]
|-
|12
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7448]
|-
|13
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 15453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 110543]
|-
|14
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21658]
|-
|15
|[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5193]
|-
|16
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23687]
|-
|17
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62650]
|-
|18
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29143]
|-
|19
|[[Колледж]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 3139]
|-
|20
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 78514]
|-
|21
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23509]
|-
|22
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6025]
|-
|23
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59335]
|-
|24
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30824]
|-
|25
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45966]
|-
|26
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28260]
|-
|27
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121347]
|-
|28
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37167]
|-
|29
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 10853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106747]
|-
|30
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30573]
|-
|31
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116333]
|-
|32
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49137]
|-
|33
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35575]
|-
|34
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59028]
|-
|35
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 39501]
|-
|36
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64042]
|-
|37
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 75]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 12579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13672]
|-
|38
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36756]
|-
|39
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31791]
|-
|40
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10409]
|-
|41
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24438]
|-
|42
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13375]
|-
|43
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27855]
|-
|44
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 43082]
|-
|45
|[[Ақыр заман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2851]
|-
|46
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 66036]
|-
|47
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23466]
|-
|48
|[[Рафаил Иосифович Розенсон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1624]
|-
|49
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29858]
|-
|50
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38222]
|-
|51
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4258]
|-
|52
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58470]
|-
|53
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23479]
|-
|54
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26463]
|-
|55
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 24095]
|-
|56
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 29954]
|-
|57
|[[Жылқы еті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1763]
|-
|58
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20475]
|-
|59
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99975]
|-
|60
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20202]
|-
|61
|[[Қарақұрт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 5854]
|-
|62
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36081]
|-
|63
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35256]
|-
|64
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84751]
|-
|65
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26154]
|-
|66
|[[:Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 62]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1276]
|-
|67
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27744]
|-
|68
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23782]
|-
|69
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 7123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9283]
|-
|70
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31094]
|-
|71
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77178]
|-
|72
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 7437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64292]
|-
|73
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181]
|-
|74
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17912]
|-
|75
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7147]
|-
|76
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34892]
|-
|77
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15641]
|-
|78
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34222]
|-
|79
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8090]
|-
|80
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 55086]
|-
|81
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58522]
|-
|82
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50465]
|-
|83
|[[Күл ауруы уыты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1328]
|-
|84
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50388]
|-
|85
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27989]
|-
|86
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13537]
|-
|87
|[[Футболдан әлем чемпионаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4556]
|-
|88
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11756]
|-
|89
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33489]
|-
|90
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8457]
|-
|91
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 3856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31795]
|-
|92
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12041]
|-
|93
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36136]
|-
|94
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13092]
|-
|95
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72182]
|-
|96
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3625]
|-
|97
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 6361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30239]
|-
|98
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29551]
|-
|99
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40151]
|-
|100
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23764]
|-
|101
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21226]
|-
|102
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 5343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46323]
|-
|103
|[[Ермұхамед Мәулен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2946]
|-
|104
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29415]
|-
|105
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10929]
|-
|106
|[[Әпике Кәріпқызы Әбенова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966]
|-
|107
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24042]
|-
|108
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54743]
|-
|109
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39112]
|-
|110
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 4986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24889]
|-
|111
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 8405]
|-
|112
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17264]
|-
|113
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29790]
|-
|114
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29983]
|-
|115
|[[Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905]
|-
|116
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12152]
|-
|117
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24516]
|-
|118
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15169]
|-
|119
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5895]
|-
|120
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 22131]
|-
|121
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8615]
|-
|122
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8602]
|-
|123
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39228]
|-
|124
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12667]
|-
|125
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32128]
|-
|126
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 7889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23585]
|-
|127
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5622]
|-
|128
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29449]
|-
|129
|[[Құмырсқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9083]
|-
|130
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8410]
|-
|131
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16062]
|-
|132
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24665]
|-
|133
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19081]
|-
|134
|[[Елім-ай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5574]
|-
|135
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16469]
|-
|136
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31987]
|-
|137
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7399]
|-
|138
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3762]
|-
|139
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5260]
|-
|140
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19208]
|-
|141
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15617]
|-
|142
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53969]
|-
|143
|[[Дәрілік өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8594]
|-
|144
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11358]
|-
|145
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9145]
|-
|146
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35509]
|-
|147
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 5772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22689]
|-
|148
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18629]
|-
|149
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14232]
|-
|150
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26898]
|-
|151
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12710]
|-
|152
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 3086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21383]
|-
|153
|[[Вегетативтік көбею]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4074]
|-
|154
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26516]
|-
|155
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47632]
|-
|156
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29651]
|-
|157
|[[Құйынды мекен (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 4103]
|-
|158
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5818]
|-
|159
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7166]
|-
|160
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11936]
|-
|161
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11713]
|-
|162
|[[Берел қорымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15809]
|-
|163
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43468]
|-
|164
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17569]
|-
|165
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4916]
|-
|166
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23165]
|-
|167
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16479]
|-
|168
|[[Кемпірқосақ (сөз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1911]
|-
|169
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11894]
|-
|170
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20477]
|-
|171
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17316]
|-
|172
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10773]
|-
|173
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8339]
|-
|174
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24207]
|-
|175
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23348]
|-
|176
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 3343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26557]
|-
|177
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26382]
|-
|178
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28290]
|-
|179
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14210]
|-
|180
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9978]
|-
|181
|[[Алаш партиясы программасының жобасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1748]
|-
|182
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28482]
|-
|183
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65448]
|-
|184
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4827]
|-
|185
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9564]
|-
|186
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8961]
|-
|187
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17659]
|-
|188
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28494]
|-
|189
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8040]
|-
|190
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19529]
|-
|191
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12105]
|-
|192
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21776]
|-
|193
|[[Рауан Кенжеханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1370]
|-
|194
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21829]
|-
|195
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40845]
|-
|196
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13634]
|-
|197
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13299]
|-
|198
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12480]
|-
|199
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33079]
|-
|200
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 2518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16737]
|-
|201
|[[Қыша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 1115]
|-
|202
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27931]
|-
|203
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16597]
|-
|204
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8033]
|-
|205
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3809]
|-
|206
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19587]
|-
|207
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17391]
|-
|208
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14561]
|-
|209
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9802]
|-
|210
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16204]
|-
|211
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15860]
|-
|212
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12167]
|-
|213
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12506]
|-
|214
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12124]
|-
|215
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16060]
|-
|216
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5578]
|-
|217
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15656]
|-
|218
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18954]
|-
|219
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12187]
|-
|220
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 5820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57157]
|-
|221
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 4956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24489]
|-
|222
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 8499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27666]
|-
|223
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10905]
|-
|224
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11849]
|-
|225
|[[Батыр ауылдық округі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 818]
|-
|226
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30035]
|-
|227
|[[Kaspi Bank]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Kaspi_Bank 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi_Bank 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Kaspi_Bank 4176]
|-
|228
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14089]
|-
|229
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6713]
|-
|230
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32998]
|-
|231
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15741]
|-
|232
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10800]
|-
|233
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3617]
|-
|234
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20744]
|-
|235
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11481]
|-
|236
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14593]
|-
|237
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15783]
|-
|238
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16561]
|-
|239
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29558]
|-
|240
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13308]
|-
|241
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7610]
|-
|242
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15223]
|-
|243
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 15401]
|-
|244
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5312]
|-
|245
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5615]
|-
|246
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7668]
|-
|247
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23081]
|-
|248
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 15264]
|-
|249
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6277]
|-
|250
|[[Шығанақ Берсиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4125]
|-
|251
|[[Оливер Три]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 878]
|-
|252
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16512]
|-
|253
|[[Абсорбция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 1300]
|-
|254
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 3370]
|-
|255
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60530]
|-
|256
|[[Төлеңгіттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6313]
|-
|257
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15912]
|-
|258
|[[Прожектор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 669]
|-
|259
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16698]
|-
|260
|[[Бэкрумс (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 630]
|-
|261
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 3217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25056]
|-
|262
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9401]
|-
|263
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8147]
|-
|264
|[[Халықаралық балаларды қорғау күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 36]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1288]
|-
|265
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 15404]
|-
|266
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9448]
|-
|267
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2667]
|-
|268
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7494]
|-
|269
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10656]
|-
|270
|[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4246]
|-
|271
|[[Нарықтық экономика қатынастары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3485]
|-
|272
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19636]
|-
|273
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31423]
|-
|274
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10539]
|-
|275
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 6032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29620]
|-
|276
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16523]
|-
|277
|[[Софы Қалыбекұлы Сматаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1768]
|-
|278
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7213]
|-
|279
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11659]
|-
|280
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11450]
|-
|281
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7506]
|-
|282
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13661]
|-
|283
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11537]
|-
|284
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13255]
|-
|285
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13241]
|-
|286
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9517]
|-
|287
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20873]
|-
|288
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12908]
|-
|289
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39609]
|-
|290
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8901]
|-
|291
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8446]
|-
|292
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5780]
|-
|293
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17218]
|-
|294
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11823]
|-
|295
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18285]
|-
|296
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14860]
|-
|297
|[[Қарақалпақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6253]
|-
|298
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15279]
|-
|299
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 5988]
|-
|300
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8637]
|-
|301
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16200]
|-
|302
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17412]
|-
|303
|[[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2133]
|-
|304
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15701]
|-
|305
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32170]
|-
|306
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27168]
|-
|307
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9047]
|-
|308
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19606]
|-
|309
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12119]
|-
|310
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15734]
|-
|311
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9089]
|-
|312
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8146]
|-
|313
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10720]
|-
|314
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15949]
|-
|315
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9852]
|-
|316
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28393]
|-
|317
|[[Алтын Орда дәуіріндегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1124]
|-
|318
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14856]
|-
|319
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7464]
|-
|320
|[[Менопауза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 2575]
|-
|321
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10065]
|-
|322
|[[Заттыбек Көпбосынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5514]
|-
|323
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9397]
|-
|324
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12919]
|-
|325
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24042]
|-
|326
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 16956]
|-
|327
|[[Сәттіғұл Жанғабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4230]
|-
|328
|[[Еуразия ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5592]
|-
|329
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 20423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40613]
|-
|330
|[[Әсел Маратқызы Сәдуақасова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 829]
|-
|331
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7567]
|-
|332
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9469]
|-
|333
|[[Шашыратқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1899]
|-
|334
|[[Жұмыс уақыты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3046]
|-
|335
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13159]
|-
|336
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 14016]
|-
|337
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 9653]
|-
|338
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9468]
|-
|339
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26827]
|-
|340
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8838]
|-
|341
|[[Әкелер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 880]
|-
|342
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6088]
|-
|343
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2557]
|-
|344
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6854]
|-
|345
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4773]
|-
|346
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18378]
|-
|347
|[[Қарқаралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4698]
|-
|348
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10144]
|-
|349
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9588]
|-
|350
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12479]
|-
|351
|[[Диуани лұғат ат-түрк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4909]
|-
|352
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19699]
|-
|353
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20425]
|-
|354
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23088]
|-
|355
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26989]
|-
|356
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24074]
|-
|357
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1531]
|-
|358
|[[Уикипедия:Таныстыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4019]
|-
|359
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11203]
|-
|360
|[[Кесірткелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4840]
|-
|361
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7871]
|-
|362
|[[Жезқазған мыс кен орны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1822]
|-
|363
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26748]
|-
|364
|[[Елтаңба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11701]
|-
|365
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13050]
|-
|366
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9677]
|-
|367
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7208]
|-
|368
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12527]
|-
|369
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8033]
|-
|370
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16494]
|-
|371
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8781]
|-
|372
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17790]
|-
|373
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6899]
|-
|374
|[[Қоғам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6059]
|-
|375
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11531]
|-
|376
|[[Махамбет ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1786]
|-
|377
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37870]
|-
|378
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21159]
|-
|379
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13484]
|-
|380
|[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1963]
|-
|381
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30352]
|-
|382
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12585]
|-
|383
|[[Астана қаласының бас мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6332]
|-
|384
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15422]
|-
|385
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25506]
|-
|386
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13557]
|-
|387
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7465]
|-
|388
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9172]
|-
|389
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8886]
|-
|390
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23095]
|-
|391
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11050]
|-
|392
|[[Шие]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2436]
|-
|393
|[[Еркектің жыныстық мүшесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5950]
|-
|394
|[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3558]
|-
|395
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8145]
|-
|396
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12050]
|-
|397
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4299]
|-
|398
|[[Тігін машинасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1855]
|-
|399
|[[Әлмерек абыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 2844]
|-
|400
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8272]
|-
|401
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11236]
|-
|402
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23435]
|-
|403
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12930]
|-
|404
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9235]
|-
|405
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7985]
|-
|406
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8584]
|-
|407
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7192]
|-
|408
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8477]
|-
|409
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9526]
|-
|410
|[[Атығай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4271]
|-
|411
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8385]
|-
|412
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11676]
|-
|413
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8598]
|-
|414
|[[Сүндеттеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4779]
|-
|415
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10534]
|-
|416
|[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5743]
|-
|417
|[[Түркия қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5668]
|-
|418
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19256]
|-
|419
|[[Асу Алмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2775]
|-
|420
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9127]
|-
|421
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18780]
|-
|422
|[[Халықаралық балалар күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 52]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1731]
|-
|423
|[[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6981]
|-
|424
|[[Сона]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1778]
|-
|425
|[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1535]
|-
|426
|[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4827]
|-
|427
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12151]
|-
|428
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18768]
|-
|429
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21358]
|-
|430
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15352]
|-
|431
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9377]
|-
|432
|[[Әскери қызмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3519]
|-
|433
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7758]
|-
|434
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12276]
|-
|435
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30308]
|-
|436
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11668]
|-
|437
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9888]
|-
|438
|[[Білге қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5985]
|-
|439
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5776]
|-
|440
|[[Лионель Месси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 3906]
|-
|441
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7536]
|-
|442
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 14059]
|-
|443
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22513]
|-
|444
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5732]
|-
|445
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3310]
|-
|446
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40543]
|-
|447
|[[Уикипедия:Жүктеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4054]
|-
|448
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5721]
|-
|449
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12042]
|-
|450
|[[Қазақстан бокс федерациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 925]
|-
|451
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13384]
|-
|452
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 3940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20367]
|-
|453
|[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5793]
|-
|454
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8674]
|-
|455
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8040]
|-
|456
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12092]
|-
|457
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12037]
|-
|458
|[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1430]
|-
|459
|[[Күлтегін ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12727]
|-
|460
|[[Аниме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 1002]
|-
|461
|[[Психологияның зерттеу әдістері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4540]
|-
|462
|[[Алма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 4109]
|-
|463
|[[Сәукеле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4702]
|-
|464
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5742]
|-
|465
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32501]
|-
|466
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14572]
|-
|467
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6401]
|-
|468
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14174]
|-
|469
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4692]
|-
|470
|[[Майкл Джексон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 4184]
|-
|471
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 1605]
|-
|472
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12966]
|-
|473
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25407]
|-
|474
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7097]
|-
|475
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9392]
|-
|476
|[[:Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 416]
|-
|477
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24981]
|-
|478
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8848]
|-
|479
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11300]
|-
|480
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6558]
|-
|481
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8109]
|-
|482
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10835]
|-
|483
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15473]
|-
|484
|[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4146]
|-
|485
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17384]
|-
|486
|[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1168]
|-
|487
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7339]
|-
|488
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 4895]
|-
|489
|[[Темір баба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 611]
|-
|490
|[[Сергей Викторович Лохвицкий]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 37]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 561]
|-
|491
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4729]
|-
|492
|[[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 416]
|-
|493
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15118]
|-
|494
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10117]
|-
|495
|[[Саясат Нұрбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3246]
|-
|496
|[[Найман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2591]
|-
|497
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3714]
|-
|498
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12194]
|-
|499
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9052]
|-
|500
|[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1777]
|-
|501
|[[Есік жазба ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1090]
|-
|502
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15402]
|-
|503
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14504]
|-
|504
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6217]
|-
|505
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32218]
|-
|506
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7129]
|-
|507
|[[Ерен еңбегі үшін медалі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3733]
|-
|508
|[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3943]
|-
|509
|[[Жер сілкіну]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 7490]
|-
|510
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8849]
|-
|511
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19342]
|-
|512
|[[Әдет-ғұрыптар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2607]
|-
|513
|[[YouTube]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=YouTube 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=YouTube 3968]
|-
|514
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11572]
|-
|515
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16732]
|-
|516
|[[Мемлекеттік ту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8685]
|-
|517
|[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1427]
|-
|518
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22494]
|-
|519
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 10701]
|-
|520
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19754]
|-
|521
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6803]
|-
|522
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5482]
|-
|523
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12389]
|-
|524
|[[Мастурбация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 4662]
|-
|525
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5969]
|-
|526
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9362]
|-
|527
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15811]
|-
|528
|[[Алаша (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5111]
|-
|529
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6236]
|-
|530
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9542]
|-
|531
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8396]
|-
|532
|[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4114]
|-
|533
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24706]
|-
|534
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 13001]
|-
|535
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10832]
|-
|536
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18332]
|-
|537
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20996]
|-
|538
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18095]
|-
|539
|[[Үш Жүз партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9914]
|-
|540
|[[Қазақстан Халық банкі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3359]
|-
|541
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4853]
|-
|542
|[[Бүйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2508]
|-
|543
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17023]
|-
|544
|[[Қапшағай су қоймасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2839]
|-
|545
|[[Қазақ газеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2286]
|-
|546
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17807]
|-
|547
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10547]
|-
|548
|[[Арқалық (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3627]
|-
|549
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23871]
|-
|550
|[[Кете (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4396]
|-
|551
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36358]
|-
|552
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7676]
|-
|553
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7200]
|-
|554
|[[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1026]
|-
|555
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20857]
|-
|556
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10409]
|-
|557
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12671]
|-
|558
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5716]
|-
|559
|[[Конъюнктивит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 6486]
|-
|560
|[[Өкпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 7819]
|-
|561
|[[Балағат сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4271]
|-
|562
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10277]
|-
|563
|[[Адай көтерілісі (1870)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 4274]
|-
|564
|[[Ерлан Рысқалиұлы Рысқали]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1180]
|-
|565
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5396]
|-
|566
|[[Білім инновациялық лицейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3620]
|-
|567
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17174]
|-
|568
|[[Тодо бичиг]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 480]
|-
|569
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16901]
|-
|570
|[[Қазақ асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 953]
|-
|571
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7831]
|-
|572
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20084]
|-
|573
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4860]
|-
|574
|[[Айыртау ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1707]
|-
|575
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16595]
|-
|576
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10222]
|-
|577
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10501]
|-
|578
|[[Бозжыра шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6449]
|-
|579
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12169]
|-
|580
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10490]
|-
|581
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22138]
|-
|582
|[[Ауа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 6013]
|-
|583
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12539]
|-
|584
|[[Дат тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 614]
|-
|585
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5255]
|-
|586
|[[Әлам ад-Дин Әл-Жауһари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 471]
|-
|587
|[[Грамматика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4919]
|-
|588
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8808]
|-
|589
|[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4924]
|-
|590
|[[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4776]
|-
|591
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9134]
|-
|592
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6771]
|-
|593
|[[Шиқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4799]
|-
|594
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10579]
|-
|595
|[[I Сүлеймен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3996]
|-
|596
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6491]
|-
|597
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10532]
|-
|598
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5415]
|-
|599
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8462]
|-
|600
|[[Тәңіршілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5737]
|-
|601
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12967]
|-
|602
|[[Бөкей ордасы ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2632]
|-
|603
|[[Кабо-Верде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 1012]
|-
|604
|[[Қауын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2116]
|-
|605
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12237]
|-
|606
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20822]
|-
|607
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 4842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27159]
|-
|608
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16183]
|-
|609
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12884]
|-
|610
|[[Технологиялық процесс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 821]
|-
|611
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6075]
|-
|612
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 11895]
|-
|613
|[[Мулао]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 445]
|-
|614
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20471]
|-
|615
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11441]
|-
|616
|[[Қалың мал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3915]
|-
|617
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15273]
|-
|618
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16301]
|-
|619
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8005]
|-
|620
|[[Араб тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3348]
|-
|621
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14303]
|-
|622
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8181]
|-
|623
|[[Педагогика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7695]
|-
|624
|[[Бидай (астық)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 4806]
|-
|625
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13922]
|-
|626
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6953]
|-
|627
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8094]
|-
|628
|[[Тәуекел Мүслім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4244]
|-
|629
|[[Ұ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0 2991]
|-
|630
|[[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4643]
|-
|631
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6868]
|-
|632
|[[Халықаралық әйелдер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6062]
|-
|633
|[[Гайморит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 3625]
|-
|634
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6694]
|-
|635
|[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3920]
|-
|636
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7712]
|-
|637
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 5516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18053]
|-
|638
|[[Асау жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1890]
|-
|639
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17585]
|-
|640
|[[Отқа май құю]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3321]
|-
|641
|[[Қазақстан премьер-министрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3990]
|-
|642
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12160]
|-
|643
|[[Тобыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2693]
|-
|644
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5680]
|-
|645
|[[Серке газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3719]
|-
|646
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6570]
|-
|647
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6911]
|-
|648
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4095]
|-
|649
|[[ALT Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3652]
|-
|650
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23727]
|-
|651
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 14468]
|-
|652
|[[Алатау (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3395]
|-
|653
|[[Сарыүйсін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4874]
|-
|654
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15161]
|-
|655
|[[Жанабіл Сымағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1286]
|-
|656
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5899]
|-
|657
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17629]
|-
|658
|[[Үтір намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4656]
|-
|659
|[[Имантай Сәтбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1052]
|-
|660
|[[2026 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4140]
|-
|661
|[[Ауғанстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5268]
|-
|662
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5795]
|-
|663
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4691]
|-
|664
|[[Күн (жұлдыз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6189]
|-
|665
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 3616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 62743]
|-
|666
|[[Жәнібек Әлімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4058]
|-
|667
|[[Алтай таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10014]
|-
|668
|[[Нағашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6345]
|-
|669
|[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8050]
|-
|670
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15388]
|-
|671
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4910]
|-
|672
|[[ИС-1]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 386]
|-
|673
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3013]
|-
|674
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15357]
|-
|675
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6665]
|-
|676
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8161]
|-
|677
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12147]
|-
|678
|[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5157]
|-
|679
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16006]
|-
|680
|[[Алматы заң колледжі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 697]
|-
|681
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9109]
|-
|682
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 19348]
|-
|683
|[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3162]
|-
|684
|[[BALA (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 5041]
|-
|685
|[[Григориополь]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 400]
|-
|686
|[[Шығыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8385]
|-
|687
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3573]
|-
|688
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15797]
|-
|689
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6663]
|-
|690
|[[Келтеминар мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 784]
|-
|691
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11110]
|-
|692
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8439]
|-
|693
|[[Алтыналмас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 428]
|-
|694
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5582]
|-
|695
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 3084]
|-
|696
|[[Ойыншықтар хикаясы 5]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 458]
|-
|697
|[[Клавдия Николаевна Чернышева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 389]
|-
|698
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 7734]
|-
|699
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22643]
|-
|700
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14002]
|-
|701
|[[Жыныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 2553]
|-
|702
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6682]
|-
|703
|[[IC 544]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=IC_544 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_544 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=IC_544 3035]
|-
|704
|[[Ағаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 5849]
|-
|705
|[[Тана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3135]
|-
|706
|[[Бағаналы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3212]
|-
|707
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2078]
|-
|708
|[[Қыз ұзату]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4312]
|-
|709
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8889]
|-
|710
|[[Талқылау:Ғарифолла Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 333]
|-
|711
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10241]
|-
|712
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15838]
|-
|713
|[[Жай зат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 1769]
|-
|714
|[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1927]
|-
|715
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5667]
|-
|716
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9269]
|-
|717
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19273]
|-
|718
|[[Виттельсбахтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 391]
|-
|719
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11558]
|-
|720
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15674]
|-
|721
|[[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3588]
|-
|722
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7878]
|-
|723
|[[Марқакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11842]
|-
|724
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5763]
|-
|725
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7721]
|-
|726
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13682]
|-
|727
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17709]
|-
|728
|[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3217]
|-
|729
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17004]
|-
|730
|[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5656]
|-
|731
|[[Сүлеймен Бақырғани]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2512]
|-
|732
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18225]
|-
|733
|[[Эйнштейн постулаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1127]
|-
|734
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8545]
|-
|735
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6955]
|-
|736
|[[Әлеуметтік салық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 742]
|-
|737
|[[Араб жазуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 3382]
|-
|738
|[[Ядролық қару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 4291]
|-
|739
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4555]
|-
|740
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7415]
|-
|741
|[[Қандала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3976]
|-
|742
|[[Уикипедия:Санаттар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3674]
|-
|743
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5461]
|-
|744
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5463]
|-
|745
|[[Георгий Михайлович Вицин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 389]
|-
|746
|[[Жатыр мойны эрозиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5652]
|-
|747
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22487]
|-
|748
|[[Ақтөбе гуманитарлық колледжі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 649]
|-
|749
|[[Тасаттық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 1538]
|-
|750
|[[Қызыл тамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 839]
|-
|751
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6567]
|-
|752
|[[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 4058]
|-
|753
|[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2275]
|-
|754
|[[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2443]
|-
|755
|[[Тоқтамыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6974]
|-
|756
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19204]
|-
|757
|[[Шиелі ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3896]
|-
|758
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14411]
|-
|759
|[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1508]
|-
|760
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7078]
|-
|761
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16830]
|-
|762
|[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 6604]
|-
|763
|[[Палеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 73]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 9444]
|-
|764
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11533]
|-
|765
|[[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1243]
|-
|766
|[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2261]
|-
|767
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10559]
|-
|768
|[[Эрлинг Холанд]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 995]
|-
|769
|[[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 660]
|-
|770
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24547]
|-
|771
|[[Бұрыш (геометрия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 3777]
|-
|772
|[[Кельтеминар мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 563]
|-
|773
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11125]
|-
|774
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15725]
|-
|775
|[[Ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2751]
|-
|776
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5912]
|-
|777
|[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3714]
|-
|778
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5290]
|-
|779
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9510]
|-
|780
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4607]
|-
|781
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7392]
|-
|782
|[[Бекіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 2627]
|-
|783
|[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2701]
|-
|784
|[[Өлім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 1441]
|-
|785
|[[Тама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5717]
|-
|786
|[[Әскери шен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5617]
|-
|787
|[[Шекті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5268]
|-
|788
|[[II Екатерина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1684]
|-
|789
|[[Ас беру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 6224]
|-
|790
|[[Өтте тас байлану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 4285]
|-
|791
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5829]
|-
|792
|[[Назарбаев Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2954]
|-
|793
|[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1988]
|-
|794
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7331]
|-
|795
|[[Созақ ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3674]
|-
|796
|[[Қазақ ұлттық өнер университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2798]
|-
|797
|[[Үйлену тойы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2594]
|-
|798
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6520]
|-
|799
|[[Мысыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6443]
|-
|800
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24284]
|-
|801
|[[Бату хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6521]
|-
|802
|[[Жыл күндерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7098]
|-
|803
|[[Астана LRT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 683]
|-
|804
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5004]
|-
|805
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16775]
|-
|806
|[[Алтын Орда хандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8205]
|-
|807
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17722]
|-
|808
|[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11556]
|-
|809
|[[Көлсай көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4598]
|-
|810
|[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8750]
|-
|811
|[[Ғарифолла Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1195]
|-
|812
|[[Орман қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 846]
|-
|813
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6227]
|-
|814
|[[Ортаққор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3877]
|-
|815
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16813]
|-
|816
|[[Еуропа өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6696]
|-
|817
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8163]
|-
|818
|[[Петр Моисеевич Поспелов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 378]
|-
|819
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8027]
|-
|820
|[[Күн күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 5126]
|-
|821
|[[Лэндон Донован]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 363]
|-
|822
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6428]
|-
|823
|[[Шыңғыс хан әулеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12347]
|-
|824
|[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2038]
|-
|825
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 11304]
|-
|826
|[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4098]
|-
|827
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10488]
|-
|828
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10754]
|-
|829
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21938]
|-
|830
|[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5894]
|-
|831
|[[Жаңа Зеландия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2954]
|-
|832
|[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5692]
|-
|833
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11471]
|-
|834
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6406]
|-
|835
|[[:Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 503]
|-
|836
|[[Құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3749]
|-
|837
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9448]
|-
|838
|[[Дания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2448]
|-
|839
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7875]
|-
|840
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4663]
|-
|841
|[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5819]
|-
|842
|[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2735]
|-
|843
|[[Игельстром реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4671]
|-
|844
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10257]
|-
|845
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4305]
|-
|846
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9265]
|-
|847
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 5419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23000]
|-
|848
|[[Сабина Абайқызы Алтынбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1960]
|-
|849
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8649]
|-
|850
|[[Шкала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 609]
|-
|851
|[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5020]
|-
|852
|[[Жылқы аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3359]
|-
|853
|[[Грузия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4011]
|-
|854
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12387]
|-
|855
|[[Дыбыс қысымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 326]
|-
|856
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8412]
|-
|857
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7970]
|-
|858
|[[Сарайшық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6505]
|-
|859
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9831]
|-
|860
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19597]
|-
|861
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4964]
|-
|862
|[[Өт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82 4931]
|-
|863
|[[BINOM School]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BINOM_School 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BINOM_School 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BINOM_School 1036]
|-
|864
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12360]
|-
|865
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15850]
|-
|866
|[[Лексика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6223]
|-
|867
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14073]
|-
|868
|[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4551]
|-
|869
|[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3603]
|-
|870
|[[Бекет Мырзағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4815]
|-
|871
|[[Кетбұға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 3315]
|-
|872
|[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 883]
|-
|873
|[[Отырар апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9151]
|-
|874
|[[Ыстықкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3525]
|-
|875
|[[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1644]
|-
|876
|[[Бақ өсіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 461]
|-
|877
|[[Жиде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2826]
|-
|878
|[[Төтенше жағдай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2798]
|-
|879
|[[Құдалық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3956]
|-
|880
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12331]
|-
|881
|[[Баян-Өлгей аймағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 2679]
|-
|882
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15378]
|-
|883
|[[Оргазм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 1760]
|-
|884
|[[Сөзжасам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 2052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8277]
|-
|885
|[[Абақ Керей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3395]
|-
|886
|[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4687]
|-
|887
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6477]
|-
|888
|[[Мойын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1096]
|-
|889
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 6001]
|-
|890
|[[Бекболат Әшекеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3013]
|-
|891
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7922]
|-
|892
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20166]
|-
|893
|[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4036]
|-
|894
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7973]
|-
|895
|[[Вагиналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3767]
|-
|896
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9795]
|-
|897
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14159]
|-
|898
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9458]
|-
|899
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11273]
|-
|900
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17229]
|-
|901
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6319]
|-
|902
|[[Көнерген сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 9667]
|-
|903
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15615]
|-
|904
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 747]
|-
|905
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8340]
|-
|906
|[[Самарқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2270]
|-
|907
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12545]
|-
|908
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13254]
|-
|909
|[[Жәпек бытыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 540]
|-
|910
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8747]
|-
|911
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3701]
|-
|912
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29568]
|-
|913
|[[Штифенхофен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 306]
|-
|914
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4791]
|-
|915
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3749]
|-
|916
|[[Жәндіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5729]
|-
|917
|[[Никотин қышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 569]
|-
|918
|[[Темекі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 4378]
|-
|919
|[[Әсия Әйіпқызы Беркенова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1009]
|-
|920
|[[Сиыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 7280]
|-
|921
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18922]
|-
|922
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 391]
|-
|923
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5729]
|-
|924
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19754]
|-
|925
|[[Адам анатомиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4814]
|-
|926
|[[Тұрымтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 584]
|-
|927
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11957]
|-
|928
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5185]
|-
|929
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9975]
|-
|930
|[[Zheka Fatbelly]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zheka_Fatbelly 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zheka_Fatbelly 5912]
|-
|931
|[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18250]
|-
|932
|[[Аркадий Кемерханұлы Топаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2023]
|-
|933
|[[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 2459]
|-
|934
|[[Бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1575]
|-
|935
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10165]
|-
|936
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5934]
|-
|937
|[[Жер тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3237]
|-
|938
|[[Канада]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5751]
|-
|939
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6899]
|-
|940
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6926]
|-
|941
|[[Қазақстандағы дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 2924]
|-
|942
|[[SCAT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SCAT 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SCAT 3145]
|-
|943
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9220]
|-
|944
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4312]
|-
|945
|[[Садыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 2752]
|-
|946
|[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1538]
|-
|947
|[[Минет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3949]
|-
|948
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7150]
|-
|949
|[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3280]
|-
|950
|[[Қақбас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 1182]
|-
|951
|[[Ошақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5426]
|-
|952
|[[Саяси партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 3763]
|-
|953
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 9895]
|-
|954
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 17683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39488]
|-
|955
|[[Сара Тастанбекқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 4066]
|-
|956
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7375]
|-
|957
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5592]
|-
|958
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 7191]
|-
|959
|[[Эссе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7453]
|-
|960
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7749]
|-
|961
|[[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1329]
|-
|962
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5259]
|-
|963
|[[Ботай (қоныс)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 1700]
|-
|964
|[[Мекке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 3039]
|-
|965
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10211]
|-
|966
|[[Ағатай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1185]
|-
|967
|[[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 5035]
|-
|968
|[[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 993]
|-
|969
|[[Кюрасао]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 483]
|-
|970
|[[Қанжығалы руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4150]
|-
|971
|[[Айнымалы ток]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 2771]
|-
|972
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7330]
|-
|973
|[[Үлкен көз кесіртке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 452]
|-
|974
|[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3463]
|-
|975
|[[Маколей Калкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 541]
|-
|976
|[[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1661]
|-
|977
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8520]
|-
|978
|[[Аят әл-Курси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3483]
|-
|979
|[[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4790]
|-
|980
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6966]
|-
|981
|[[Гарвард университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1751]
|-
|982
|[[Максимович рауғашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 318]
|-
|983
|[[Қыз ұзату салттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5956]
|-
|984
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 86]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2716]
|-
|985
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6170]
|-
|986
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5807]
|-
|987
|[[Сәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5273]
|-
|988
|[[Карта ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3523]
|-
|989
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14624]
|-
|990
|[[Ұлы Жібек Жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 418]
|-
|991
|[[Ән-Ниса сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3065]
|-
|992
|[[Адамаралық қарым-қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3886]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>duvowyowbqrqday9cd1k9tw6trc84kn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Басты бет/Жаңалықтар/2026</title>
    <ns>10</ns>
    <id>775723</id>
    <revision>
      <id>3628373</id>
      <parentid>3623222</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3628373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="jd5ifvvf9hgjxrgc1rghsmnrh9occzc" xml:space="preserve">* [[23 мамыр]] — [[Канн кинофестивалі 2026|Канн кинофестивалі]]нің '''«[[Алтын пальма бұтағы]]н»''' режиссер [[Кристиан Мунджиу]]дың «[[Фьорд (фильм)|Фьорд]]» фильмі иеленді, ал [[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]] жүлдесі [[Андрей Петрович Звягинцев|Андрей Звягинцев]]тің «[[Минотавр (фильм, 2026)|Минотавр]]» туындысына бұйырды.
* [[16 мамыр]] — [[Болгария]]лық әнші [[Дара (әнші)|Дара]] '''[[Eurovision ән байқауы 2026|Eurovision 2026 ән байқауында]]''' «[[Bangaranga]]» әнімен жеңіске жетті.
* [[10 мамыр]] — Аустрияның [[Вена]] қаласында [[Eurovision ән байқауы]]ның '''[[Eurovision ән байқауы 2026|70-мерейтойлық шығарылымы]]''' басталды.
* [[20 сәуір]] — 83 жасында қазақ ақыны, драматургі мен саяси қайраткері '''[[Мұхтар Шаханов]]''' қайтыс болды.
* [[12 сәуір]] — [[Мажарстан]]дағы '''[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|парламент сайлауы нәтижесінде]]''' [[Петер Мадияр]]дың партиясы жеңіп, 16 жыл бойы билік құрған [[Виктор Орбан]] премьер-министрліктен кетпек.
* [[1 сәуір]] — '''«[[Артемида II]]»''' миссиясының аясында [[НАСА|NASA]] төрт ғарышкері бар басқарылатын ғарыш кемесін [[Ай (серік)|Айды]] айналып өтуге ұшырды.
* [[20 наурыз]] — америкалық [[актёр]] '''[[Чак Норрис]]''' 86 жасында қайтыс болды.
* [[15 наурыз]] — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының '''[[Оскар (2026)|98-марапаттау рәсімінде]]''' «[[Шайқас артынан шайқас]]» фильмі 6 мәрте сыйлық иегері атанды.
* [[15 наурыз]] — Қазақстанда '''[[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]''' нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|жаңа Конституция]] қабылданды.
* [[8 наурыз]] — үшінші [[Иран жоғарғы көсемі]] болып [[Әли Хаменеи]]дің ұлы '''[[Моджтаба Хаменеи]]''' сайланды.
* [[28 ақпан]] — [[Ирандағы соғыс (2026)|АҚШ пен Израильдің әскери операциясы]] нәтижесінде билікте 1989 жылдан бері болған [[Иран жоғарғы көсемі]] '''[[Әли Хаменеи]]''' қайтыс болды.
* [[14 ақпан]] — [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]нда қазақстандық '''[[Михаил Станиславович Шайдоров|Михаил Шайдоров]]''' алтын жүлдегері және осылайша мәнерлеп сырғанаудан Олимпиада чемпионы атанды.
* [[14 қаңтар]] — [[Тайланд]]тың Сихио ауданында '''[[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)|жолаушылар пойызына кран құлап]]''', отыз екі адам қаза тапты.
* [[3 қаңтар]] — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[Венесуэла]]ға бірқатар '''[[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы|әуе шабуылдарын жасап]]''', президент [[Николас Мадуро]]ны тұтқындады.
* [[1 қаңтар]] — [[Болгария]] валютасы ретінде [[еуро]]ны қабылдап, '''[[еуроаймақ]]тың''' 21-мүшесі болды.
* [[1 қаңтар]] — [[Швейцария]]дағы [[Кран-Монтана]] қонақ үйіндегі өрттен кемінде 40 адам көз жұмды.
* [[1 қаңтар]] — '''[[Зохран Мамдани]]''' [[Нью-Йорк]]тің тұңғыш мұсылман және тұңғыш азиялық [[Нью-Йорк мэрі|мэрі]] атанды.

&lt;noinclude&gt;[[Санат:Уикипедия:Жаңалықтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jd5ifvvf9hgjxrgc1rghsmnrh9occzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scopus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776686</id>
    <revision>
      <id>3627966</id>
      <parentid>3569419</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7244" sha1="01rt04zf2j1k1paa77n20gr9yu5pbgj" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Сайт
 |атауы          = Scopus 
 |логотипі       = Scopus logo.svg
 |ені            = 
 |URL            = https://www.scopus.com/home.uri
 |скриншоты      =
 |скриншот ені   = 
 |тақырыбы       = 
 |коммерциялық?   = коммерциялық
 |түрі           = Ғылыми басылымдарды іздеу
 |ұраны          = 
 |тіркелу        = [[15 наурыз]] [[2004 жыл]]
 |тілдері        = 
 |кірішулер саны    = 
 |орналасқан жері   = 
 |иесі           = Elsevier
 |авторы         = 
 |ашылды         = 
 |жабылды        = 
 |қазіргі статусы   = 
 |айналымы       = 
 |таза табысы    = 
 |телефоны       = 
}}
'''Scopus''' немесе '''Скопус''' — 2004 жылы [[Elsevier]] академиялық баспасы құрған рецензияланған ғылыми әдебиеттердің бірыңғай библиографиялық және рефераттық дерекқоры &lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.scopus.com/|title=Scopus|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt; (қазақша Эльзевир). Scopus-қа кіру институционалдық жазылым арқылы жүзеге асырылады.

'''Scopus''' — бұл көптеген ғылыми мазмұнды индекстейтін масштабты ғылымометриялық мәліметтер базасы. Scopus дерекқоры [[Elsevier]] компаниясына тиесілі және 5000-нан астам баспагерлердің барлық ғылым салаларындағы журналдардағы, мақалалар жинақтарындағы және конференциялардағы ғылыми басылымдарды жинауға, талдауға және индекстеуге арналған. Қарапайым тілмен айтқанда, Scopus дерекқоры барлық журналдарда (рефераттарды қоспағанда), конференциялар жинақтарында және оның құрамына кіретін сериялық басылымдарда (шамамен 21000) баспа жұмыстарын қадағалайды, автордың, тақырыптың және жарияланым саласының (медицина, химия, биология, инженерлік ғылымдар, гуманитарлық, әлеуметтік ғылымдар, экономика және бизнес және басқалары) және әр мақалаға дәйексөздер санын есептейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://buketov.edu.kz/ru/page/science-articles/scopus|title=Жас зерттеушіге|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Scopus''' — деректерді бақылау, талдау және визуализациялаудың кіріктірілген библиометриялық құралдары бар рецензияланған ғылыми әдебиеттердің аннотациялары мен дәйексөздері туралы ақпаратты қамтитын мәліметтер базасы.

Scopus THE, QS World University Rankings, Financial Times және т.б. халықаралық рейтингтік агенттіктер университеттердің әлемдік рейтингтерін құрастыру үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын бағалау үшін пайдаланады.

Scopus негізгі библиометриялық көрсеткіштері [[CiteScore]], SNIP, SJR.

*[[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа басылымдардың басқа түрлері ескеріледі: хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар. [[CiteScore]] – максималды мөлдір метрика, оны есептеу үшін арнайы алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker).
*SNIP –Scopus қолданатын көрсеткішті Лейден университетінде профессор Х.Ф.Моед жасаған. Бұл көрсеткіш әр ғылыми саладағы дәйексөздердің деңгейін ескереді, сондықтан оны әртүрлі ғылыми бағыттардағы басылымдарды салыстыру үшін пайдалануға болады.
*SJR – [[SCImago Journal Rank]]ing – Гранада университеті әзірлеген журналдар рейтингі тек дәйексөздердің жалпы санын ғана емес, сонымен қатар сілтемелердің беделін де ескереді – Nature журналындағы &quot;А&quot; журналындағы мақалаға сілтеме салмағы қандай да бір аймақтық ғылыми журналдағы сол мақалаға сілтеме салмағынан өзгеше болады.
Жалпы, SJR әдеттегі импакт-фактордан онша ерекшеленбейді, журналдардың кең спектрін және толығымен ашық сипатын – интернетте еркін қол жетімділіктің болуын тартады.

Scopus жіктеу жүйесі 24 тақырыптық бөлімді қамтиды. Тақырыптық қамту келесідей бөлінеді: физикалық (жаратылыстану) ғылымдар (32%), медицина ғылымдары (31%), өмір туралы ғылымдар (20%), әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар (17%).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Web of Science]]
* [[Хирш индексі]]
* [[CiteScore]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылымометрия]]
[[Санат:Сайттар]]</text>
      <sha1>01rt04zf2j1k1paa77n20gr9yu5pbgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627967</id>
      <parentid>3627966</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7243" sha1="s6nuu0tljbgbi81qay94fb23mllheo5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Сайт
 |атауы          = Scopus 
 |логотипі       = Scopus logo.svg
 |ені            = 
 |URL            = https://www.scopus.com/home.uri
 |скриншоты      =
 |скриншот ені   = 
 |тақырыбы       = 
 |коммерциялық?   = коммерциялық
 |түрі           = Ғылыми басылымдарды іздеу
 |ұраны          = 
 |тіркелу        = [[15 наурыз]] [[2004 жыл]]
 |тілдері        = 
 |кірішулер саны    = 
 |орналасқан жері   = 
 |иесі           = Elsevier
 |авторы         = 
 |ашылды         = 
 |жабылды        = 
 |қазіргі статусы   = 
 |айналымы       = 
 |таза табысы    = 
 |телефоны       = 
}}
'''Scopus''' немесе '''Скопус''' — 2004 жылы [[Elsevier]] академиялық баспасы құрған рецензияланған ғылыми әдебиеттердің бірыңғай библиографиялық және рефераттық дерекқоры&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.scopus.com/|title=Scopus|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt; (қазақша Эльзевир). Scopus-қа кіру институционалдық жазылым арқылы жүзеге асырылады.

'''Scopus''' — бұл көптеген ғылыми мазмұнды индекстейтін масштабты ғылымометриялық мәліметтер базасы. Scopus дерекқоры [[Elsevier]] компаниясына тиесілі және 5000-нан астам баспагерлердің барлық ғылым салаларындағы журналдардағы, мақалалар жинақтарындағы және конференциялардағы ғылыми басылымдарды жинауға, талдауға және индекстеуге арналған. Қарапайым тілмен айтқанда, Scopus дерекқоры барлық журналдарда (рефераттарды қоспағанда), конференциялар жинақтарында және оның құрамына кіретін сериялық басылымдарда (шамамен 21000) баспа жұмыстарын қадағалайды, автордың, тақырыптың және жарияланым саласының (медицина, химия, биология, инженерлік ғылымдар, гуманитарлық, әлеуметтік ғылымдар, экономика және бизнес және басқалары) және әр мақалаға дәйексөздер санын есептейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://buketov.edu.kz/ru/page/science-articles/scopus|title=Жас зерттеушіге|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Scopus''' — деректерді бақылау, талдау және визуализациялаудың кіріктірілген библиометриялық құралдары бар рецензияланған ғылыми әдебиеттердің аннотациялары мен дәйексөздері туралы ақпаратты қамтитын мәліметтер базасы.

Scopus THE, QS World University Rankings, Financial Times және т.б. халықаралық рейтингтік агенттіктер университеттердің әлемдік рейтингтерін құрастыру үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын бағалау үшін пайдаланады.

Scopus негізгі библиометриялық көрсеткіштері [[CiteScore]], SNIP, SJR.

*[[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа басылымдардың басқа түрлері ескеріледі: хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар. [[CiteScore]] – максималды мөлдір метрика, оны есептеу үшін арнайы алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker).
*SNIP –Scopus қолданатын көрсеткішті Лейден университетінде профессор Х.Ф.Моед жасаған. Бұл көрсеткіш әр ғылыми саладағы дәйексөздердің деңгейін ескереді, сондықтан оны әртүрлі ғылыми бағыттардағы басылымдарды салыстыру үшін пайдалануға болады.
*SJR – [[SCImago Journal Rank]]ing – Гранада университеті әзірлеген журналдар рейтингі тек дәйексөздердің жалпы санын ғана емес, сонымен қатар сілтемелердің беделін де ескереді – Nature журналындағы &quot;А&quot; журналындағы мақалаға сілтеме салмағы қандай да бір аймақтық ғылыми журналдағы сол мақалаға сілтеме салмағынан өзгеше болады.
Жалпы, SJR әдеттегі импакт-фактордан онша ерекшеленбейді, журналдардың кең спектрін және толығымен ашық сипатын – интернетте еркін қол жетімділіктің болуын тартады.

Scopus жіктеу жүйесі 24 тақырыптық бөлімді қамтиды. Тақырыптық қамту келесідей бөлінеді: физикалық (жаратылыстану) ғылымдар (32%), медицина ғылымдары (31%), өмір туралы ғылымдар (20%), әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар (17%).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Web of Science]]
* [[Хирш индексі]]
* [[CiteScore]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылымометрия]]
[[Санат:Сайттар]]</text>
      <sha1>s6nuu0tljbgbi81qay94fb23mllheo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elsevier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776687</id>
    <revision>
      <id>3627968</id>
      <parentid>3569418</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5831" sha1="b4opbu17wau8maoipdf5vmfwkq7mrs9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Компания
 |атауы             = Elsevier
 |логотипі          = Elsevier.svg
 |түрі              = жауапкершілігі шектеулі серіктестік
 |биржадағы листингі     = 
 |қызметі           = 
 |ұраны             = 
 |құрылды           = 1880
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы            = 
 |орналасуы         = {{Байрақ|Нидерланд}} [[Амстердам]]
 |басты адамдары    = 
 |саласы            = 
 |өнімі             = 
 |айналым           = 2 млрд доллар (2009)
 |операциялық кіріс     = 1,17 млрд £ (31 желтоқсан 2023)
 |таза табысы       = 0,6 млрд доллар (Reed Elsevier, 2009)
 |қызметкерлер саны     = 7000 (Reed Elsevier, 2008)
 |басшы компания    = RELX
 |бағынышты компания = 
 |сайты             = [http://www.elsevier.com/ www.elsevier.com]
}}

'''Elsevier''' (қазақша Эльзевир) — әлемдегі ең ірі төрт ғылыми баспа үйінің бірі &lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.elsevier.com/|title=Elsevier|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt;, ол жыл сайын әлемдегі ғылыми журналдардың барлық мақалаларының төрттен бірін шығарады. 1880 жылы [[Амстердам]]да (Нидерланды) құрылған. Баспа үйі шамамен 150 жыл болды, оның филиалдары [[Ұлыбритания]]да, [[АҚШ]]-та, [[Бразилия]]да және басқа да көптеген елдерде, ал бас кеңсесі [[Амстердам]]да (Нидерланды) орналасқан. 

Elsevier ресми сайтындағы ақпаратқа бүкіл әлемдегі университеттер, министрліктер, кітапханалар, басқа да ғылыми-зерттеу орталықтары қол жеткізе алады. Жазылымды Американың, Еуропаның, Азияның ірі корпорациялары жасайды.

Elsevier жыл сайын әлемдегі барлық басылымдардың төрттен бірін шығарады, бұл әлемдегі ең ірі төрт баспаның бірі. Компания Scopus ғылыми-метрикалық мәліметтер базасына ие, сонымен қатар Reed Elsevier холдингіне кіреді және оған 45% пайда әкеледі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://xn--80aegcaa6cbngm5a6c1ci.xn--p1ai/elsevier-oficzialnyj-sajt/|title=Elsevier баспасы: Ресми сайт және қызмет ерекшеліктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Elsevier туралы сандық дерек ==
 
*Баспа мұрағатында 7 миллионға жуық ғылыми еңбектер бар.
*Жыл сайын баспа үйі 2 мыңнан астам ғылыми журнал шығарады, онда әртүрлі білім салаларынан 250 мыңға жуық мақала жарияланады.
*Дүние жүзіндегі 180 елден 4500-ге жуық ғылыми ұйымдар мен оқу орындары рецензияланған басылымдардың үлкен қорына қол жеткізе алады.
*Барлығы 30 миллионнан астам студенттер, зерттеушілер мен ғалымдар Elsevier ресми сайтынан алынған ақпаратты пайдаланады.
*Жыл сайын қызмет арқылы 240 миллионнан астам ғылыми еңбектер жүктеледі.
*Көбісі баспаның қаржылық саясатын жазылым тарифтері мен авторлық құқықты беру ережелері үшін сынайды (мысалы, Sci-Hub қызметі). Дегенмен, компания табысты дамуды жалғастыруда және оның пайдасы өсуде.

== Даму тарихы ==
Elsevier 1880 жылы құрылды, ол екі жүз жыл бұрын жұмысын тоқтатқан эльзевирлер отбасының ескі баспа үйінің атымен аталды. 60-70 жылдары баспа көптеген коммерциялық емес журналдар мен оларды шығарған академиялық ұйымдарды сатып алды, бұл белсенді дамуға түрткі болды. Болашақта Elsevier қолданыстағы ізбасарларын жоғалтпай, осы басылымдардың құнын едәуір арттыра алды.

1999 жылы баспа үйі ScienceDirect алаңын құрды – интернет-дүкенмен біріктірілген баспаның онлайн қызметі. Осы платформаның негізінде 5 жылдан кейін (2004 жылы) ең үлкен Scopus дерекқоры пайда болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Web of Science]]
* [[CiteScore]]
* [[Хирш индексі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылым және технология]]
[[Санат:Компаниялар]]</text>
      <sha1>b4opbu17wau8maoipdf5vmfwkq7mrs9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627969</id>
      <parentid>3627968</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5808" sha1="qqbpfadtjmimubr9n32w101yl4ehxq5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Компания
 |атауы             = Elsevier
 |логотипі          = Elsevier.svg
 |түрі              = жауапкершілігі шектеулі серіктестік
 |биржадағы листингі     = 
 |қызметі           = 
 |ұраны             = 
 |құрылды           = 1880
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы            = 
 |орналасуы         = {{Байрақ|Нидерланд}} [[Амстердам]]
 |басты адамдары    = 
 |саласы            = 
 |өнімі             = 
 |айналым           = 2 млрд доллар (2009)
 |операциялық кіріс     = 1,17 млрд £ (31 желтоқсан 2023)
 |таза табысы       = 0,6 млрд доллар (Reed Elsevier, 2009)
 |қызметкерлер саны     = 7000 (Reed Elsevier, 2008)
 |басшы компания    = RELX
 |бағынышты компания = 
 |сайты             = [http://www.elsevier.com/ www.elsevier.com]
}}

'''Elsevier''' (қазақша Эльзевир) — әлемдегі ең ірі төрт ғылыми баспа үйінің бірі &lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.elsevier.com/|title=Elsevier|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt;, ол жыл сайын әлемдегі ғылыми журналдардың барлық мақалаларының төрттен бірін шығарады. 1880 жылы [[Амстердам]]да (Нидерланды) құрылған. Баспа үйі шамамен 150 жыл болды, оның филиалдары [[Ұлыбритания]]да, [[АҚШ]]-та, [[Бразилия]]да және басқа да көптеген елдерде, ал бас кеңсесі [[Амстердам]]да орналасқан. 

Elsevier ресми сайтындағы ақпаратқа бүкіл әлемдегі университеттер, министрліктер, кітапханалар, басқа да ғылыми-зерттеу орталықтары қол жеткізе алады. Жазылымды Американың, Еуропаның, Азияның ірі корпорациялары жасайды.

Elsevier жыл сайын әлемдегі барлық басылымдардың төрттен бірін шығарады, бұл әлемдегі ең ірі төрт баспаның бірі. Компания Scopus ғылыми-метрикалық мәліметтер базасына ие, сонымен қатар Reed Elsevier холдингіне кіреді және оған 45% пайда әкеледі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://xn--80aegcaa6cbngm5a6c1ci.xn--p1ai/elsevier-oficzialnyj-sajt/|title=Elsevier баспасы: Ресми сайт және қызмет ерекшеліктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Elsevier туралы сандық дерек ==
 
*Баспа мұрағатында 7 миллионға жуық ғылыми еңбектер бар.
*Жыл сайын баспа үйі 2 мыңнан астам ғылыми журнал шығарады, онда әртүрлі білім салаларынан 250 мыңға жуық мақала жарияланады.
*Дүние жүзіндегі 180 елден 4500-ге жуық ғылыми ұйымдар мен оқу орындары рецензияланған басылымдардың үлкен қорына қол жеткізе алады.
*Барлығы 30 миллионнан астам студенттер, зерттеушілер мен ғалымдар Elsevier ресми сайтынан алынған ақпаратты пайдаланады.
*Жыл сайын қызмет арқылы 240 миллионнан астам ғылыми еңбектер жүктеледі.
*Көбісі баспаның қаржылық саясатын жазылым тарифтері мен авторлық құқықты беру ережелері үшін сынайды (мысалы, Sci-Hub қызметі). Дегенмен, компания табысты дамуды жалғастыруда және оның пайдасы өсуде.

== Даму тарихы ==
Elsevier 1880 жылы құрылды, ол екі жүз жыл бұрын жұмысын тоқтатқан эльзевирлер отбасының ескі баспа үйінің атымен аталды. 60-70 жылдары баспа көптеген коммерциялық емес журналдар мен оларды шығарған академиялық ұйымдарды сатып алды, бұл белсенді дамуға түрткі болды. Болашақта Elsevier қолданыстағы ізбасарларын жоғалтпай, осы басылымдардың құнын едәуір арттыра алды.

1999 жылы баспа үйі ScienceDirect алаңын құрды – интернет-дүкенмен біріктірілген баспаның онлайн қызметі. Осы платформаның негізінде 5 жылдан кейін (2004 жылы) ең үлкен Scopus дерекқоры пайда болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Web of Science]]
* [[CiteScore]]
* [[Хирш индексі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылым және технология]]
[[Санат:Компаниялар]]</text>
      <sha1>qqbpfadtjmimubr9n32w101yl4ehxq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хирш индексі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776689</id>
    <revision>
      <id>3627961</id>
      <parentid>3570560</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Индекс Хирша]] бетін [[Хирш индексі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3570560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7041" sha1="ker41yff24f4z0jl5sfeaw329d8k1oo" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Индекс Хирша''' немесе '''h-индексі''' — 2005 жылы Сан-Диегодағы Калифорния университетінің Аргентина-американдық физигі Хорхе Хирш бастапқыда физиктердің ғылыми өнімділігін бағалау үшін ұсынған ғылымометриялық көрсеткіш. Хирш индексі — ғалымның, ғалымдар тобының, ғылыми ұйымның немесе жалпы елдің өнімділігінің сандық сипаттамасы, басылымдар саны мен осы басылымдардың дәйексөздерінің санына негізделген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://asu.edu.kz/ru/media/news/5894/|title=Хирш индексі дегеніміз не және оны қалай көтеруге болады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Хирш индексін қалай есептеуге болады ==
Ол жеке ғалымның олардың санына қатысты еңбектеріне сілтеме жасаудың аналитикалық тәсіліне сүйене отырып жасалады.Х. Хиршенің әдістемесі ғалымға h индексі беріледі, егер n мақалалардың жалпы санынан N мақалалар әрқайсысы кем дегенде N рет келтірілсе, егер (N — n) қалған мақалаларда n еседен аспайтын дәйексөздер саны болса. Мысалы, егер ғалымның жарияланған жүз мақаласы болса және олардың әрқайсысы бір рет келтірілсе, онда h индексі 1 болады. Бір ғана шығарма шығарған, бірақ 100 рет келтірілген автордың саны ұқсас болады.

Өмірде жиі жүзеге асырылатын санаудың тағы бір түрін қарастырыңыз. Ғылыми қызметкер ғылыми маңызы бар 5 мақаланы басып шығарды делік. Бірінші жұмыс кем дегенде 5 рет, екіншісі — 4 рет, содан кейін төмендеу бойынша келтірілді. Біз осы полимат үшін h-индексін есептейміз.

Бірінші жұмыста 5 ескерту бар, екіншісі – барлығы 4. Бұл дегеніміз, магистр, ғылым кандидаты немесе ғылым докторы қазірдің өзінде кем дегенде 2 мақала бар, олар туралы кем дегенде 4 рет айтылған.

Ғалымның №3 мақаласы басқа ғылыми қайраткерлердің еңбектерінде 3 рет айтылды. Таңдалған тақырыптағы сарапшының 3 мақаласы бар, олардың әрқайсысына кем дегенде 3 рет сілтеме жасалады (барлық алдыңғы мақалалар да есептеледі).

Нәтижесінде біз 3-ке тең h индексін аламыз: бұл автордың кем дегенде 3 мақала жинай алғанын білдіреді, олардың әрқайсысы кем дегенде 3 рет келтірілген.

Қалған мақалаларда 3 дәйексөзден аз болғандықтан, олар Хирш индексін есептеу кезінде есепке алынбайды.

Нәтижесінде, h индексінің мәнін алу үшін мақалаларды олардың дәйексөздерінен көпке дейін құру қажет. Әрі қарай, сіз ғылыми жұмысты табуыңыз керек, оның нөмірі оған сілтемелер санымен бірдей. Бұл сан Хирш индексіне айналады. Оның мәліметтер базасында анықталуы автоматты түрде жүреді: ғылыми топтар өкілінің барлық жарияланымдарына талдау жасалады және олардың барлық дәйексөздеріне талдау жасалады.

== Жеке санды анықтау ==
H-индексінің көмегімен зерттеушінің жұмысы қаншалықты танымал екенін дәлірек түсінуге болады. Хирш индексі басылған жұмыстардың жалпы санымен және олардың сілтемелерінің жалпы санымен салыстырғанда дәлірек.

Алайда, маңызды нюанс бар: h индексі таңдалған білім саласына байланысты әр түрлі болуы мүмкін. Мұны әр түрлі дәйексөз тәсілдерімен түсіндіруге болады. Мысалы, медициналық еңбектер физиктердің еңбектеріне қарағанда жиі келтіріледі. Осындай сәйкессіздікті ескере отырып, теоретиктің немесе практиканың ғылыми деңгейін, сондай-ақ оның лауазымға сәйкестігін h-индексі бойынша анықтау дәстүрі әлі де жетілу сатысында. Университеттер мен ғылыми-зерттеу орталықтарында басқа да көрсеткіштер назарға алынады.

Хирш индексін ақылы және ақысыз ғылыми-метрикалық базаларда есептеуге болады. Егер сіздің мақалаларыңыз осы базада индекстелген болса, Скопус h индексін білуге болады. Жауап иә болуы үшін ғылыми еңбекті Scopus дерекқор журналында жариялау керек. Қосымша кемшіліктер: әрбір дерекқорда жеке ғалымның h-индексі әртүрлі болуы мүмкін, өйткені талдау үшін алынған деректер көлемі бірдей емес.

== h-индексінің зерттеушінің рейтингіне әсері ==

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Web of Science]]
* [[CiteScore]]


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылым және технология]]
[[Санат:Ғылымометрия]]</text>
      <sha1>ker41yff24f4z0jl5sfeaw329d8k1oo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627964</id>
      <parentid>3627961</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7039" sha1="s4d4xzlbthr6j3w2nb983o6dmmkeyij" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Хирш индексі''' немесе '''h-индексі''' — 2005 жылы Сан-Диегодағы Калифорния университетінің Аргентина-американдық физигі Хорхе Хирш бастапқыда физиктердің ғылыми өнімділігін бағалау үшін ұсынған ғылымометриялық көрсеткіш. Хирш индексі — ғалымның, ғалымдар тобының, ғылыми ұйымның немесе жалпы елдің өнімділігінің сандық сипаттамасы, басылымдар саны мен осы басылымдардың дәйексөздерінің санына негізделген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://asu.edu.kz/ru/media/news/5894/|title=Хирш индексі дегеніміз не және оны қалай көтеруге болады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Хирш индексін қалай есептеуге болады ==
Ол жеке ғалымның олардың санына қатысты еңбектеріне сілтеме жасаудың аналитикалық тәсіліне сүйене отырып жасалады.Х. Хиршенің әдістемесі ғалымға h индексі беріледі, егер n мақалалардың жалпы санынан N мақалалар әрқайсысы кем дегенде N рет келтірілсе, егер (N — n) қалған мақалаларда n еседен аспайтын дәйексөздер саны болса. Мысалы, егер ғалымның жарияланған жүз мақаласы болса және олардың әрқайсысы бір рет келтірілсе, онда h индексі 1 болады. Бір ғана шығарма шығарған, бірақ 100 рет келтірілген автордың саны ұқсас болады.

Өмірде жиі жүзеге асырылатын санаудың тағы бір түрін қарастырыңыз. Ғылыми қызметкер ғылыми маңызы бар 5 мақаланы басып шығарды делік. Бірінші жұмыс кем дегенде 5 рет, екіншісі — 4 рет, содан кейін төмендеу бойынша келтірілді. Біз осы полимат үшін h-индексін есептейміз.

Бірінші жұмыста 5 ескерту бар, екіншісі – барлығы 4. Бұл дегеніміз, магистр, ғылым кандидаты немесе ғылым докторы қазірдің өзінде кем дегенде 2 мақала бар, олар туралы кем дегенде 4 рет айтылған.

Ғалымның №3 мақаласы басқа ғылыми қайраткерлердің еңбектерінде 3 рет айтылды. Таңдалған тақырыптағы сарапшының 3 мақаласы бар, олардың әрқайсысына кем дегенде 3 рет сілтеме жасалады (барлық алдыңғы мақалалар да есептеледі).

Нәтижесінде біз 3-ке тең h индексін аламыз: бұл автордың кем дегенде 3 мақала жинай алғанын білдіреді, олардың әрқайсысы кем дегенде 3 рет келтірілген.

Қалған мақалаларда 3 дәйексөзден аз болғандықтан, олар Хирш индексін есептеу кезінде есепке алынбайды.

Нәтижесінде, h индексінің мәнін алу үшін мақалаларды олардың дәйексөздерінен көпке дейін құру қажет. Әрі қарай, сіз ғылыми жұмысты табуыңыз керек, оның нөмірі оған сілтемелер санымен бірдей. Бұл сан Хирш индексіне айналады. Оның мәліметтер базасында анықталуы автоматты түрде жүреді: ғылыми топтар өкілінің барлық жарияланымдарына талдау жасалады және олардың барлық дәйексөздеріне талдау жасалады.

== Жеке санды анықтау ==
H-индексінің көмегімен зерттеушінің жұмысы қаншалықты танымал екенін дәлірек түсінуге болады. Хирш индексі басылған жұмыстардың жалпы санымен және олардың сілтемелерінің жалпы санымен салыстырғанда дәлірек.

Алайда, маңызды нюанс бар: h индексі таңдалған білім саласына байланысты әр түрлі болуы мүмкін. Мұны әр түрлі дәйексөз тәсілдерімен түсіндіруге болады. Мысалы, медициналық еңбектер физиктердің еңбектеріне қарағанда жиі келтіріледі. Осындай сәйкессіздікті ескере отырып, теоретиктің немесе практиканың ғылыми деңгейін, сондай-ақ оның лауазымға сәйкестігін h-индексі бойынша анықтау дәстүрі әлі де жетілу сатысында. Университеттер мен ғылыми-зерттеу орталықтарында басқа да көрсеткіштер назарға алынады.

Хирш индексін ақылы және ақысыз ғылыми-метрикалық базаларда есептеуге болады. Егер сіздің мақалаларыңыз осы базада индекстелген болса, Скопус h индексін білуге болады. Жауап иә болуы үшін ғылыми еңбекті Scopus дерекқор журналында жариялау керек. Қосымша кемшіліктер: әрбір дерекқорда жеке ғалымның h-индексі әртүрлі болуы мүмкін, өйткені талдау үшін алынған деректер көлемі бірдей емес.

== h-индексінің зерттеушінің рейтингіне әсері ==

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Web of Science]]
* [[CiteScore]]


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылым және технология]]
[[Санат:Ғылымометрия]]</text>
      <sha1>s4d4xzlbthr6j3w2nb983o6dmmkeyij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CiteScore</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776690</id>
    <revision>
      <id>3627970</id>
      <parentid>3579673</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2378" sha1="62fa1mffgethx9p88vdyzcl61qs4i5j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''CiteScore''' — ғылыми журналдың CiteScore-бұл журналда жарияланған соңғы мақалалардың орташа дәйексөзін көрсететін сандық көрсеткіш. Бұл [[индикатор]] 2016 жылдың желтоқсанында [[Elsevier|ELSEVIER]] баспасынан әдетте қолданылатын JCR импакт-факторына ([[Clarivate]] есептейтін) балама ретінде құрылды. CiteScore JCR емес, [[Scopus]] дерекқорындағы деректерге негізделген және 2 немесе 5 емес, алдыңғы 4 жылдағы деректерді ескереді.

[[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа да басылымдардыӊ түрлері ескеріледі: хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар. CiteScore – максималды анық метрика, оны есептеу үшін арнайы Алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Хирш индексі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылымометрия]]</text>
      <sha1>62fa1mffgethx9p88vdyzcl61qs4i5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Академия Google</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776691</id>
    <revision>
      <id>3627958</id>
      <parentid>3627908</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5885" sha1="ax28penrsho6gpicx628tisgd6s56lr" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Академия Google''' ({{lang-en|Google Scholar}}) — 2004 жылдың қараша айында Google инженерлері Алекс Верстак пен Анураг Ачарияның бастамасымен іске қосылған ғылыми жарияланымдар бойынша тегін іздеу жүйесі. Іздеу роботтарының көмегімен портал метадеректерді индекстейді және журнал мақалаларын, алдын ала басып шығаруларды, диссертацияларды, кітаптарды және техникалық есептерді қоса алғанда, ғылыми әдебиеттер бойынша толық мәтінді іздейді. Пайдаланушылар қажетті жұмыстарды авторлар, кілт сөздер, журнал атауы бойынша іздей алады. Терең іздеу материалдарды жарияланым, күн және тақырып бойынша бағалауға мүмкіндік береді.

Google академиясы индекстелген жұмыстардың нақты саны туралы деректерді ұсынбайды, алайда, алдын-ала есептеулер бойынша, 2019 жылға олардың саны кемінде 390 млн.базаның мөлшері туралы сенімді деректердің болмауына қарамастан, портал әлемдегі ең ірі академиялық іздеу жүйесі болып саналады, барлық ағылшын тіліндегі мақалалардың 90%-на дейін қамту дәрежесі бар.

Индекстелген құжаттардың саны бойынша Google Scholar (GS) дәстүрлі WoS және [[Scopus]]-тан асып түседі, бұл бірнеше ерекшеліктерге байланысты. Біріншіден, жүйе баспагерлер жіберетін мәліметтер негізінде емес, метадеректерді өзі жинайтын және белгілейтін іздеу роботымен (кәдімгі Google-ге ұқсас) сайттарды айналып өту арқылы жұмыс істейді. Мазмұн сапасына ешқандай талаптар қойылмайды, сонымен қатар &quot;ғылыми&quot; болуы керек, жүйеде ешқандай сарапшылар журналдарды қоспас бұрын бағаламайды. Сонымен қатар, қазірдің өзінде жарияланған ғылыми жарияланымдар ғана емес, сонымен қатар алдын-ала басып шығару, постпринттер, техникалық құжаттама және тіпті блогтар да бар.

Google Scholar ғылыми әдебиеттерді іздеу үшін және жұмыстың қол жетімділігі, жылдамдығы мен ыңғайлылығы есебінен әлемдегі барлық басқа базаларға қарағанда кең таралған. Алайда, бұл танымалдылық Google Scholar-да ғылымометриялық есептеулердің танымалдылығына ие, олар оның жан-жақтылығы мен мөлдірлігіне байланысты өте екіұшты.

Google Scholar-да екі аналитикалық құрал бар:
*Дереккөздердің рейтингі 
*Авторларға арналған көрсеткіштер.
Біріншілері жарияланымдар мен тақырыптардың тілдік бөлімдерінде қол жетімді (тақырыптар тек ағылшын тіліне арналған).

Пайдаланатын көрсеткіштер Google Scholar индекс негізінде жасалған Хирш: 
*H5-индекс (басылымның соңғы бес жылында ғана есептелген Хирш индексі);
*H5-медиана (H5-индексі бойынша есептелген мақалаларға сілтемелердің медианалық саны).
Бұл екі көрсеткіш те ғылым салаларындағы айырмашылықтарды ғана емес, сонымен қатар журналдардың көлемін де ескермейді, сонымен қатар өзін-өзі цитаталауды жоққа шығармайды.

Google Scholar - дағы авторларға арналған көрсеткіштер ұқсас-бұл Хирш индексі, H5 индексі, сондай - ақ дәйексөздер саны және Google-дің тағы бір өзіндік дамуы-10-нан астам дәйексөздері бар басылымдардың санын көрсететін i10 индексі. Басқа көрсеткіштер жоқ, өзін-өзі бағалау мүмкін емес.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
*[[Scopus]]
*[[Elsevier]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сайттар]]
[[Санат:Google]]
[[Санат:Ақпарат]]
[[Санат:Алфавит бойынша сайттар]]
[[Санат:Ғылымометрия]]</text>
      <sha1>ax28penrsho6gpicx628tisgd6s56lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Web of Science</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776725</id>
    <revision>
      <id>3627972</id>
      <parentid>3600079</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4222" sha1="271ymuaort668v0h9u60pc5mghuh25p" xml:space="preserve">[[File:At the Science Museum for the Web@30 event, March 2019 13.jpg|thumb|At_the_Science_Museum_for_the_Web@30_event,_March_2019_13]]
{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Web of Science''' (ағыл. WoS, бұрын — Web of Knowledge) — рецензияланған ғылыми әдебиеттердің бірнеше библиографиялық және рефераттық дерекқорларын біріктіретін ақылы іздеу платформасы. Жинақ 1960 жылдары ''ғылымометрияның'' негізін қалаушылардың бірі Юджин Гарфилд жасаған ғылыми еңбектерге сілтеме индексіне негізделген.

'''Web of Science''' — [[Clarivate]] компаниясының ақпараттық өнімдерін орналастыратын платформа, оның орталығы Web of Science Core Collection болып табылады. Бұл жинақ WoS &quot;ядросы&quot; деп те аталады (ағылш. Негізгі-ядро, өзек).

Web of Science Core Collection - әлемдегі жетекші дәйексөздер базасы. Онда әлемдегі ең ықпалды журналдардың мақалаларының жазбалары, соның ішінде ашық журналдар, конференция материалдары мен кітаптар бар.

Wowz Core коллекциясында 254-тен астам жаратылыстану, әлеуметтік, гуманитарлық және өнер пәндері бойынша 21000-нан астам рецензияланған журналдар бар.

Web of Science Core Collection келесі дәйексөз көрсеткіштерін (немесе индекстерін) қамтиды:
* Science Citation Index Expanded (SCIE). 1900 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі жазбаларды осы жерден таба аласыз (бұл &quot;Мұрағат тереңдігі&quot; деп аталады).
* Social Sciences Citation Index (SSCI). Бұл индекс мұрағатының тереңдігі 1900 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін басталады.
* Arts &amp; Humanities Citation Index (AHCI). Бұл индекстің мұрағаты 1975 жылдан бастап және сәйкесінше қазіргі уақытқа дейінгі жазбаларды қамтиды.
* Emerging Sources Citation Index (ESCI). Бұл ең жас индекс. Мұрағаттың тереңдігі 2005 жылдан бастап.
* Conference Proceedings Citation Index (CPCI). Бұл индексті тағы екі ішкі индекске бөлуге болады: Conference Proceedings Citation Index – Science (CPCI-S) и Conference *Proceedings Citation Index – Social Science &amp; Humanities (CPCI-SSH).
* Book Citation Index (BKCI). Сонымен қатар екі ішкі индекске бөлінеді: Book Citation Index – Science (BKCI-S) и Book Citation Index – Social Sciences &amp; Humanities (BKCI-SSH).
* Current Chemical Reactions.
* Index Chemicus.

Конференция мұрағаттарының тереңдігі 1990 жылдан, ал кітап мұрағаттарының тереңдігі 2005 жылдан басталады.Current Chemical Reactions 1985 жылдан бастап, Index Chemicus 1993 жылдан бастап жазбаларды қамтиды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Elsevier]]
* [[Индекс Хирша]]
* [[CiteScore]]


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сайттар]]
[[Санат:Ғылымометрия]]
[[Санат:Ғылым және технология]]</text>
      <sha1>271ymuaort668v0h9u60pc5mghuh25p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627973</id>
      <parentid>3627972</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="qzz45a6ae2yqrkd7u199zklkc63p66o" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:At the Science Museum for the Web@30 event, March 2019 13.jpg|thumb|At_the_Science_Museum_for_the_Web@30_event,_March_2019_13]]
'''Web of Science''' (ағыл. WoS, бұрын — Web of Knowledge) — рецензияланған ғылыми әдебиеттердің бірнеше библиографиялық және рефераттық дерекқорларын біріктіретін ақылы іздеу платформасы. Жинақ 1960 жылдары ''ғылымометрияның'' негізін қалаушылардың бірі Юджин Гарфилд жасаған ғылыми еңбектерге сілтеме индексіне негізделген.

'''Web of Science''' — [[Clarivate]] компаниясының ақпараттық өнімдерін орналастыратын платформа, оның орталығы Web of Science Core Collection болып табылады. Бұл жинақ WoS &quot;ядросы&quot; деп те аталады (ағылш. Негізгі-ядро, өзек).

Web of Science Core Collection - әлемдегі жетекші дәйексөздер базасы. Онда әлемдегі ең ықпалды журналдардың мақалаларының жазбалары, соның ішінде ашық журналдар, конференция материалдары мен кітаптар бар.

Wowz Core коллекциясында 254-тен астам жаратылыстану, әлеуметтік, гуманитарлық және өнер пәндері бойынша 21000-нан астам рецензияланған журналдар бар.

Web of Science Core Collection келесі дәйексөз көрсеткіштерін (немесе индекстерін) қамтиды:
* Science Citation Index Expanded (SCIE). 1900 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі жазбаларды осы жерден таба аласыз (бұл &quot;Мұрағат тереңдігі&quot; деп аталады).
* Social Sciences Citation Index (SSCI). Бұл индекс мұрағатының тереңдігі 1900 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін басталады.
* Arts &amp; Humanities Citation Index (AHCI). Бұл индекстің мұрағаты 1975 жылдан бастап және сәйкесінше қазіргі уақытқа дейінгі жазбаларды қамтиды.
* Emerging Sources Citation Index (ESCI). Бұл ең жас индекс. Мұрағаттың тереңдігі 2005 жылдан бастап.
* Conference Proceedings Citation Index (CPCI). Бұл индексті тағы екі ішкі индекске бөлуге болады: Conference Proceedings Citation Index – Science (CPCI-S) и Conference *Proceedings Citation Index – Social Science &amp; Humanities (CPCI-SSH).
* Book Citation Index (BKCI). Сонымен қатар екі ішкі индекске бөлінеді: Book Citation Index – Science (BKCI-S) и Book Citation Index – Social Sciences &amp; Humanities (BKCI-SSH).
* Current Chemical Reactions.
* Index Chemicus.

Конференция мұрағаттарының тереңдігі 1990 жылдан, ал кітап мұрағаттарының тереңдігі 2005 жылдан басталады.Current Chemical Reactions 1985 жылдан бастап, Index Chemicus 1993 жылдан бастап жазбаларды қамтиды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Elsevier]]
* [[Индекс Хирша]]
* [[CiteScore]]


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сайттар]]
[[Санат:Ғылымометрия]]
[[Санат:Ғылым және технология]]</text>
      <sha1>qzz45a6ae2yqrkd7u199zklkc63p66o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627974</id>
      <parentid>3627973</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="pwudey3p6b7s0k3tb440lm3hp7j7c1m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:At the Science Museum for the Web@30 event, March 2019 13.jpg|thumb|At_the_Science_Museum_for_the_Web@30_event,_March_2019_13]]
'''Web of Science''' (ағыл. WoS, бұрын — Web of Knowledge) — рецензияланған ғылыми әдебиеттердің бірнеше библиографиялық және рефераттық дерекқорларын біріктіретін ақылы іздеу платформасы. Жинақ 1960 жылдары ''ғылымометрияның'' негізін қалаушылардың бірі Юджин Гарфилд жасаған ғылыми еңбектерге сілтеме индексіне негізделген.

'''Web of Science''' — [[Clarivate]] компаниясының ақпараттық өнімдерін орналастыратын платформа, оның орталығы Web of Science Core Collection болып табылады. Бұл жинақ WoS &quot;ядросы&quot; деп те аталады (ағылш. Негізгі-ядро, өзек).

Web of Science Core Collection - әлемдегі жетекші дәйексөздер базасы. Онда әлемдегі ең ықпалды журналдардың мақалаларының жазбалары, соның ішінде ашық журналдар, конференция материалдары мен кітаптар бар.

Wowz Core коллекциясында 254-тен астам жаратылыстану, әлеуметтік, гуманитарлық және өнер пәндері бойынша 21000-нан астам рецензияланған журналдар бар.

Web of Science Core Collection келесі дәйексөз көрсеткіштерін (немесе индекстерін) қамтиды:
* Science Citation Index Expanded (SCIE). 1900 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі жазбаларды осы жерден таба аласыз (бұл &quot;Мұрағат тереңдігі&quot; деп аталады).
* Social Sciences Citation Index (SSCI). Бұл индекс мұрағатының тереңдігі 1900 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін басталады.
* Arts &amp; Humanities Citation Index (AHCI). Бұл индекстің мұрағаты 1975 жылдан бастап және сәйкесінше қазіргі уақытқа дейінгі жазбаларды қамтиды.
* Emerging Sources Citation Index (ESCI). Бұл ең жас индекс. Мұрағаттың тереңдігі 2005 жылдан бастап.
* Conference Proceedings Citation Index (CPCI). Бұл индексті тағы екі ішкі индекске бөлуге болады: Conference Proceedings Citation Index – Science (CPCI-S) и Conference *Proceedings Citation Index – Social Science &amp; Humanities (CPCI-SSH).
* Book Citation Index (BKCI). Сонымен қатар екі ішкі индекске бөлінеді: Book Citation Index – Science (BKCI-S) и Book Citation Index – Social Sciences &amp; Humanities (BKCI-SSH).
* Current Chemical Reactions.
* Index Chemicus.

Конференция мұрағаттарының тереңдігі 1990 жылдан, ал кітап мұрағаттарының тереңдігі 2005 жылдан басталады.Current Chemical Reactions 1985 жылдан бастап, Index Chemicus 1993 жылдан бастап жазбаларды қамтиды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Elsevier]]
* [[Хирш индексі]]
* [[CiteScore]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сайттар]]
[[Санат:Ғылымометрия]]
[[Санат:Ғылым және технология]]</text>
      <sha1>pwudey3p6b7s0k3tb440lm3hp7j7c1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SCImago Journal Rank</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776817</id>
    <revision>
      <id>3627975</id>
      <parentid>3568772</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7973" sha1="owijsr9etcbweykk58i5oa7i53ukyad" xml:space="preserve">{{Сайт|атауы=SCImago Journal Rank|логотипі=PortalSJR.JPG|URL=[http://www.scimagojr.com/ scimagojr.com]|түрі=библиографиялық көрсеткіш|тілдері=[[ағылшын тілі|ағылшынша]]|орналасқан жері=[[Гранада]], [[Испания]]|авторы=[[Гранад университеті]]|ашылған уақыты=[[1996 жыл]]}}

'''SCImago Journal Rank (SJR)''' — ғылыми журналдарға арналған [[Scopus]] ғылыми метрикасы немесе журналдың беделін өлшенген бағалау. SJR осы басылымның мақалаларына сілтемелер саны, сондай-ақ олар жарияланған журналдардың маңыздылығы негізінде есептеледі. Журналдың SJR рейтингі неғұрлым жоғары болса, онда жариялау соғұрлым құнды болады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Schottem M., Aisati M., Meester W., Steiging S., Ross C.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= A brief history of Scopus: The World’s Largest Abstract and Citation Database of Scientific Literature // Research Analytics. Boosting University Productivity and Competitiveness through Scientometrics. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы= |жыл=2018|томы= |беттері= |барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

Жүйені Google Pagerank бағдарламалары негізінде [[Испания]]ның Гранада университетінің SCImago зерттеу тобы әзірледі. Бұл көрсеткіш 1996 жылдан бастап Скопус дерекқорындағы журналдардың даңқын көрсетеді. Журнал алған дәйексөздердің санын да, осы дәйексөздер шыққан журналдардың беделін де ескере отырып. Импакт-фактордан айырмашылығы, SJR журналдардың кең спектрін қамтиды және жыл сайын ашық түрде жарияланады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lib.itmo.ru/tpost/fhbhx0tlz1-sjr|title=SJR|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Негіздеме ==
Дәйексөздер ғылыми жұмыстардың танымалдылығының көрсеткіші ретінде қызмет етеді және оларды мақұлдау ретінде қабылдауға болады; беделді осындай мақұлдаулардың саны мен оларды жариялайтын жұмыстардың беделінің жиынтығы деп түсінуге болады. Осы көзқарасты ұстана отырып, SJR көрсеткіші дереккөз журналдарының қабылданған беделіне байланысты дәйексөздерге әртүрлі &quot;салмақ&quot; береді.

Алайда, әдістемелік сапа мен сенімділік бойынша зерттеулер &quot;журнал дәрежесінің жоғарылауымен бірнеше салада жарияланған зерттеу жұмыстарының сенімділігі төмендеуі мүмкін&quot;, бұл кең таралған үміттерге қайшы келеді.

SJR көрсеткішін есептеу Eigenfactor көрсеткішін есептеуге ұқсас, біріншісі [[Scopus]] дерекқорына негізделген, ал екіншісі Web of Science және олардың арасында басқа айырмашылықтар бар.

== Есептеу әдісі ==
Журналдың SJR көрсеткіші-бұл Scopus-та индекстелген алдыңғы үш жыл ішінде осы журналда жарияланған бір құжатқа таңдалған жылы алынған өлшенген дәйексөздердің орташа санын білдіретін сандық мән. SJR көрсеткішінің жоғары мәндері журналдың үлкен беделін көрсетуге арналған. SJR Гранада университетіндегі зерттеу тобының негізінде құрылған Scimago Lab әзірлеген.

SJR көрсеткіші графикалық теорияда қолданылатын меншікті вектордың центрлік өлшемінің бір түрі болып табылады. Мұндай шаралар желідегі түйіннің маңыздылығын жоғары бағаланған түйіндермен байланыс осы түйінді бағалауға үлкен үлес қосады деген қағидаға сүйене отырып белгілейді. SJR көрсеткіші журналға сілтеме жасаудың өте үлкен және гетерогенді желілерінде қолдануға арналған. Бұл өлшемге тәуелсіз индикатор және оның мәндері журналдарды &quot;мақаланың орташа беделі&quot; бойынша бағалайды, оны ғылымды бағалау процестеріндегі Журналдарды салыстыру үшін пайдалануға болады. SJR көрсеткіші-PageRank алгоритмінен шабыттанған және оған ұқсас алгоритмді қолданатын журналдар үшін еркін метрикалық көрсеткіш.

SJR көрсеткішін есептеу стационарлық шешімге жеткенге дейін журналдар арасында бедел мәндерін бөлетін итеративті алгоритм арқылы жүзеге асырылады. SJR алгоритмі әр журналға бірдей мөлшерде бедел беруден басталады, содан кейін итеративті процесте бұл бедел қайта бөлінеді: журналдар өздерінің жинақталған беделін дәйексөздер арқылы бір-біріне береді. Процесс журналдардың дәйекті итерациялардағы бедел мәндері арасындағы айырмашылық ең төменгі шекті мәнге жетуді тоқтатқан кезде аяқталады. Процесс екі фазада жүзеге асырылады: (а) әрбір журнал үшін Prestige SJR (PSJR) есептеу — журналдың жалпы беделін көрсететін өлшемге байланысты өлшем және (б) өлшемге тәуелсіз бедел өлшемін алу үшін осы шараны қалыпқа келтіру — SJR көрсеткіші.

Желілік талдауға негізделген SJR көрсеткішінен басқа, SJR жүйесі cites per Doc ретінде белгіленген 2 жылдық кезеңдегі бір құжатқа орташа дәйексөздер саны ретінде импакт-факторға (IF) тікелей балама ұсынады.

== Рейтинг ==
SCImago Веб-сайты SJR және h-индексін ([[Хирш индексі]]) ұсынады және олардың нәтижелері айтарлықтай өзгереді.

== Тағы қараңыз ==
* [[CiteScore]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылыми журналдар]]
[[Санат:Ғылымометрия]]</text>
      <sha1>owijsr9etcbweykk58i5oa7i53ukyad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777631</id>
    <revision>
      <id>3628376</id>
      <parentid>3572188</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4049" sha1="jt3i9hvh8jpl1c4epq3p4vq30cuyf6j" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 12.09.1971   
 |Туған жері          = {{туғанжері|Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысында}}
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор  
 |Альма-матер         = Атырау педагогикалық институты (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) және аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2017). 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 12 қыркүйекте [[Батыс Қазақстан облысы]]нда туған.&lt;br&gt;

Атырау педагогикалық институтын ([[1992 жыл|1992]], қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) және аспирантурасын ([[1998 жыл|1998]]) бітірген.&lt;br&gt;
1992-95 жылдары Атырау қаласындағы №10 орта мектепте мұғалім, 1998 жылдан Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, 2011 жылдан бөлім бастығы қызметтерін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – бастауыш сынып оқушыларының құзыреттілігін қалыптастырудың педагогикалық-психологиялық негіздері.&lt;br&gt;
&quot;Бастауыш білім беру мазмұнын құзыреттілік тұрғыдан жобалаудың теориялық-әдіснамалық негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
50-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монография, 4 оқулық, 7 оқу-әдістемелік құралдарының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2017).&lt;ref&gt;[https://asu.edu.kz/university/people/the-best-employees/?PAGEN_1=2 ЖОО үздік оқытушылары.]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atyrau.edu.kz/ru/Cathedra/Teacher/42  Муханбетжанова Акмарал Утепбергенова.]
 
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>jt3i9hvh8jpl1c4epq3p4vq30cuyf6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артпедагогика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777870</id>
    <revision>
      <id>3628178</id>
      <parentid>3603695</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16412" sha1="dgt05ergrb55ox5e5s8t6eyqhosun87" xml:space="preserve">'''Артпедагогика''' ('''арт-терапиялық педагогика''',{{sfn|Сергеева|2008}} '''эстетопедагогика''',{{sfn|Сергеева|2008}} '''артпедагогикалық тәсіл''',{{sfn|Сергеева|2008}} '''арт-терапия'''){{sfn|Сергеева|2008}} — [[педагогика]] мен өнердің тоғысуына негізделген педагогика ғылымының саласы, адамның өнер арқылы [[тәрбие]]ленуі мен [[даму]]ының заңдылықтарын зерттейді. Артпедагогика теория мен практиканы әзірлеумен айналысады, адамдардың көркемдік дамуы үдерісінің теориясы мен практикасын қалыптастырады, өнер және көркем-шығармашылық қызмет арқылы тұлға мәдениетінің негіздерін қалыптастырады. Артпедагогиканың мәні — тұлғаны өнер құралдары арқылы [[тәрбие]]леу, [[оқыту]] және дамыту; олардың бойында көркемдік мәдениет негіздерін қалыптастыру және әртүрлі көркем іс-әрекеттерде практикалық [[дағдылар]]ды меңгерту.

== Артпедагогиканың пайда болуы ==
Арт-терапия ежелгі дәуірлерде-ақ пайда болған, ал оның бір түрі — артпедагогика — [[XX ғасыр]]дың ортасында қалыптасты. [[Жан-Жак Руссо]] алғашқылардың бірі болып баланы түсіну үшін оның ойынын бақылау қажет екенін айтқан. Алайда ойын арт-терапия әдісі ретінде тек [[1920 жыл]]дан бастап қолданылды. Балалардың ойындарын бақылай отырып, психоаналитиктер ойын барысында бала өз уайымдарын қайта жаңғыртып, өз мәселелерін шешудің моделін құратынын байқаған. Артпедагогикада кескіндеме, [[фотосурет]], [[дидактика]]лық ойындар, [[музыка]] және [[Би (өнер)|би]] кеңінен қолданылады.

== Артпедагогиканың мақсаты мен міндеттері ==
Артпедагогиканың мақсаттары мен міндеттері арт-терапиядан өзгеше. Арт-терапияның негізгі мақсаттарының бірі — эмоционалдық дамуда қиындықтары бар адамның психоэмоционалдық жағдайын түзету. Мұндай қиындықтар стресс, отбасылық қатынастардағы қанағаттанбаушылық, басқа адамдар тарапынан эмоционалдық қабылдамау сияқты факторлардан туындап, балаларда [[депрессия]], эмоциялық тұрақсыздық, [[импульсивті]]лік, жалғыздық [[сезім]]і, тұлғааралық қақтығыстар, төмен [[өзін-өзі бағалау]] сияқты жағдайларға әкелуі мүмкін &lt;ref&gt;[http://elibrary.ru/item.asp?id=25714989 Коррекция психоэмоционального состояния здоровья средствами арт-терапии]&lt;/ref&gt;.
Ал артпедагогиканың мақсаты — оқушылардың танымдық белсенділігін өнер құралдары арқылы арттыру, шығармашылық қиялын, эмоционалдық жадын дамыту, балалардың ішкі [[рухани-адамгершілік]] әлемін үйлестіру және олардың әлеуметтенуіне ықпал ету. Сонымен қатар, баланың ұлттық және әлемдік өнерге қатысуы арқылы өзін-өзі тануын қалыптастыру, өнер мен мәдениеттің құндылықтарына сүйіспеншілік тәрбиелеу, олардың рухани-адамгершілік дәстүрлерін меңгерту көзделеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.grandars.ru/college/sociologiya/funkcii-kultury.html |title=Функции культуры |access-date=2016-10-30 |archive-date=2016-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031072631/http://www.grandars.ru/college/sociologiya/funkcii-kultury.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
== Артпедагогиканың маңызы ==
Мәдениет пен өнердің барлық функциялары баланың қалыптасып келе жатқан тұлғасына терапиялық әсер етеді. Дегенмен, әрбір өнер түрі әр балаға әртүрлі әсер етеді, бұл оның жеке даму ерекшеліктеріне байланысты. Қазіргі таңда артпедагогика әртүрлі жас кезеңіндегі және дамуында ерекшеліктері бар балаларға өнердің оң әсерін зерттеуге бағытталған. Зерттеушілер мен педагогтар арт-терапиялық ойындардың балаларға емдік әсерін бақылауға ерекше көңіл бөлуде. Мұндай бақылаулар көбіне мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалар арасында жүргізіледі.
Қолданбалы артпедагогика — баланың эмоционалдық әлеміндегі үйлесімділікті қалпына келтірудің жолы, ойлау мен өзін-өзі бағалауды дамытудың құралы. Бұл баланың ересектер әлеміне, табиғат пен ұлттық өнер әлеміне қақтығыссыз бейімделуіне көмектеседі, қоршаған ортаның сұлулығы мен үйлесімділігін шығармашылық тұрғыда қабылдауға мүмкіндік береді.

== Артпедагогиканың функциялары ==
* мәдениеттанулық — тұлғаның мәдениетпен байланысына негізделіп, оны көркем мәдениетті меңгеру арқылы шығармашыл тұлға ретінде дамыту; 
* білім беру — тұлғаны дамытуға және өнер арқылы шынайылықты тануға бағытталған, өнер саласындағы білім мен практикалық дағдыларды қалыптастырады; 
* тәрбиелік — тұлғаның моральдық-эстетикалық, коммуникативтік және рефлексивтік қасиеттерін қалыптастырады, оның әлеуметтік бейімделуіне ықпал етеді; 
* түзету — дамуындағы кемшіліктердің алдын алу, түзету және орнын толтыруға көмектеседі. &lt;ref&gt;[http://www.faireducation.ru/striloms-586-1.html Использование средств искусства для развития и коррекции эмоциональной и познавательной сферы у дошкольников с нарушениями развития —› Основные цели и задачи артпедагогики и арттерапии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031085215/http://www.faireducation.ru/striloms-586-1.html |date=2016-10-31 }} // Сайт проекта «FairEducation: Структура педагогики».&lt;/ref&gt;.
== Артпедагогиканың міндеттері ==
Артпедагогиканың негізгі міндеттері:
* зерттеу мәселесін нақты түсіну; 
* зерттеудің мақсатын айқын қою; 
* балалармен психологиялық-педагогикалық терең талдау жүргізуге дайын болу; 
* дамуында ерекшеліктері бар балаларға арналған көркем-эстетикалық жаттығуларды жіктеу; 
* артпедагогикалық ойындар барысында балалардың мінез-құлқын бақылап, оның әсерін тіркеу; 
* алынған нәтижелерді теориялық және практикалық тұрғыда жалпылай білу &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://psychlib.ru/mgppu/MAaso2001/AML-001.HTM |title=''Медведева, Левченко и др.'' Артпедагогика и арттерапия в специальном образовании // Электронная библиотека МГППУ. |access-date=2016-10-30 |archive-date=2016-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031091307/http://psychlib.ru/mgppu/MAaso2001/AML-001.HTM |url-status=live }} &lt;/ref&gt;.
Бұл міндеттерді көбіне өнер және мәдениет факультеттерінің оқытушылары мен студенттері жүзеге асырады. Алайда олар үшін дидактика, өнер психологиясы сияқты салаларда құзыреттілік қажет. Сонымен қатар әр баланың жеке даму ерекшеліктерін ескеру маңызды: біреуінде сөйлеу қиындығы болса, екіншісінде эмоциялық тұйықтық, үшіншісінде ұжымнан оқшаулану, кейбірінде агрессивті мінез-құлық байқалуы мүмкін. Мұның бәрі бұрынғы психологиялық жарақаттар немесе аурулардың салдары болуы мүмкін.
Негізгі мақсат — баланың сеніміне ие болу, оны өнер құралдары арқылы ұжымдық қарым-қатынас пен танымдық әрекетке тарту және әр балаға әсерін ескере отырып дамыту.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cyberleninka.ru/article/n/art-pedagogika-v-sovremennoy-obrazovatelnoy-paradigme |title=''Донская Т. К.'' Артпедагогика в современной образовательной парадигме // Наука. Искусство. Культура. — 2013. |access-date=2016-10-30 |archive-date=2016-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031085449/http://cyberleninka.ru/article/n/art-pedagogika-v-sovremennoy-obrazovatelnoy-paradigme |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Әдебиет ==
* ​{{мақала|авторы=Сергеева Наталья Юрьевна|тақырыбы=Содержание понятия «Артпедагогика»|басылымы=Известия Волгоградского государственного педагогического университета|жыл=2008|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/soderzhanie-ponyatiya-artpedagogika|нөмірі=1}}
* [https://books.google.ru/books?id=RpYtAQAAIAAJ Искусство и педагогика: Из культурного наследия России XIX–XX вв.: Хрестоматия / Сост. М. А. Верб. — СПб.: Образование, 1995. — 229 с.]
* [https://www.herzen.spb.ru/img/files/unis//Otdel_aspiranturai/Nauchnaie_specialnosti/PEDAGOGIKA/INFORMACIYA_O_NAUCHNAIH_RUKOVODITELYAH_08.doc РГПУ имени А. И. Герцена —› Научные специальности (перечень специальностей) —› Педагогика —› Информация о научных работниках —› Верб, Эммануил Аронович: Доктор педагогических наук (''учёная степень''), профессор по кафедре педагогики (''учёное звание''), профессор (''должность'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712054551/http://www.herzen.spb.ru/img/files/unis//Otdel_aspiranturai/Nauchnaie_specialnosti/PEDAGOGIKA/INFORMACIYA_O_NAUCHNAIH_RUKOVODITELYAH_08.doc |date=2012-07-12 }}
* [https://static.freereferats.ru/_avtoreferats/01003304421.pdf ''Жаданова, Любовь Афанасьевна'' Обучение живописи на пленэре как процесс развития художественно-творческой индивидуальности студентов: ''Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата педагогических наук''. — Санкт-Петербург, 2006.]
* [http://nauka-pedagogika.com/pedagogika-13-00-02/dissertaciya-podgotovka-hudozhnika-dizaynera-v-sovremennom-kitae-traditsii-i-innovatsii ''Вэй Хао''. Подготовка художника-дизайнера в современном Китае: Традиции и инновации: ''Диссертация на соискание учёной степени кандидата педагогических наук''. — Санкт-Петербург, 2009.]
* [http://www.аспирантура.рф/nomenklatura Номенклатура специальностей научных работников]
* [http://www.аспирантура.рф/pasport/13_00_01.html Паспорт специальности 13.00.01 ''Общая педагогика, история педагогики и образования'']
* ''Кузьмичёв И.К.'' Введение в эстетику художественного сознания: Лекции. — Нижний Новгород: Нижегородский университет имени Н.И. Лобачевского, 1995. — 287 с.
* ''[[Юрий Михайлович Лотман|Лотман Ю. М.]]'' Беседы о русской культуре: Быт и традиции русского дворянства (XVIII–XIX века). — СПб.: Искусство, 1994. — 399с.
* ''Медведева И., Шишкова Т.'' Книга для трудных родителей.
* ''Островский О. Б.'' История художественной культуры Санкт-Петербурга (1703–1796): Курс лекций. — СПб.: РГПУ имени А. И. Герцена, 2000. — 399 с.
* Сказкотерапия Т. М. Грабенко: Обучающий мини-курс для психологов от основателя методики.
* ''Сергеева Н. Ю.'' Арт-педагогика как ресурс гуманитаризации школы нового века // Проблемы искусства в XXI веке: Задачи школы: Сборник статей по материалам Международной научно-практической конференции (Санкт-Петербург, 22–23 ноября 2010 г.) / Под научн. ред. О. Б. Островского. — СПб.: Полторак, 2010. — 450 с. — С. 132–133.
* Творчество: Теория, диагностика, технологии: Словарь-справочник для специалистов в области образования, инноваций и гуманитарных технологий в социальной сфере. — СПб.: Книжный дом, 2008. — 296 с.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Педагогика]]</text>
      <sha1>dgt05ergrb55ox5e5s8t6eyqhosun87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дженнифер Лоуренс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778057</id>
    <revision>
      <id>3628331</id>
      <parentid>3594894</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:АҚШ телевизия актрисалары|АҚШ телевизия актрисалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3773" sha1="jt5dfcvfzskz0rjibe9ozgl7ziwlcwm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф|есімі=Дженнифер Шрейдер Лоуренс|сурет=Jennifer Lawrence in 2016.jpg|туған күні=15.08.1990|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[АҚШ]]|Мамандығы=Актриса|қолтаңбасы=Jenniferlawrencesignature.svg|Туған жері=}}
'''Дженнифер Шрейдер Лоуренс''' ({{lang-en|Jennifer Shrader Lawrence}}; [[15 тамыз]] [[1990 жыл]], [[Индиан Хиллс (Невада)|Индиан Хиллс]], [[Кентукки]], [[АҚШ]]) — америкалық кино және теледидар актрисасы және продюсер. Франшизалық экшн-фильмдер мен тәуелсіз драмалардағы рөлдерімен әлемге әйгілі.

== Маңсабы ==
Лоуренстің мансабындағы бетбұрыс 2010 жылы болды, ол тәуелсіз драма «Қысқы сүйек» ({{Lang-en|Winter's Bone}}) фильмінде ни 契约 жасөспірім Ри Дэлли рөлін ойнады. Бұл рөл оған 20 жасында ең жақсы әйел рөлі үшін Оскар номинациясын әкелді және сол уақытта бұл санаттағы ең жас екінші номинант болды.&lt;ref&gt;[https://www.wikiwand.com/ru/articles/ Wikiwand — толық нұсқасы]&lt;/ref&gt;

2012 жылы «Аштық ойындары» ({{Lang-en|The Hunger Games}}) фильмінде Кэтнис Эвердин рөлін ойнаған соң, ол әлемдік деңгейдегі жұлдызға айналды. Фильм 690 миллион доллардан астам жинап, басты рөлде әйел болған ең кассалық фильм болды.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/ Марапаттар мен биография]&lt;/ref&gt;

2013 жылы Лоуренс «Майлз аптан алды» (ағыл. Silver Linings Playbook) фильмі үшін Оскар сыйлығын (ең жақсы әйел рөлі) жеңіп алды.

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Марапат
!Жылдар
!Санат
|-
|Оскар
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі («Майлз аптан алды»)
|-
|Алтын глобус
|2013,2014,2016
|3 марапат
|-
|BAFTA
|2014
|Ең жақсы әйел рөлі
|-
|АҚШ киноактерлерінің гильдиясы 
|2013,2014
|2 марапат 
|-
|Қоңырқай
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі 
|-
|Тәуелсіз рух
|2013
|
|}
2015 жылы Forbes журналының мәліметі бойынша, ол жылына $52 миллион тауып, әлемдегі ең жоғары төленетін актриса болды. 2015 жылы ол «Джой» фильмі үшін қаржылық сәттілікке қол жеткізіп, [[Алтын глобус]] сыйлығын иеленді.

== Жеке өмірі ==
Лоуренс 2019 жылы кулинар Кук Мароунимен үйленді. Ол қарапайым мінез-құлқы және ашық сөйлеуімен танымал, сарапшылар оны «идеалды киноактриса» деп атайды.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:Актрисалар]]
[[Санат:АҚШ актрисалары]]
[[Санат:Оскар сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]]</text>
      <sha1>jt5dfcvfzskz0rjibe9ozgl7ziwlcwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628332</id>
      <parentid>3628331</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:XXI ғасыр актрисалары|XXI ғасыр актрисалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3826" sha1="fm6748gskldtzg0ef8pol9n9xo6chit" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф|есімі=Дженнифер Шрейдер Лоуренс|сурет=Jennifer Lawrence in 2016.jpg|туған күні=15.08.1990|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[АҚШ]]|Мамандығы=Актриса|қолтаңбасы=Jenniferlawrencesignature.svg|Туған жері=}}
'''Дженнифер Шрейдер Лоуренс''' ({{lang-en|Jennifer Shrader Lawrence}}; [[15 тамыз]] [[1990 жыл]], [[Индиан Хиллс (Невада)|Индиан Хиллс]], [[Кентукки]], [[АҚШ]]) — америкалық кино және теледидар актрисасы және продюсер. Франшизалық экшн-фильмдер мен тәуелсіз драмалардағы рөлдерімен әлемге әйгілі.

== Маңсабы ==
Лоуренстің мансабындағы бетбұрыс 2010 жылы болды, ол тәуелсіз драма «Қысқы сүйек» ({{Lang-en|Winter's Bone}}) фильмінде ни 契约 жасөспірім Ри Дэлли рөлін ойнады. Бұл рөл оған 20 жасында ең жақсы әйел рөлі үшін Оскар номинациясын әкелді және сол уақытта бұл санаттағы ең жас екінші номинант болды.&lt;ref&gt;[https://www.wikiwand.com/ru/articles/ Wikiwand — толық нұсқасы]&lt;/ref&gt;

2012 жылы «Аштық ойындары» ({{Lang-en|The Hunger Games}}) фильмінде Кэтнис Эвердин рөлін ойнаған соң, ол әлемдік деңгейдегі жұлдызға айналды. Фильм 690 миллион доллардан астам жинап, басты рөлде әйел болған ең кассалық фильм болды.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/ Марапаттар мен биография]&lt;/ref&gt;

2013 жылы Лоуренс «Майлз аптан алды» (ағыл. Silver Linings Playbook) фильмі үшін Оскар сыйлығын (ең жақсы әйел рөлі) жеңіп алды.

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Марапат
!Жылдар
!Санат
|-
|Оскар
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі («Майлз аптан алды»)
|-
|Алтын глобус
|2013,2014,2016
|3 марапат
|-
|BAFTA
|2014
|Ең жақсы әйел рөлі
|-
|АҚШ киноактерлерінің гильдиясы 
|2013,2014
|2 марапат 
|-
|Қоңырқай
|2013 
|Ең жақсы әйел рөлі 
|-
|Тәуелсіз рух
|2013
|
|}
2015 жылы Forbes журналының мәліметі бойынша, ол жылына $52 миллион тауып, әлемдегі ең жоғары төленетін актриса болды. 2015 жылы ол «Джой» фильмі үшін қаржылық сәттілікке қол жеткізіп, [[Алтын глобус]] сыйлығын иеленді.

== Жеке өмірі ==
Лоуренс 2019 жылы кулинар Кук Мароунимен үйленді. Ол қарапайым мінез-құлқы және ашық сөйлеуімен танымал, сарапшылар оны «идеалды киноактриса» деп атайды.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:Актрисалар]]
[[Санат:АҚШ актрисалары]]
[[Санат:Оскар сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]</text>
      <sha1>fm6748gskldtzg0ef8pol9n9xo6chit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геита</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778230</id>
    <revision>
      <id>3627991</id>
      <parentid>3597757</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13824" sha1="6edw84qtcwnl3uuej5nt0px0zbo9rpw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{уики}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Геита
 |шынайы атауы            = Geita
 |сурет                   = Geita open pit gold mine.jpg 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Танзания
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = XIX ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 361 671
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +255 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Geita
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы.

== Этимологиясы ==
Геита атауы Уаянго (Уаронго) тайпасының ''Акабанга кейта абханту'' ({{аударма|таудағы орманның жойылуы}}) сөзінен шыққан. Тау Уаронго тайпасының дәстүрлі рәсімдер өткізетін орны болған. Кейін ақ нәсілділердің бұл сөзді айта алмауынан, және Уазинза, Уасукума, Уасумбуа, Уасуби тайпаларының оларға еліктеуінен елді мекен «Геита» атала бастаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geitatc.go.tz/history |title=Historia |archiveurl=http://web.archive.org/web/20260214223019/https://geitatc.go.tz/history |archivedate=2026-02-14 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.futureforestwork.com/communities/geita |title=Geita |accessdate=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

==Халқы==
2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070&lt;ref&gt;https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf&lt;/ref&gt; адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі.

== Географиясы ==
* '''Облыс''': Геита (әкімшілік орталығы)
* '''Бөлік''': Танзанияның солтүстік-батысы
* '''Астанаға дейінгі қашықтық ([[Додома]])''': шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай
* '''Мванза қаласына дейінгі қашықтық''': 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай
* '''Виктория көліне қатысты орналасуы''': көлдің оңтүстігінде
* '''Теңіз деңгейінен биіктігі''': 1 224 м
* '''Жер бедері''': солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық
* '''Қалалық округтің ауданы''': 1 036 км²

==Климаты==
Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм).

==Тарихы==
===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)===
Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады.
1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты.
Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті.

===Британдық отарлық кезең (1919–1961)===
Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті.
* 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді.
* 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған.
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды.

===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)===
* 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.
* 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы.
Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді.

===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)===
1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді.
'''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді.
* 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды.
* 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды.
* 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды.
Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген.
2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды.

==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер==
Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады.
Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады:
* іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану;
* қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады);
* ормандардың жаппай кесілуі.

==Көлік==
Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан.
Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына.

==Көрікті жерлер==
Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Geita}}

[[Санат:Танзания қалалары]]</text>
      <sha1>6edw84qtcwnl3uuej5nt0px0zbo9rpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627993</id>
      <parentid>3627991</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13857" sha1="2bwepiyhmj81nkdqoyipmezrghsf5jw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{уики}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Геита
 |шынайы атауы            = Geita
 |сурет                   = Geita open pit gold mine.jpg 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Танзания
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Геита облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = XIX ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 361 671
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +255 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Geita
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы.

== Этимологиясы ==
Геита атауы Уаянго (Уаронго) тайпасының ''Акабанга кейта абханту'' ({{аударма|таудағы орманның жойылуы}}) сөзінен шыққан. Тау Уаронго тайпасының дәстүрлі рәсімдер өткізетін орны болған. Кейін ақ нәсілділердің бұл сөзді айта алмауынан, және Уазинза, Уасукума, Уасумбуа, Уасуби тайпаларының оларға еліктеуінен елді мекен «Геита» атала бастаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geitatc.go.tz/history |title=Historia |archiveurl=http://web.archive.org/web/20260214223019/https://geitatc.go.tz/history |archivedate=2026-02-14 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.futureforestwork.com/communities/geita |title=Geita |accessdate=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

==Халқы==
2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070&lt;ref&gt;https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf&lt;/ref&gt; адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі.

== Географиясы ==
* '''Облыс''': Геита (әкімшілік орталығы)
* '''Бөлік''': Танзанияның солтүстік-батысы
* '''Астанаға дейінгі қашықтық ([[Додома]])''': шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай
* '''Мванза қаласына дейінгі қашықтық''': 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай
* '''Виктория көліне қатысты орналасуы''': көлдің оңтүстігінде
* '''Теңіз деңгейінен биіктігі''': 1 224 м
* '''Жер бедері''': солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық
* '''Қалалық округтің ауданы''': 1 036 км²

==Климаты==
Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм).

==Тарихы==
===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)===
Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады.
1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты.
Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті.

===Британдық отарлық кезең (1919–1961)===
Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті.
* 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді.
* 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған.
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды.

===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)===
* 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.
* 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы.
Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді.

===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)===
1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді.
'''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді.
* 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды.
* 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды.
* 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды.
Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген.
2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды.

==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер==
Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады.
Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады:
* іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану;
* қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады);
* ормандардың жаппай кесілуі.

==Көлік==
Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан.
Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына.

==Көрікті жерлер==
Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Geita}}

[[Санат:Танзания қалалары]]</text>
      <sha1>2bwepiyhmj81nkdqoyipmezrghsf5jw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627996</id>
      <parentid>3627993</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T14:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Этимологиясы */</comment>
      <origin>3627996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13877" sha1="dn3im4bq33df5oc2jgc0hwkas935so9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{уики}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Геита
 |шынайы атауы            = Geita
 |сурет                   = Geita open pit gold mine.jpg 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Танзания
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Геита облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = XIX ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 361 671
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +255 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Geita
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы.

== Этимологиясы ==
Геита атауы Уаянго (Уаронго) тайпасының ''Акабанга кейта абханту'' ({{аударма|таудағы орманның жойылуы}}) сөзінен шыққан. Тау Уаронго тайпасының дәстүрлі рәсімдер өткізетін орны болған. Кейін ақ нәсілділердің бұл сөзді айта алмауынан, және Уазинза, Уасукума, Уасумбуа, Уасуби тайпаларының оларға еліктеуінен елді мекен «Геита» атала бастаған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=https://geitatc.go.tz/history |title=Historia |archiveurl=http://web.archive.org/web/20260214223019/https://geitatc.go.tz/history |archivedate=2026-02-14 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.futureforestwork.com/communities/geita |title=Geita |accessdate=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

==Халқы==
2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070&lt;ref&gt;https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf&lt;/ref&gt; адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі.

== Географиясы ==
* '''Облыс''': Геита (әкімшілік орталығы)
* '''Бөлік''': Танзанияның солтүстік-батысы
* '''Астанаға дейінгі қашықтық ([[Додома]])''': шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай
* '''Мванза қаласына дейінгі қашықтық''': 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай
* '''Виктория көліне қатысты орналасуы''': көлдің оңтүстігінде
* '''Теңіз деңгейінен биіктігі''': 1 224 м
* '''Жер бедері''': солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық
* '''Қалалық округтің ауданы''': 1 036 км²

==Климаты==
Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм).

==Тарихы==
===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)===
Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады.
1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты.
Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті.

===Британдық отарлық кезең (1919–1961)===
Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті.
* 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді.
* 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған.
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды.

===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)===
* 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.
* 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы.
Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді.

===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)===
1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді.
'''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді.
* 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды.
* 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды.
* 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды.
Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген.
2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды.

==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер==
Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады.
Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады:
* іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану;
* қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады);
* ормандардың жаппай кесілуі.

==Көлік==
Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан.
Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына.

==Көрікті жерлер==
Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Geita}}

[[Санат:Танзания қалалары]]</text>
      <sha1>dn3im4bq33df5oc2jgc0hwkas935so9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627997</id>
      <parentid>3627996</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T14:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13974" sha1="20w5m59n76j5ez9c1uqjge28a716i10" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{уики}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Геита
 |шынайы атауы            = Geita
 |сурет                   = Geita open pit gold mine.jpg 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Танзания
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Геита облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = XIX ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1080.3&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 1100–1300&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 361 671
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +255 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Geita
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы.

== Этимологиясы ==
Геита атауы Уаянго (Уаронго) тайпасының ''Акабанга кейта абханту'' ({{аударма|таудағы орманның жойылуы}}) сөзінен шыққан. Тау Уаронго тайпасының дәстүрлі рәсімдер өткізетін орны болған. Кейін ақ нәсілділердің бұл сөзді айта алмауынан, және Уазинза, Уасукума, Уасумбуа, Уасуби тайпаларының оларға еліктеуінен елді мекен «Геита» атала бастаған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=https://geitatc.go.tz/history |title=Historia |archiveurl=http://web.archive.org/web/20260214223019/https://geitatc.go.tz/history |archivedate=2026-02-14 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.futureforestwork.com/communities/geita |title=Geita |accessdate=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

==Халқы==
2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070&lt;ref&gt;https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf&lt;/ref&gt; адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі.

== Географиясы ==
* '''Облыс''': Геита (әкімшілік орталығы)
* '''Бөлік''': Танзанияның солтүстік-батысы
* '''Астанаға дейінгі қашықтық ([[Додома]])''': шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай
* '''Мванза қаласына дейінгі қашықтық''': 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай
* '''Виктория көліне қатысты орналасуы''': көлдің оңтүстігінде
* '''Теңіз деңгейінен биіктігі''': 1 224 м
* '''Жер бедері''': солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық
* '''Қалалық округтің ауданы''': 1 036 км²

==Климаты==
Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм).

==Тарихы==
===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)===
Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады.
1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты.
Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті.

===Британдық отарлық кезең (1919–1961)===
Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті.
* 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді.
* 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған.
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды.

===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)===
* 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.
* 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы.
Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді.

===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)===
1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді.
'''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді.
* 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды.
* 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды.
* 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды.
Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген.
2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды.

==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер==
Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады.
Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады:
* іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану;
* қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады);
* ормандардың жаппай кесілуі.

==Көлік==
Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан.
Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына.

==Көрікті жерлер==
Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Geita}}

[[Санат:Танзания қалалары]]</text>
      <sha1>20w5m59n76j5ez9c1uqjge28a716i10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627998</id>
      <parentid>3627997</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T14:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3627998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13974" sha1="kh5zuexp4278tfdc6ondmm916shtw3u" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{уики}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Геита
 |шынайы атауы            = Geita
 |сурет                   = Geita open pit gold mine.jpg 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Танзания
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Геита облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = XIX ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1080.3&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен биіктігі&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |орталығының биiктігі    = 1100–1300
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 361 671
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +255 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Geita
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы.

== Этимологиясы ==
Геита атауы Уаянго (Уаронго) тайпасының ''Акабанга кейта абханту'' ({{аударма|таудағы орманның жойылуы}}) сөзінен шыққан. Тау Уаронго тайпасының дәстүрлі рәсімдер өткізетін орны болған. Кейін ақ нәсілділердің бұл сөзді айта алмауынан, және Уазинза, Уасукума, Уасумбуа, Уасуби тайпаларының оларға еліктеуінен елді мекен «Геита» атала бастаған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=https://geitatc.go.tz/history |title=Historia |archiveurl=http://web.archive.org/web/20260214223019/https://geitatc.go.tz/history |archivedate=2026-02-14 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.futureforestwork.com/communities/geita |title=Geita |accessdate=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

==Халқы==
2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070&lt;ref&gt;https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf&lt;/ref&gt; адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі.

== Географиясы ==
* '''Облыс''': Геита (әкімшілік орталығы)
* '''Бөлік''': Танзанияның солтүстік-батысы
* '''Астанаға дейінгі қашықтық ([[Додома]])''': шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай
* '''Мванза қаласына дейінгі қашықтық''': 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай
* '''Виктория көліне қатысты орналасуы''': көлдің оңтүстігінде
* '''Теңіз деңгейінен биіктігі''': 1 224 м
* '''Жер бедері''': солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық
* '''Қалалық округтің ауданы''': 1 036 км²

==Климаты==
Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм).

==Тарихы==
===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)===
Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады.
1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты.
Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті.

===Британдық отарлық кезең (1919–1961)===
Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті.
* 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді.
* 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған.
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды.

===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)===
* 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.
* 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы.
Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді.

===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)===
1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді.
'''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді.
* 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды.
* 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды.
* 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды.
Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген.
2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды.

==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер==
Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады.
Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады:
* іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану;
* қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады);
* ормандардың жаппай кесілуі.

==Көлік==
Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан.
Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына.

==Көрікті жерлер==
Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Geita}}

[[Санат:Танзания қалалары]]</text>
      <sha1>kh5zuexp4278tfdc6ondmm916shtw3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628028</id>
      <parentid>3627998</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3628028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14027" sha1="7v3zjyqzn06w7mbz6ydw8r0pyt8nf2m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{уики}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Геита
 |шынайы атауы            = Geita
 |сурет                   = Geita open pit gold mine.jpg 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Танзания
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Геита облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = XIX ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1080.3&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен биіктігі&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |орталығының биiктігі    = 1100–1300
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 361 671
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +255 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Geita
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы.

== Этимологиясы ==
Геита атауы Уаянго (Уаронго) тайпасының ''Акабанга кейта абханту'' ({{аударма|таудағы орманның жойылуы}}) сөзінен шыққан. Тау Уаронго тайпасының дәстүрлі рәсімдер өткізетін орны болған. Кейін ақ нәсілділердің бұл сөзді айта алмауынан, және Уазинза, Уасукума, Уасумбуа, Уасуби тайпаларының оларға еліктеуінен елді мекен «Геита» атала бастаған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=https://geitatc.go.tz/history |title=Historia |archiveurl=http://web.archive.org/web/20260214223019/https://geitatc.go.tz/history |archivedate=2026-02-14 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.futureforestwork.com/communities/geita |title=Geita |accessdate=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

==Халқы==
2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070&lt;ref&gt;https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf&lt;/ref&gt; адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі.

== Географиясы ==
Геита Танзанияның солтүстік-батысында, [[Виктория көлі]]нің оңтүстік жағалауында орналасқан. Жер аумағы 1080.3 км².&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Танзания астанасы [[Додома]]ға дейінгі қашықтық шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай. Мванза қаласына дейінгі қашықтық 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай.{{дереккөзі келтірілмеген}}
 
=== Жер бедері ===
Теңіз деңгейінен 1100–1300 биіктікте орналасқан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық.{{дереккөзі келтірілмеген}}

==Климаты==
Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм).

==Тарихы==
===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)===
Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады.
1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты.
Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті.

===Британдық отарлық кезең (1919–1961)===
Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті.
* 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді.
* 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған.
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды.

===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)===
* 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.
* 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы.
Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді.

===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)===
1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді.
'''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді.
* 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды.
* 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды.
* 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды.
Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген.
2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды.

==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер==
Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады.
Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады:
* іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану;
* қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады);
* ормандардың жаппай кесілуі.

==Көлік==
Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан.
Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына.

==Көрікті жерлер==
Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Geita}}

[[Санат:Танзания қалалары]]</text>
      <sha1>7v3zjyqzn06w7mbz6ydw8r0pyt8nf2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628055</id>
      <parentid>3628028</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3628055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14223" sha1="f3qiunykbh7tgx8pcmmkkph410vxctq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{уики}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Геита
 |шынайы атауы            = Geita
 |сурет                   = Geita open pit gold mine.jpg 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Танзания
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Геита облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = XIX ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1080.3&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен биіктігі&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |орталығының биiктігі    = 1100–1300
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 361 671
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +255 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Geita
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы.

== Этимологиясы ==
Геита атауы Уаянго (Уаронго) тайпасының ''Акабанга кейта абханту'' ({{аударма|таудағы орманның жойылуы}}) сөзінен шыққан. Тау Уаронго тайпасының дәстүрлі рәсімдер өткізетін орны болған. Кейін ақ нәсілділердің бұл сөзді айта алмауынан, және Уазинза, Уасукума, Уасумбуа, Уасуби тайпаларының оларға еліктеуінен елді мекен «Геита» атала бастаған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=https://geitatc.go.tz/history |title=Historia |archiveurl=http://web.archive.org/web/20260214223019/https://geitatc.go.tz/history |archivedate=2026-02-14 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.futureforestwork.com/communities/geita |title=Geita |accessdate=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

==Халқы==
2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070&lt;ref&gt;https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf&lt;/ref&gt; адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі.

== Географиясы ==
Геита Танзанияның солтүстік-батысында, [[Виктория көлі]]нің оңтүстік жағалауында орналасқан. [[Геита ауданы|Геита]], [[Сенгерема ауданы|Сенгерема]], [[Ньянгвале ауданы|Ньянгвале]] аудандарымен шектеседі. Жер аумағы 1080.3 км².&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Танзания астанасы [[Додома]]ға дейінгі қашықтық шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай. Мванза қаласына дейінгі қашықтық 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай.{{дереккөзі келтірілмеген}}
 
=== Жер бедері ===
Теңіз деңгейінен 1100–1300 биіктікте орналасқан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық.{{дереккөзі келтірілмеген}}

==Климаты==
Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм).

==Тарихы==
===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)===
Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады.
1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты.
Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті.

===Британдық отарлық кезең (1919–1961)===
Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті.
* 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді.
* 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған.
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды.

===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)===
* 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.
* 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы.
Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді.

===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)===
1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді.
'''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді.
* 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды.
* 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды.
* 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды.
Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген.
2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды.

==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер==
Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады.
Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады:
* іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану;
* қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады);
* ормандардың жаппай кесілуі.

==Көлік==
Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан.
Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына.

==Көрікті жерлер==
Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Geita}}

[[Санат:Танзания қалалары]]</text>
      <sha1>f3qiunykbh7tgx8pcmmkkph410vxctq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628057</id>
      <parentid>3628055</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3628057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14232" sha1="rf2gsgjdulq2zcqfp9ln6ipdc8qy42q" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{уики}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Геита
 |шынайы атауы            = Geita
 |сурет                   = Geita open pit gold mine.jpg 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Танзания
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Геита облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = XIX ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1080.3&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен биіктігі&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
 |орталығының биiктігі    = 1100–1300
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 361 671
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +255 28
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Geita
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы.

== Этимологиясы ==
Геита атауы Уаянго (Уаронго) тайпасының ''Акабанга кейта абханту'' ({{аударма|таудағы орманның жойылуы}}) сөзінен шыққан. Тау Уаронго тайпасының дәстүрлі рәсімдер өткізетін орны болған. Кейін ақ нәсілділердің бұл сөзді айта алмауынан, және Уазинза, Уасукума, Уасумбуа, Уасуби тайпаларының оларға еліктеуінен елді мекен «Геита» атала бастаған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=https://geitatc.go.tz/history |title=Historia |archiveurl=http://web.archive.org/web/20260214223019/https://geitatc.go.tz/history |archivedate=2026-02-14 |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.futureforestwork.com/communities/geita |title=Geita |accessdate=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

==Халқы==
2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070&lt;ref&gt;https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf&lt;/ref&gt; адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі.

== Географиясы ==
Геита Танзанияның солтүстік-батысында, [[Виктория көлі]]нің оңтүстік жағалауына жақын орналасқан. [[Геита ауданы|Геита]], [[Сенгерема ауданы|Сенгерема]], [[Ньянгвале ауданы|Ньянгвале]] аудандарымен шектеседі. Жер аумағы 1080.3 км².&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Танзания астанасы [[Додома]]ға дейінгі қашықтық шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай. Мванза қаласына дейінгі қашықтық 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай.{{дереккөзі келтірілмеген}}
 
=== Жер бедері ===
Теңіз деңгейінен 1100–1300 биіктікте орналасқан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық.{{дереккөзі келтірілмеген}}

==Климаты==
Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм).

==Тарихы==
===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)===
Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады.
1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты.
Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті.

===Британдық отарлық кезең (1919–1961)===
Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті.
* 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді.
* 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған.
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды.

===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)===
* 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.
* 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы.
Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді.

===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)===
1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді.
'''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді.
* 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды.
* 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды.
* 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды.
Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген.
2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды.

==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер==
Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады.
Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады:
* іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану;
* қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады);
* ормандардың жаппай кесілуі.

==Көлік==
Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан.
Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына.

==Көрікті жерлер==
Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Geita}}

[[Санат:Танзания қалалары]]</text>
      <sha1>rf2gsgjdulq2zcqfp9ln6ipdc8qy42q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779478</id>
    <revision>
      <id>3628362</id>
      <parentid>3587457</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42746" sha1="fd9aw7enm55kz4kr0r03gj7q4hxeqi8" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2024)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2024
 | ел = АҚШ
 | келесі сайлау = АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2028)
 | келесі сайлау жылы = 2028
 | сайлау атауы = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]на сайлау
 | тақырып = 
 | қосымша = [[АҚШ Өкілдер палатасы|АҚШ Өкілдер палатасы]]ндағы барлық 435 орын&lt;br/ &gt;Көпшілігіне 218 орын қажет
 | сайлау күні = 3 қараша 2026
 | түрі = [[Парламент сайлауы]]
 | қосымша2 = 
 | жалпы кандидат = 
 | кезең = 
 | тіркелгендер = 
 | сайлаушылар = 
 | жарамды = 
 | жарамсыз = 
 | бос = 
 | халық = 
 | тіркелген = 
 | сайлаушылар2 = 
 | қатысқандар = 
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 
 | босжәнежарамсыз = 
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 = 
 | науқан = 
 | Дебат =

 | сурет1 = Speaker Mike Johnson Official Portrait (cropped).jpg
 | түс1 = #FF3333
 | кандидат1 = 
 | серіктес1 = 
 | жыныс1 = ер
 | партия1 = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық]]
 | басшы1 = [[Майк Джонсон]]
 | сайлаушылар даусы1 = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = 
 | дауыс1 = 
 | алдыңғы дауыс1 = 
 | дауыс2v1 = 
 | пайыз1 = 
 | пайыз2v1 = 
 | алдыңғы пайыз1 = 
 | ref пайыз1 = 
 | орын1 = 220
 | алдыңғы орын1 = 
 | сайланған атауы = 
 | сайланған1 = 
 | алдыңғы сайланған1 =

 | сайланған атауы2 = 
 | сурет2 = Rep-Hakeem-Jeffries-Official-Portrait-1638x2048 (cropped).jpg
 | түс2 = #3333FF
 | кандидат2 = 
 | серіктес2 = 
 | жыныс2 = 
 | партия2 = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық]]
 | коалация2 = 
 | партия1 коалация2 = 
 | партия2 коалация2 = 
 | партия3 коалация2 = 
 | партия4 коалация2 = 
 | партия5 коалация2 = 
 | партия6 коалация2 = 
 | партия7 коалация2 = 
 | басшы2 = [[Хаким Джеффрис]]
 | сайлаушылар даусы2 = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = 
 | дауыс2 = 
 | алдыңғы дауыс2 = 
 | дауыс2v2 = 
 | пайыз2 = 
 | пайыз2v2 = 
 | алдыңғы пайыз2 = 
 | орын2 = 215
 | алдыңғы орын2 = 
 | сайланған2 = 
 | алдыңғы сайланған2 = 
 | сайланған атауы =

 | сайланған атауы = 
 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу
 | қарта = 2026 United States House of Representatives elections retirements or losses of renomination map.svg
 | қарта өлшемі = 250px
 | қарта шарты1 = {{legend|#0671B0|Демократ қайта сайлануға ниеті жоқ}} {{legend|#92C5DE|Демократ қайта сайлануға ниетті}} {{legend|#CA0120|Республикашыл қайта сайлануға ниеті жоқ}} {{legend|#F48882|Республикашыл қайта сайлануға ниетті}} {{legend|#AAAAAA|Лауазымы бос}}
 | қарта шарты2 = 
 | fond = 
 | қарта тақарыбы = 
 | диаграмма атауы = 
 | диаграмма = 
 | диаграмма өлшемі =
 | шарт1 = 
 | шарт2 =
 | диаграмма2 атауы =
 | диаграмма2 = 
 | диаграмма өлшемі2 = 
 | шарт1 2 = 
 | шарт2 2 = 
 | жолақ атауы = 
 | жолақ1 = 
 | түс жолақ1 = 
 | пайыз жолақ1 = 
 | төменгі-жолақ атауы = 
 | ізашар = [[Майк Джонсон]]
 | ізашар партия = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық]]
 | ізбасар = 
 | ізбасар партия = 
 | poste = 
 | ізашар атауы = Алдыңғы [[АҚШ Өкілдер палатасының спикері|спикері]]
 | ізашар жынысы = ер
 | ізбасар атауы = Сайланған [[АҚШ Өкілдер палатасының спикері|спикері]]
 | ізбасар жынысы = ер
 | төменгі тақырып = 
 | мазмұн =
 | сайт =
}}
'''2026 жылғы АҚШ Өкілдер палатасына сайлау''' [[АҚШ президенті|президент]] [[Дональд Трамп]]тың [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші]] мерзіміндегі аралық сайлау аясында 3 қарашаға жоспарланған. Сайлаушылар [[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ-тың 50 штаты]]ндағы барлық [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]тің 435 [[АҚШ Конгресінің сайлау округтері|сайлау округі]]нің өкілдерін, сондай-ақ [[Вашингтон|Колумбия округі]] мен [[АҚШ-тың аралдық аумақтары]]нан дауыс беруге құқығы жоқ алты делегаттың бесеуін сайлайды.

Бұл күні басқа да көптеген федералдық, аймақтық және жергілікті сайлаулар, соның ішінде [[АҚШ Сенатына сайлау (2026)|Сенат сайлау]]ы өтеді. Сайлау жеңімпаздары АҚШ-тың 120-Конгресінде қызмет етеді. 

Орындар [[АҚШ халық санағы (2020)|АҚШ-тың 2020 жылғы халық санағы]]ның нәтижелері бойынша штаттар арасында бөлінген.

== Сайлау округтерінің шекараларын өзгерту ==
Америка Құрама Штаттарында бірнеше сайлау округі бар барлық штаттар әр онжылдық санақтан кейін өз округтерінің карталарын қайта қарауға міндетті. 2026 жылы көптеген штаттар 2020 жылғы санақтан кейін құрылған және 2022 жылы алғаш рет қолданылған округтерді пайдаланады. Алайда, бірнеше штатта карталар партиялық немесе нәсілдік [[джерримендеринг]]ке қатысты сот дауларына байланысты қайта өзгертілді.

2025 жылдың шілдесінен бастап АҚШ-тың бірнеше штаты 2026 жылғы сайлау қарсаңында конгрестегі сайлау округтерінің шекараларын жаңартты.&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Mid-Decade Congressional Redistricting: Key Issues|url=https://www.congress.gov/crs-product/IF13082|website=Congress.gov|date=2026-04-03|lang=en}}&lt;/ref&gt; Бұл – қазіргі Америка тарихындағы онжылдық халық санағы арасындағы аралықта округтерді өзгертуге бағытталған ең ауқымды үйлестірілген іс-қимылдардың бірі.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Amy O’Kruk , Ethan Cohen Ethan Cohen ,  Renée Rigdon , Fredreka Schouten byline Fredreka Schouten|title=Tracking states’ unprecedented redistricting efforts|url=https://edition.cnn.com/politics/state-redistricting-maps-vis|website=edition.cnn.com|date=2026-10-03|lang=en}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың тамызындағы жағдай бойынша, бірнеше штат 2020 жылғы санақтан кейін күшіне енген округтік карталарға қатысты құқықтық қиындықтарға тап болды.

[[Арканзас]]та федералды сот [[Сайлау құқығы туралы заң (1965)|Сайлау құқығы туралы заң]]ға қайшы келеді деп танылған штат картасына қарсы талап арызды қабылдамады.&lt;ref&gt;[https://arkansasadvocate.com/2025/06/06/federal-panel-rules-in-favor-of-state-in-arkansas-congressional-redistricting-lawsuit/ Federal panel rules in favor of state in Arkansas congressional redistricting lawsuit]&lt;/ref&gt; Сол сияқты, [[Флорида]] Жоғарғы соты да штат картасына қатысты істі тоқтатып, қара нәсілділер басымдыққа ие жаңа сайлау округін құру федералды заңға қайшы келеді деген шешім шығарды.&lt;ref&gt;[https://www.politico.com/news/2025/07/17/florida-supreme-court-sides-with-desantis-upholds-congressional-map-00459893 In boon for House GOP, Florida Supreme Court sides with DeSantis, upholds congressional map]&lt;/ref&gt;

[[Джорджия]]да 2024 жылғы сайлауда қолданылған жаңадан жасалған карта бойынша апелляциялық шағымдарға қатысты сот процестері әлі де жалғасуда.&lt;ref&gt;[https://wgxa.tv/news/state-news/georgias-redistricting-maps-return-to-court-challenging-voting-rights-protections-gerrymandering-legislative-congressional-brad-raffensperger Georgia’s redistricting maps return to court, challenging voting rights protections]&lt;/ref&gt;

[[Луизиана]]да талапкерлер қара нәсілділер басымдыққа ие екі сайлау округі бар жаңа картаны «нәсілдік джерримендеринг» деп мәлімдеді және [[АҚШ Жоғарғы Соты]] бұл іс бойынша дәлелдерді қайта қарауға бұйрық берді. Шешім 2026 жылдың көктеміне дейін қабылданбайды деп күтілуде, бұл картаны 2026 жылғы сайлауда сақтауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;[https://www.scotusblog.com/2025/06/supreme-court-punts-decision-on-louisianas-congressional-map-to-next-term/ Supreme Court punts decision on Louisiana’s congressional map to next term]&lt;/ref&gt;

[[Юта]] штатында партиялық джерримендеринг туралы іс Юта Жоғарғы Соты талапкерлердің жағына шыққаннан кейін штаттың аудандық сотында қаралуда; шешім 2025 жылдың қарашасына дейін шығарылады деп күтіледі.&lt;ref&gt;[https://www.abc4.com/news/politics/inside-utah-politics/judge-over-gerrymandering-case-against-utah-legislature-asks-for-clarification-over-tossing-maps/ Judge over gerrymandering case against Utah legislature asks for clarification over tossing maps]&lt;/ref&gt;

[[Висконсин]]де Жоғарғы Сот қазіргі штат картасына қарсы сот ісінде оны «заңсыз партиялық джерримендеринг» деп айыптады.&lt;ref&gt;[https://apnews.com/article/wisconsin-redistricting-congress-supreme-court-65f1b019febe9ca0d0db234b975b3445 Wisconsin Supreme Court refuses to hear challenges to the state’s congressional district boundaries]&lt;/ref&gt;

=== Сайлау округтерін кезектен тыс қайта бөлу ===
[[Техас губернаторларының тізімі|Техас губернаторы]] [[Грег Эбботт]] президент [[Дональд Трамп]]тың өтініші бойынша республикашылардың пайдасына тағы бес орын алу мақсатында сайлау округтерін қайта бөлу үшін [[Техас Легислатурасы|Легислатура]]ның арнайы сессиясын шақырды.&lt;ref&gt;[https://apnews.com/article/trump-republicans-congress-redistricting-gerrymandering-texas-cb63c6b0102bc45a11515c6b33efc697 Texas Republicans aim to redraw House districts at Trump’s urging, but there’s a risk]&lt;/ref&gt; Жоспар 2025 жылдың 30 шілдесінде жарияланды.&lt;ref&gt;[https://www.texastribune.org/2025/07/30/texas-redistricting-congressional-maps-house-republicans/ Texas House Republicans unveil new congressional map that looks to pick up five GOP seats]&lt;/ref&gt; 

Сол сияқты, [[Огайо]]да штат Конституциясына сәйкес жаңа карта қажет болды. Республикашылар бақылайтын Огайоның қайта бөлу комиссиясы 2025 жылдың 31 қазанында бірауыздан жаңа картаны мақұлдады. Бұл карта республикашылардың басымдығын қазіргі 10-5 арақатынасынан 12-3-ке дейін арттыруы мүмкін.&lt;ref&gt;[https://www.cincinnati.com/story/news/politics/2025/07/17/ohio-congressional-map-redistricting-gop-midterm-elections/84519300007/ Redistricting: Ohio must draw a new congressional map. Republicans hold all the cards]&lt;/ref&gt; 

[[Флорида губернаторы]] [[Рон Десантис]] штат картасын өзгертуге қызығушылық білдірді, сондай-ақ {{iw|Флорида Өкілдер палатасы|Флорида Өкілдер палатасы||Florida House of Representatives}} сайлау округтерін қайта бөлу жөніндегі арнайы комитет құрды.&lt;ref&gt;[https://www.tallahassee.com/story/news/local/state/2025/08/11/desantis-uthmeier-redistricting-census/85608955007/ Florida Gov. DeSantis says he’s ready for redistricting — with or without new census]&lt;/ref&gt; 

Республикашылар сондай-ақ [[Миссури (штат)|Миссури]] мен [[Индиана]]дағы сайлау округтерін қайта бөлу бойынша күш-жігерін арттырып, әр штаттағы демократтардың бір орнын нысанаға алды.&lt;ref&gt;[https://thehill.com/homenews/house/5427999-texas-republicans-redistricting-2026/ Here are the states to watch in the redistricting arms race]&lt;/ref&gt;

Сайлау округтерін қайта бөлу туралы келіссөздер [[Небраска]]да да жүргізілді.&lt;ref&gt;[https://nebraskaexaminer.com/2025/08/06/nebraska-might-join-national-wildfire-of-mid-decade-redistricting/ Nebraska might join national ‘wildfire’ of mid-decade redistricting]&lt;/ref&gt;

Алайда [[Нью-Гэмпшир губернаторы]] [[Келли Эйотт]] сайлау округтерінің шекараларын қайта бөлу мүмкіндігін жоққа шығарды.&lt;ref&gt;[https://www.politico.com/news/2025/08/08/kelly-ayotte-rules-out-redistricting-for-new-hampshire-00501207 Kelly Ayotte rules out redistricting for New Hampshire]&lt;/ref&gt;

Демократтар сайлау округтерін қайта құру әрекеттеріне қарсы тұратындарын айтып, «көк» штаттардағы сайлау округтерінің картасын өзгерту мүмкіндігі туралы мәлімдеді.

[[Калифорния]]да Техас жоспарына қарсы тұру үшін бес республикалық округті алып тастайтын карта жобасы дайындалды. Жаңа карта [[Калифорниядағы сайлау округтерін қайта бөлу (2025)|2025 жылғы 4 қарашада өткен референдум]]да мақұлданды.&lt;ref&gt;[https://www.politico.com/news/2025/08/04/california-fires-back-at-texas-redistricting-00493314 California moves to dismantle GOP map — and Trump’s grip]&lt;/ref&gt;

Демократ-губернаторлар — [[Иллинойс]] штатынан [[Джей Роберт Прицкер|Дж. Б. Прицкер]] мен [[Мэриленд]] штатынан [[Уэс Мур]] да өз штаттарының сайлау округтерін қайта бөлу мүмкіндігін сақтап қалды, дегенмен бұл жоспарлардың тиімділігі күмәнді, өйткені екеуі де қазірдің өзінде джерримендерингке салынған деп есептеледі.&lt;ref&gt;[https://www.dailyherald.com/20250809/illinois-state-politics/what-more-could-the-governor-do-illinois-lawmakers-doubt-states-districts-could-be-more-gerryma/ ‘What more could the governor do?’: Illinois lawmakers doubt state’s districts could be more gerrymandered]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.axios.com/local/chicago/2025/08/05/texas-illinois-pritzker-redistricting-abbott-democrats-republicans-trump Pritzker says redistricting Illinois could happen if Texas continues push]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.baltimoresun.com/2025/08/05/gov-wes-moore-considering-all-options-in-maryland-as-other-blue-states-fight-in-redistricting-war/ Gov. Wes Moore considering ‘all options’ in Maryland as other blue states fight in redistricting ‘war’]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gerrymander.princeton.edu/redistricting-report-card/ Redistricting Report Card]&lt;/ref&gt;

Сайлау округтерін қайта бөлу мәселесі [[Нью-Джерси]] мен [[Нью-Йорк]]те де қарастырылды. Алайда құқықтық және саяси мәселелер 2026 жылғы сайлауға дейін округтерді қайта бөлуді екіталай етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Andrew Stanton|title=New Jersey Governor Doesn’t Rule Out Redistricting That Could Target GOP|url=https://www.newsweek.com/phil-murphy-does-not-rule-out-new-jersey-redistricting-2102531|website=newsweek.com|date=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable defaultleft col4center col5center col6center col7center&quot;
|+2026 жылғы сайлау циклі қарсаңындағы Конгресс сайлау округтерін онжылдық арасында қайта бөлу
! rowspan=&quot;2&quot; |Штаты
! rowspan=&quot;2&quot; |Мәртебесі
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Ескертулері
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Дереккөзі
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |Партиялылықтағы өзгерістер
|-
!{{Abbr|Д|Демократиялық бағыттағы аймақтар|0}}
!{{Abbr|ВК|Бәсекелестік деңгейі жоғары орындар|0}}
!{{Abbr|Р|Республикалық бағыттағы аймақтар|0}}
|-
![[Арканзас]]
| data-sort-value=3 bgcolor=&quot;lightpink&quot; | Округтер картасы өзгеріссіз қалды
|Христиандық министрлік альянс Терстонға қарсы» ісінде талапкерлер расалық [[джерримендеринг]] орын алды деп мәлімдеді. Олардың пікірінше, [[Литл-Рок]] қаласының үш округке бөлінуі қара нәсілді сайлаушылардың дауыс беру құқығының төмендеуіне әкелген. Іс федералдық округтік сотта қаралып, судьялар алқасы бұл жағдайды расалық джерримендеринг емес деп танып, талап арызды қабылдамады.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title= District Court Rejects Federal Challenge to Arkansas Congressional Map: Eastern District of Arkansas Court Finds Lack of Evidence that Map is a Racial Gerrymander and is Racially Dilutive|work=Legal Defense Fund |date=2025-06-09 |url=https://www.naacpldf.org/press-release/district-court-rejects-federal-challenge-to-arkansas-congressional-map-eastern-district-of-arkansas-court-finds-lack-of-evidence-that-map-is-a-racial-gerrymander-and-is-racially-dilutive/}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=1 | {{өзгеріссіз}}
| data-sort-value=0 | {{өзгеріссіз}}
| data-sort-value=−1 | {{өзгеріссіз}}
|-
![[Калифорния]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; | [[Калифорниядағы сайлау округтерін қайта бөлу (2025)|Округтердің жаңа картасы қабылданды]]
|Техастағы округтерді республикашылдардың пайдасына қайта бөлу жағдайына жауап ретінде, Калифорния штаты бойынша өткен арнайы дауыс беруде сайлаушылар жаңа картаны мақұлдады; бұл дауыс беру демократтардың пайдасына сайлау округтерін кезектен тыс қайта бөлуге уақытша рұқсат берді. Штат Конституциясы Калифорния штатының заң шығарушы жиналысына сайлау округтерінің шекараларын анықтауға тыйым салады, сондықтан карта референдумға шығарылды. Оны заң шығарушы жиналыстың үштен екі бөлігі және штат сайлаушыларының 64%-дан астамы қолдап, мақұлдады.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-08-04 |title=California moves to dismantle GOP map — and Trump’s grip |url=https://www.politico.com/news/2025/08/04/california-fires-back-at-texas-redistricting-00493314 |accessdate=2025-08-09 |website=POLITICO}}&lt;/ref&gt;
| {{өсім}}4
| {{құлдырау}}3
| {{құлдырау}}1
|-
![[Флорида]]
| data-sort-value=3 bgcolor=&quot;lightpink&quot; | Округтер картасы өзгеріссіз қалды
|2023 жылдың қыркүйегінде штаттың округтік судьясы штаттың заң шығарушы органы қабылдаған карта қара нәсілді сайлаушыларды кемсітеді деп шешті, өйткені ол бұрынғы қара нәсілділер басымдыққа ие 5-ші округті қайта құрып, оларды көпшілік дауыс құқығынан айырды. Флорида бұл шешімге шағымданды және карта апелляциялық сотпен қалпына келтірілді. 2025 жылдың 17 шілдесінде Флорида Жоғарғы Соты бес те бір дауыспен қолданыстағы картаны сақтауға шешім қабылдады; сот қара нәсілділер үшін көпшілік округті құру федералдық «Тең қорғау туралы» ережені бұзады деп шешті.
|&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Crowder |first1=Valerie |title=Protections for minority voters are at the center of a Florida redistricting case |url=https://www.npr.org/2024/09/11/nx-s1-5106385/florida-redistricting-case-fair-districts |publisher=[[NPR]] |accessdate=2024-12-23 |date=2024-09-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cohn |first=Courtney |title=Redistricting Cases that Could Impact the 2026 Midterms |date=2024-12-16 |url=https://www.democracydocket.com/analysis/redistricting-cases-that-could-impact-the-2026-midterms/ |website=Democracy Docket}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rohrer |first1=Gray |title=Florida Supreme Court upholds DeSantis-backed congressional district maps |url=https://www.tallahassee.com/story/news/local/state/2025/07/17/florida-supreme-court-redistricting/85256877007/ |accessdate=2025-07-17 |work=Tallahassee Democrat |date=2025-07-17}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=1 | {{өзгеріссіз}}
| data-sort-value=0 | {{өзгеріссіз}}
| data-sort-value=−1 | {{өзгеріссіз}}
|-
![[Джорджия]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightyellow&quot; | Сот талқылауын күту барысында
|2023 жылдың 26 қазанында федералды округ судьясы Джорджия округтері нәсілдік джерримендерден өтті деп шешті және қара халық басым болатын қосымша округпен жаңа карта жасауды бұйырды. 2024 жылғы сайлау үшін жаңа карта жасалды, бірақ оған 2025 жылдың 15 мамырында тараптардың дәлелдерін қараған АҚШ-тың он бірінші округтік апелляциялық сотына шағым түсірілді.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=Pendergrass v. Raffensperger |url=https://thearp.org/litigation/pendergrass-v-raffensperger/ |accessdate=2024-12-22 |website=The American Redistricting Project}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;3&quot; {{TBA}}
|-
![[Индиана]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightyellow&quot; | Заңнамалық шараларды күту барысында
|Губернатор [[Майкл Браун (саясаткер)|Майкл Браун]] штаттың заң шығарушы органы сайлау округтерінің шекараларын республикашылдардың пайдасына өзгертуге, сондай-ақ салықтар сияқты штаттың басқа да мәселелеріне арналған арнайы сессияға жиналатынын мәлімдеді.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Braun confirms special session surrounding redistricting, tax issue |url=https://fox59.com/indianapolitics/braun-confirms-special-session-surrounding-redistricting-tax-issue-to-begin-on-nov-3/}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;3&quot; {{TBA}}
|-
![[Луизиана]]
| data-sort-value=3 bgcolor=&quot;lightyellow&quot; | Сот талқылауын күту барысында
|[[АҚШ Жоғарғы Соты]] Луизиананың 2024 жылы жасалған округтерінің жаңа картасына қарсы уәждерді қарастырды. Бұл карта қара нәсілді халық басым болатын тағы бір округті құрды, ал «афроамерикандық емес сайлаушылар» тобы бұл картаны расалық джерримендеринг ретінде даулап жатыр. Жоғарғы Сот іс бойынша уәждерді қайта қарауды бұйырды және жақын арада шешім шығарады деп күтілуде, бұл қолданыстағы округтер картасын 2026 жылғы сайлауға дейін күшінде қалдырады.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Howe |first=Amy |date=2025-06-27 |title=Supreme Court punts decision on Louisiana's congressional map to next term |url=https://www.scotusblog.com/2025/06/supreme-court-punts-decision-on-louisianas-congressional-map-to-next-term/ |accessdate=2025-07-23 |website=SCOTUSblog |lang=en-US}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;3&quot; {{TBA}}
|-
![[Мэриленд]]
| data-sort-value=3 bgcolor=&quot;lightyellow&quot; | Сот талқылауын күту барысында
|2025 жылғы 4 қарашада губернатор Уэс Мур Сайлау округтерінің шекараларын қайта бөлу жөніндегі Консультативтік комиссия құрылғанын жариялады. Бұл комиссия округтердің бірін барынша «көгілдір» (демократиялық) ету мақсатында олардың шекараларын қайта бөлу процесін бастады. Бұл жоспар штаттың Өкілдер палатасының спикері Адриенн Джонстың қолдауына ие болғанымен, штат Сенатының төрағасы Билл Фергюсон тарапынан қарсылыққа тап болды.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sears |first=Bryan P. |date=2025-11-04 |title=Moore forges ahead with redistricting effort, announcing advisory commission |url=https://marylandmatters.org/2025/11/04/moore-forges-ahead-with-redistricting-effort-announcing-advisory-commission/ |accessdate=2025-11-04 |website=Maryland Matters |lang=en-US}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;3&quot; {{TBA}}
|-
![[Миссури (штат)|Миссури]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; | Округтердің жаңа картасы қабылданды
|Миссури штатының заң шығарушы жиналысы 5-округте республикашылдар үшін жаңа қауіпсіз орын қарастырылған картаны бекітті, ал губернатор Майк Кихо заңға 2025 жылғы 28 қыркүйекте қол қойды. Егер жеткілікті қол жиналса, карталар референдум арқылы бұғатталуы мүмкін.
|&lt;ref&gt;[https://www.stlpr.org/government-politics-issues/2025-09-12/missouri-senate-passes-redistricting-and-initiative-petition-plans-voters-may-get-final-say Missouri Senate passes redistricting and initiative petition plans — voters may get final say]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.komu.com/news/state/gov-mike-kehoe-signs-gerrymandered-congressional-map-into-law/article_fdc64bd2-0dac-4daf-8000-ec599620b4f8.html Gov. Mike Kehoe signs gerrymandered congressional map into law]&lt;/ref&gt;
| {{құлдырау}}1
| {{құлдырау}}1
| {{өсім}}2
|-
![[Солтүстік Каролина]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; | Округтердің жаңа картасы қабылданды
|Солтүстік Каролина Өкілдер палатасының спикері Дестин Холл мен Сенат көшбасшысы Фил Бергер жаңа сайлау округтері бойынша дауыс беру қарсаңында бірлескен мәлімдеме жасады. 2025 жылғы 21 қазанда штат Сенаты бәсекелі 1-ші сайлау округін республикашылдарға қолайлырақ еткен жаңа карта туралы заң жобасын қабылдады. Штаттың Өкілдер палатасы оны келесі күні мақұлдады. Губернатор Джош Стайнның бұл картаға вето қоюға құқығы болмады.
|&lt;ref&gt;[https://wtop.com/national/2025/10/north-carolina-gop-announce-plans-to-vote-on-new-house-map-amid-nationwide-redistricting-battle/ North Carolina GOP announce plans to vote on new House map amid nationwide redistricting battle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251110100727/https://wtop.com/national/2025/10/north-carolina-gop-announce-plans-to-vote-on-new-house-map-amid-nationwide-redistricting-battle/ |date=2025-11-10 }}&lt;/ref&gt;
| {{өзгеріссіз}}
| {{құлдырау}}1
| {{өсім}}1
|-
![[Нью-Йорк]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightyellow&quot; | Сот талқылауын күту барысында
|Нью-Йорктің 11-округінің сайлаушылары 2025 жылғы 28 қазанда талап арыз беріп, [[Статен-Айленд]]те орналасқан сайлау округі ондағы қара нәсілді және латиноамерикандық сайлаушылардың өкілеттігін заңсыз шектейді деп мәлімдеді.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=DeJesus |first=Jaime |date=2025-10-28 |title=Lawsuit seeks to redraw Congressional District 11 map, U.S. Rep. Malliotakis responds |url=https://brooklynreporter.com/2025/10/lawsuit-seeks-to-redraw-congressional-district-11-map-u-s-rep-malliotakis-responds/ |accessdate=2025-10-30 |website=The Brooklyn Home Reporter |lang=en-US}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;3&quot; {{TBA}}
|-
![[Огайо]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; | Округтердің жаңа картасы қабылданды
|2018 жылы Огайо сайлаушылары Конституцияға түзетулер енгізіп, жаңа округ картасы бойынша штаттың заң шығарушы органында республикашылдар мен демократтардың бірлесіп дауыс беруін талап ететін процедураны белгіледі. Алайда, 2020 жылғы сайлау округтерін қайта бөлу циклі кезінде демократтар республикашылдардың ұсынысын қолдамады, бұл 2025 жылы жаңа карта жасау қажеттілігіне әкелді. 2025 жылдың 31 қазанында Огайоның сайлау округтерін қайта бөлу жөніндегі комиссиясы жаңа картаны бірауыздан қабылдады. Жаңа карта 1-округті бәсекеге қабілетті, 9-округті республикашыл, ал 13-округті демократиялық етеді.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-31 |title=Ohio lawmakers pass new congressional map after reaching an unexpected deal |url=https://www.nbcnews.com/politics/elections/ohio-lawmakers-unexpected-deal-new-congressional-map-rcna240741 |accessdate=2025-10-31 |website=NBC News |lang=en-US}}&lt;/ref&gt;
| {{өзгеріссіз}}
| {{құлдырау}}2
| {{өсім}}2
|-
![[Оңтүстік Каролина]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightpink&quot; | Округтер картасы өзгеріссіз қалды
|Әйел сайлаушылар лигасы Александрға қарсы» ісінде Оңтүстік Каролина Жоғарғы соты 2025 жылғы маусымда округтер картасы штат конституциясын бұзатын заңсыз партиялық [[джерримендеринг]] болып табылатыны туралы уәждерді тыңдады. 2025 жылғы 17 қыркүйекте сот АҚШ Жоғарғы сотының 2019 жылғы «Ручо Ортақ іске қарсы» шешіміне бірнеше рет сілтеме жасай отырып, партиялық джерримендеринг штат конституциясын бұзу болып табылмайды деген шешім шығарды және қолданыстағы картаны күшінде қалдырды
|&lt;ref&gt;[https://abcnews4.com/news/local/aclu-gerrymandering-case-headed-for-oral-arguments-with-sc-supreme-court-tuesday-wciv-abc-news-4-charleston-sc-south-carolina-league-of-women-voters-of-south-carolina-v-alexander-nancy-mace-james-jim-clyburn-sc01-sc06-district-1-district-6-congress ACLU gerrymandering case headed for oral arguments with SC Supreme Court Tuesday]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wspa.com/news/state-news/state-supreme-court-rules-partisan-gerrymandering-constitutional/ State Supreme Court rules partisan gerrymandering constitutional]&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=1 | {{өзгеріссіз}}
| data-sort-value=0 | {{өзгеріссіз}}
| data-sort-value=−1 | {{өзгеріссіз}}
|-
![[Техас]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |  [[Перераспределение избирательных округов в Техасе (2025)|Принята новая карта округов]]
|2025 жылдың басында Трамп әкімшілігі Техас өкілдеріне сайлау округтерін қайта бөлуді табанды түрде ұсынғаны туралы хабарлар тарады. Бұдан кейін Техас республикашылдарының Конгрестегі делегациясы республикашылдар үшін қосымша орындарды қамтамасыз ету мақсатында сайлау округтерін қайта бөлуді талқылау үшін кездесу өткізді. 9 шілдеде губернатор [[Грег Эбботт]] осы айдың соңында өтуі тиіс арнайы сессияның заңнамалық басымдықтарының қатарына республикашылдар үшін бес жаңа орын құру мақсатында сайлау округтерін қайта бөлуді ресми түрде қосты. Техас Өкілдер палатасындағы демократтар ереуіл ұйымдастырғаннан кейін, 23 тамызда заң шығарушы орган жаңа карталарды қабылдады, ал 29 тамызда Эбботт оларға қол қойды.
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.texastribune.org/2025/06/09/texas-redistricting-congress-house-republicans-midterms/|title=Texas' GOP congressional delegation meets to discuss redrawing districts ahead of midterms|date=2025-06-09|accessdate=2025-07-16|work=Texas Tribune|author=Dahlkamp, Owen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Goodman | first1=J. David | last2=Goldmacher | first2=Shane | title=Abbott Asks Lawmakers to Redraw Texas' Congressional Maps in Special Session | work=The New York Times | date=2025-07-09 | url=https://www.nytimes.com/2025/07/09/us/texas-congressional-resdistricting-maps.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Playbook PM: Redistricting ruffles the 2026 race | website=[[Politico]] | date=2025-07-15 | url=https://www.politico.com/newsletters/playbook-pm/2025/07/15/redistricting-ruffles-the-2026-race-00132333 }}&lt;/ref&gt;
| {{құлдырау}}3
| {{құлдырау}}2
| {{өсім}}5
|-
![[Юта]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightyellow&quot; | Жаңа картаны күту барысында
|2023 жылдың шілдесінде Юта штатының Жоғарғы соты «Әйел сайлаушылар лигасы Юта штатының Легислатурасына қарсы» ісін қарады. Бұл істе Юта штатының Легислатурасы [[Солт-Лейк (округ)|Солт-Лейк]] округінің сайлаушыларын штаттың барлық төрт округіне бөліп тастау арқылы джерримендерингке қарсы азаматтар қабылдаған ұсынысты бұзды деп айыпталды. Іс штаттың округтік сотына қайтарылып, онда 2025 жылдың 31 қаңтарында тыңдау өтті. 25 тамызда Әйел сайлаушылар лигасының пайдасына шешім шығарылды және Заң шығарушы жиналыс жаңа карталарды 24 қыркүйекке дейін дайындап, қарашаға қарай бекітеді деп күтілуде
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vandenack |first=Tim |title=Plaintiffs in redistricting case seek new House district maps for 2026 Utah election |url=https://www.ksl.com/article/51114531/plaintiffs-in-redistricting-case-seek-new-house-district-maps-for-2026-utah-election |date=2024-08-30 |accessdate=2024-12-04 |website=Deseret Digital Media |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;3&quot; {{TBA}}
|-
![[Вирджиния]]
| data-sort-value=1 bgcolor=&quot;lightyellow&quot; | Заңнамалық шараларды күту барысында
|Штаттың Демократиялық партиядан сайланған заң шығарушылары 2026 жылғы сайлауға дейін округтердің жаңа картасын жасау мақсатында штат конституциясына түзетулер енгізу жоспарын жариялады, бұл демократтарға тағы 3-4 орын алуға мүмкіндік береді.
|&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2025-10-23 |title=Virginia Democrats Plan to Redraw House Maps in Redistricting Push |url=https://www.nytimes.com/2025/10/23/us/politics/virginia-democrats-redistrict.html |accessdate=2025-10-23 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;3&quot; {{TBA}}
|-
![[Висконсин]]
| data-sort-value=3 bgcolor=&quot;lightyellow&quot; | Сот талқылауын күту барысында
|2025 жылғы 22 шілдеде екі либералдық заң фирмасы Висконсиннің округтік сотына сайлау округтері картасының конституцияға сәйкестігін қарауды сұрап, талап арыз түсірді. 25 қыркүйекте Висконсин Жоғарғы соты бұл талап арызды қарастырып, әр тараптан сот ісін жалғастырудың орындылығына қатысты түсініктеме беруді сұрады.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-22 |title=New Lawsuit Alleges Wisconsin's Congressional Map Violates State Constitution |url=https://www.democracydocket.com/news-alerts/wisconsin-congressional-map-discriminates-democrats-unconstitutional-lawsuit/ |accessdate=2025-10-01 |website=Democracy Docket |lang=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kremer |first=Rich |date=2025-09-25 |title=Wisconsin Supreme Court orders legal briefs in 2 congressional map challenges |url=https://www.wpr.org/news/wisconsin-supreme-court-orders-legal-briefs-in-2-congressional-map-challenges |access-date=2025-10-01 |website=WPR |lang=en-US}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;3&quot; {{TBA}}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |Изменения на {{date|Format=MDY}}
| data-sort-value=1 | {{өзгеріссіз}}
| data-sort-value=0 | {{құлдырау}}9
| data-sort-value=−1 | {{өсім}}9
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ Сенатына сайлау (2026)]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ-тағы 2026 жылғы сайлау]]
[[Санат:АҚШ Өкілдер палатасына сайлау]]
[[Санат:3 қарашадағы оқиғалар]]</text>
      <sha1>fd9aw7enm55kz4kr0r03gj7q4hxeqi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глэдвин Джебб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779780</id>
    <revision>
      <id>3628319</id>
      <parentid>3594893</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегерлері|Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4572" sha1="ova2orfwqz01s5c4ly1z8ah810x3l61" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Мемлекеттік қызмет
|қызметі=Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (уақытша)
|шынайы атауы={{lang|en|Acting Secretary-General of the United Nations}}
|эмблема=Emblem of the United Nations.svg
|эмблеманың аты=БҰҰ эмблемасы
|қазіргі=[[Глэдвин Джебб]]
|басшылық етеді=БҰҰ Секретариаты
|біріншісі=[[Глэдвин Джебб]]
|пайда болды=1945
}}
'''Глэдвин Джебб''' ({{lang|en|Gladwyn Jebb}}) — британ дипломаты, Біріккен Ұлттар Ұйымының алғашқы уақытша Бас хатшысы (1945–1946).

== Өмірбаяны ==
Глэдвин Джебб ХХ ғасырдың басында Ұлыбританияның саяси элитасына жататын отбасында дүниеге келген. Әкесі жағынан атасы әскери инженер болған және 1812–1815 жылдардағы ағылшын-американ соғысына қатысқан. Анасы жағынан ол Ұлыбританияның пэры — виконт Мелвиллдің туысы болған.

Джебб беделді [[Итон колледжі]] мен [[Оксфорд университеті]]нде білім алып, тарих мамандығы бойынша оқыды. 1924 жылдан бастап дипломатиялық қызметте болды. Алғашқы қызметтері Иранда (Каджарлар және Пехлевилер кезеңі), кейін Италияда (Бенито Муссолини тұсында) өтті. Кейін Вестминстерде Ұлыбританияның дипломатиялық қызметінің басшысының жеке хатшысы қызметін атқарды.

== Қызметі ==
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джебб Ұлыбританияның арнайы қызметі — Арнайы операциялар басқармасында (SOE) жұмыс істеді. Кейін азаматтық қызметке қайта оралып, Форин-офисте, Қазынашылықта және Экономикалық соғыс министрлігінде түрлі лауазымдар атқарды.

Ол [[Тегеран конференциясы|Тегеран]], [[Ялта конференциясы|Ялта]] және [[Потсдам конференциясы|Потсдам]] конференцияларына қатысқан.

== БҰҰ-дағы қызметі ==

* Глэдвин Джебб Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға қатысқан тұлғалардың бірі болды.
* 1945 жылғы қазаннан 1946 жылғы ақпанға дейін БҰҰ-ның уақытша Бас хатшысы қызметін атқарды.
* БҰҰ-ны жоспарлау кезеңінен нақты жұмыс істеу кезеңіне көшіру
* Дайындық комиссиясын басқару
* Алғашқы институционалдық құрылымды қалыптастыру

=== Негізгі оқиғалар ===

* БҰҰ-ның құрылу кезеңі (1945)
* Бас Ассамблеяның алғашқы сессиясына дайындық (1946)
* Ұйымның әкімшілік негізін қалыптастыру

== Кейінгі қызметі ==

* Ұлыбританияның БҰҰ жанындағы өкілі болды Франциядағы елші қызметін атқарды
* Ол рыцарь атағын алып, кейін барон титулына ие болды және Ұлыбританияның [[Лордтар палатасы]]нда өмірінің соңына дейін қызмет етті.

== Қызықты дерек ==
Глэдвин Джебб — БҰҰ Бас хатшысы қызметін атқарған Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі елінен шыққан жалғыз тұлға.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]]
[[Санат:Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегерлері]]</text>
      <sha1>ova2orfwqz01s5c4ly1z8ah810x3l61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628320</id>
      <parentid>3628319</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Оксфорд университеті түлектері|Оксфорд университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="06pxgksu3apsctg3uzjr2bp3bc3nli5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Мемлекеттік қызмет
|қызметі=Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (уақытша)
|шынайы атауы={{lang|en|Acting Secretary-General of the United Nations}}
|эмблема=Emblem of the United Nations.svg
|эмблеманың аты=БҰҰ эмблемасы
|қазіргі=[[Глэдвин Джебб]]
|басшылық етеді=БҰҰ Секретариаты
|біріншісі=[[Глэдвин Джебб]]
|пайда болды=1945
}}
'''Глэдвин Джебб''' ({{lang|en|Gladwyn Jebb}}) — британ дипломаты, Біріккен Ұлттар Ұйымының алғашқы уақытша Бас хатшысы (1945–1946).

== Өмірбаяны ==
Глэдвин Джебб ХХ ғасырдың басында Ұлыбританияның саяси элитасына жататын отбасында дүниеге келген. Әкесі жағынан атасы әскери инженер болған және 1812–1815 жылдардағы ағылшын-американ соғысына қатысқан. Анасы жағынан ол Ұлыбританияның пэры — виконт Мелвиллдің туысы болған.

Джебб беделді [[Итон колледжі]] мен [[Оксфорд университеті]]нде білім алып, тарих мамандығы бойынша оқыды. 1924 жылдан бастап дипломатиялық қызметте болды. Алғашқы қызметтері Иранда (Каджарлар және Пехлевилер кезеңі), кейін Италияда (Бенито Муссолини тұсында) өтті. Кейін Вестминстерде Ұлыбританияның дипломатиялық қызметінің басшысының жеке хатшысы қызметін атқарды.

== Қызметі ==
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джебб Ұлыбританияның арнайы қызметі — Арнайы операциялар басқармасында (SOE) жұмыс істеді. Кейін азаматтық қызметке қайта оралып, Форин-офисте, Қазынашылықта және Экономикалық соғыс министрлігінде түрлі лауазымдар атқарды.

Ол [[Тегеран конференциясы|Тегеран]], [[Ялта конференциясы|Ялта]] және [[Потсдам конференциясы|Потсдам]] конференцияларына қатысқан.

== БҰҰ-дағы қызметі ==

* Глэдвин Джебб Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға қатысқан тұлғалардың бірі болды.
* 1945 жылғы қазаннан 1946 жылғы ақпанға дейін БҰҰ-ның уақытша Бас хатшысы қызметін атқарды.
* БҰҰ-ны жоспарлау кезеңінен нақты жұмыс істеу кезеңіне көшіру
* Дайындық комиссиясын басқару
* Алғашқы институционалдық құрылымды қалыптастыру

=== Негізгі оқиғалар ===

* БҰҰ-ның құрылу кезеңі (1945)
* Бас Ассамблеяның алғашқы сессиясына дайындық (1946)
* Ұйымның әкімшілік негізін қалыптастыру

== Кейінгі қызметі ==

* Ұлыбританияның БҰҰ жанындағы өкілі болды Франциядағы елші қызметін атқарды
* Ол рыцарь атағын алып, кейін барон титулына ие болды және Ұлыбританияның [[Лордтар палатасы]]нда өмірінің соңына дейін қызмет етті.

== Қызықты дерек ==
Глэдвин Джебб — БҰҰ Бас хатшысы қызметін атқарған Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі елінен шыққан жалғыз тұлға.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]]
[[Санат:Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегерлері]]
[[Санат:Оксфорд университеті түлектері]]</text>
      <sha1>06pxgksu3apsctg3uzjr2bp3bc3nli5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628321</id>
      <parentid>3628320</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері|Ұлыбритания саясаткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4711" sha1="mp2fzjlgyf3h7j3zpr0dhmlekj8uuos" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Мемлекеттік қызмет
|қызметі=Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (уақытша)
|шынайы атауы={{lang|en|Acting Secretary-General of the United Nations}}
|эмблема=Emblem of the United Nations.svg
|эмблеманың аты=БҰҰ эмблемасы
|қазіргі=[[Глэдвин Джебб]]
|басшылық етеді=БҰҰ Секретариаты
|біріншісі=[[Глэдвин Джебб]]
|пайда болды=1945
}}
'''Глэдвин Джебб''' ({{lang|en|Gladwyn Jebb}}) — британ дипломаты, Біріккен Ұлттар Ұйымының алғашқы уақытша Бас хатшысы (1945–1946).

== Өмірбаяны ==
Глэдвин Джебб ХХ ғасырдың басында Ұлыбританияның саяси элитасына жататын отбасында дүниеге келген. Әкесі жағынан атасы әскери инженер болған және 1812–1815 жылдардағы ағылшын-американ соғысына қатысқан. Анасы жағынан ол Ұлыбританияның пэры — виконт Мелвиллдің туысы болған.

Джебб беделді [[Итон колледжі]] мен [[Оксфорд университеті]]нде білім алып, тарих мамандығы бойынша оқыды. 1924 жылдан бастап дипломатиялық қызметте болды. Алғашқы қызметтері Иранда (Каджарлар және Пехлевилер кезеңі), кейін Италияда (Бенито Муссолини тұсында) өтті. Кейін Вестминстерде Ұлыбританияның дипломатиялық қызметінің басшысының жеке хатшысы қызметін атқарды.

== Қызметі ==
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джебб Ұлыбританияның арнайы қызметі — Арнайы операциялар басқармасында (SOE) жұмыс істеді. Кейін азаматтық қызметке қайта оралып, Форин-офисте, Қазынашылықта және Экономикалық соғыс министрлігінде түрлі лауазымдар атқарды.

Ол [[Тегеран конференциясы|Тегеран]], [[Ялта конференциясы|Ялта]] және [[Потсдам конференциясы|Потсдам]] конференцияларына қатысқан.

== БҰҰ-дағы қызметі ==

* Глэдвин Джебб Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға қатысқан тұлғалардың бірі болды.
* 1945 жылғы қазаннан 1946 жылғы ақпанға дейін БҰҰ-ның уақытша Бас хатшысы қызметін атқарды.
* БҰҰ-ны жоспарлау кезеңінен нақты жұмыс істеу кезеңіне көшіру
* Дайындық комиссиясын басқару
* Алғашқы институционалдық құрылымды қалыптастыру

=== Негізгі оқиғалар ===

* БҰҰ-ның құрылу кезеңі (1945)
* Бас Ассамблеяның алғашқы сессиясына дайындық (1946)
* Ұйымның әкімшілік негізін қалыптастыру

== Кейінгі қызметі ==

* Ұлыбританияның БҰҰ жанындағы өкілі болды Франциядағы елші қызметін атқарды
* Ол рыцарь атағын алып, кейін барон титулына ие болды және Ұлыбританияның [[Лордтар палатасы]]нда өмірінің соңына дейін қызмет етті.

== Қызықты дерек ==
Глэдвин Джебб — БҰҰ Бас хатшысы қызметін атқарған Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі елінен шыққан жалғыз тұлға.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]]
[[Санат:Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегерлері]]
[[Санат:Оксфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]]</text>
      <sha1>mp2fzjlgyf3h7j3zpr0dhmlekj8uuos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курт Вальдхайм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779782</id>
    <revision>
      <id>3628251</id>
      <parentid>3600103</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <origin>3628251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5275" sha1="50eexbc35h7f9sgu5ibq3twgexuodo8" xml:space="preserve">[[Сурет:Kurt Waldheim UN.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                  = халықаралық
| Қазақша есімі        = Курт Вальдхайм
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Kurt Josef Waldheim}}
| Суреті               = Kurt Waldheim.jpg
| Титулы               = [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]]
| Ту                   = Flag of the United Nations.svg
| Ту2                  = UN emblem blue.svg
| Реті                 = 4
| Басқара бастады      = [[1972 жыл]]
| Басқаруын аяқтады    = [[1981 жыл]]
| Ізашары              = [[У Тан]]
| Ізбасары             = [[Хавьер Перес де Куэльяр]]
| Туған жері           = [[Австрия]]
| Партиясы             = Австрия халық партиясы
| Білімі               = [[Вена университеті]]
}}

‘’‘Курт Вальдхайм’’’ ({{lang-de|Kurt Waldheim}}) — австриялық дипломат және саясаткер, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (1972–1981).

== Өмірбаяны ==
Курт Йозеф Вальдхайм Вена маңындағы Санкт-Андре-Вёдерн қаласында дүниеге келген. Алғашында медицинаға қызыққанымен, кейін заң және дипломатия саласын таңдады. Оның отбасы аншлюсқа қарсы болған, әкесі гестапо тарапынан қамауға алынған.

1941 жылы әскерге шақырылып, Югославия мен Грекияда қызмет етті. 1945 жылы британ әскеріне тұтқынға түсті. Соғыстан кейін Вена университетін тәмамдап, дипломатиялық қызметке кірісті. Париждегі елшілікте жұмыс істеп, 1956 жылы Канадаға елші болып тағайындалды.

1964 жылы Австрияның БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі болды. 1968 жылы сыртқы істер министрі қызметін атқарды. 1970 жылы үкіметтен кеткенімен, қайтадан БҰҰ жанындағы өкіл қызметіне оралды. 1971 жылы Австрия президенттігіне үміткер болып, бірақ сайлауда жеңіліс тапты.

== Жеке өмірі ==
1944 жылы Элизабет Вальдхайммен, қыз кезіндегі тегі Ритчел, некеге тұрды. Ерлі-зайыптылардың Лизелотте мен Криста атты екі қызы және Герхард атты ұлы дүниеге келді. Криста Вальдхайм-Карас австриялық [[саясаткер]] әрі Еуропалық парламенттің [[депутат|депутаты]] [[Отмар Карас|Отмар Карасқа]] тұрмысқа шыққан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet|author=|date=|website=www.oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt;

== БҰҰ-дағы қызметі ==
1972 жылы БҰҰ Бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасы бастапқыда Қытай тарапынан ветоға ұшырағанымен, кейін қолдау тауып, қызметке кірісті.

=== Негізгі оқиғалар ===

* Қоршаған орта жөніндегі Стокгольм конференциясы (1972)
* «Вояджер» ғарыш аппараттарының алтын пластинкаларына үндеу (1977)
* КХДР-ға сапар — алғашқы БҰҰ Бас хатшысы ретінде (1979)
* Ирандағы америкалық тұтқындар дағдарысы бойынша келіссөздер (1979–1981)
* Камбоджаға көмек көрсету акцияларын ұйымдастыру

=== Институционалдық даму ===

* UNCTAD үшінші сессиясы (1974)
* БҰҰ Азық-түлік кеңесінің құрылуы (1974)
* Әйелдер құқығы жөніндегі конференция (1975)

== Қызметтен кетуі ==
Үшінші мерзімге үміткер болғанымен, Қытай оның кандидатурасына вето қойды. Ұзақ келіссөздерден кейін ол кандидатурасын қайтарып алды.

== Кейінгі қызметі ==
Кейін Австрия президенті қызметіне сайланды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]]</text>
      <sha1>50eexbc35h7f9sgu5ibq3twgexuodo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628254</id>
      <parentid>3628251</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Омейядтар орденінің иегерлері|Омейядтар орденінің иегерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5347" sha1="btzkh5aata3vem8dbwr99xz4ywo8ouk" xml:space="preserve">[[Сурет:Kurt Waldheim UN.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                  = халықаралық
| Қазақша есімі        = Курт Вальдхайм
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Kurt Josef Waldheim}}
| Суреті               = Kurt Waldheim.jpg
| Титулы               = [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]]
| Ту                   = Flag of the United Nations.svg
| Ту2                  = UN emblem blue.svg
| Реті                 = 4
| Басқара бастады      = [[1972 жыл]]
| Басқаруын аяқтады    = [[1981 жыл]]
| Ізашары              = [[У Тан]]
| Ізбасары             = [[Хавьер Перес де Куэльяр]]
| Туған жері           = [[Австрия]]
| Партиясы             = Австрия халық партиясы
| Білімі               = [[Вена университеті]]
}}

‘’‘Курт Вальдхайм’’’ ({{lang-de|Kurt Waldheim}}) — австриялық дипломат және саясаткер, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (1972–1981).

== Өмірбаяны ==
Курт Йозеф Вальдхайм Вена маңындағы Санкт-Андре-Вёдерн қаласында дүниеге келген. Алғашында медицинаға қызыққанымен, кейін заң және дипломатия саласын таңдады. Оның отбасы аншлюсқа қарсы болған, әкесі гестапо тарапынан қамауға алынған.

1941 жылы әскерге шақырылып, Югославия мен Грекияда қызмет етті. 1945 жылы британ әскеріне тұтқынға түсті. Соғыстан кейін Вена университетін тәмамдап, дипломатиялық қызметке кірісті. Париждегі елшілікте жұмыс істеп, 1956 жылы Канадаға елші болып тағайындалды.

1964 жылы Австрияның БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі болды. 1968 жылы сыртқы істер министрі қызметін атқарды. 1970 жылы үкіметтен кеткенімен, қайтадан БҰҰ жанындағы өкіл қызметіне оралды. 1971 жылы Австрия президенттігіне үміткер болып, бірақ сайлауда жеңіліс тапты.

== Жеке өмірі ==
1944 жылы Элизабет Вальдхайммен, қыз кезіндегі тегі Ритчел, некеге тұрды. Ерлі-зайыптылардың Лизелотте мен Криста атты екі қызы және Герхард атты ұлы дүниеге келді. Криста Вальдхайм-Карас австриялық [[саясаткер]] әрі Еуропалық парламенттің [[депутат|депутаты]] [[Отмар Карас|Отмар Карасқа]] тұрмысқа шыққан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet|author=|date=|website=www.oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt;

== БҰҰ-дағы қызметі ==
1972 жылы БҰҰ Бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасы бастапқыда Қытай тарапынан ветоға ұшырағанымен, кейін қолдау тауып, қызметке кірісті.

=== Негізгі оқиғалар ===

* Қоршаған орта жөніндегі Стокгольм конференциясы (1972)
* «Вояджер» ғарыш аппараттарының алтын пластинкаларына үндеу (1977)
* КХДР-ға сапар — алғашқы БҰҰ Бас хатшысы ретінде (1979)
* Ирандағы америкалық тұтқындар дағдарысы бойынша келіссөздер (1979–1981)
* Камбоджаға көмек көрсету акцияларын ұйымдастыру

=== Институционалдық даму ===

* UNCTAD үшінші сессиясы (1974)
* БҰҰ Азық-түлік кеңесінің құрылуы (1974)
* Әйелдер құқығы жөніндегі конференция (1975)

== Қызметтен кетуі ==
Үшінші мерзімге үміткер болғанымен, Қытай оның кандидатурасына вето қойды. Ұзақ келіссөздерден кейін ол кандидатурасын қайтарып алды.

== Кейінгі қызметі ==
Кейін Австрия президенті қызметіне сайланды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]]
[[Санат:Омейядтар орденінің иегерлері]]</text>
      <sha1>btzkh5aata3vem8dbwr99xz4ywo8ouk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628256</id>
      <parentid>3628254</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5302" sha1="2s59vrakpgltnanje3ic55qxjk074sa" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                  = халықаралық
| Қазақша есімі        = Курт Вальдхайм
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Kurt Josef Waldheim}}
| Суреті               = Kurt Waldheim UN.jpg
| Титулы               = [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]]
| Ту                   = Flag of the United Nations.svg
| Ту2                  = UN emblem blue.svg
| Реті                 = 4
| Басқара бастады      = [[1972 жыл]]
| Басқаруын аяқтады    = [[1981 жыл]]
| Ізашары              = [[У Тан]]
| Ізбасары             = [[Хавьер Перес де Куэльяр]]
| Туған жері           = [[Австрия]]
| Партиясы             = Австрия халық партиясы
| Білімі               = [[Вена университеті]]
}}

‘’‘Курт Вальдхайм’’’ ({{lang-de|Kurt Waldheim}}) — австриялық дипломат және саясаткер, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (1972–1981).

== Өмірбаяны ==
Курт Йозеф Вальдхайм Вена маңындағы Санкт-Андре-Вёдерн қаласында дүниеге келген. Алғашында медицинаға қызыққанымен, кейін заң және дипломатия саласын таңдады. Оның отбасы аншлюсқа қарсы болған, әкесі гестапо тарапынан қамауға алынған.

1941 жылы әскерге шақырылып, Югославия мен Грекияда қызмет етті. 1945 жылы британ әскеріне тұтқынға түсті. Соғыстан кейін Вена университетін тәмамдап, дипломатиялық қызметке кірісті. Париждегі елшілікте жұмыс істеп, 1956 жылы Канадаға елші болып тағайындалды.

1964 жылы Австрияның БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі болды. 1968 жылы сыртқы істер министрі қызметін атқарды. 1970 жылы үкіметтен кеткенімен, қайтадан БҰҰ жанындағы өкіл қызметіне оралды. 1971 жылы Австрия президенттігіне үміткер болып, бірақ сайлауда жеңіліс тапты.

== Жеке өмірі ==
1944 жылы Элизабет Вальдхайммен, қыз кезіндегі тегі Ритчел, некеге тұрды. Ерлі-зайыптылардың Лизелотте мен Криста атты екі қызы және Герхард атты ұлы дүниеге келді. Криста Вальдхайм-Карас австриялық [[саясаткер]] әрі Еуропалық парламенттің [[депутат|депутаты]] [[Отмар Карас|Отмар Карасқа]] тұрмысқа шыққан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet|author=|date=|website=www.oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt;

== БҰҰ-дағы қызметі ==
1972 жылы БҰҰ Бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасы бастапқыда Қытай тарапынан ветоға ұшырағанымен, кейін қолдау тауып, қызметке кірісті.

=== Негізгі оқиғалар ===

* Қоршаған орта жөніндегі Стокгольм конференциясы (1972)
* «Вояджер» ғарыш аппараттарының алтын пластинкаларына үндеу (1977)
* КХДР-ға сапар — алғашқы БҰҰ Бас хатшысы ретінде (1979)
* Ирандағы америкалық тұтқындар дағдарысы бойынша келіссөздер (1979–1981)
* Камбоджаға көмек көрсету акцияларын ұйымдастыру

=== Институционалдық даму ===

* UNCTAD үшінші сессиясы (1974)
* БҰҰ Азық-түлік кеңесінің құрылуы (1974)
* Әйелдер құқығы жөніндегі конференция (1975)

== Қызметтен кетуі ==
Үшінші мерзімге үміткер болғанымен, Қытай оның кандидатурасына вето қойды. Ұзақ келіссөздерден кейін ол кандидатурасын қайтарып алды.

== Кейінгі қызметі ==
Кейін Австрия президенті қызметіне сайланды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]]
[[Санат:Омейядтар орденінің иегерлері]]</text>
      <sha1>2s59vrakpgltnanje3ic55qxjk074sa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628257</id>
      <parentid>3628256</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5289" sha1="d2mfun49zl12kb7ijchyxn6i0kii2h9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                  = халықаралық
| Қазақша есімі        = Курт Вальдхайм
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Kurt Josef Waldheim}}
| Суреті               = Kurt Waldheim UN.jpg
| Титулы               = [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]]
| Ту                   = Flag of the United Nations.svg
| Ту2                  = UN emblem blue.svg
| Реті                 = 4
| Басқара бастады      = [[1972 жыл]]
| Басқаруын аяқтады    = [[1981 жыл]]
| Ізашары              = [[У Тан]]
| Ізбасары             = [[Хавьер Перес де Куэльяр]]
| Туған жері           = [[Австрия]]
| Партиясы             = Австрия халық партиясы
| Білімі               = [[Вена университеті]]
}}
'''Курт Вальдхайм''' ({{lang-de|Kurt Waldheim}}) — австриялық дипломат және саясаткер, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (1972–1981).

== Өмірбаяны ==
Курт Йозеф Вальдхайм Вена маңындағы Санкт-Андре-Вёдерн қаласында дүниеге келген. Алғашында медицинаға қызыққанымен, кейін заң және дипломатия саласын таңдады. Оның отбасы аншлюсқа қарсы болған, әкесі гестапо тарапынан қамауға алынған.

1941 жылы әскерге шақырылып, Югославия мен Грекияда қызмет етті. 1945 жылы британ әскеріне тұтқынға түсті. Соғыстан кейін Вена университетін тәмамдап, дипломатиялық қызметке кірісті. Париждегі елшілікте жұмыс істеп, 1956 жылы Канадаға елші болып тағайындалды.

1964 жылы Австрияның БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі болды. 1968 жылы сыртқы істер министрі қызметін атқарды. 1970 жылы үкіметтен кеткенімен, қайтадан БҰҰ жанындағы өкіл қызметіне оралды. 1971 жылы Австрия президенттігіне үміткер болып, бірақ сайлауда жеңіліс тапты.

== Жеке өмірі ==
1944 жылы Элизабет Вальдхайммен, қыз кезіндегі тегі Ритчел, некеге тұрды. Ерлі-зайыптылардың Лизелотте мен Криста атты екі қызы және Герхард атты ұлы дүниеге келді. Криста Вальдхайм-Карас австриялық [[саясаткер]] әрі Еуропалық парламенттің [[депутат|депутаты]] [[Отмар Карас|Отмар Карасқа]] тұрмысқа шыққан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet|author=|date=|website=www.oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt;

== БҰҰ-дағы қызметі ==
1972 жылы БҰҰ Бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасы бастапқыда Қытай тарапынан ветоға ұшырағанымен, кейін қолдау тауып, қызметке кірісті.

=== Негізгі оқиғалар ===

* Қоршаған орта жөніндегі Стокгольм конференциясы (1972)
* «Вояджер» ғарыш аппараттарының алтын пластинкаларына үндеу (1977)
* КХДР-ға сапар — алғашқы БҰҰ Бас хатшысы ретінде (1979)
* Ирандағы америкалық тұтқындар дағдарысы бойынша келіссөздер (1979–1981)
* Камбоджаға көмек көрсету акцияларын ұйымдастыру

=== Институционалдық даму ===

* UNCTAD үшінші сессиясы (1974)
* БҰҰ Азық-түлік кеңесінің құрылуы (1974)
* Әйелдер құқығы жөніндегі конференция (1975)

== Қызметтен кетуі ==
Үшінші мерзімге үміткер болғанымен, Қытай оның кандидатурасына вето қойды. Ұзақ келіссөздерден кейін ол кандидатурасын қайтарып алды.

== Кейінгі қызметі ==
Кейін Австрия президенті қызметіне сайланды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]]
[[Санат:Омейядтар орденінің иегерлері]]</text>
      <sha1>d2mfun49zl12kb7ijchyxn6i0kii2h9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антон Цайлингер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779982</id>
    <revision>
      <id>3628130</id>
      <parentid>3615827</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12304" sha1="fglphxpan5np7xuhniuxxi1dtbr7ijg" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Антон Цайлингер
 |Суреті           = A. Zeilinger (cropped).jpg
 |Сурет ені  = 
 |Сурет тақырыбы = 
 |Шынайы есімі       = {{lang-de|Anton Zeilinger}}
 |Туған күні        = 20.5.1945
 |Туған жері       = {{Туғанжері|Рид|Ридте (Инкрайс)|Рид (Инкрайс)}}, [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні          = 
 |Қайтыс болған жері         = 
 |Азаматтығы          = {{Байрақ|Аустрия}}
 |Ғылыми аясы        = [[физика]]
 | Альма-матер          = 
|Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|Хельмут Раух||en|Helmut Rauch}}
|Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі         = 
 |Марапаттары     = [[Исаак Ньютон медалі|Ньютон медалі]]&amp;nbsp;(2008)&lt;br/&gt;{{Вольф сыйлығы (физика)|2010}} &lt;br /&gt; [[Король Фейсал атындағы халықаралық сыйлық]] (2005)
{{Нобельдік медаль|2022}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2022 жыл ғылымда|2022]])
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Аустрияға сіңірген еңбегі үшін орденінің 2-ші дәрежелі Үлкен офицерлік кресті ордені}}{{!!}}{{Аустрияға сіңірген еңбегі үшін Құрмет орденінің 1-ші дәрежелі командорлық кресті}}{{!!}}{{Аустрияның ғылым және өнер саласындағы құрметті медалі}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{ГФР Құрмет орденінің Үлкен офицерлік кресті}}{{!!}}{{«Pour le Mérite» ордені (Пруссия)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}[[Сурет:Gold medal Vernadski.jpg|23px|Вернадский медалі|link=Вернадский медалі]]
{{!}}}
}}
'''Антон Цайлингер''' ({{Lang-de|Anton Zeilinger}}; [[20 мамыр]] [[1945]], [[Рид]], [[Аустрия]]) — аустриялық физик, кванттық ақпарат саласындағы алғашқы жұмыстарымен және [[Фотон|фотондарды]] пайдаланып кванттық телепортацияға алғаш рет қол жеткізгенімен танымал. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының]] иегері (2022).

2006 жылдан бастап өзі құрған увстрия ғылым және технология институтының Қамқоршылар кеңесінің төрағасының орынбасары қызметін атқарады.

== Мойындау ==
=== Халықаралық марапаттар ===
* Шредингер дәрісі (Тринити-колледж, Дублин) (1999)
* Шредингер дәрісі (Лондон Императорлық колледжі) (2003)
* Декарт сыйлығы (2004)
* Король Фейсал атындағы халықаралық сыйлық (2005)
* Кванттық электроника және оптика саласындағы сыйлық (2007)
* Wolfgang-Paul-Vorlesung  (2007)
* Халықаралық кванттық байланыс сыйлығы (2008)
* Исаак Ньютон медалі (2008)
* Физика саласындағы Вольф сыйлығы (2010)
* Urania-Medaille (2013)
* [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Зигбанды еске алу дәрісі]] (2015)
* Уиллис Лэмб сыйлығы (2016)
* Чехия Республикасы Сенаты Төрағасының күміс медалі (2017, [[Чехия]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php|title=Stříbrné medaile předsedy Senátu|accessdate=2023-12-28|archivedate=2022-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919154945/https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php}}&lt;/ref&gt;
* Вернадский медалі (2020, Украина Ғылым академиясы)
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2022)

=== Ұлттық марапаттар ===
* Құрмет ордені (Пруссия) (2001)
* Аустрияның ғылым және өнер саласындағы құрмет медалі (Аустрия) (2001)
* Вильгельм Экснер медалі (2005)
* Германия Федеративтік Республикасының Құрмет орденінің Үлкен офицерлік крест (2009)
* Аустрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін Үлкен алтын ордені (2015)
* «Аустрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін» жұлдызымен бірге Үлкен күміс құрмет белгісі (2022)
* «Аустрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін» лентадағы алтын түсті Үлкен құрмет ордені (2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wien.orf.at/stories/3257352/|title=Großes Goldenes Ehrenzeichen für Jelinek|accessdate=2024-09-29|archivedate=2024-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240521010019/https://wien.orf.at/stories/3257352/}}&lt;/ref&gt;

=== Дәрежелері ===
* Венаның құрметті азаматы (2023)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://presse.wien.gv.at/presse/2023/12/05/ludwig-erika-freeman-und-anton-zeilinger-erhalten-ehrenbuergerschaft-der-stadt-wien|title=Ludwig: Erika Freeman und Anton Zeilinger erhalten Ehrenbürgerschaft der Stadt Wien!|accessdate=2024-02-26|archivedate=2023-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231207201435/https://presse.wien.gv.at/presse/2023/12/05/ludwig-erika-freeman-und-anton-zeilinger-erhalten-ehrenbuergerschaft-der-stadt-wien}}&lt;/ref&gt;

=== Академиялар мен қоғамдардың мүшесі ===
* Австрия Ғылым академиясы (1998)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leopoldina.org/de/mitglieder/mitgliederverzeichnis/member/1118/|title=Mitgliederverzeichnis|accessdate=2014-11-17|archivedate=2018-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180815024453/http://www.leopoldina.org/de/mitglieder/mitgliederverzeichnis/member/1118/}}&lt;/ref&gt;
* Леополдина (2005)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leopoldina.org/de/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung/press/315/|title=Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina wählt 21 neue Mitglieder - Neuwahlen 1. Halbjahr 2005 (14.04.2005)|accessdate=2014-11-17|archivedate=2018-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180815024533/http://www.leopoldina.org/de/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung/press/315/}}&lt;/ref&gt;
* Словакия Ғылым академиясының құрметті мүшесі (2005)
* Сербия ғылым және өнер академиясының шетелдік мүшесі (2005)
* Франция Ғылым академиясының шетелдік мүшесі (2009)&lt;ref&gt;[https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-Z/anton-zeilinger.html Anton Zeilinger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204023825/https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-Z/anton-zeilinger.html |date=2024-12-04 }} {{In lang|fr}}&lt;/ref&gt;
* Еуропалық академияның мүшесі (2011)
* [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2013)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20030493.html Anton Zeilinger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240624084852/https://www.nasonline.org/member-directory/members/20030493.html |date=2024-06-24 }} {{In lang|en}}&lt;/ref&gt;
* Беларусь Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі (2014)
* Америкалық физикалық қоғамның толық мүшесі (1999)
* Америка ғылымды дамыту қауымдастығының мүшесі (2012)
* Дамушы елдер ғылым академиясының мүшесі (TWAS; 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://twas.org/member/zeilinger-anton|title=Zeilinger Anton {{!}} TWAS|accessdate=2015-11-29|archivedate=2018-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180221100808/https://twas.org/member/zeilinger-anton}}&lt;/ref&gt;
* Ресей ғылым академиясының құрметті докторы (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2016-06-14|url=http://ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=a17f67e3-194c-494d-82e3-350675b6fa22|title=Постановление Президиума РАН «О рассмотрении вопроса о присуждении ученой степени доктора honoris causa иностранному ученому Антону Цайлингеру (Австрия) (представление Отделения физических наук)»|publisher=ras.ru|accessdate=2016-06-18|archivedate=2017-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019062825/http://ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=a17f67e3-194c-494d-82e3-350675b6fa22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=615bbdef-0ecf-4e00-86cd-e93f0143f263&amp;print=1 Письмо Президента Австрийской АН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250528222231/https://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=615bbdef-0ecf-4e00-86cd-e93f0143f263&amp;print=1 |date=2025-05-28 }} // Сайт Российской академии наук&lt;/ref&gt;
* [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2016)&lt;ref&gt;[http://ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=587a7ac9-9a90-471f-9406-f521e7e2f742 Постановление общего собрания РАН № 49 от 28 октября 2016 «Об избрании иностранных членов РАН»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731123507/https://ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=587a7ac9-9a90-471f-9406-f521e7e2f742 |date=2024-07-31 }} (pdf, 3 Мб) // Сайт Российской академии наук&lt;/ref&gt;
* [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2019)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [[Вена университеті|Вена университетінің]] сайтындағы [http://www.quantum.at/zeilinger/ үй беті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403131429/http://www.quantum.at/zeilinger/ |date=2013-04-03 }}
* [https://csl.bas-net.by/personalii/82528/caylinger-anton/ Антон Цайлингер] Беларусь Ұлттық ғылым академиясының Якуб Колас атындағы Орталық ғылыми кітапханасының «Беларусь ғылымының тарихы тұлғаларда» дерекқорында

[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Вена университеті оқытушылары]]
[[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Аустрия физиктері]]</text>
      <sha1>fglphxpan5np7xuhniuxxi1dtbr7ijg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3628004</id>
      <parentid>3627629</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3628004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320005" sha1="ixloasnbgrizubmrqksea0xkn4uawxj" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-07-08'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;949&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 949]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;559&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 559]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;499&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 499]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;320&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 320]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;215&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 215]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;204&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 204]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;196&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 196]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;191&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 191]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Ерте токсикоз]]
| data-sort-value=&quot;184&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 184]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Райымбек ауданы]]
| data-sort-value=&quot;183&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 183]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;175&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 175]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Абыз (адам)]]
| data-sort-value=&quot;175&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%B7_%28%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%29 175]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Қазақ есімдері]]
| data-sort-value=&quot;172&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 172]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Бестерек ауылдық округі]]
| data-sort-value=&quot;171&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 171]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Барақ хан]]
| data-sort-value=&quot;169&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 169]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;166&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 166]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Психологияның зерттеу әдістері]]
| data-sort-value=&quot;163&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 163]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихнамасы]]
| data-sort-value=&quot;160&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 160]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Темір Қазық (ауыл)]]
| data-sort-value=&quot;159&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 159]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;154&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 154]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Усман Дембеле]]
| data-sort-value=&quot;154&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5 154]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;150&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 150]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Бағдат Санатұлы Қайыров]]
| data-sort-value=&quot;150&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 150]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Балағат сөз]]
| data-sort-value=&quot;150&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 150]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;139&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 139]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Джуз]]
| data-sort-value=&quot;139&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B7 139]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Ирендік]]
| data-sort-value=&quot;138&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA 138]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;138&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 138]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;137&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 137]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Тоқа Темір]]
| data-sort-value=&quot;137&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 137]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;135&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 135]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Есіл ауданы (Астана)]]
| data-sort-value=&quot;134&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 134]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Төртқара]]
| data-sort-value=&quot;132&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 132]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Жойылып кету қаупі төнген жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;130&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BF%D1%96_%D1%82%D3%A9%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 130]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Жыл күндерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;129&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 129]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;127&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 127]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]]
| data-sort-value=&quot;125&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 125]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;125&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 125]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Атырау (қала)]]
| data-sort-value=&quot;125&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 125]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Қияттар]]
| data-sort-value=&quot;124&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 124]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Танымал қазақтардың тізімі]]
| data-sort-value=&quot;122&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 122]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Айткүл Құдайбергенова]]
| data-sort-value=&quot;122&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BA%D2%AF%D0%BB_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 122]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;118&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 118]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Рамзан Ахматұлы Қадыров]]
| data-sort-value=&quot;116&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 116]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Айтолқын]]
| data-sort-value=&quot;116&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD 116]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Энтеровирусты инфекция]]
| data-sort-value=&quot;113&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 113]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;110&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 110]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;109&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 109]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;109&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 109]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Ұлттық құрылтай]]
| data-sort-value=&quot;108&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 108]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Алғашқы көмек]]
| data-sort-value=&quot;107&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 107]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Рокки]]
| data-sort-value=&quot;107&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 107]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Туадан біткен ұршық шығу]]
| data-sort-value=&quot;106&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83 106]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Шуылдақ]]
| data-sort-value=&quot;105&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 105]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Болат Аманжолұлы Мұсылманбеков]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 104]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 104]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Төре]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 104]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Анастасия Юрьевна Волочкова]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 104]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 103]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Қазақ ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 103]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Сыған тілі]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 103]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 103]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Ресей империясы]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 103]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Тергеу әрекеттері]]
| data-sort-value=&quot;102&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%83_%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 102]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Кентау трансформатор зауыты]]
| data-sort-value=&quot;102&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 102]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Қанабек Байсейітов]]
| data-sort-value=&quot;101&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 101]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;101&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 101]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Ципрофлоксацин]]
| data-sort-value=&quot;100&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A6%D0%B8%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD 100]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Жайлау]]
| data-sort-value=&quot;100&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 100]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[ACE (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 99]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Sadraddin]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 99]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Жүйке жүйесінің типтері]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 99]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Альвеолярлық пиорея]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 99]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 99]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Схема]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%85%D0%B5%D0%BC%D0%B0 99]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Марат Әбдіұлы Омаров]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 98]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Немат Келімбетов]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 98]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Етістіктің түрлері]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 98]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[:Санат:Қазақ тілінің стильдері|Санат:Қазақ тілінің стильдері]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 98]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Рик және Морти]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8 97]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Монгорлар]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 97]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Офсайд]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%84%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4 97]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Тахиятул-мәсжид намазы]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%83%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%B6%D0%B8%D0%B4_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 97]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Калашников Михаил Тимофеевич]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 96]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Күн күнтізбесі]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 96]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Тіс протезі]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%B7%D1%96 96]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Нарынқол]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%BB 96]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Брейнрот]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%80%D0%BE%D1%82 96]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Қонаев атындағы көше (Алматы)]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 96]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Көк Орда]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 96]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Патша үкіметінің Қазақстандағы діни саясаты]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 96]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Toyota Camry]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Toyota_Camry 96]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Сыбайлас жемқорлық]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 96]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Темекі (өсімдік)]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96_%28%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%29 95]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Иса Мәсіх]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 95]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Қазақстандағы референдум (2026)]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 95]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Обаған (Алтынсарин ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%28%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 95]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Металдар]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 95]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 94]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[:Сурет:Kaspi bank logo.gif|Сурет:Kaspi bank logo.gif]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AKaspi_bank_logo.gif 94]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[1942 жыл]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1942_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 94]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Дисфемизм]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC 94]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Ахан Құсайынұлы Бижанов]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 94]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Аида Ғалымқызы Балаева]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 94]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 94]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 94]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Бестерек (Абай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 93]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Дәулет Болатұлы Тұрлыханов]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 93]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Жалпақ табан]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD 93]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Сабина келін]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD 93]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Электр машинасы]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 93]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Запорожье]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%8C%D0%B5 93]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 93]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Питер Тиль]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D0%B8%D0%BB%D1%8C 92]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Бауыздау қан]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%BD 92]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Шиқан]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 92]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Өлшеу]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%83 92]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 92]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Ефрейтор]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%84%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BE%D1%80 92]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік комедиялық фильм]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=AFI_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_100_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_100_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC 92]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Үргеніш]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%88 92]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Үшбұлақ]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 92]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Сыңсу]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%A3%D1%81%D1%83 92]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Нүкіс]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%81 92]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Баллистика]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 92]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Бейсенбай Кенжебаев]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 92]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Қазақстан Республикасының салық жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 92]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Орталық Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 91]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 91]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Матасу]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83 91]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Гадаба]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0 91]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 91]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Жинақылық]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 91]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Еуразия ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 91]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Каннелтон]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%BD 91]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Бит (жәндік)]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D1%82_%28%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%29 91]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Балалық өлді, білдің бе?..]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%2C_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%3F.. 91]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Қодан Тайшы]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B 91]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 91]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Торндайк Эдуард Ли]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%9B%D0%B8 91]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Программаның блок-схемасы]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D1%81%D1%85%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 91]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Аман бол, шешем, аман бол!]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%2C_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BC%2C_%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%21 91]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Оспанәлі Иманәлиев]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 90]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Түйсік]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BA 90]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Aviasales]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Aviasales 90]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 90]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 90]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[XXI ғасыр]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=XXI_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 90]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Twice]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Twice 90]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Иран Ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 90]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Роза Исаққызы Отынбаева]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 89]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[JAMBYL (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=JAMBYL_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 89]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Сапониндер]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 89]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Amanat Media Group]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Amanat_Media_Group 89]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Би (тұлға)]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8_%28%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%29 89]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Сөйлеу тілі]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 89]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Единец]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%86 89]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Mobile Legends: Bang Bang]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Mobile_Legends%3A_Bang_Bang 89]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 89]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Алматы технологиялық университеті]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 89]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Үлгі:Райымбек ауданы ауылдық округтері]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 89]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D1%96%29 89]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Көрімдік]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 89]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Абақ Керей]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 89]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Меломан (компания)]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%28%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%29 88]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Уақ]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 88]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[100 кітап]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=100_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 88]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Шымкент Халықаралық Әуежайы]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 88]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Вагнер ЖӘК]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%96%D3%98%D0%9A 88]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 88]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Алғашқы адамдар тобыры]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 88]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Кирилл Алексеевич Буданов]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 88]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Өзбекстан экономикасы]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 88]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 87]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Үлгі:Зодиак белгілері]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%97%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 87]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Алакөл (Ақмола облысы)]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 87]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Жемсау (ауру)]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%B0%D1%83_%28%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%29 87]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Қазіргі Қазақстандағы Ислам дінінің жағдайы]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 87]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Сөйлеу]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 87]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Бақылау]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 87]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Күншілдік]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 87]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Lurkmore.to]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Lurkmore.to 86]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Цуккини]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A6%D1%83%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B8 86]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Бейорганикалық заттар]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 86]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Омар Шипин]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%BD 86]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Yeat]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Yeat 86]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Саййид]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%B9%D0%B8%D0%B4 86]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Стенакордия]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F 86]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Сөз мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 86]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Іс-әрекет]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%81-%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 86]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Егор Крид]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B3%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B4 85]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Аврам Грант]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82 85]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Желдеткіш]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88 85]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Үшарал әуежайы]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 85]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Наурызбай ауданы]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 85]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Әбілпейіз сұлтан]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%B7_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 85]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Меркіт]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 85]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Дәрілік өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 85]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Ромитан]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD 85]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[II Абдолла Хан]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=II_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%BD 85]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[:Сурет:Concacaf logo.png|Сурет:Concacaf logo.png]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AConcacaf_logo.png 85]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Салық декларациясы]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 85]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Ермұхамед Мәулен]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 84]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Мидағы сигналдар жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B8%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 84]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Александр Станиславович Сырский]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 84]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Figure AI]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Figure_AI 84]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Талдықорған]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 84]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Сидни Суини]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D0%B8_%D0%A1%D1%83%D0%B8%D0%BD%D0%B8 84]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Әйел дирижёрлер (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 84]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Тұран (университет)]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%28%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%29 84]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Қазақстандағы қыз алып қашу]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 84]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Апиын көкнәрі]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BF%D0%B8%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80%D1%96 84]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Вагенбург]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3 84]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Қазақстан Республикасының Әскери полициясы]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 84]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Ед-Яха (Тамбей тармағы)]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4-%D0%AF%D1%85%D0%B0_%28%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 84]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[MacBook (Retina)]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=MacBook_%28Retina%29 84]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Газдың сығылғыштық коэффициенті]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D1%8D%D1%84%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 84]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Быдық]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D2%9B 84]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Ресейдің либералды-демократиялық партиясы]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 84]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Қыз жасауы]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%8B 84]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[A-27 автомобиль жолы (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=A-27_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 83]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Шлюмберже]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5 83]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Көлік жолдарының ұзындығы бойынша елдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 83]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Джон Сноу (кейіпкер)]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A1%D0%BD%D0%BE%D1%83_%28%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%29 83]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Хершинг-ам-Аммерзе]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B0%D0%BC-%D0%90%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%B5 83]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Еле (Уймен тармағы)]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5_%28%D0%A3%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 83]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Магистратура]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 82]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Күйік]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BA 82]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Алаш]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88 82]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 82]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Бозінген]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD 82]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Нарынқол ауданы]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 81]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Көкнәрлер тұқымдасы]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 81]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Нүктелі үтір]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 81]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Шошқа шаруашылығы]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 81]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Ала бүйі]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D2%AF%D0%B9%D1%96 81]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Шығыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 81]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Жасақ (Яса)]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 80]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Атырау аграрлы-техникалық колледжі]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 80]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 79]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Күршім жотасы]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Балакен]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BD 79]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[:Сурет:NK Maribor.svg|Сурет:NK Maribor.svg]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ANK_Maribor.svg 79]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Парклэнд]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BB%D1%8D%D0%BD%D0%B4 79]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Қазақ философиясы]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Пішпек]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BA 79]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 78]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Мәжит Ғафури атындағы Башқұрт драма театры]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82_%D2%92%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 78]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Футболдан әлем чемпионаты]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 78]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Toyota Land Cruiser]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Toyota_Land_Cruiser 78]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Қазақстанның автомобиль жолдары]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 78]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Талқылау:Тахиятул-мәсжид намазы]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%83%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%B6%D0%B8%D0%B4_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 77]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Түйе шешпек]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BA 77]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Байқоңыр (қала)]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 77]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Болат Оралұлы Ақшолақов]]
| data-sort-value=&quot;76&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 76]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Роберто Бениньи]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BE_%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D0%B8 75]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Сөз]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 75]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Қазақстан жастар одағы]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 75]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Шалақазақтар]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 75]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Жайылма]]
| data-sort-value=&quot;74&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0 74]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Иіс сабын]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%96%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 73]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Рыбница]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 73]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Инеліктер]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 73]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2024–25]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B_2024%E2%80%9325 73]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Қазақстан колледждері]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 73]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Төлепберген Тұрсынұлы Байсақалов]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 73]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Астана қаласындағы көшелердің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 72]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 72]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Вагаршапат]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82 72]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;71&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 71]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Аң стилі]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 70]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 70]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Әл-Кәһф сүресі]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 69]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Моңғолдың құпия шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BF%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 69]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Сабын]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 69]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 69]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Күршім]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BC 69]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Күлтегін]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 69]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Петровка (Есіл ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0_%28%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 68]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 68]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 68]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Q-pop]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Q-pop 68]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 67]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Бұғышақ]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B0%D2%9B 67]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Меркіттер]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 67]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Дублер]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%80 67]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 67]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Мағрифат]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 67]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Биологиялық өнімділік]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 67]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Ферьял Озель]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D1%8C%D1%8F%D0%BB_%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C 66]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Амитабх Баччан]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%85_%D0%91%D0%B0%D1%87%D1%87%D0%B0%D0%BD 65]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Қазақ тілі тарихы]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 65]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 65]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 65]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 65]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Периостит]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82 64]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 64]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Криштиану Роналду]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 63]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 63]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Қарақұрт]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 63]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 62]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Құлбек Сәрсенұлы Ергөбек]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BA 62]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Қазақстан ұлттық футзал құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B7%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 62]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Түрікменстан Демократиялық партиясы]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 62]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Халлам (футбол клубы)]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 61]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Немістер]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 61]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Пәзілбек Орынбасарұлы]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%B7%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Нұрмұхан Сейітахметұлы Жантөрин]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%BD 61]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Қазақстан экономикасының тарихы]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 61]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Джокер (фильм, 2019)]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2019%29 60]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1996]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%95%D0%A4%D0%90_%D0%A7%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_1996 60]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Төретам]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC 60]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 60]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Әскери Комиссариат]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%82 60]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Ақсу-Аюлы]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%90%D1%8E%D0%BB%D1%8B 60]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Шабақты]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 60]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Тың игеру]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 59]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Сенімхат]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D1%82 59]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 59]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Бейнелену]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83 59]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Имам әл-Матуриди ақидасы]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 59]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Свитлана Антонович]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 59]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 59]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Жас грамматизм]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 58]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Бедер]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80 58]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Лионель Месси]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 58]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Жылқыны қолға үйрету]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0_%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%83 58]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Қажеттіліктер]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 58]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 58]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Тораңғы]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 58]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 58]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Органикалық түйсіктер]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 57]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D0%B5%D2%A3_-_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B%2C_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 57]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Егіншілік мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 57]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Үшарал ауылдық округі (Жетісу облысы)]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 57]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[2GIS]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2GIS 57]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Драган Джаич]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B8%D1%87 56]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Алыстан сермеп...]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BF... 56]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 56]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Су электр станциясы]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 56]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Қазақстан демографиясы]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 55]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Зиян келтіргені үшін жауаптылық]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 55]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Аугусто Сесар Сандино]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82%D0%BE_%D0%A1%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE 55]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Таркан Теветолу]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%83 55]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Сұлутал]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB 54]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Николай Васильевич Кологойда]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0 54]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Қиямет]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%82 53]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Лука Модрич]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87 53]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Аорта аневризмасы]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 53]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[:Санат:Қазақфильм фильмдері|Санат:Қазақфильм фильмдері]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 53]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Балқаш алабының балықтары]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 53]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 52]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 51]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 51]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Еділ қалмақтары]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Газа]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B0 51]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Досмұхамбет би]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 50]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 50]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Логикалық бағыт]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%82 49]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 49]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 49]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Шашыратқы]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 49]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Швейцар]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80 49]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Асламбек Амангелдіұлы Мерғалиев]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 48]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 48]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Годобериндер]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 48]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Қазақстандағы аборттар]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 48]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Берік Ноғайұлы Асылов]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2 48]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[SPQR]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SPQR 47]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Бауыр сорғышы]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%8B 47]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 47]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Багулалдар]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 47]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Қазақ әдебиеті]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 47]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Түрпілер]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 46]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Праганы азат еткені үшін медалі]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 46]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 46]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 46]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Алматы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Пьер де Кубертен]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8C%D0%B5%D1%80_%D0%B4%D0%B5_%D0%9A%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BD 45]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Үтір намазы]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Қарабұлақ (Алакөл ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 44]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 44]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Қазақ халық поэзиясы]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Эдуард Вениаминович Лимонов]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2 44]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 43]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 43]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[:Санат:Қазақстандағы қылмыстық істер|Санат:Қазақстандағы қылмыстық істер]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 43]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Сезімдер]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80 42]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 42]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Қайнарбұлақ ауылдық округі (Қарқаралы ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 42]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Рудный]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9 42]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Әйелдердің киім-кешегі]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC-%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%96 42]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 41]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Тосын сөздер]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 41]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Арғын этнонимінің тарихы]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Fleetwood Mac]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Fleetwood_Mac 40]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Көнешұңқыр мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%88%D2%B1%D2%A3%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 40]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Діни экстремизм]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC 39]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Бестерек (Ұлан ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D2%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 39]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[Саты ауылдық округі]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 39]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Mellstroy]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Mellstroy 39]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 38]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 38]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Сеонг Дже-Ги]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%D0%94%D0%B6%D0%B5-%D0%93%D0%B8 38]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Манас Орда]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 38]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Индиго]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 37]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[SM Entertainment]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SM_Entertainment 37]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 37]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Азаматтық неке]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5 37]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 37]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 37]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Бала]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 36]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Аманат (партия)]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 36]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Құмар ойындар]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 36]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Эндрю Тейт]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8E_%D0%A2%D0%B5%D0%B9%D1%82 36]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Сүйсіне алмадым, сүймедім]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BC 36]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Айдар (шаш)]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 36]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Сүлеймен сұлтан (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 36]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Биром]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BC 36]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Таусоғар]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80 35]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Ақ жол (партия)]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 35]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Көкжалдар мекені]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 35]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Көңіл айту]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 35]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Қазақстан 2030]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 35]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 35]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Қазақ халқының ұлттық ет тағамдары]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 34]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 34]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Әскери шен]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 34]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 34]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Бастани]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8 34]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Таң намазы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Херинген]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD 34]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Зубдат әл-асар]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83%D0%B1%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 33]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 33]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 32]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Насихат]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%82 32]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Алания]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 32]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Нұрсұлтан мешіті]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Виктор Онисько]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE 32]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Айдын Дүйсенбайқызы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Киім]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%BC 32]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Марат Талғатұлы Омаров]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 32]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Халифтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Ағдаш ауданы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2 32]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 31]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Need for Speed: Underground 2]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Need_for_Speed%3A_Underground_2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Көкнәр]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 31]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Гвинн Шотвелл]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%BB 31]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Алаш қозғалысы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 30]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Полиция]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 30]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Теріс бата]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 29]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Эрлинг Холанд]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 29]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Mars (шоколад)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Mars_%28%D1%88%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8._%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Бөле]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5 29]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Хасен Рүстемұлы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Индиан-Уэллc Мастерс]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BD-%D0%A3%D1%8D%D0%BB%D0%BBc_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81 28]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Қызанақ]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 28]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Ыстықкөл]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 27]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Луиш Фигу]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B8%D1%88_%D0%A4%D0%B8%D0%B3%D1%83 27]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Цхинвал]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A6%D1%85%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%BB 27]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Несчастный случай (топ)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B9_%28%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Алатау (санаторий)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Қазақстанның қылмыстық-атқару жүйесі мекемелері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Пышақ]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%88%D0%B0%D2%9B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Нағашы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Сүйіндік (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 26]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Рахман қайнары (шипажай)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Шамалған (ауыл)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Заңнама]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 25]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Lemon Demon]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Lemon_Demon 24]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 24]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Мидың талдау және жинақтау қызметі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Аша Матай]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Сенім]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BC 24]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Сайрам ауданы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Тоқа Шоңманұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Марина Юрьевна Ганцева]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Буридан есегі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B3%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[The Strokes]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=The_Strokes 23]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Пақыр]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 23]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 23]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Аршаты (тау)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Асхат Сергеевич Ниязов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Ақсу (аңыз)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83_%28%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Іссапар]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Ағылшын тілді әлем]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC 23]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Гурунг]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B3 23]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 22]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 22]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Қазақстан халық партиясы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Шымыр]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 22]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Байқоңыр баспалдақтары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Ән-Нас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[:Санат:Райымбек ауданы ауылдық округтері|Санат:Райымбек ауданы ауылдық округтері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Хан Тәңірі шыңы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Ал-Алтан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Код]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B4 21]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Құмар (ұлттық ойын)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%28%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Аустрия — Швейцария футбол матчы (1954)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%E2%80%94_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%87%D1%8B_%281954%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Энтони Тэйлор]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8_%D0%A2%D1%8D%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Үшбұлақ ауылдық округі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Хейли Бибер]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B8_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Мохаммед Салах]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85 20]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Жасуша]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Ұйымның қаржы қызметі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 20]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[InDrive]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=InDrive 20]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Нұрлыбек Иманбаев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 20]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Босния және Герцеговина федерациясы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Қарын бөле]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D0%B5 20]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Алатау (қала)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Мастопатия]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 19]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Қазан төңкерісі ордені]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Обаған (жинақ)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 19]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Бұйыру белгілері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 19]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[2026 жыл]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 19]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Мәһір]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%BB%D1%96%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 19]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Баланы ұшықтау]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Қара сабын]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Етеккір]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Сұңқартәрізділер]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Ерке Есмахан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Электрондық сандық қолтаңба]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Футбол]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Торы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Ойыншықтар хикаясы 5]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 17]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Қуық түбі безінің қабынуы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Porsche Macan]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Porsche_Macan 17]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Килиан Мбаппе]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 17]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Үлгі:Еуропа елдері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Руслан Бөлебай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Заң]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 17]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 17]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Сүре]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 16]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Сарыүйсін]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Сарайшық]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Саумал]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 16]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Қоқан хандығы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Эмульсия]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Чероки]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8 16]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Үшарал (қала)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Кәкпір]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BA%D0%BF%D1%96%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Қазақстан темір жолы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 16]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Джанни Инфантино]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE 16]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Әзімбек Пазылбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Шығыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Аят әл-Курси]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 16]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Жусан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Қайрат (футбол клубы)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[I Сүлеймен]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Қорықтар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Шилі (Жангелді ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Пипемид қышқылы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Есенқұл Жақыпбеков]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Бауыш хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Іле]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5 15]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Асқар Тоқпанов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 15]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Түйе тікен]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D1%82%D1%96%D0%BA%D0%B5%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Орал]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 15]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Euronews]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Euronews 15]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Қазақстан телеарналары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Ұрыс хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Пауэрс-стрит мешіті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%83%D1%8D%D1%80%D1%81-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Әлижан Рахманұлы Ибрагимов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Жылқы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Ташкент]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Неймар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Джероламо Кардано]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE 14]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%98%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Шекті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Көзімнің қарасы...]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 14]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Ирандағы соғыс (2026)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Үшбұлақ (Жетісу облысы)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Швейцарияның табиғаты]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Бахур]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%83%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Шегіртке]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 14]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Қатысушы талқылауы:Renamed user FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi 14]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Без шошу]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7_%D1%88%D0%BE%D1%88%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[:Санат:Оңтүстік Америка өзендері|Санат:Оңтүстік Америка өзендері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Айя Шалқар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Кристофер Нолан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%80_%D0%9D%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Егемен Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Телеу]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Жабайы алма (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Антоний Дженкинсон]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Астана қаласының бас мешіті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Құрмет ордені]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Ойық руы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Домбыра]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Түрікменстан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Ерке сылқым (күй)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Шайтанкөл]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[ALT Университеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Дариен аралығы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Уикипедия:Мақала сұранысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Қазақстан көлдері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Ақдере ауданы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Қажы-Тархан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB-%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 13]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Бесеудің хаты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Орыстар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Қазақстан газеттері тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Нәресте]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5 13]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Һ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Қорқай дұғасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Павлодар облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Қыз ұзату]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Зу-Зу Күлпаш]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 13]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Қазақстан халқы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Түменбай Қуандық]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[IC 544]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_544 13]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Аборт]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 13]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Ламин Ямаль]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 13]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Жігіттер тобы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 13]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Оңтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Еңбек гигиенасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B3%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Құрылтай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Конъюнктивит]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 12]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Вьетнам]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC 12]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Қазақстания]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Есекжем]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 12]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Үш Жүз партиясы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Сүндеттеу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Жуан Канселу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Автомобиль маркаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[:Санат:Қазақстан журналистері|Санат:Қазақстан журналистері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Сарыағаш ауданы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Илья Александрович Варламов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Есентемір]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[:Сурет:Logo Banderín España.png|Сурет:Logo Banderín España.png]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ALogo_Bander%C3%ADn_Espa%C3%B1a.png 12]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Махамбет ауданы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Ғ]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92 12]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Швейцария]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Андроново мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%95%D1%80%D1%96_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 12]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Еңлік-Кебек]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Қазақстан қазақтарының унисекс есімдері тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Тагар мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Бөкей Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Арқалық (қала)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Байырғы қазақ өлшемдері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Qazaqstan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Қайыңды (көл)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Азан шақырып ат қою]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 12]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Жетімдер руы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;911&quot; | 911
| [[Баян Қасаболатұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;912&quot; | 912
| [[Kaspi Bank]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi_Bank 11]
|-
| data-sort-value=&quot;913&quot; | 913
| [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;914&quot; | 914
| [[Жаппас]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;915&quot; | 915
| [[Софы Қалыбекұлы Сматаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;916&quot; | 916
| [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;917&quot; | 917
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;918&quot; | 918
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;919&quot; | 919
| [[Шілде]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;920&quot; | 920
| [[Уикипедия:Санаттар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;921&quot; | 921
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;922&quot; | 922
| [[Сарматтар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;923&quot; | 923
| [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;924&quot; | 924
| [[Мұқан Төлебаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;925&quot; | 925
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;926&quot; | 926
| [[Жоламан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;927&quot; | 927
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;928&quot; | 928
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;929&quot; | 929
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;930&quot; | 930
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;931&quot; | 931
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;932&quot; | 932
| [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;933&quot; | 933
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;934&quot; | 934
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;935&quot; | 935
| [[Спанч Боб Шаршы Шалбар (кейіпкер)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%87_%D0%91%D0%BE%D0%B1_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80_%28%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;936&quot; | 936
| [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 11]
|-
| data-sort-value=&quot;937&quot; | 937
| [[Қазақстан өзбектерінің әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;938&quot; | 938
| [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;939&quot; | 939
| [[Ертіс]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;940&quot; | 940
| [[Намазды бұзатын нәрселер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;941&quot; | 941
| [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;942&quot; | 942
| [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;943&quot; | 943
| [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;944&quot; | 944
| [[Жыландар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;945&quot; | 945
| [[Бәсентиін]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%96%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;946&quot; | 946
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;947&quot; | 947
| [[Атырау облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;948&quot; | 948
| [[Табақ тарту]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;949&quot; | 949
| [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;950&quot; | 950
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;951&quot; | 951
| [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;952&quot; | 952
| [[Серафима Холина]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;953&quot; | 953
| [[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;954&quot; | 954
| [[Клайв Стайплс Луис]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B2_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%BB%D1%81_%D0%9B%D1%83%D0%B8%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;955&quot; | 955
| [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;956&quot; | 956
| [[:Санат:Несчастный случай (топ)|Санат:Несчастный случай (топ)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B9_%28%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;957&quot; | 957
| [[Әл-Ихлас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;958&quot; | 958
| [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;959&quot; | 959
| [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;960&quot; | 960
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;961&quot; | 961
| [[Almaty]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Almaty 11]
|-
| data-sort-value=&quot;962&quot; | 962
| [[Жүрек аурулары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;963&quot; | 963
| [[Керейіт]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;964&quot; | 964
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;965&quot; | 965
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;966&quot; | 966
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;967&quot; | 967
| [[Жүсіп Ақшораев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;968&quot; | 968
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;969&quot; | 969
| [[Дамыған елдер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;970&quot; | 970
| [[Құйрық-бауыр (салт)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;971&quot; | 971
| [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;972&quot; | 972
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;973&quot; | 973
| [[Ақмешіт әулие үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;974&quot; | 974
| [[Қаракесек (Әлімұлы)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;975&quot; | 975
| [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 11]
|-
| data-sort-value=&quot;976&quot; | 976
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;977&quot; | 977
| [[Еңлік — Кебек (пьеса)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;978&quot; | 978
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;979&quot; | 979
| [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;980&quot; | 980
| [[Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда 2025/26]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B5%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0_2025%2F26 11]
|-
| data-sort-value=&quot;981&quot; | 981
| [[Адам ата]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>ixloasnbgrizubmrqksea0xkn4uawxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әділет (партия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780934</id>
    <revision>
      <id>3628314</id>
      <parentid>3626680</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3628314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15657" sha1="6hrv0f0zs3ix2qjim0eqouv13yv7emz" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = Әділет 
| шынайы атауы   = «Әділет» саяси партиясы
| логотипі       =Ädilet (political party) logo.svg 
| сурет атауы    = 
| партия түсі    = purple
| басшысы        = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]
| негіздеуші     = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]&lt;br&gt;[[Рауан Кенжеханұлы]]
| құрылуы        = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] &lt;small&gt;(құрылтай съезі)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] &lt;small&gt;(ресми тіркелуі)&lt;/small&gt;
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1
| идеологиясы    = {{ublist
 |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы
 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау
}}
| интернационалы    = 
| одақтастар        = 
| мүшелер саны   = 
| жастар ұйымы      =
| Төменгі палатадағы орындар           = 
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = 
| Жоғарғы палатадағы орындар          = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| ұраны             = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте»
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = 
| ресми сайты       = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz]
}}

'''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')&lt;ref name=&quot;atm&quot;&gt;[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 &quot;Әділет&quot; партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]&lt;/ref&gt; — [[Қазақстан]]дағы ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.&lt;ref name=&quot;atm&quot; /&gt; Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады.

Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партияның құрылтай съезі ұйымдастырылып, 1 маусымда партия мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда елдегі ең ірі саяси күш [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз қатарына қосты.

== Тарихы ==
2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.&lt;ref&gt;[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]&lt;/ref&gt; Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа &quot;Әділет&quot; саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]&lt;/ref&gt; Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]&lt;/ref&gt;

7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.&lt;ref name=&quot;turk&quot;&gt;[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]&lt;/ref&gt; Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.&lt;ref&gt;[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bes&quot;&gt;[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии &quot;Әділет&quot; вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]&lt;/ref&gt; Одан бөлек 
13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.&lt;ref name=&quot;prokadry&quot;&gt;[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]&lt;/ref&gt;

1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]&lt;/ref&gt;

Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]&lt;/ref&gt; 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.&lt;ref&gt;[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]&lt;/ref&gt;

2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.&lt;ref&gt;[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]&lt;/ref&gt; Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.&lt;ref&gt;[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]&lt;/ref&gt;

10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады.

=== Партия төрағасы ===
Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға, бұл лауазымды 2026 жылдан бастап [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] атқарады.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan=&quot;2&quot; | Басқарған уақыты
|-
| 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] || 7 мамыр 2026 || —
|}

=== Партия саяси кеңесінің бюросы ===
2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:&lt;ref name=&quot;prokadry&quot; /&gt;

{| class=wikitable style=text-align:center
! № !! Суреті !! Аты-жөні&lt;br&gt;&lt;small&gt;(Туған жылы)&lt;/small&gt; !! Лауазымы
|-
| 1 || || Гүлзира Атабаева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1994 туған)&lt;/small&gt; || «Umay» әлеуметтік жобалар қорының атқарушы директоры
|-
| 2 || || Ренат Бектұров&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1984 туған)&lt;/small&gt; || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы
|-
| 3 || || Белла Газдиева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1983 туған)&lt;/small&gt; || филология ғылымдарының кандидаты
|-
| 4 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1980 туған)&lt;/small&gt; || «Әділет» партиясының төрағасы
|-
| 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1976 туған)&lt;/small&gt; || «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі
|-
| 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1982 туған)&lt;/small&gt; || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл
|-
| 7 || [[Сурет:Rauan Kenzhekhan.jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1979 туған)&lt;/small&gt; || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті, «Bilim Media Group» негізін қалаушы
|-
| 8 || || Замира Кузиева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996 туған)&lt;/small&gt; || «Единый консолидирующий центр» ЖШС басқарушы директоры, «Казкрахмал» ЖШС директоры
|-
| 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1979 туған)&lt;/small&gt; || [[Қармет|«Qarmet»]] АҚ және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы
|-
| 10 || || Мұхамедқали Тауан || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры
|-
| 11 || || Ирина Тен&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992 туған)&lt;/small&gt; || «Ресурс KST» ЖШС директоры, [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі
|-
| 12 || || Марат Шибұтов&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1977 туған)&lt;/small&gt; || «Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары
|-
| 13 || || Ләззат Шыңғысбаева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1977 туған)&lt;/small&gt; || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы
|}

== Съездер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Съезі !! Күні !! Өткен орны
|-
|«Әділет» партиясының I құрылтай съезі:
|7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді.
|[[Астана]]
|-
|«Әділет» партиясының II съезі:
|14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды.
|[[Астана]]
|-
|«Әділет» партиясының III съезі:
|10 шілде 2026 жыл. Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді.
|[[Астана]]
|}

== Сайлаулар ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>6hrv0f0zs3ix2qjim0eqouv13yv7emz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардем Патапутян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782187</id>
    <revision>
      <id>3627976</id>
      <parentid>3615921</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3627976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14067" sha1="lv8e57bnlt92ob0zlyzrnho4us1qfz9" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ардем Патапутян
 |Шынайы есімі        = ағылш. Ardem Patapoutian, арм. Արտեմ Պատապուտյան
 |Суреті              = Ardem_Patapoutian_at_Scripps_in_2022_03.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 2.10.1967
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Бейрут|Бейрутта}}, [[Ливанда]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;
{{байрақ|Ливан}}&lt;br&gt;
{{байрақ|Армения}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[физиология]], [[молекулярлық биолог]], [[нейробиолог]], [[невролог]]
 |Жұмыс орны          = [[Ховард Хьюз медициналық университеті]]&lt;br&gt;
[[Скриппс ғылыми-зерттеу институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[PhD|Философия докторы]]
 |Ғылыми атағы        = [[университет профессоры]], [[физиолог]], [[биохимик]]
 |Альма-матер         = [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес]]&lt;br&gt;
[[Калифорния технологиялық институты]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Рэнди Шекман]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = [[Ноцицепция]]
 |Марапаттары         = [[Әулие Месроп Маштоц ордені]] (2022)&lt;br&gt;
[[1-ші дәрежелі Құрмет орденінің кавалері (Ливан)]]&lt;br&gt;
{{Нобельдік медаль}}  [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]])&lt;br&gt;
[[BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы]] (2020)&lt;br&gt;
[[Кавли сыйлығы]] (2020)&lt;br&gt;
[[Розенштель сыйлығы]] (2019)&lt;br&gt;
[[В. Алден Спенсер сыйлығы]] (2017)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = [https://patapoutianlab.org/ rockefeller.edu/our-scie…]
 |Commons             = 
}}
[[Сурет:Ardem_Patapoutian_2022_stamp_of_Armenia.jpg|нобай|Арменияның пошта маркасындағы Ардем Патапутян, 2022 ж.]]
'''Ардем Патапутян''' ({{Lang-en|Ardem Patapoutian}} , арм. Արտեմ Պատապուտյան; [[1967 жыл|1967]], [[Бейрут]], [[Ливан]]) — америкалық [[Молекулалық биология|молекулалық биолог]] және нейробиолог. Говард Хьюз медициналық институтында (HHMI) ғылыми қызметкер. [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|Физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[2021 жыл|2021]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2021/summary/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2021|work=NobelPrize.org|accessdate=2021-10-04|archivedate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004114036/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2021/press-release/?related=1&amp;_pjax=%23pjax-well}}&lt;/ref&gt;. Америка философиялық қоғамының мүшесі (2023&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2023&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2023-05-20|archivedate=2023-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520080231/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023}}&lt;/ref&gt;).

== Өмірбаян ==
Ардем Патапутян 1967 жылы 2 қазанда Бейрутта [[Армяндар|армян]] отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/julius-patapoutian-win-2021-nobel-prize-medicine-2021-10-04/|title=Two Americans win Medicine Nobel for work on heat and touch|work=[[Reuters]]|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004095036/https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/julius-patapoutian-win-2021-nobel-prize-medicine-2021-10-04/}}&lt;/ref&gt; 1986 жылы Америка Құрама Штаттарына қоныс аудармас бұрын бір жыл бойы [[Бейруттың Америка университеті|Бейруттағы Америка университетінде]] оқыды. [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Лос-Анджелестегі Калифорния университетін]] бітіріп, 1990 жылы цитология және даму биологиясы мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін, ал 1996 жылы [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] PhD дәрежесін алды. Аспирант ретінде Патапутян [[Калифорния университеті, Сан-Франциско|Сан-Францискодағы Калифорния университетінде]] Луи Райхардтпен бірге жұмыс істеді. 2000 жылы Скриппс зерттеу институтында доцент болды. 2000 және 2014  аралығында ол [[Новартис]] зерттеу қорында қосымша лауазымдарда жұмыс істеді. 2014 жылдан бастап Патапутян Ховард Хьюз медициналық институтында (HHMI) зерттеуші болып жұмыс істеді.

Патапутян [[Сигналдық трансдукция|сигналдардың трансдукциясын]] зерттейді. Ол [[температура]], [[механикалық энергия]] немесе жасуша көлемінің кеңеюі арқылы белсендірілетін жаңа иондық арналар мен рецепторларды анықтауға айтарлықтай үлес қосты. Патапутян және оның әріптестері бұл иондық арналардың температураны сезуде, жанасу сезімінде, проприоцепцияда, ауырсыну сезімінде және тамыр тонусын реттеуде маңызды рөл атқаратынын көрсете алды. Жақында жүргізілген жұмыстарда механосезімтал иондық арналарды анықтау және сипаттау үшін функционалды [[геномика]] әдістері қолданылды (механиотрансдукция).

== Марапаттар мен сыйлықтар ==
* Әулие Месроп Маштоц ордені (15 маусым 2022, [[Армения]]) — ''биология саласындағы көрнекті жетістіктері және медицина ғылымының дамуына қосқан елеулі үлесі үшін''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.am/hy/decrees/item/5616/|title=Указ Президента Республики Армения от 15 июня 2022 года № УП-147-А «О награждении Ардема Патапутяна орденом Святого Месропа Маштоца»|archivedate=2022-06-27|accessdate=2022-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220627091040/https://www.president.am/hy/decrees/item/5616/}}&lt;/ref&gt;.
* [[Академия Google|Google Scholar]] мәліметтері бойынша, Патапутянның [[Хирш индексі]] 68&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=2aSu29oAAAAJ&amp;hl=en|title=Ardem Patapoutian|work=scholar.google.com|accessdate=2021-10-04|archivedate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004110738/https://scholar.google.com/citations?user=2aSu29oAAAAJ&amp;hl=en}}&lt;/ref&gt;, ал [[Scopus]] мәліметтері бойынша 63&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7003979978|title=Scopus preview - Patapoutian, Ardem - Сведения об авторе - Scopus|work=www.scopus.com|accessdate=2021-10-04|archivedate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004145422/https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7003979978}}&lt;/ref&gt; (2020 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша). 2016 жылдан бері Америка ғылымды дамыту қауымдастығының мүшесі, 2017 жылдан бері [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20041844.html|title=Ardem Patapoutian|work=www.nasonline.org|accessdate=2021-10-04|archivedate=2020-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603212100/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20041844.html}}&lt;/ref&gt; және 2020 жылдан бері [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.amacad.org/news/members-elected-2020|title=Members Elected in 2020|work=American Academy of Arts &amp; Sciences|accessdate=2021-10-04|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122223037/https://www.amacad.org/news/members-elected-2020}}&lt;/ref&gt;. Патапутян 2017 жылы У.  Олден Спенсера сыйлығын&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.kavli.cuimc.columbia.edu/news/thirty-ninth-annual-w-alden-spencer-award-and-lecture|title=The Thirty-Ninth Annual W. Alden Spencer Award and Lecture|work=Kavli Institute for Brain Science|date=2020-06-04|accessdate=2021-10-04|archivedate=2020-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201227080457/https://www.kavli.cuimc.columbia.edu/news/thirty-ninth-annual-w-alden-spencer-award-and-lecture}}&lt;/ref&gt;, 2019 жылы — Розенштель сыйлығын&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.brandeis.edu/rosenstiel/rosenstiel-award/index.html|title=Lewis S. Rosenstiel Award for Distinguished Work in Basic Medical Research|work=www.brandeis.edu|accessdate=2021-10-04|archivedate=2021-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615093249/https://www.brandeis.edu/rosenstiel/rosenstiel-award/index.html}}&lt;/ref&gt;, неврология саласында 2020 жылы — Кавли сыйлығын&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://kavliprize.org/prizes-and-laureates/prizes/2020-kavli-prize-neuroscience|title=2020 Kavli Prize in Neuroscience|work=www.kavliprize.org|date=2021-03-12|accessdate=2021-10-04|archivedate=2021-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624203359/https://kavliprize.org/prizes-and-laureates/prizes/2020-kavli-prize-neuroscience}}&lt;/ref&gt; және 2020 жылы биомедицина саласындағы BBVA Foundation Frontiers of Knowledge сыйлығын&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonados/ardem-patapoutian-2/|title=Ardem Patapoutian|work=Premios Fronteras|accessdate=2021-10-04|archivedate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004145116/https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonados/ardem-patapoutian-2/}}&lt;/ref&gt; алды.
* 2021 жылы Патапутян [[Дэвид Джулиус|Дэвид Джулиуспен]] бірге [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына]] ие болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.scripps.edu/faculty/patapoutian/ Ардем Патапутян, PhD,] Scripps Research (scripps.edu)
* [https://patapoutianlab.org/ Patapoutian Lab] (patapoutianlab.org)
* [https://static1.squarespace.com/static/5b133d3b96d455ca885f8964/t/5e20d322c8ae141b3ed47ccd/1579209507208/2019.11.06+Short+CV-+Patapoutian.pdf Cirriculum Vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215200751/https://static1.squarespace.com/static/5b133d3b96d455ca885f8964/t/5e20d322c8ae141b3ed47ccd/1579209507208/2019.11.06%2BShort%2BCV-%2BPatapoutian.pdf |date=2020-02-15 }} (PDF; 109 кБ; 2019 жылдың қараша айындағы стенд)
* [https://www.hhmi.org/scientists/ardem-patapoutian Ардем Патапутян, PhD,] Ховард Хьюз медициналық институтының веб-сайтында (hhmi.org)
* [https://neurotree.org/neurotree/peopleinfo.php?pid=12384 Ардем Патапутян,] ''Academic Tree'' сайтында (neurotree.org)

[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ физиологтары]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Әулие Месроп Маштоц орденінің иегерлері]]
[[Санат:Философия докторлары]]</text>
      <sha1>lv8e57bnlt92ob0zlyzrnho4us1qfz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Садықова Ақгүл/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>782661</id>
    <revision>
      <id>3628142</id>
      <parentid>3627840</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Садықова Ақгүл</username>
        <id>181520</id>
      </contributor>
      <origin>3628142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7738" sha1="72tg2h77amjfeyy3dts8coow012vzyo" xml:space="preserve">== '''ҚАРАҚАМЫС ЖӘРМЕҢКЕСІ''' ==


'''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі  [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен,  [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. [[Жәрмеңке|Жәрмеңке]] Ресей империясы, [[Орта Азия|Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы  [[Көкжар|Көкжар]], [[Ырғыз|Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды.  

== Тарихы ==
1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент ]]көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты.
Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді.  

== Сауда көлемі ==
Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]:
	•	жылқы;
	•	түйе;
	•	ірі қара;
	•	қой-ешкі;
	•	жүн;
	•	тері;
	•	киіз;
	•	мал шаруашылығы өнімдерін әкелді.
[[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді.
Архивтік мәліметтер бойынша:
	•	1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады;
	•	осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды;
	•	271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді;
	•	1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті;
	•	мануфактура өнімдері – 213 747 сом;
	•	мал өнімдері – 49 465 сом;
	•	ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом;
	•	1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды;
	•	1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған.

== Экономикалық маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді.  

== Мәдени маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы  Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған.  

== Құлдырауы ==
XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды.  

== Мұрасы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;  


== Дереккөздер ==

[[Санат:Жәрмеңкелер]]
[[Санат:Ақтөбе облысы]]
[[Санат:Темір ауданы]]</text>
      <sha1>72tg2h77amjfeyy3dts8coow012vzyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628143</id>
      <parentid>3628142</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Садықова Ақгүл</username>
        <id>181520</id>
      </contributor>
      <origin>3628143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7738" sha1="4k3dt0ap9ulq8moqdtfoqnz8bvaqikq" xml:space="preserve">== '''Қарақамыс жәрмеңкесі''' ==


'''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі  [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен,  [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. [[Жәрмеңке|Жәрмеңке]] Ресей империясы, [[Орта Азия|Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы  [[Көкжар|Көкжар]], [[Ырғыз|Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды.  

== Тарихы ==
1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент ]]көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты.
Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді.  

== Сауда көлемі ==
Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]:
	•	жылқы;
	•	түйе;
	•	ірі қара;
	•	қой-ешкі;
	•	жүн;
	•	тері;
	•	киіз;
	•	мал шаруашылығы өнімдерін әкелді.
[[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді.
Архивтік мәліметтер бойынша:
	•	1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады;
	•	осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды;
	•	271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді;
	•	1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті;
	•	мануфактура өнімдері – 213 747 сом;
	•	мал өнімдері – 49 465 сом;
	•	ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом;
	•	1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды;
	•	1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған.

== Экономикалық маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді.  

== Мәдени маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы  Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған.  

== Құлдырауы ==
XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды.  

== Мұрасы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;  


== Дереккөздер ==

[[Санат:Жәрмеңкелер]]
[[Санат:Ақтөбе облысы]]
[[Санат:Темір ауданы]]</text>
      <sha1>4k3dt0ap9ulq8moqdtfoqnz8bvaqikq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628144</id>
      <parentid>3628143</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Садықова Ақгүл</username>
        <id>181520</id>
      </contributor>
      <origin>3628144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7763" sha1="g052lv49yd4s1460tgh8uq112nxkyz4" xml:space="preserve">== '''Қарақамыс жәрмеңкесі''' ==


'''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі  [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен,  [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. [[Жәрмеңке|Жәрмеңке]] Ресей империясы, [[Орта Азия|Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы  [[Көкжар|Көкжар]], [[Ырғыз|Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды.  

== Тарихы ==
1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент ]]көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты.
Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді.  

== Сауда көлемі ==
Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]:
	•	жылқы;
	•	түйе;
	•	ірі қара;
	•	қой-ешкі;
	•	жүн;
	•	тері;
	•	киіз;
	•	мал шаруашылығы өнімдерін әкелді.
[[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді.
Архивтік мәліметтер бойынша:
	•	1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады;
	•	осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды;
	•	271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді;
	•	1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті;
	•	мануфактура өнімдері – 213 747 сом;
	•	мал өнімдері – 49 465 сом;
	•	ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом;
	•	1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды;
	•	1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған.

== Экономикалық маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді.  

== Мәдени маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы  Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған.  

== Құлдырауы ==
[[XX ғасыр]]дың басында [[теміржол|теміржол]] қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды.  

== Мұрасы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;  


== Дереккөздер ==

[[Санат:Жәрмеңкелер]]
[[Санат:Ақтөбе облысы]]
[[Санат:Темір ауданы]]</text>
      <sha1>g052lv49yd4s1460tgh8uq112nxkyz4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628245</id>
      <parentid>3628144</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7735" sha1="d1vg8d9lu2dkb369rzterwy7bsmay1p" xml:space="preserve">'''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі  [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен,  [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. [[Жәрмеңке|Жәрмеңке]] Ресей империясы, [[Орта Азия|Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы  [[Көкжар|Көкжар]], [[Ырғыз|Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды.  

== Тарихы ==
1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент ]]көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты.
Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді.  

== Сауда көлемі ==
Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]:
	•	жылқы;
	•	түйе;
	•	ірі қара;
	•	қой-ешкі;
	•	жүн;
	•	тері;
	•	киіз;
	•	мал шаруашылығы өнімдерін әкелді.
[[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді.
Архивтік мәліметтер бойынша:
	•	1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады;
	•	осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды;
	•	271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді;
	•	1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті;
	•	мануфактура өнімдері – 213 747 сом;
	•	мал өнімдері – 49 465 сом;
	•	ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом;
	•	1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды;
	•	1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған.

== Экономикалық маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді.  

== Мәдени маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы  Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған.  

== Құлдырауы ==
[[XX ғасыр]]дың басында [[теміржол|теміржол]] қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды.  

== Мұрасы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;  

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жәрмеңкелер]]
[[Санат:Ақтөбе облысы]]
[[Санат:Темір ауданы]]</text>
      <sha1>d1vg8d9lu2dkb369rzterwy7bsmay1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628246</id>
      <parentid>3628245</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұрасы */</comment>
      <origin>3628246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7730" sha1="slo28brzfd387zew6m7hlq7wvug7e0f" xml:space="preserve">'''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі  [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен,  [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. [[Жәрмеңке|Жәрмеңке]] Ресей империясы, [[Орта Азия|Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы  [[Көкжар|Көкжар]], [[Ырғыз|Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды.  

== Тарихы ==
1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент ]]көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты.
Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді.  

== Сауда көлемі ==
Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]:
	•	жылқы;
	•	түйе;
	•	ірі қара;
	•	қой-ешкі;
	•	жүн;
	•	тері;
	•	киіз;
	•	мал шаруашылығы өнімдерін әкелді.
[[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді.
Архивтік мәліметтер бойынша:
	•	1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады;
	•	осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды;
	•	271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді;
	•	1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті;
	•	мануфактура өнімдері – 213 747 сом;
	•	мал өнімдері – 49 465 сом;
	•	ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом;
	•	1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды;
	•	1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған.

== Экономикалық маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді.  

== Мәдени маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы  Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған.  

== Құлдырауы ==
[[XX ғасыр]]дың басында [[теміржол|теміржол]] қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды.  

== Мұрасы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жәрмеңкелер]]
[[Санат:Ақтөбе облысы]]
[[Санат:Темір ауданы]]</text>
      <sha1>slo28brzfd387zew6m7hlq7wvug7e0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628247</id>
      <parentid>3628246</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7706" sha1="dzc4vbisw2lz5e867ac5t9anq1loyb6" xml:space="preserve">'''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі  [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен,  [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. [[Жәрмеңке|Жәрмеңке]] Ресей империясы, [[Орта Азия|Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы  [[Көкжар|Көкжар]], [[Ырғыз|Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды.  

== Тарихы ==
1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент ]]көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты.
Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді.  

== Сауда көлемі ==
Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]:
* жылқы;
* түйе;
* ірі қара;
* қой-ешкі;
* жүн;
* тері;
* киіз;
* мал шаруашылығы өнімдерін әкелді.
[[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді.
Архивтік мәліметтер бойынша:
	•	1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады;
	•	осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды;
	•	271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді;
	•	1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті;
	•	мануфактура өнімдері – 213 747 сом;
	•	мал өнімдері – 49 465 сом;
	•	ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом;
	•	1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды;
	•	1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған.

== Экономикалық маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді.  

== Мәдени маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы  Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған.  

== Құлдырауы ==
[[XX ғасыр]]дың басында [[теміржол|теміржол]] қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды.  

== Мұрасы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жәрмеңкелер]]
[[Санат:Ақтөбе облысы]]
[[Санат:Темір ауданы]]</text>
      <sha1>dzc4vbisw2lz5e867ac5t9anq1loyb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628248</id>
      <parentid>3628247</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7679" sha1="7af4eacj0oud4p4alc5uvtv31ucpz3u" xml:space="preserve">'''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі  [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен,  [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. [[Жәрмеңке|Жәрмеңке]] Ресей империясы, [[Орта Азия|Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы  [[Көкжар|Көкжар]], [[Ырғыз|Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды.  

== Тарихы ==
1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент ]]көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты.
Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді.  

== Сауда көлемі ==
Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]:
* жылқы;
* түйе;
* ірі қара;
* қой-ешкі;
* жүн;
* тері;
* киіз;
* мал шаруашылығы өнімдерін әкелді.
[[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді.
Архивтік мәліметтер бойынша:
* 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады;
* осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды;
* 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді;
* 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті;
* мануфактура өнімдері – 213 747 сом;
* мал өнімдері – 49 465 сом;
* ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом;
* 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды;
* 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған.

== Экономикалық маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді.  

== Мәдени маңызы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы  Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған.  

== Құлдырауы ==
[[XX ғасыр]]дың басында [[теміржол|теміржол]] қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды.  

== Мұрасы ==
Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жәрмеңкелер]]
[[Санат:Ақтөбе облысы]]
[[Санат:Темір ауданы]]</text>
      <sha1>7af4eacj0oud4p4alc5uvtv31ucpz3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Нұржанар Хатимуллақызы/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>782668</id>
    <revision>
      <id>3628337</id>
      <parentid>3619349</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұржанар Хатимуллақызы</username>
        <id>182128</id>
      </contributor>
      <origin>3628337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="sx2mfm8leaa29h3j3c8znck2igrom99" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt;</text>
      <sha1>sx2mfm8leaa29h3j3c8znck2igrom99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Футбол-ту</title>
    <ns>10</ns>
    <id>782860</id>
    <revision>
      <id>3628127</id>
      <parentid>3622728</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3628127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="r0end1wk05clxu8pjc1e0yfr17fglro" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;white-space:{{safesubst:&lt;noinclude/&gt;yesno|{{{wrap|}}}|yes=normal|no=nowrap}}&quot;&gt;{{Байрақ/{{{1}}}
| Ту/nt
| variant = {{{variant|{{{2|}}} ұлттық футбол құрамасы}}} 
| size = {{{өлшемі|}}}
| altlink = ұлттық футбол құрамасы
| altvar = футбол
}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}

[[Санат:Үлгілер:Байрақ]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r0end1wk05clxu8pjc1e0yfr17fglro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628128</id>
      <parentid>3628127</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3628128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="07m3qa5k73z3fqx66vhw9n0d38daavn" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;white-space:{{safesubst:&lt;noinclude/&gt;yesno|{{{wrap|}}}|yes=normal|no=nowrap}}&quot;&gt;{{Байрақ/{{{1}}}
| Ту/nt
| variant = {{{variant|{{{2|}}}|ұлттық футбол құрамасы}}} 
| size = {{{өлшемі|}}}
| altlink = ұлттық футбол құрамасы
| altvar = футбол
}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}

[[Санат:Үлгілер:Байрақ]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>07m3qa5k73z3fqx66vhw9n0d38daavn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628129</id>
      <parentid>3628128</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Nurken|Nurken]] ([[User talk:Nurken|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3622728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="396" sha1="qu9w64sb9vr9myv8jvdmcbpn1lyzcf5" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;white-space:{{safesubst:&lt;noinclude/&gt;yesno|{{{wrap|}}}|yes=normal|no=nowrap}}&quot;&gt;{{Байрақ/{{{1}}}
| Ту/nt
| variant = {{{variant|{{{2|}}}}}} ұлттық футбол құрамасы
| size = {{{өлшемі|}}}
| altlink = ұлттық футбол құрамасы
| altvar = футбол
}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}

[[Санат:Үлгілер:Байрақ]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qu9w64sb9vr9myv8jvdmcbpn1lyzcf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:KoishibaevaA</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783060</id>
    <revision>
      <id>3628234</id>
      <parentid>3625724</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ескерту */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3628234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="611" sha1="rwxrpzcq3yq9f45cqss5ixcqi94icd6" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=KoishibaevaA}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 15:02, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== Ескерту ==

Қайырлы күн! Мақалаларға орынсыз сілтемелер қоймауыңызды сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:22, 2026 ж. шілденің 10 (+05)</text>
      <sha1>rwxrpzcq3yq9f45cqss5ixcqi94icd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пауэрс-стрит мешіті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783190</id>
    <revision>
      <id>3628063</id>
      <parentid>3627529</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6924" sha1="ip4ugvrrtz12hy9lfswj7gz5wdy5rv2" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| шынайы аты       = Powers Street Mosque
| суреті           = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg
| сурет атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| позициялық карта = Америка Құрама Штаттары
  |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43
  |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
| қала             = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York
| статусы          = 
| ағымы            = [[Сунниттер|суннизм]]
| мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society
| иесі             = 
| мешіт түрі       = 
| сәулет стилі     = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты)
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = 
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды = 1931
| құрылысы аяқталды = 1931
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = 
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 
| ішкі ауданы      = 
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 
| күмбездердің саны  = 
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = 
| таравих           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = 
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = 
}}

'''Пауэрс-стрит мешіті''' ({{lang-en|Powers Street Mosque}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады.

Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады.

== Тарихы ==

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды.

Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды.

Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды.

1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды.

== Сәулеті ==

Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді.

Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді.

== Қазіргі жағдайы ==

Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады.

Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Липка татарлары]]
* [[Нью-Йорк]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{cite web
 |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/
 |title=New York's First Mosque?
 |website=Islamicana
 |language=en
}}
* {{cite web
 |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834
 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims
 |website=BBC News
 |language=en
}}

[[Санат:Бруклин]]
[[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]]
[[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]]</text>
      <sha1>ip4ugvrrtz12hy9lfswj7gz5wdy5rv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628065</id>
      <parentid>3628063</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7023" sha1="sez129zg6qmg8cny1j7ncbpkx3iezh8" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| шынайы аты       = Powers Street Mosque
| суреті           = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg
| сурет атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| позициялық карта = Америка Құрама Штаттары
  |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43
  |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
| қала             = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York
| статусы          = 
| ағымы            = [[Сунниттер|суннизм]]
| мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society
| иесі             = 
| мешіт түрі       = 
| сәулет стилі     = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты)
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = 
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды = 1931
| құрылысы аяқталды = 1931
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = 
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 
| ішкі ауданы      = 
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 
| күмбездердің саны  = 
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = 
| таравих           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = 
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = 
}}

'''Пауэрс-стрит мешіті''' ({{lang-en|Powers Street Mosque}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады.

Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;Powers Street Mosque. (2026). In Wikipedia, The Free Encyclopedia. https://wikipedia.org&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды.

Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды.

Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды.

1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды.

== Сәулеті ==

Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді.

Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді.

== Қазіргі жағдайы ==

Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады.

Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Липка татарлары]]
* [[Нью-Йорк]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{cite web
 |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/
 |title=New York's First Mosque?
 |website=Islamicana
 |language=en
}}
* {{cite web
 |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834
 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims
 |website=BBC News
 |language=en
}}

[[Санат:Бруклин]]
[[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]]
[[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]]</text>
      <sha1>sez129zg6qmg8cny1j7ncbpkx3iezh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628066</id>
      <parentid>3628065</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3628066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7132" sha1="ifyeymwl4akqo99rhuh3l3vw7n8us9t" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| шынайы аты       = Powers Street Mosque
| суреті           = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg
| сурет атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| позициялық карта = Америка Құрама Штаттары
  |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43
  |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
| қала             = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York
| статусы          = 
| ағымы            = [[Сунниттер|суннизм]]
| мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society
| иесі             = 
| мешіт түрі       = 
| сәулет стилі     = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты)
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = 
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды = 1931
| құрылысы аяқталды = 1931
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = 
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 
| ішкі ауданы      = 
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 
| күмбездердің саны  = 
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = 
| таравих           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = 
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = 
}}

'''Пауэрс-стрит мешіті''' ({{lang-en|Powers Street Mosque}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады.

Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;Powers Street Mosque. (2026). In Wikipedia, The Free Encyclopedia. https://wikipedia.org&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды.

Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды.&lt;ref&gt;History.com Editors. (2023). The 7 Oldest Mosques in America. History Channel. https://history.com&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды.

1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды.

== Сәулеті ==

Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді.

Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді.

== Қазіргі жағдайы ==

Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады.

Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Липка татарлары]]
* [[Нью-Йорк]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{cite web
 |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/
 |title=New York's First Mosque?
 |website=Islamicana
 |language=en
}}
* {{cite web
 |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834
 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims
 |website=BBC News
 |language=en
}}

[[Санат:Бруклин]]
[[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]]
[[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]]</text>
      <sha1>ifyeymwl4akqo99rhuh3l3vw7n8us9t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628067</id>
      <parentid>3628066</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3628067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7250" sha1="dmmvlo44n81b1upra0je3i0dq916r81" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| шынайы аты       = Powers Street Mosque
| суреті           = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg
| сурет атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| позициялық карта = Америка Құрама Штаттары
  |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43
  |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
| қала             = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York
| статусы          = 
| ағымы            = [[Сунниттер|суннизм]]
| мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society
| иесі             = 
| мешіт түрі       = 
| сәулет стилі     = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты)
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = 
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды = 1931
| құрылысы аяқталды = 1931
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = 
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 
| ішкі ауданы      = 
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 
| күмбездердің саны  = 
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = 
| таравих           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = 
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = 
}}

'''Пауэрс-стрит мешіті''' ({{lang-en|Powers Street Mosque}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады.

Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;Powers Street Mosque. (2026). In Wikipedia, The Free Encyclopedia. https://wikipedia.org&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды.

Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды.&lt;ref&gt;History.com Editors. (2023). The 7 Oldest Mosques in America. History Channel. https://history.com&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды.&lt;ref&gt;Shagour, M. (2026). At New York's Oldest Mosque, Tatar Memory Endures. AramcoWorld. https://aramcoworld.com&lt;/ref&gt;

1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды.

== Сәулеті ==

Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді.

Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді.

== Қазіргі жағдайы ==

Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады.

Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Липка татарлары]]
* [[Нью-Йорк]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{cite web
 |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/
 |title=New York's First Mosque?
 |website=Islamicana
 |language=en
}}
* {{cite web
 |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834
 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims
 |website=BBC News
 |language=en
}}

[[Санат:Бруклин]]
[[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]]
[[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]]</text>
      <sha1>dmmvlo44n81b1upra0je3i0dq916r81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628069</id>
      <parentid>3628067</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәулеті */</comment>
      <origin>3628069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7384" sha1="osruvppbwoahncke15ytmxnz57guou0" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| шынайы аты       = Powers Street Mosque
| суреті           = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg
| сурет атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| позициялық карта = Америка Құрама Штаттары
  |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43
  |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
| қала             = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York
| статусы          = 
| ағымы            = [[Сунниттер|суннизм]]
| мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society
| иесі             = 
| мешіт түрі       = 
| сәулет стилі     = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты)
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = 
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды = 1931
| құрылысы аяқталды = 1931
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = 
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 
| ішкі ауданы      = 
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 
| күмбездердің саны  = 
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = 
| таравих           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = 
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = 
}}

'''Пауэрс-стрит мешіті''' ({{lang-en|Powers Street Mosque}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады.

Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;Powers Street Mosque. (2026). In Wikipedia, The Free Encyclopedia. https://wikipedia.org&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды.

Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды.&lt;ref&gt;History.com Editors. (2023). The 7 Oldest Mosques in America. History Channel. https://history.com&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды.&lt;ref&gt;Shagour, M. (2026). At New York's Oldest Mosque, Tatar Memory Endures. AramcoWorld. https://aramcoworld.com&lt;/ref&gt;

1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды.

== Сәулеті ==

Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді.

Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді.&lt;ref&gt;Siddiqui, Z. (2018). America’s Oldest Surviving Mosque Is in Williamsburg. Bedford + Bowery. https://bedfordandbowery.com&lt;/ref&gt;

== Қазіргі жағдайы ==

Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады.

Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Липка татарлары]]
* [[Нью-Йорк]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{cite web
 |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/
 |title=New York's First Mosque?
 |website=Islamicana
 |language=en
}}
* {{cite web
 |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834
 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims
 |website=BBC News
 |language=en
}}

[[Санат:Бруклин]]
[[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]]
[[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]]</text>
      <sha1>osruvppbwoahncke15ytmxnz57guou0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628071</id>
      <parentid>3628069</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазіргі жағдайы */</comment>
      <origin>3628071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7516" sha1="7673nndjkctp7h6r3n23ie9u3axtkn7" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| шынайы аты       = Powers Street Mosque
| суреті           = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg
| сурет атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| позициялық карта = Америка Құрама Штаттары
  |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43
  |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
| қала             = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York
| статусы          = 
| ағымы            = [[Сунниттер|суннизм]]
| мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society
| иесі             = 
| мешіт түрі       = 
| сәулет стилі     = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты)
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = 
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды = 1931
| құрылысы аяқталды = 1931
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = 
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 
| ішкі ауданы      = 
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 
| күмбездердің саны  = 
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = 
| таравих           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = 
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = 
}}

'''Пауэрс-стрит мешіті''' ({{lang-en|Powers Street Mosque}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады.

Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;Powers Street Mosque. (2026). In Wikipedia, The Free Encyclopedia. https://wikipedia.org&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды.

Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды.&lt;ref&gt;History.com Editors. (2023). The 7 Oldest Mosques in America. History Channel. https://history.com&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды.&lt;ref&gt;Shagour, M. (2026). At New York's Oldest Mosque, Tatar Memory Endures. AramcoWorld. https://aramcoworld.com&lt;/ref&gt;

1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды.

== Сәулеті ==

Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді.

Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді.&lt;ref&gt;Siddiqui, Z. (2018). America’s Oldest Surviving Mosque Is in Williamsburg. Bedford + Bowery. https://bedfordandbowery.com&lt;/ref&gt;

== Қазіргі жағдайы ==

Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады.&lt;ref&gt;Geberer, R. (2019). North Brooklyn Is Home to One of America’s Oldest Mosques. Greenpointers. https://greenpointers.com&lt;/ref&gt;

Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Липка татарлары]]
* [[Нью-Йорк]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{cite web
 |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/
 |title=New York's First Mosque?
 |website=Islamicana
 |language=en
}}
* {{cite web
 |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834
 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims
 |website=BBC News
 |language=en
}}

[[Санат:Бруклин]]
[[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]]
[[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]]</text>
      <sha1>7673nndjkctp7h6r3n23ie9u3axtkn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628072</id>
      <parentid>3628071</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазіргі жағдайы */</comment>
      <origin>3628072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7654" sha1="2fb0oxta2fpvbhsmfi9u1uavjo0b6wp" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| шынайы аты       = Powers Street Mosque
| суреті           = Powers_Street_Mosque_HDR_2022_jeh.jpg
| сурет атауы      = Пауэрс-стрит мешіті
| позициялық карта = Америка Құрама Штаттары
  |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 43
  |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 56 |lon_sec = 48
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
| қала             = [[Нью-Йорк]], [[Бруклин]], 104 Powers Street, Brooklyn, New York
| статусы          = 
| ағымы            = [[Сунниттер|суннизм]]
| мұсылмандардың діни басқармасы = American Mohammedan Society
| иесі             = 
| мешіт түрі       = 
| сәулет стилі     = Мешіт (бұрынғы шіркеу ғимараты)
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = 
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды = 1931
| құрылысы аяқталды = 1931
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = 
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 
| ішкі ауданы      = 
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 
| күмбездердің саны  = 
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = 
| таравих           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = 
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = 
}}

'''Пауэрс-стрит мешіті''' ({{lang-en|Powers Street Mosque}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Нью-Йорк]] қаласының [[Бруклин]] ауданында орналасқан тарихи [[мешіт]]. Ол Америкадағы ең көне мұсылман ғибадат орындарының бірі және Нью-Йорк штатында ресми түрде құрылған алғашқы мұсылман қауымының мешіті болып саналады.

Мешіттің негізін [[Польша]]ның Белосток өңірінен қоныс аударған [[Липка татарлары]] қалаған. Ол АҚШ-тағы татар мұсылмандарының тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;Powers Street Mosque. (2026). In Wikipedia, The Free Encyclopedia. https://wikipedia.org&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Липка татарлары АҚШ-қа көшіп келді. Олардың басым бөлігі Бруклинге қоныстанып, 1907 жылы '''American Mohammedan Society''' атты мұсылман қауымын құрды.

Алғашқы жылдары қауым жалға алынған ғимараттарда жиналып жүрді. 1931 жылы олар Пауэрс-стриттегі №104 ғимаратты және оған көршілес жер телімдерін сатып алды. Бұл Нью-Йорк қаласында ислам діни мақсаттарына арнайы сатып алынған алғашқы жылжымайтын мүлік болды.&lt;ref&gt;History.com Editors. (2023). The 7 Oldest Mosques in America. History Channel. https://history.com&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда '''Powers Street Methodist Episcopal Church''' шіркеуі ретінде салынған. Кейін ол саяси клуб пен жылыжай ретінде пайдаланылды. Мешітке айналдырылған кезде оның ішкі құрылымының бір бөлігі сақталды: бұрынғы алтарь мінберге бейімделді. Ғимарат құбыла бағытына сәйкес салынбағандықтан, жамағат намазды зал ішінде диагональ бағытта оқиды.&lt;ref&gt;Shagour, M. (2026). At New York's Oldest Mosque, Tatar Memory Endures. AramcoWorld. https://aramcoworld.com&lt;/ref&gt;

1935 жылы ''The Muslim World'' журналы бұл мешітті «Америкадағы жалғыз нағыз мешіт» деп атаған. 1937 жылы ол туралы ''Time'' журналы да жазды.

== Сәулеті ==

Пауэрс-стрит мешіті бастапқыда шіркеу ретінде салынғандықтан, оның сәулеті дәстүрлі ислам мешіттерінен едәуір ерекшеленеді.

Липка татарлары ғимаратты өздерінің діни қажеттіліктеріне бейімдеді: мінбер орнатылып, намаз залы ұйымдастырылды, ерлер мен әйелдерге арналған бөлек орындар жасалды. Ғимараттың ағаш конструкциялары мен шағын көлемі оны кейінірек АҚШ-та салынған көптеген мешіттерден ерекшелендіреді.&lt;ref&gt;Siddiqui, Z. (2018). America’s Oldest Surviving Mosque Is in Williamsburg. Bedford + Bowery. https://bedfordandbowery.com&lt;/ref&gt;

== Қазіргі жағдайы ==

Қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Липка татарлары қауымының саны айтарлықтай азайған. Сондықтан мешіт күнделікті намаз үшін сирек ашылып, негізінен неке қию, жаназа рәсімдері және қауымдық іс-шаралар кезінде пайдаланылады.&lt;ref&gt;Geberer, R. (2019). North Brooklyn Is Home to One of America’s Oldest Mosques. Greenpointers. https://greenpointers.com&lt;/ref&gt;

Соған қарамастан, мешіт Нью-Йорк қаласындағы ислам тарихының маңызды ескерткіші болып қала береді. Соңғы жылдары ол АҚШ-тағы мұсылман мұрасы мен Липка татарларының тарихын зерттеушілердің назарын аударып келеді.&lt;ref&gt;Hussain, T. (2016). How America's oldest mosque was built by Muslims from the Baltic. The Baltic Times. https://baltictimes.com&lt;/ref&gt;

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Липка татарлары]]
* [[Нью-Йорк]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{cite web
 |url=https://islamicana.com/2013/03/13/new-yorks-first-mosque/
 |title=New York's First Mosque?
 |website=Islamicana
 |language=en
}}
* {{cite web
 |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35170834
 |title=The Amazing Survival of the Baltic Muslims
 |website=BBC News
 |language=en
}}

[[Санат:Бруклин]]
[[Санат:1931 жылы құрылған діни ғимараттар]]
[[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы ислам]]</text>
      <sha1>2fb0oxta2fpvbhsmfi9u1uavjo0b6wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тулкин Махмурұлы Қиличев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783201</id>
    <revision>
      <id>3628074</id>
      <parentid>3627600</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19374" sha1="8tc6tdf2kztxjh3cwc5t9wm89dxe0rk" xml:space="preserve">{{Боксшы
|Есімі               = Тулкин Қиличев
|Шынайы есімі        = Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev
|Суреті              = Tulkin Kilichev.jpg
|Сурет ені           =
|Суреттің сипаттамасы= Тулкин Қиличев
|Толық есімі         = Тулкин Махмурұлы Қиличев
|Лақап аты           =
|Азаматтығы          = {{UZB}}
|Туған күні          = 24.2.1983
|Туған жері          = Зафарабад, Жиззах облысы, Өзбек КСР, КСРО
|Қайтыс болған күні  =
|Қайтыс болған жері  =
|Тұрғылықты жері     =
|Салмағы             = орта салмақ
|Тұрысы              = оңқай
|Бойы                = 170 см
|Қолдың қарқыны      =
|Стилі               =
|Бапкері             =
|Бокстағы дәрежесі   =
|Кәсіпқой жекпе-жегі = 8
|Жеңісі              = 5
|Нокаут              =
|Жеңілісі            = 2
|Тең түскені         = 1
|Өткізілмегені       =
|boxrec              = 331468
}}

'''Тулкин Махмурұлы Қиличев''' ({{lang-uz|Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev}}; [[24 ақпан]] [[1983 жыл|1983]]) — өзбекстандық бокс жаттықтырушысы және бұрынғы кәсіпқой боксшы. Ол Өзбекстан бокс құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;olympic2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/2213 |title=Toʻlqin Qilichevni tabriklaymiz! |publisher=Oʻzbekiston Milliy olimpiya qoʻmitasi |language=uz |date=24 February 2022 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Қиличев ұлттық құрама бапкерлер штабы құрамында Рио-2016, Токио-2020 және Париж-2024 Олимпиада ойындарына қатысқан. Осы кезеңде өзбекстандық боксшылар Олимпиада ойындарында бірнеше медаль жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rio 2016 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tokyo 2020 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Paris 2024 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/paris-2024/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы Париж Олимпиадасында Өзбекстан боксшылары бес алтын медаль жеңіп алды. Бұл нәтиже ел құрамасының Олимпиададағы бокстан ең жоғары көрсеткіштерінің бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны және білімі ==
Тулкин Қиличев 1983 жылы 24 ақпанда Өзбекстанның Жиззах облысындағы Зафарабад ауданында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot;&gt;{{cite web |url=https://sports.uz/oz/news/view/tolqin-qilichevning-bolalik-xotiralari-yoxud-u-qanday-bokschi-bolgan-24-02-2020 |title=To'lqin Qilichevning bolalik xotiralari yoxud u qanday bokschi bo'lgan |publisher=Sports.uz |language=uz |date=24 February 2020 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

1995 жылы Жиззах қаласына көшіп, сол жерде бокспен айналыса бастады. 1997 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесіне түсіп, оны 2002 жылы аяқтады.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot; /&gt;

2002–2004 жылдары Орталық армия спорт клубында әскери қызмет атқарды. Кейін Өзбек мемлекеттік дене шынықтыру институтында оқып, 2008 жылы бітірді. 2010–2012 жылдары магистратурада білім алды.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot; /&gt;

2022 жылы оған дене шынықтыру теориясы мен әдістемесі және спорттық дайындық үдерісі саласы бойынша профессор атағы берілгені хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |publisher=Sports.kz |language=ru |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Боксшы ретіндегі мансабы ==
Қиличев бокспен жасөспірім кезінде айналыса бастады. Шыршықтағы олимпиадалық резерв училищесінде оқыған жылдары жасөспірімдер арасындағы республикалық жарыстарға қатысты.

2000 жылы Өзбекстан жасөспірімдер чемпионатының жүлдегері болды, ал 2001 жылы осы жарыстың финалына шықты.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot; /&gt;

Кейін кәсіпқой боксқа өтті. 2005 жылы кәсіпқой рингтегі алғашқы жекпе-жегін өткізді. BoxRec дерегіне сәйкес, Қиличев кәсіпқой бокста 8 жекпе-жек өткізіп, 5 рет жеңіске жеткен, 2 рет жеңілген және 1 кездесу тең аяқталған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://boxrec.com/en/box-pro/331468 |title=Tulkin Kilichov |publisher=BoxRec |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Жаттықтырушылық мансабы ==

=== Алғашқы жылдары ===
Қиличев жаттықтырушылық қызметін 2009 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесінде бастады. Ол жас боксшыларды дайындаумен айналысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

2011 жылы Өзбекстан жасөспірімдер құрамасының жаттықтырушысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/671 |title=&quot;They will defend the honor of the country in Tokyo&quot;: boxer from Surkhandarya-Sanzhar Tursunov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=9 June 2021 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/1055 |title=About awarding a group of athletes and coaches who achieved high results at the XXXII Summer Olympic Games in Tokyo |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Кейін ол Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.qalampir.uz/en/news/tulk-in-k-ilichev-osiyeda-yilning-eng-yakhshi-murabbiyi-buldi-112067 |title=Tulkin Kilichev named Asia's best boxing coach of the year |publisher=Qalampir.uz |date=30 December 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Uzbek Tigers ===
Қиличев World Series of Boxing турнирінде өнер көрсеткен ''Uzbek Tigers'' командасының бапкерлер құрамында да жұмыс істеді. Команда Өзбекстан бокс федерациясы мен Өзбекстан ұлттық олимпиада комитетінің қолдауымен құрылған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/03/03/uzbektigers/ |title=Команда Uzbek Tigers сразится с российскими боксерами на матче WSB |publisher=Gazeta.uz |language=ru |date=3 March 2017 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

''Uzbek Tigers'' құрамында Хасанбой Дусматов, Фазлиддин Ғоибназаров, Шахрам Ғиясов, Муроджон Ахмадалиев және Баходир Жалолов сияқты боксшылар өнер көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Олимпиада ойындары ==

=== Рио-2016 ===
[[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2016 жылғы Рио-де-Жанейро Олимпиадасы]] Қиличев үшін Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабы құрамында қатысқан Олимпиада ойындарының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Бұл ойындарда Өзбекстан боксшылары 7 медаль жеңіп алды: 3 алтын, 2 күміс және 2 қола.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Медаль иегерлері:

* [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]] — алтын;
* [[Шаһобиддин Шәкірұлы Зоиров|Шахобиддин Зоиров]] — алтын;
* [[Фазлиддин Хасанбайұлы Гаибназаров|Фазлиддин Ғоибназаров]] — алтын;
* [[Бектемир Мелиқузиев]] — күміс;
* [[Шахрам Ғиясов]] — күміс;
* Муроджон Ахмадалиев — қола;
* [[Рустам Тулаганов]] — қола.

=== Токио-2020 ===
[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио Олимпиадасы]] COVID-19 пандемиясына байланысты 2021 жылы өтті. Бұл жарыста Баходир Жалолов аса ауыр салмақта алтын медаль жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |title=Tokyo 2020 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/athletes/bakhodir-jalolov |title=Bakhodir Jalolov |publisher=Olympics.com |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Париж-2024 ===
[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж Олимпиадасында]] Қиличев Өзбекстан құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/uz/news/3339 |title=Oʻzbek boksida ish boshlagan kubalik murabbiylar matbuot anjumanida rasman tanishtirildi |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |language=uz |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Парижде өзбекстандық боксшылар 5 алтын медаль жеңіп алды. Олимпиада чемпиондары — [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]], Абдумалик Халоков, [[Асадхожа Зохидхожаұлы Мойдинхожаев|Асадхужа Муйдинхужаев]], Лазизбек Мулложонов және [[Баһадүр Исомиддинұлы Жалолов|Баходир Жалолов]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Денсаулығына байланысты оқиға ==
2024 жылғы 8 тамызда Қиличев Париж Олимпиадасы кезінде жүрек тоқтауына ұшырады. Бұл оқиға Хасанбой Дусматовтың жеңісінен кейін болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы көмекті Ұлыбритания бокс делегациясының дәрігері Хардж Сингх пен физиотерапевт Робби Лиллис көрсетті. Сингх жүрек-өкпе реанимациясын жасады, ал Лиллис дефибриллятор қолданды. Кейін Қиличев Париждегі ауруханаға жеткізілді.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/aug/10/team-gb-medics-are-lifesavers-after-uzbekistan-coach-suffers-cardiac-arrrest |title=Team GB medics are lifesavers after Uzbekistan coach suffers cardiac arrest |work=The Guardian |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Өзбекстан құрамасының Париж Олимпиадасында алтын медаль алған боксшылары кейін ауруханадағы Қиличевке барғаны туралы хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.foxsports.com/articles/summer/after-coachs-life-was-likely-saved-backstage-uzbekistan-dominates-olympic-boxing-tournament |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press/Fox Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==

* Бокстан спорт шебері&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://jtsu.uz/e/blog/4956-bugun-o-zbekiston-davlat-jismoniy-tarbiya-va-sport-universitetiga-o-zbekistonda-xizmat-ko-rsatgan-murabbiy-tajribali-mutaxassis-mixail-mixaylovich-romanchuk-tashrif-buyurdi |title=Bugun O'zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universitetiga O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan murabbiy, tajribali mutaxassis Mixail Mixaylovich Romanchuk tashrif buyurdi |website=Uzbekistan State University of Physical Education and Sport |access-date=3 July 2026 |language=uz}}&lt;/ref&gt;
* Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2019)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/ru/news/2213 |title=Поздравляем Тулкина Киличева! |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* «Sogʻlom avlod uchun» ордені, I дәрежелі (2021)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/4540 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXII летних Олимпийских играх в городе Токио |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=13 August 2021 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* «Shuhrat» медалі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://uza.uz/de/posts/tolqin-qilichev-muvaffaqiyatga-erishishning-asosiy-sababi-tartib-intizom-video_629595 |title=To'lqin Qilichev: «Muvaffaqiyatga erishishning asosiy sababi — tartib-intizom» |website=Uzbekistan National News Agency |date=27 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}&lt;/ref&gt;
* Профессор ғылыми атағы&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |website=Sports.kz |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* «Doʻstlik» ордені (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/7482 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXIII летних Олимпийских играх в городе Париже |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=23 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* Өзбекстанның Ұлттық спорт сыйлығында «Жылдың үздік жаттықтырушысы» номинациясының жеңімпазы (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/8155 |title=“Milliy sport mukofoti-2024” o'z g'oliblarini aniqladi |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=23 December 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}&lt;/ref&gt;
* Asian Boxing нұсқасы бойынша ерлер элиталық боксындағы 2024 жылдың үздік азиялық жаттықтырушысы&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.asbcnews.org/the-best-of-the-asians-project-has-returned-after-six-years-of-break-and-its-17-winners-were-named-today/ |title=The Best of the Asians project has returned after six years of break and its 17 winners were named today |website=Asian Boxing Confederation |date=28 December 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Қиличев, Тулкин}}
[[Санат:1983 жылы туғандар]]
[[Санат:Өзбекстан боксшылары]]</text>
      <sha1>8tc6tdf2kztxjh3cwc5t9wm89dxe0rk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628075</id>
      <parentid>3628074</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19382" sha1="80j34w0c860cg8fw58uqwhn3vz3k321" xml:space="preserve">{{Боксшы
|Есімі               = Тулкин Қиличев
|Шынайы есімі        = Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev
|Суреті              = Tulkin Kilichev.jpg
|Сурет ені           =
|Суреттің сипаттамасы= Тулкин Қиличев
|Толық есімі         = Тулкин Махмурұлы Қиличев
|Лақап аты           =
|Азаматтығы          = {{UZB}}
|Туған күні          = 24.2.1983
|Туған жері          = Зафарабад, Жиззах облысы, Өзбек КСР, КСРО
|Қайтыс болған күні  =
|Қайтыс болған жері  =
|Тұрғылықты жері     =
|Салмағы             = орта салмақ
|Тұрысы              = оңқай
|Бойы                = 170 см
|Қолдың қарқыны      =
|Стилі               =
|Бапкері             =
|Бокстағы дәрежесі   =
|Кәсіпқой жекпе-жегі = 8
|Жеңісі              = 5
|Нокаут              =
|Жеңілісі            = 2
|Тең түскені         = 1
|Өткізілмегені       =
|boxrec              = 331468
}}

'''Тулкин Махмурұлы Қиличев''' ({{lang-uz|Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev}}; [[24 ақпан]] [[1983 жыл|1983]]) — [[өзбекстан]]дық бокс жаттықтырушысы және бұрынғы кәсіпқой боксшы. Ол Өзбекстан бокс құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;olympic2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/2213 |title=Toʻlqin Qilichevni tabriklaymiz! |publisher=Oʻzbekiston Milliy olimpiya qoʻmitasi |language=uz |date=24 February 2022 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Қиличев ұлттық құрама бапкерлер штабы құрамында Рио-2016, Токио-2020 және Париж-2024 Олимпиада ойындарына қатысқан. Осы кезеңде өзбекстандық боксшылар Олимпиада ойындарында бірнеше медаль жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rio 2016 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tokyo 2020 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Paris 2024 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/paris-2024/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы Париж Олимпиадасында [[Өзбекстан]] боксшылары бес алтын медаль жеңіп алды. Бұл нәтиже ел құрамасының Олимпиададағы бокстан ең жоғары көрсеткіштерінің бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны және білімі ==
Тулкин Қиличев 1983 жылы 24 ақпанда Өзбекстанның Жиззах облысындағы Зафарабад ауданында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot;&gt;{{cite web |url=https://sports.uz/oz/news/view/tolqin-qilichevning-bolalik-xotiralari-yoxud-u-qanday-bokschi-bolgan-24-02-2020 |title=To'lqin Qilichevning bolalik xotiralari yoxud u qanday bokschi bo'lgan |publisher=Sports.uz |language=uz |date=24 February 2020 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

1995 жылы Жиззах қаласына көшіп, сол жерде бокспен айналыса бастады. 1997 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесіне түсіп, оны 2002 жылы аяқтады.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot; /&gt;

2002–2004 жылдары Орталық армия спорт клубында әскери қызмет атқарды. Кейін Өзбек мемлекеттік дене шынықтыру институтында оқып, 2008 жылы бітірді. 2010–2012 жылдары магистратурада білім алды.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot; /&gt;

2022 жылы оған дене шынықтыру теориясы мен әдістемесі және спорттық дайындық үдерісі саласы бойынша профессор атағы берілгені хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |publisher=Sports.kz |language=ru |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Боксшы ретіндегі мансабы ==
Қиличев бокспен жасөспірім кезінде айналыса бастады. Шыршықтағы олимпиадалық резерв училищесінде оқыған жылдары жасөспірімдер арасындағы республикалық жарыстарға қатысты.

2000 жылы Өзбекстан жасөспірімдер чемпионатының жүлдегері болды, ал 2001 жылы осы жарыстың финалына шықты.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot; /&gt;

Кейін кәсіпқой боксқа өтті. 2005 жылы кәсіпқой рингтегі алғашқы жекпе-жегін өткізді. BoxRec дерегіне сәйкес, Қиличев кәсіпқой бокста 8 жекпе-жек өткізіп, 5 рет жеңіске жеткен, 2 рет жеңілген және 1 кездесу тең аяқталған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://boxrec.com/en/box-pro/331468 |title=Tulkin Kilichov |publisher=BoxRec |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Жаттықтырушылық мансабы ==

=== Алғашқы жылдары ===
Қиличев жаттықтырушылық қызметін 2009 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесінде бастады. Ол жас боксшыларды дайындаумен айналысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

2011 жылы Өзбекстан жасөспірімдер құрамасының жаттықтырушысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/671 |title=&quot;They will defend the honor of the country in Tokyo&quot;: boxer from Surkhandarya-Sanzhar Tursunov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=9 June 2021 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/1055 |title=About awarding a group of athletes and coaches who achieved high results at the XXXII Summer Olympic Games in Tokyo |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Кейін ол Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.qalampir.uz/en/news/tulk-in-k-ilichev-osiyeda-yilning-eng-yakhshi-murabbiyi-buldi-112067 |title=Tulkin Kilichev named Asia's best boxing coach of the year |publisher=Qalampir.uz |date=30 December 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Uzbek Tigers ===
Қиличев World Series of Boxing турнирінде өнер көрсеткен ''Uzbek Tigers'' командасының бапкерлер құрамында да жұмыс істеді. Команда Өзбекстан бокс федерациясы мен Өзбекстан ұлттық олимпиада комитетінің қолдауымен құрылған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/03/03/uzbektigers/ |title=Команда Uzbek Tigers сразится с российскими боксерами на матче WSB |publisher=Gazeta.uz |language=ru |date=3 March 2017 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

''Uzbek Tigers'' құрамында Хасанбой Дусматов, Фазлиддин Ғоибназаров, Шахрам Ғиясов, Муроджон Ахмадалиев және Баходир Жалолов сияқты боксшылар өнер көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Олимпиада ойындары ==

=== Рио-2016 ===
[[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2016 жылғы Рио-де-Жанейро Олимпиадасы]] Қиличев үшін Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабы құрамында қатысқан Олимпиада ойындарының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Бұл ойындарда Өзбекстан боксшылары 7 медаль жеңіп алды: 3 алтын, 2 күміс және 2 қола.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Медаль иегерлері:

* [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]] — алтын;
* [[Шаһобиддин Шәкірұлы Зоиров|Шахобиддин Зоиров]] — алтын;
* [[Фазлиддин Хасанбайұлы Гаибназаров|Фазлиддин Ғоибназаров]] — алтын;
* [[Бектемир Мелиқузиев]] — күміс;
* [[Шахрам Ғиясов]] — күміс;
* Муроджон Ахмадалиев — қола;
* [[Рустам Тулаганов]] — қола.

=== Токио-2020 ===
[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио Олимпиадасы]] COVID-19 пандемиясына байланысты 2021 жылы өтті. Бұл жарыста Баходир Жалолов аса ауыр салмақта алтын медаль жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |title=Tokyo 2020 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/athletes/bakhodir-jalolov |title=Bakhodir Jalolov |publisher=Olympics.com |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Париж-2024 ===
[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж Олимпиадасында]] Қиличев Өзбекстан құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/uz/news/3339 |title=Oʻzbek boksida ish boshlagan kubalik murabbiylar matbuot anjumanida rasman tanishtirildi |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |language=uz |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Парижде өзбекстандық боксшылар 5 алтын медаль жеңіп алды. Олимпиада чемпиондары — [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]], Абдумалик Халоков, [[Асадхожа Зохидхожаұлы Мойдинхожаев|Асадхужа Муйдинхужаев]], Лазизбек Мулложонов және [[Баһадүр Исомиддинұлы Жалолов|Баходир Жалолов]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Денсаулығына байланысты оқиға ==
2024 жылғы 8 тамызда Қиличев Париж Олимпиадасы кезінде жүрек тоқтауына ұшырады. Бұл оқиға Хасанбой Дусматовтың жеңісінен кейін болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы көмекті Ұлыбритания бокс делегациясының дәрігері Хардж Сингх пен физиотерапевт Робби Лиллис көрсетті. Сингх жүрек-өкпе реанимациясын жасады, ал Лиллис дефибриллятор қолданды. Кейін Қиличев Париждегі ауруханаға жеткізілді.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/aug/10/team-gb-medics-are-lifesavers-after-uzbekistan-coach-suffers-cardiac-arrrest |title=Team GB medics are lifesavers after Uzbekistan coach suffers cardiac arrest |work=The Guardian |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Өзбекстан құрамасының Париж Олимпиадасында алтын медаль алған боксшылары кейін ауруханадағы Қиличевке барғаны туралы хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.foxsports.com/articles/summer/after-coachs-life-was-likely-saved-backstage-uzbekistan-dominates-olympic-boxing-tournament |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press/Fox Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==

* Бокстан спорт шебері&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://jtsu.uz/e/blog/4956-bugun-o-zbekiston-davlat-jismoniy-tarbiya-va-sport-universitetiga-o-zbekistonda-xizmat-ko-rsatgan-murabbiy-tajribali-mutaxassis-mixail-mixaylovich-romanchuk-tashrif-buyurdi |title=Bugun O'zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universitetiga O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan murabbiy, tajribali mutaxassis Mixail Mixaylovich Romanchuk tashrif buyurdi |website=Uzbekistan State University of Physical Education and Sport |access-date=3 July 2026 |language=uz}}&lt;/ref&gt;
* Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2019)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/ru/news/2213 |title=Поздравляем Тулкина Киличева! |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* «Sogʻlom avlod uchun» ордені, I дәрежелі (2021)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/4540 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXII летних Олимпийских играх в городе Токио |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=13 August 2021 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* «Shuhrat» медалі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://uza.uz/de/posts/tolqin-qilichev-muvaffaqiyatga-erishishning-asosiy-sababi-tartib-intizom-video_629595 |title=To'lqin Qilichev: «Muvaffaqiyatga erishishning asosiy sababi — tartib-intizom» |website=Uzbekistan National News Agency |date=27 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}&lt;/ref&gt;
* Профессор ғылыми атағы&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |website=Sports.kz |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* «Doʻstlik» ордені (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/7482 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXIII летних Олимпийских играх в городе Париже |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=23 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* Өзбекстанның Ұлттық спорт сыйлығында «Жылдың үздік жаттықтырушысы» номинациясының жеңімпазы (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/8155 |title=“Milliy sport mukofoti-2024” o'z g'oliblarini aniqladi |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=23 December 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}&lt;/ref&gt;
* Asian Boxing нұсқасы бойынша ерлер элиталық боксындағы 2024 жылдың үздік азиялық жаттықтырушысы&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.asbcnews.org/the-best-of-the-asians-project-has-returned-after-six-years-of-break-and-its-17-winners-were-named-today/ |title=The Best of the Asians project has returned after six years of break and its 17 winners were named today |website=Asian Boxing Confederation |date=28 December 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Қиличев, Тулкин}}
[[Санат:1983 жылы туғандар]]
[[Санат:Өзбекстан боксшылары]]</text>
      <sha1>80j34w0c860cg8fw58uqwhn3vz3k321</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джероламо Кардано</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783209</id>
    <revision>
      <id>3628076</id>
      <parentid>3627599</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16187" sha1="jc8rxf73t1goej887yh7qlp0nx5fgqr" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:260px; font-size:90%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:125%;&quot; | Джероламо Кардано
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|250px|Джероламо Кардано]]
|-
! Туғандағы аты
| Hieronimo Cardano
|-
! Латынша аты
| Hieronymus Cardanus
|-
! Туған күні
| [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]]
|-
! Туған жері
| [[Павия]], [[Милан герцогтігі]]
|-
! Қайтыс болған күні
| [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]]
|-
! Қайтыс болған жері
| [[Рим]], [[Папа мемлекеті]]
|-
! Қызметі
| [[математик]], [[дәрігер]], [[философ]], [[инженер]], [[астрология|астролог]], [[жазушы]]
|-
! Ғылыми саласы
| [[математика]], [[медицина]], [[механика]], [[философия]]
|-
! Оқу орны
| [[Павия университеті]], [[Падуя университеті]]
|-
! Белгілі еңбектері
| ''[[Ars Magna]]'', ''De subtilitate'', ''De propria vita'', ''Liber de ludo aleae''
|-
! Белгілілігі
| [[Кардано формуласы]], [[ықтималдық теориясы]]ның алғашқы зерттеулері, [[кардан білігі]], [[Кардан торы]]
|}

'''Джероламо Кардано''' немесе '''Джироламо Кардано''' ({{lang-it|Gerolamo Cardano, Girolamo Cardano}}; {{lang-la|Hieronymus Cardanus}}; [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]], [[Павия]] — [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]], [[Рим]]) — итальян Қайта өрлеу дәуірінің дәрігері, математигі, философы, инженері, астрологы және энциклопедист ғалымы. Ол [[алгебра]], ықтималдық, механика, медицина, философия және музыка теориясы салаларында еңбектер жазған көпқырлы тұлға ретінде белгілі.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot;&gt;[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ Girolamo Cardano], MacTutor History of Mathematics Archive.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SEP&quot;&gt;[https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Girolamo [Geronimo] Cardano], Stanford Encyclopedia of Philosophy.&lt;/ref&gt;

Карданоның есімі көбіне [[кубтық теңдеу]]лерді шешуге арналған [[Кардано формуласы]]мен байланыстырылады. Ол 1545 жылы жарық көрген ''[[Ars Magna]]'' еңбегінде кубтық және төртінші дәрежелі теңдеулердің шешімдерін жариялап, еуропалық алгебраның дамуына елеулі ықпал етті.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot; /&gt; Сонымен бірге ол құмар ойындарды талдау арқылы ықтималдық ұғымына жақындаған алғашқы авторлардың бірі болды.

== Өмірбаяны ==

=== Балалық шағы және білімі ===
Кардано 1501 жылы Павияда дүниеге келген. Оның әкесі Фацио Кардано Миланда заңгер әрі математикадан хабардар адам болған; кейбір деректерде оның [[Леонардо да Винчи]]мен геометрия мәселелері бойынша кеңескені айтылады.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot; /&gt; Анасы Кьяра Микери болатын. Кардано некесіз туғандықтан, бұл жағдай оның жас кезіндегі әлеуметтік және кәсіби жолына кедергі келтірді.

1520 жылы Кардано [[Павия университеті]]не медицина оқуға түсті. Соғыс және университеттің жабылуы салдарынан оқуын кейін [[Падуя университеті]]нде жалғастырды. 1526 жылы медицина докторы дәрежесін алып, бастапқыда дәрігерлік қызметпен айналысты.&lt;ref name=&quot;Bologna&quot;&gt;[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano Gerolamo Cardano], University of Bologna.&lt;/ref&gt;

=== Дәрігерлік және оқытушылық қызметі ===
Кардано біраз уақыт Миланда математикадан сабақ берді, кейін дәрігер ретінде танылды. Ол Милан дәрігерлер алқасына қабылданғаннан кейін Еуропадағы беделді дәрігерлердің бірі ретінде белгілі болды. Дегенмен оның мінезінің өткірлігі, пікірталасқа бейімдігі және астрологиямен айналысуы әріптестерімен жиі қақтығысқа әкелді.&lt;ref name=&quot;Bologna&quot; /&gt;

1560-жылдары Кардано Болоньяға ауысып, [[Болонья университеті]]нде медицина профессоры қызметін атқарды. Ол дәрігерлік тәжірибесін жалғастыра отырып, математика, философия, жаратылыстану және механика салаларындағы зерттеулерін де тоқтатпады.

=== Отбасы және жеке трагедиялары ===
1531 жылы Кардано Лючия Бандариниге үйленді. Олардың бірнеше баласы болды. Оның өміріндегі ең ауыр оқиғалардың бірі — үлкен ұлы Джованни Баттистаның әйелін улады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілуі еді. Екінші ұлы Альдо Урбано құмар ойындарға әуестеніп, әкесінің ақшасын ұрлағандықтан, Кардано оны мұрадан айырды.

=== Инквизиция және соңғы жылдары ===
1570 жылы Кардано [[инквизиция]] тарапынан күдікке ілінді. Бұған оның астрологиялық жазбалары, соның ішінде діни тақырыптағы жорамалдары себеп болды. Ол бірнеше ай түрмеде отырды, кейін босатылғанымен, Болоньядағы қызметінен айырылды.&lt;ref name=&quot;SEP&quot; /&gt;

Өмірінің соңғы жылдарын Римде өткізді. Сол жерде өзінің әйгілі өмірбаяны ''De propria vita'' еңбегін аяқтады. Кардано 1576 жылы 21 қыркүйекте Римде қайтыс болды.

== Ғылыми қызметі ==

=== Алгебра ===
Карданоның математика тарихындағы басты еңбегі — 1545 жылы Нюрнбергте жарық көрген ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'', қысқаша ''[[Ars Magna]]'' деп аталатын кітап. Бұл еңбек латын тіліндегі алгебраға арналған алғашқы ірі трактаттардың бірі саналады.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot; /&gt;

''Ars Magna'' кітабында Кардано [[кубтық теңдеу]]лерді шешу әдістерін жариялады. Бұл әдістерді ол [[Никколо Тарталья]]дан алғанын мойындаған, ал одан бұрын кейбір шешімдерді [[Сципионе дель Ферро]] тапқан болуы мүмкін. Карданоның шәкірті [[Лодовико Феррари]] төртінші дәрежелі теңдеудің жалпы шешімін тапты, ал бұл нәтиже де ''Ars Magna'' арқылы ғылыми айналымға енді.&lt;ref name=&quot;Bologna&quot; /&gt;

Кардано Еуропада теріс сандарды жүйелі түрде қолданған алғашқы математиктердің бірі болды. Сонымен қатар ол теңдеулерді шешу барысында қазіргі кезде [[жорамал сан]]дар немесе [[комплекс сан]]дар деп аталатын ұғымдарға жақындады, бірақ олардың толық табиғатын кейін [[Рафаэль Бомбелли]] түсіндірді.

=== Ықтималдық теориясы ===
Кардано құмар ойындарға қызығушылық танытқан және сүйек тастау сияқты ойындарды математикалық тұрғыдан талдаған. Оның ''Liber de ludo aleae'' — «Құмар ойындар туралы кітап» атты еңбегі шамамен XVI ғасырда жазылғанымен, тек 1663 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Бұл еңбек ықтималдық теориясының алғашқы жүйелі мәтіндерінің бірі ретінде бағаланады.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot; /&gt;

Кардано қолайлы нәтижелер саны мен мүмкін нәтижелер саны арасындағы қатынасты қарастырып, ықтималдықтың қарапайым есептеу тәсілдеріне жақындады. Ол нақты ойын нәтижелері аз тәжірибеде теориялық күтуден ауытқуы мүмкін екенін, ал тәжірибе саны артқан сайын бұл айырмашылық азаятынын байқаған.

=== Инженерия және механика ===
Кардано инженерлік құрылғыларға да қызығушылық танытты. Оның атымен [[кардан білігі]] және [[кардандық аспа]] ұғымдары байланыстырылады. Мұндай механизмдер айналмалы қозғалысты әртүрлі бұрыштарда беруге мүмкіндік береді және кейін техникада, соның ішінде көлік құралдарында кең қолданылды.

Сонымен қатар ол [[гипоциклоида]]лармен байланысты механизмдерді зерттеді, құлыптар мен механикалық құрылғылар туралы жазды. Кейбір құрылғылар Карданодан бұрын белгілі болғанымен, ол оларды сипаттап, ғылыми-техникалық әдебиетке енгізуге үлес қосты.

=== Медицина, философия және басқа салалар ===
Кардано дәрігер ретінде беделді болғанымен, оның мұрасы тек медицинамен шектелмейді. Ол философия, табиғат құбылыстары, астрология, музыка теориясы, криптография және педагогика туралы да жазды. Оның ''De subtilitate'' және ''De rerum varietate'' еңбектері Қайта өрлеу дәуіріндегі энциклопедиялық білімге тән сипатта болды.&lt;ref name=&quot;SEP&quot; /&gt;

Криптография тарихында оның атымен '''Кардан торы''' деп аталатын қарапайым шифрлау құралы байланыстырылады. Ол сондай-ақ саңырау адамдарды оқыту мүмкіндігі туралы ерте пікір білдірген ғалымдардың бірі ретінде аталады.

== Негізгі еңбектері ==
Карданоның еңбектері өте көп. Олардың ішінде ғылым тарихында жиі аталатындары:

* ''De malo recentiorum medicorum medendi usu libellus'' — медицина туралы еңбек, 1536;
* ''Practica arithmetice et mensurandi singularis'' — арифметика және өлшеу туралы, 1539;
* ''De Consolatione'' — философиялық еңбек, 1542;
* ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'' немесе ''[[Ars Magna]]'' — алгебра туралы, 1545;
* ''De subtilitate rerum'' — табиғат құбылыстары мен натурфилософия туралы, 1550;
* ''De rerum varietate'' — энциклопедиялық сипаттағы еңбек, 1557;
* ''Opus novum de proportionibus'' — пропорциялар, қозғалыс және өлшемдер туралы, 1570;
* ''De propria vita'' — өмірбаяны;
* ''Liber de ludo aleae'' — ықтималдық және құмар ойындар туралы, қайтыс болғаннан кейін жарияланған.

== Еске алу ==
Карданоның есімі математикада, техникада және астрономияда сақталған. Оның атымен [[Кардано формуласы]], [[кардан білігі]], [[кардандық аспа]] және [[Ай]]дағы Cardanus кратері аталады.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|Джероламо Карданоның түсті портреті
File:Girolamo Cardano. Line engraving by C. Ammon the younger, 16 Wellcome V0001002.jpg|Карданоның гравюралық портреті
File:Cardano-Ars.jpg|''Ars Magna'' еңбегіне қатысты сурет
File:Cardano - De propria vita, 1821 - 698063 F.jpg|''De propria vita'' өмірбаянының кейінгі басылымы
File:Cardano, Girolamo – De rerum varietate, 1557 – BEIC IE9021609.jpg|''De rerum varietate'', 1557
File:Cardano, Girolamo – De subtilitate, 1559 – BEIC 3024364.jpg|''De subtilitate'' басылымы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ MacTutor History of Mathematics Archive: Girolamo Cardano]
* [https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Girolamo Cardano]
* [https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano University of Bologna: Gerolamo Cardano]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gerolamo_Cardano Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano суреттері]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gerolamo_Cardano_(colour).jpg Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano (colour).jpg]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Girolamo_Cardano._Line_engraving_by_C._Ammon_the_younger,_16_Wellcome_V0001002.jpg Wikimedia Commons: Cardano гравюрасы]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano-Ars.jpg Wikimedia Commons: Cardano-Ars.jpg]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano_-_De_propria_vita,_1821_-_698063_F.jpg Wikimedia Commons: De propria vita]

{{DEFAULTSORT:Кардано, Джероламо}}
[[Санат:1501 жылы туғандар]]
[[Санат:1576 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Италия математиктері]]
[[Санат:Италия дәрігерлері]]
[[Санат:Италия философтары]]
[[Санат:Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары]]
[[Санат:Алгебраистер]]
[[Санат:Ықтималдық теориясы]]
[[Санат:Падуя университетінің түлектері]]
[[Санат:Болонья университетінің оқытушылары]]</text>
      <sha1>jc8rxf73t1goej887yh7qlp0nx5fgqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Айтуған Жеткбаев/Құмсалғыш</title>
    <ns>2</ns>
    <id>783236</id>
    <revision>
      <id>3627960</id>
      <parentid>3627732</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айтуған Жеткбаев</username>
        <id>183089</id>
      </contributor>
      <comment>Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақала әзірлеу</comment>
      <origin>3627960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7159" sha1="tw5ddvq46ceyhi7o8qw5flop1jbco5y" xml:space="preserve">'''Серік Әкірамұлы Қалиев''' (1972 жылы туған) — Ақын, айтыскер, редактор, сазгер, өнертану ғылымының магистрі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Серік Әкірамұлы 1972 жылы Абай облысының (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының түлегі.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін, аспирантурасын бітірген. Өнертану ғылымының магистрі.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры, ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы, Қазақ радиосында бөлім бастығы, «Атамұра» корпорациясында аға редактор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті баспасының директоры қызметтерін атқарған.

2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс берген. 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
Серік Қалиев – поэзия, әдебиеттану және балалар әдебиеті саласында еңбек етіп келе жатқан қаламгер, белгілі айтыскер ақын. Ол көптеген танымал әндер мен термелердің сөзін жазған. Ақынның өлеңдері орыс, түрік, саха және қырғыз тілдеріне аударылған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Серік Әкірамұлы: «Өлеңге айналдырдым сөз құнарын»|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944|website=Adebiportal.kz|access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Серік Әкірамұлы|url=https://tilmedia.kz/kk/post/653|website=Tilmedia.kz|access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt; 

== Негізгі кітаптары ==

* ''Көзайым'' (2007).
* ''Уақыт керуені'' (2012).
* ''Жасынның оты''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 135 б. – ISBN 978-601-06-8079-1.
* ''Арман қанатындағы жазулар''. – Алматы: «Дәуір», 2022. – 223 б. – ISBN 978-601-217-795-4.
* ''Ұқыпты бала''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4.
* ''Асу'' (2024).
* ''Жүрөгүмдүн жыпары''. – Алматы: «Атамұра», 2025. – 76 б. – ISBN 978-601-10-0648-4.

== Құрастырған кітаптары ==

* ''Жыр бесігі – Тарбағатай'' (2020).
* ''Жамбылдың өрендері'' (2020).
* ''Балалар поэзиясының антологиясы'' (2021).
* ''Балалар әңгімелерінің антологиясы''. – Алматы: «Атамұра», 2022. – ISBN 978-601-10-0023-9.
* ''Ақ бата''. – Алматы: «Атамұра», 2023. – ISBN 978-601-10-0268-4.

== Марапаттары ==

* 2010 жылы Қазақстан Республикасының '''«Мәдениет қайраткері»''' төсбелгісімен марапатталған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылы «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалімен марапатталды.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

* Халықаралық '''«Алаш» әдеби сыйлығының''' иегері.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

* Тарбағатай ауданының '''Құрметті азаматы'''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Сегіз қырлы сал-сері Серік|url=https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/|website=Жас қазақ|access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

* 2023 жылғы Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері.

* 2025 жылы Қырғыз Республикасының '''«Мәдениеттің үздік қызметкері»''' төсбелгісімен марапатталған.

* 2026 жылы '''«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»''' құрметті атағы берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-turaly-zharlykka-kol-koydy-2144856|website=Ақорда|access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* https://jasqazaq.kz/segiz-khyrly-sal-seri-serik/
* https://adebiportal.kz/kz/news/view/serik-akiramuly-olenge-ainaldyrdym-soz-qunaryn__10000944
* https://tilmedia.kz/kk/post/653
* https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA+%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B+%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96</text>
      <sha1>tw5ddvq46ceyhi7o8qw5flop1jbco5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ағжабеди ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783246</id>
    <revision>
      <id>3628078</id>
      <parentid>3627854</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Ағжабедин ауданы]] бетін [[Ағжабеди ауданы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3627854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7313" sha1="2j6ec7ecy8yhz97ehq9vssk067jy9cl" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = 
 |Қазақша атауы                    = Ағжабедин ауданы
 |Шынайы атауы                     = {{lang-az|Ağcabədi rayonu}}
 |Елтаңба                          = 
 |Ту                               = 
 |Елтаңбаның ені                   = 
 |Тудың ені                        = 
 |Елтаңбаның аты                   = 
 |Тудың аты                        = 
 |Ел                               = Әзербайжан
  |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =03 |lat_sec =10
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =27 |lon_sec =41 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Әнұраны                          = 
 |Статусы                          = 
 |Кіреді                           = Қарабақ экономикалық аймағы
 |Енеді                            = 15 муниципалитет
 |Астанасы                         = 
 |Ірі қаласы                       = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Құрылды                          = 1930
 |Таратылған уақыты                = 
 |Басшысы                          = 
  |Басшының түрі                   = 
 |Басшысы2                         = 
  |Басшының түрі2                  = 
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = [[Әзербайжан тілі]]
 |Тілдері                          = 
 |Тұрғыны                          = 136 700
  |Санақ жылы                      = 2020
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 62 
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   =
  |Конфессиялық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 1 760
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Максималды биіктігі              = 
 |Орташа биіктігі                  = 
 |Минималды биіктігі               = 
 |Ендік                            = 
 |Бойлық                           = 
 |Карта                            = Aghjabadi District in Azerbaijan.svg
 |Карта ені                        = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы      = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені = 
 |Уақыт белдеуі                    = +04:00
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефон коды                     = 113
 |Пошта индекстері                 = 0400
 |Интернет-үйшігі                  = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = 
 |Commons санаты                   = Ağcabədi Rayon
 |Түсініктемелер                   = 
}}

'''Ағжабедин ауданы''' ({{lang-az|Ağcabədi rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы — [[Ағжабеди]] қаласы. Ауданы 1760 км², халқы 108 500 адам.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Аудан [[Баку]]ден 374 км және ең жақын [[Ағдам]] қаласынан 45 км қашықтықта орналасқан. Ауданның топырағы сазға бай. Климаты жұмсақ, субтропикалық, жылы және құрғақ. Қаңтардағы орташа айлық температура 1,2–1,7°C, ал тамызда 25–30°C.

== Тарихы ==
«Ағджабеди» топонимі түркі тіліндегі «ағжа» (сұр) және «бет» (тау беткейі) сөздерінен шыққан.
Ағжабеди ауданы 1930 жылы әкімшілік бірлік ретінде құрылды. Ол 1963 жылы таратылып, Ағдам ауданына берілді, ал 1965 жылы аудан өз тәуелсіздігін қайта алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://incity.az/2020/04/28/virtualnyj-tur-v-agdzhabedinskij-rajon/|title=Виртуальный тур в Агджабединский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt;  

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Ағжабедин ауданы ауыл шаруашылығымен танымал. Республикада өсірілетін барлық ауыл шаруашылығы дақылдары осында өсіріледі. Аудан кең ормандар мен орман белдеулерімен, жеміс бақтарымен, жібек құрттарымен және жүзімдіктермен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://interesnoe.me/source-23232544/post-247268|title=Агджабединский район (Aghjabadi rayon ) - район в Азербайджане|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt;
Жұмыспен қамтылған халықтың басым бөлігі денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет, ауыл шаруашылығы, облыстың өнеркәсіптік кәсіпорындарында, сауда және қоғамдық тамақтану салаларында жұмыс істейді.

Ауданда 216 бөлім мен кәсіпорын, 8 банк филиалы, 2 байланыс компаниясы және 5 қонақ үй бар. Қызметкерлер саны мен аумағы бойынша ең ірі кәсіпорын - 200 қызметкері бар «Афина» ЖШС.
Ауданда 62 орта мектеп, 1 техникалық кәсіптік мектеп, 1 университет, 1 колледж, 2 мектептен тыс балалар мекемесі, 39 балабақша, 8 музыка мектебі, 20 мәдени орталық, 43 клуб, өнер мектептері, тарих және этнография мұражайы, 74 кітапхана, 12 аурухана, туберкулезге қарсы диспансер, санитарлық-эпидемиологиялық станса, 22 фельдшерлік және акушерлік пункт бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан аудандары]]</text>
      <sha1>2j6ec7ecy8yhz97ehq9vssk067jy9cl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628083</id>
      <parentid>3628078</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7308" sha1="qr42crfzibfjz2wolkq4qjyd8sisyja" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = 
 |Қазақша атауы                    = Ағжабеди ауданы
 |Шынайы атауы                     = {{lang-az|Ağcabədi rayonu}}
 |Елтаңба                          = 
 |Ту                               = 
 |Елтаңбаның ені                   = 
 |Тудың ені                        = 
 |Елтаңбаның аты                   = 
 |Тудың аты                        = 
 |Ел                               = Әзербайжан
  |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =03 |lat_sec =10
  |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =27 |lon_sec =41 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Әнұраны                          = 
 |Статусы                          = 
 |Кіреді                           = Қарабақ экономикалық аймағы
 |Енеді                            = 15 муниципалитет
 |Астанасы                         = 
 |Ірі қаласы                       = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Құрылды                          = 1930
 |Таратылған уақыты                = 
 |Басшысы                          = 
  |Басшының түрі                   = 
 |Басшысы2                         = 
  |Басшының түрі2                  = 
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = [[Әзербайжан тілі]]
 |Тілдері                          = 
 |Тұрғыны                          = 136 700
  |Санақ жылы                      = 2020
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 62 
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   =
  |Конфессиялық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 1 760
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Максималды биіктігі              = 
 |Орташа биіктігі                  = 
 |Минималды биіктігі               = 
 |Ендік                            = 
 |Бойлық                           = 
 |Карта                            = Aghjabadi District in Azerbaijan.svg
 |Карта ені                        = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы      = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені = 
 |Уақыт белдеуі                    = +04:00
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефон коды                     = 113
 |Пошта индекстері                 = 0400
 |Интернет-үйшігі                  = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = 
 |Commons санаты                   = Ağcabədi Rayon
 |Түсініктемелер                   = 
}}

'''Ағжабеди ауданы''' ({{lang-az|Ağcabədi rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы аудан. Әкімшілік орталығы — [[Ағжабеди]] қаласы. Ауданы 1760 км², халқы 108 500 адам.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Аудан [[Баку]]ден 374 км және ең жақын [[Ағдам]] қаласынан 45 км қашықтықта орналасқан. Ауданның топырағы сазға бай. Климаты жұмсақ, субтропикалық, жылы және құрғақ. Қаңтардағы орташа айлық температура 1,2–1,7°C, ал тамызда 25–30°C.

== Тарихы ==
«Ағджабеди» топонимі түркі тіліндегі «ағжа» (сұр) және «бет» (тау беткейі) сөздерінен шыққан.
Ағжабеди ауданы 1930 жылы әкімшілік бірлік ретінде құрылды. Ол 1963 жылы таратылып, Ағдам ауданына берілді, ал 1965 жылы аудан өз тәуелсіздігін қайта алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://incity.az/2020/04/28/virtualnyj-tur-v-agdzhabedinskij-rajon/|title=Виртуальный тур в Агджабединский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt;  

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Ағжабедин ауданы ауыл шаруашылығымен танымал. Республикада өсірілетін барлық ауыл шаруашылығы дақылдары осында өсіріледі. Аудан кең ормандар мен орман белдеулерімен, жеміс бақтарымен, жібек құрттарымен және жүзімдіктермен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://interesnoe.me/source-23232544/post-247268|title=Агджабединский район (Aghjabadi rayon ) - район в Азербайджане|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt;
Жұмыспен қамтылған халықтың басым бөлігі денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет, ауыл шаруашылығы, облыстың өнеркәсіптік кәсіпорындарында, сауда және қоғамдық тамақтану салаларында жұмыс істейді.

Ауданда 216 бөлім мен кәсіпорын, 8 банк филиалы, 2 байланыс компаниясы және 5 қонақ үй бар. Қызметкерлер саны мен аумағы бойынша ең ірі кәсіпорын - 200 қызметкері бар «Афина» ЖШС.
Ауданда 62 орта мектеп, 1 техникалық кәсіптік мектеп, 1 университет, 1 колледж, 2 мектептен тыс балалар мекемесі, 39 балабақша, 8 музыка мектебі, 20 мәдени орталық, 43 клуб, өнер мектептері, тарих және этнография мұражайы, 74 кітапхана, 12 аурухана, туберкулезге қарсы диспансер, санитарлық-эпидемиологиялық станса, 22 фельдшерлік және акушерлік пункт бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан аудандары]]</text>
      <sha1>qr42crfzibfjz2wolkq4qjyd8sisyja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақстафа ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783249</id>
    <revision>
      <id>3627932</id>
      <parentid>3627931</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T11:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3627932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7916" sha1="72ktvvpdaspq49otzzvun6mhmga3g3q" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = 
 |Қазақша атауы                    = Ақстафа ауданы
 |Шынайы атауы                     = {{lang-az|Ağstafa rayonu}}
 |Елтаңба                          = 
 |Ту                               = 
 |Елтаңбаның ені                   = 
 |Тудың ені                        = 
 |Елтаңбаның аты                   = 
 |Тудың аты                        = 
 |Ел                               = Әзербайжан
  |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =07 |lat_sec =08 
  |lon_dir =E |lon_deg =45 |lon_min =27 |lon_sec =14 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Әнұраны                          = 
 |Статусы                          = 
 |Кіреді                           = Газах-Товуз экономикалық ауданы
 |Енеді                            = 24 муниципалит
 |Астанасы                         = 
 |Ірі қаласы                       = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Құрылды                          = 
 |Таратылған уақыты                = 
 |Басшысы                          = 
  |Басшының түрі                   = 
 |Басшысы2                         = 
  |Басшының түрі2                  = 
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = 
 |Тілдері                          = 
 |Тұрғыны                          = 
  |Санақ жылы                      = 
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   =
  |Конфессиялық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Максималды биіктігі              = 
 |Орташа биіктігі                  = 
 |Минималды биіктігі               = 
 |Ендік                            = 
 |Бойлық                           = 
 |Карта                            = 
 |Карта ені                        = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы      = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені = 
 |Уақыт белдеуі                    = 
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефон коды                     = 
 |Пошта индекстері                 = 
 |Интернет-үйшігі                  = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = 
 |Commons санаты                   = 
 |Түсініктемелер                   = 
}}

'''Ақстафа ауданы''' ({{lang-az|Ağstafa rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның солтүстік-батысындағы аудан. Әкімшілік орталығы — [[Ақстафа]] қаласы.

== Географиялық орналасуы ==
Үлкен және Кіші Кавказ тау жоталарының арасында, Гянджа-Газах көлбеу жазығында орналасқан. Аудан қолайлы табиғи-географиялық орналасуына ие және тек Әзербайжанда ғана емес, бүкіл Оңтүстік Кавказдағы ең көне адамдардың қоныстанған жерлерінің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Климаты орташа ыстық және құрғақ, субтропикалық. Қысы көбінесе құрғақ. Қаңтардағы орташа температура -5,0-ден 0°C-қа дейін, ал шілдеде 18-ден 25°C-қа дейін. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 350–700 мм. Ақстафа ауданы арқылы Кура, Ақстафа және Гасансу өзендері ағып өтеді. Сондай-ақ тұзды көлдер де бар.
Аудан [[Грузия]]ның Кахети және Квемо-Картли аймақтарымен, сондай-ақ Қазақ және Товуз аудандарымен шектеседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mapcarta.com/14002272|title=Округ Агстафа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Аудан 1939 жылы 24 қаңтарда Қазақ ауданының 15 ауылдық кеңесінен құрылып, 1959 жылы 4 желтоқсанда ол таратылды

1990 жылы 24 сәуірде Әзербайжан КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының шешімімен Ақстафа ауданы 1939–1959 жылдар аралығында Қазах ауданынан қайтадан бөлініп шықты.

== Экономикасы ==
Аудан бентонитке, құмға, цемент шикізатына және басқа да ресурстарға бай, олар Ақстафа экономикасының негізі болып саналады. 1881 жылы салынған Баку-Тбилиси темір жолындағы транзиттік бағыт ретінде маңыздылыққа ие болды. Қолданыстағы теміржолдан басқа, Ақстафаның геостратегиялық маңызы Баку-Қазах-Тбилиси газ құбыры, Баку-Тбилиси-Джейхан газ құбыры және Баку-Тбилиси-Эрзурум газ құбырымен маңызды.

Ауданда 26 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді. Бұл кәсіпорындар негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен және өңдеумен айналысады. Олардың ішінде сүт және сүт өнімдері зауыты («Ceyrançöl» ААҚ), мал шаруашылығы кешені, құм және қиыршық тас карьерлері, тас карьері, жанартау күлін өндіру зауыты, асфальт зауыты және тоқыма және кілем фабрикасы бар.

== Инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта ауданда 39 кітапхана, 13 мәдениет үйі, 1 музыка мектебі, 3 мұражай, 1 көркемсурет галереясы және 25 клуб бар. Тұрғындар орталық ауруханадан, 1 ауылдық ауруханадан, 18 ауылдық медициналық пункттен және 15 ауылдық денсаулық сақтау орталығынан медициналық көмек алады.
Ауданда 39 мектеп, 4 мектепке дейінгі мекеме және 34 балабақша бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан аудандары]]</text>
      <sha1>72ktvvpdaspq49otzzvun6mhmga3g3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627934</id>
      <parentid>3627932</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3627934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7941" sha1="h9ia5kg2xiay6vtd2zc90qpxz4vyra7" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = 
 |Қазақша атауы                    = Ақстафа ауданы
 |Шынайы атауы                     = {{lang-az|Ağstafa rayonu}}
 |Елтаңба                          = 
 |Ту                               = 
 |Елтаңбаның ені                   = 
 |Тудың ені                        = 
 |Елтаңбаның аты                   = 
 |Тудың аты                        = 
 |Ел                               = Әзербайжан
  |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =07 |lat_sec =08 
  |lon_dir =E |lon_deg =45 |lon_min =27 |lon_sec =14 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Әнұраны                          = 
 |Статусы                          = 
 |Кіреді                           = Газах-Товуз экономикалық ауданы
 |Енеді                            = 24 муниципалит
 |Астанасы                         = 
 |Ірі қаласы                       = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Құрылды                          = 1939
 |Таратылған уақыты                = 
 |Басшысы                          = 
  |Басшының түрі                   = 
 |Басшысы2                         = 
  |Басшының түрі2                  = 
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = 
 |Тілдері                          = 
 |Тұрғыны                          = 
  |Санақ жылы                      = 
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   =
  |Конфессиялық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 1 504
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Максималды биіктігі              = 
 |Орташа биіктігі                  = 
 |Минималды биіктігі               = 
 |Ендік                            = 
 |Бойлық                           = 
 |Карта                            = 
 |Карта ені                        = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы      = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені = 
 |Уақыт белдеуі                    = +04:00
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефон коды                     = 244
 |Пошта индекстері                 = AZ 0500
 |Интернет-үйшігі                  = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = 
 |Commons санаты                   = 
 |Түсініктемелер                   = 
}}

'''Ақстафа ауданы''' ({{lang-az|Ağstafa rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның солтүстік-батысындағы аудан. Әкімшілік орталығы — [[Ақстафа]] қаласы.

== Географиялық орналасуы ==
Үлкен және Кіші Кавказ тау жоталарының арасында, Гянджа-Газах көлбеу жазығында орналасқан. Аудан қолайлы табиғи-географиялық орналасуына ие және тек Әзербайжанда ғана емес, бүкіл Оңтүстік Кавказдағы ең көне адамдардың қоныстанған жерлерінің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Климаты орташа ыстық және құрғақ, субтропикалық. Қысы көбінесе құрғақ. Қаңтардағы орташа температура -5,0-ден 0°C-қа дейін, ал шілдеде 18-ден 25°C-қа дейін. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 350–700 мм. Ақстафа ауданы арқылы Кура, Ақстафа және Гасансу өзендері ағып өтеді. Сондай-ақ тұзды көлдер де бар.
Аудан [[Грузия]]ның Кахети және Квемо-Картли аймақтарымен, сондай-ақ Қазақ және Товуз аудандарымен шектеседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mapcarta.com/14002272|title=Округ Агстафа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Аудан 1939 жылы 24 қаңтарда Қазақ ауданының 15 ауылдық кеңесінен құрылып, 1959 жылы 4 желтоқсанда ол таратылды

1990 жылы 24 сәуірде Әзербайжан КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының шешімімен Ақстафа ауданы 1939–1959 жылдар аралығында Қазах ауданынан қайтадан бөлініп шықты.

== Экономикасы ==
Аудан бентонитке, құмға, цемент шикізатына және басқа да ресурстарға бай, олар Ақстафа экономикасының негізі болып саналады. 1881 жылы салынған Баку-Тбилиси темір жолындағы транзиттік бағыт ретінде маңыздылыққа ие болды. Қолданыстағы теміржолдан басқа, Ақстафаның геостратегиялық маңызы Баку-Қазах-Тбилиси газ құбыры, Баку-Тбилиси-Джейхан газ құбыры және Баку-Тбилиси-Эрзурум газ құбырымен маңызды.

Ауданда 26 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді. Бұл кәсіпорындар негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен және өңдеумен айналысады. Олардың ішінде сүт және сүт өнімдері зауыты («Ceyrançöl» ААҚ), мал шаруашылығы кешені, құм және қиыршық тас карьерлері, тас карьері, жанартау күлін өндіру зауыты, асфальт зауыты және тоқыма және кілем фабрикасы бар.

== Инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта ауданда 39 кітапхана, 13 мәдениет үйі, 1 музыка мектебі, 3 мұражай, 1 көркемсурет галереясы және 25 клуб бар. Тұрғындар орталық ауруханадан, 1 ауылдық ауруханадан, 18 ауылдық медициналық пункттен және 15 ауылдық денсаулық сақтау орталығынан медициналық көмек алады.
Ауданда 39 мектеп, 4 мектепке дейінгі мекеме және 34 балабақша бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан аудандары]]</text>
      <sha1>h9ia5kg2xiay6vtd2zc90qpxz4vyra7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627935</id>
      <parentid>3627934</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3627935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8000" sha1="pc22xvin3qnudsrtb0nzk3cc6uvpf96" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = 
 |Қазақша атауы                    = Ақстафа ауданы
 |Шынайы атауы                     = {{lang-az|Ağstafa rayonu}}
 |Елтаңба                          = 
 |Ту                               = 
 |Елтаңбаның ені                   = 
 |Тудың ені                        = 
 |Елтаңбаның аты                   = 
 |Тудың аты                        = 
 |Ел                               = Әзербайжан
  |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =07 |lat_sec =08 
  |lon_dir =E |lon_deg =45 |lon_min =27 |lon_sec =14 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Әнұраны                          = 
 |Статусы                          = 
 |Кіреді                           = Газах-Товуз экономикалық ауданы
 |Енеді                            = 24 муниципалит
 |Астанасы                         = 
 |Ірі қаласы                       = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Құрылды                          = 1939
 |Таратылған уақыты                = 
 |Басшысы                          = 
  |Басшының түрі                   = 
 |Басшысы2                         = 
  |Басшының түрі2                  = 
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = [[Әзербайжан тілі]]
 |Тілдері                          = 
 |Тұрғыны                          = 88 458
  |Санақ жылы                      = 2020
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 50
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   =
  |Конфессиялық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 1 504
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Максималды биіктігі              = 
 |Орташа биіктігі                  = 
 |Минималды биіктігі               = 
 |Ендік                            = 
 |Бойлық                           = 
 |Карта                            = 
 |Карта ені                        = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы      = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені = 
 |Уақыт белдеуі                    = +04:00
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефон коды                     = 244
 |Пошта индекстері                 = AZ 0500
 |Интернет-үйшігі                  = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = 
 |Commons санаты                   = Ağstafa Rayon
 |Түсініктемелер                   = 
}}

'''Ақстафа ауданы''' ({{lang-az|Ağstafa rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның солтүстік-батысындағы аудан. Әкімшілік орталығы — [[Ақстафа]] қаласы.

== Географиялық орналасуы ==
Үлкен және Кіші Кавказ тау жоталарының арасында, Гянджа-Газах көлбеу жазығында орналасқан. Аудан қолайлы табиғи-географиялық орналасуына ие және тек Әзербайжанда ғана емес, бүкіл Оңтүстік Кавказдағы ең көне адамдардың қоныстанған жерлерінің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Климаты орташа ыстық және құрғақ, субтропикалық. Қысы көбінесе құрғақ. Қаңтардағы орташа температура -5,0-ден 0°C-қа дейін, ал шілдеде 18-ден 25°C-қа дейін. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 350–700 мм. Ақстафа ауданы арқылы Кура, Ақстафа және Гасансу өзендері ағып өтеді. Сондай-ақ тұзды көлдер де бар.
Аудан [[Грузия]]ның Кахети және Квемо-Картли аймақтарымен, сондай-ақ Қазақ және Товуз аудандарымен шектеседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mapcarta.com/14002272|title=Округ Агстафа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Аудан 1939 жылы 24 қаңтарда Қазақ ауданының 15 ауылдық кеңесінен құрылып, 1959 жылы 4 желтоқсанда ол таратылды

1990 жылы 24 сәуірде Әзербайжан КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының шешімімен Ақстафа ауданы 1939–1959 жылдар аралығында Қазах ауданынан қайтадан бөлініп шықты.

== Экономикасы ==
Аудан бентонитке, құмға, цемент шикізатына және басқа да ресурстарға бай, олар Ақстафа экономикасының негізі болып саналады. 1881 жылы салынған Баку-Тбилиси темір жолындағы транзиттік бағыт ретінде маңыздылыққа ие болды. Қолданыстағы теміржолдан басқа, Ақстафаның геостратегиялық маңызы Баку-Қазах-Тбилиси газ құбыры, Баку-Тбилиси-Джейхан газ құбыры және Баку-Тбилиси-Эрзурум газ құбырымен маңызды.

Ауданда 26 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді. Бұл кәсіпорындар негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен және өңдеумен айналысады. Олардың ішінде сүт және сүт өнімдері зауыты («Ceyrançöl» ААҚ), мал шаруашылығы кешені, құм және қиыршық тас карьерлері, тас карьері, жанартау күлін өндіру зауыты, асфальт зауыты және тоқыма және кілем фабрикасы бар.

== Инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта ауданда 39 кітапхана, 13 мәдениет үйі, 1 музыка мектебі, 3 мұражай, 1 көркемсурет галереясы және 25 клуб бар. Тұрғындар орталық ауруханадан, 1 ауылдық ауруханадан, 18 ауылдық медициналық пункттен және 15 ауылдық денсаулық сақтау орталығынан медициналық көмек алады.
Ауданда 39 мектеп, 4 мектепке дейінгі мекеме және 34 балабақша бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан аудандары]]</text>
      <sha1>pc22xvin3qnudsrtb0nzk3cc6uvpf96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3627936</id>
      <parentid>3627935</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3627936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8035" sha1="dwqmh3nvr5cdfwipzd355ae743jysq8" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = 
 |Қазақша атауы                    = Ақстафа ауданы
 |Шынайы атауы                     = {{lang-az|Ağstafa rayonu}}
 |Елтаңба                          = 
 |Ту                               = 
 |Елтаңбаның ені                   = 
 |Тудың ені                        = 
 |Елтаңбаның аты                   = 
 |Тудың аты                        = 
 |Ел                               = Әзербайжан
  |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =07 |lat_sec =08 
  |lon_dir =E |lon_deg =45 |lon_min =27 |lon_sec =14 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Әнұраны                          = 
 |Статусы                          = 
 |Кіреді                           = Газах-Товуз экономикалық ауданы
 |Енеді                            = 24 муниципалит
 |Астанасы                         = 
 |Ірі қаласы                       = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Құрылды                          = 1939
 |Таратылған уақыты                = 
 |Басшысы                          = 
  |Басшының түрі                   = 
 |Басшысы2                         = 
  |Басшының түрі2                  = 
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = [[Әзербайжан тілі]]
 |Тілдері                          = 
 |Тұрғыны                          = 88 458
  |Санақ жылы                      = 2020
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 50
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   =
  |Конфессиялық құрамы          = 
 |Жер аумағы                       = 1 504
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Максималды биіктігі              = 
 |Орташа биіктігі                  = 
 |Минималды биіктігі               = 
 |Ендік                            = 
 |Бойлық                           = 
 |Карта                            = Aghstafa District in Azerbaijan.svg
 |Карта ені                        = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы      = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені = 
 |Уақыт белдеуі                    = +04:00
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефон коды                     = 244
 |Пошта индекстері                 = AZ 0500
 |Интернет-үйшігі                  = 
 |Автомобиль коды                  = 
 |Сайты                            = 
 |Commons санаты                   = Ağstafa Rayon
 |Түсініктемелер                   = 
}}

'''Ақстафа ауданы''' ({{lang-az|Ağstafa rayonu}}) — [[Әзербайжан]]ның солтүстік-батысындағы аудан. Әкімшілік орталығы — [[Ақстафа]] қаласы.

== Географиялық орналасуы ==
Үлкен және Кіші Кавказ тау жоталарының арасында, Гянджа-Газах көлбеу жазығында орналасқан. Аудан қолайлы табиғи-географиялық орналасуына ие және тек Әзербайжанда ғана емес, бүкіл Оңтүстік Кавказдағы ең көне адамдардың қоныстанған жерлерінің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3617-goroda-i-rayony-azerbaydzhana.html?ysclid=mram7lzqk5503991534|title=Города и районы Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Климаты орташа ыстық және құрғақ, субтропикалық. Қысы көбінесе құрғақ. Қаңтардағы орташа температура -5,0-ден 0°C-қа дейін, ал шілдеде 18-ден 25°C-қа дейін. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 350–700 мм. Ақстафа ауданы арқылы Кура, Ақстафа және Гасансу өзендері ағып өтеді. Сондай-ақ тұзды көлдер де бар.
Аудан [[Грузия]]ның Кахети және Квемо-Картли аймақтарымен, сондай-ақ Қазақ және Товуз аудандарымен шектеседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mapcarta.com/14002272|title=Округ Агстафа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Аудан 1939 жылы 24 қаңтарда Қазақ ауданының 15 ауылдық кеңесінен құрылып, 1959 жылы 4 желтоқсанда ол таратылды

1990 жылы 24 сәуірде Әзербайжан КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының шешімімен Ақстафа ауданы 1939–1959 жылдар аралығында Қазах ауданынан қайтадан бөлініп шықты.

== Экономикасы ==
Аудан бентонитке, құмға, цемент шикізатына және басқа да ресурстарға бай, олар Ақстафа экономикасының негізі болып саналады. 1881 жылы салынған Баку-Тбилиси темір жолындағы транзиттік бағыт ретінде маңыздылыққа ие болды. Қолданыстағы теміржолдан басқа, Ақстафаның геостратегиялық маңызы Баку-Қазах-Тбилиси газ құбыры, Баку-Тбилиси-Джейхан газ құбыры және Баку-Тбилиси-Эрзурум газ құбырымен маңызды.

Ауданда 26 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді. Бұл кәсіпорындар негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен және өңдеумен айналысады. Олардың ішінде сүт және сүт өнімдері зауыты («Ceyrançöl» ААҚ), мал шаруашылығы кешені, құм және қиыршық тас карьерлері, тас карьері, жанартау күлін өндіру зауыты, асфальт зауыты және тоқыма және кілем фабрикасы бар.

== Инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта ауданда 39 кітапхана, 13 мәдениет үйі, 1 музыка мектебі, 3 мұражай, 1 көркемсурет галереясы және 25 клуб бар. Тұрғындар орталық ауруханадан, 1 ауылдық ауруханадан, 18 ауылдық медициналық пункттен және 15 ауылдық денсаулық сақтау орталығынан медициналық көмек алады.
Ауданда 39 мектеп, 4 мектепке дейінгі мекеме және 34 балабақша бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әзербайжан аудандары]]</text>
      <sha1>dwqmh3nvr5cdfwipzd355ae743jysq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индекс Хирша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783251</id>
    <redirect title="Хирш индексі" />
    <revision>
      <id>3627962</id>
      <timestamp>2026-07-09T12:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>1nter pares [[Индекс Хирша]] бетін [[Хирш индексі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3627962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="mgpzz5ddmwn78um03yp1rxgyursfdzt" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Хирш индексі]]</text>
      <sha1>mgpzz5ddmwn78um03yp1rxgyursfdzt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Turarrauan360</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783252</id>
    <revision>
      <id>3627963</id>
      <timestamp>2026-07-09T12:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3627963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="oeubas4gjeys8wmpx3o8t3dciwskv47" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Turarrauan360}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 17:38, 2026 ж. шілденің 9 (+05)</text>
      <sha1>oeubas4gjeys8wmpx3o8t3dciwskv47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Tasshagyl okrugi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783253</id>
    <revision>
      <id>3627985</id>
      <timestamp>2026-07-09T13:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3627985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="h6r5x5mc7n8cjyuzd5qf2kcc0p5qox9" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Tasshagyl okrugi}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:09, 2026 ж. шілденің 9 (+05)</text>
      <sha1>h6r5x5mc7n8cjyuzd5qf2kcc0p5qox9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Серік Әкірамұлы Қалиев</title>
    <ns>1</ns>
    <id>783254</id>
    <revision>
      <id>3627994</id>
      <timestamp>2026-07-09T14:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айтуған Жеткбаев</username>
        <id>183089</id>
      </contributor>
      <comment>/* 9 шілде 2026 кезіндегі өңдеу сұранысы (Қорғалған) */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3627994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7545" sha1="stsmgdb5v8taqpr5ykc2zwi1m9sgcne" xml:space="preserve">== 9 шілде 2026 кезіндегі өңдеу сұранысы (Қорғалған) ==

{{өңделуі қорғалған|Серік Әкірамұлы Қалиев|jauap_berilgen=жоқ}}
&lt;!-- Сұраныстың бас жағы. --&gt;
Мақаланы жариялауды сұраймын. Барлық дереккөздері (El.kz, Жас Қазақ) қосылды. 

'''Қалиев Серік Әкірамұлы''' (1972 жылы туған, Абай облысы, Ақсуат ауданы) — ақын, сазгер, өнертану ғылымының магистрі. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2026).

== Өмірбаяны ==
Серік Әкірамұлы 1972 жылы 31 қаңтарда бұрынғы Семей облысы (қазіргі Абай облысы) Ақсуат ауданында дүниеге келген. Қарғыба ауылындағы Ю.Гагарин атындағы мектепте білім алған. Алматы қаласындағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын Республикалық мектеп-интернатының түлегі.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін және аспирантурасын тәмамдаған.

== Еңбек жолы ==
* Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Студенттер клубының директоры;
* ҰҚК Әскери институтының мемлекеттік тіл бөлімінің жетекші маманы;
* Қазақ радиосында бөлім бастығы;
* «Атамұра» корпорациясында аға редактор;
* «Қыздар университеті» баспасының директоры;
* 2018–2022 жылдары Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясында «Айтыс өнері» мамандығы бойынша дәріс беріп, жас ақындар мен шәкірттер дайындаған;
* 2018 жылдан бері Зейнолла Сәнік атындағы мәдениет қорының атқарушы директоры қызметін атқарып келеді.

== Шығармашылығы мен авторлық жетістіктері ==
Көптеген танымал ән-термелердің авторы (соның ішінде Мейрамбек Бесбаев орындайтын «Иманың – жалғыз жолдасың» термесінің әуені мен сөзін жазған). Өлеңдері орыс, түрік, саха, қырғыз тілдеріне аударылған. «Атамұра» баспасынан жарық көрген көптеген поэзия, прозалық кітаптардың редакторы. 

Серік Қалиевтің туындылары республикалық шығармашылық байқауларда бірнеше рет үздік деп танылған:
* 2010 жылы «Нұр Отан» ХДП ұйымдастырған «Елім деп соққан жүрегім» жалпыреспубликалық байқауында оның Алаш ардақтыларына арнап жазған төл туындысы — «Алаш арыстары» әні (әнші Ерлан Рысқалидың орындауында) '''«Ең үздік авторлық ән»''' номинациясы бойынша бас жүлдені жеңіп алған&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://el.kz |title=Серік ҚАЛИЕВ: &quot;Халық әндерін орындасам бір жасап қаламын&quot; |author=El.kz ақпараттық агенттігі |date=2014-08-12 |accessdate=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 жылы өткен «Текті сөздің төресі – termе» республикалық жыршы-термешілер байқауында Серік Қалиевтің авторлық туындысы (термесі) орындаушылардың жеткізуінде жүлделі орынға ие болды.

== Ұстаздық жолы мен шәкірттері ==
Серік Қалиев ұзақ жылдар бойы ұлттық өнерді, оның ішінде айтыс пен жыршылық мектепті дамытуға үлес қосып, бірнеше буын дарынды айтыскер ақындарды тәрбиелеген тәлімгер-ұстаз болып табылады. Оның тәлімін алып, айтыс өнерінің шыңына шыққан және республикалық додаларда топ жарып жүрген белгілі шәкірттерінің қатарында:
* Айнұр Тұрсынбаева — Халықаралық айтыстардың бас жүлдегері, белгілі ақын;
* Сара Тоқтамысова — Халықаралық және республикалық айтыстардың жеңімпазы;
* Қазырет Бердіхан, Аяулым Жұмабекқызы, Айтуған Жетебаев, Алтынбек Ибрагимов, Бибігүл Тілеболдинова, Райымбек Өтепов, Мейірбек Саламатов секілді республикалық айтыстардың жүлдегерлері мен жас дарындары бар.

=== Кітаптары ===
* «Көзайым» (2007)
* «Уақыт керуені» (2012)
* «Жасынның оты» (2022)
* «Арман қанатындағы жазулар» (2022)
* «Ұқыпты бала» (2023)
* «Асу» (2024)
* «Жүрөгүмдүн жыпары» (2025, қырғыз тілінде)

=== Құрастырған кітаптары ===
* «Жыр бесігі - Тарбағатай» (2020)
* «Жамбылдың өрендері» (2020)
* «Балалар поэзиясының антологиясы» (2021)
* «Балалар әңгімелерінің антологиясы» (2022)
* «Ақ бата»

== Марапаттары ==
* «ҚР Мәдениет қайраткері» төсбелгісі (2010);
* «Конституцияға 25 жыл» мерекелік медалі (2020);
* «Кітап мәдениетіне қосқан үлесі үшін» медалі;
* Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы;
* Тарбағатай ауданының «Құрметті азаматы»;
* Мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендия иегері (2023);
* «Кырғыз маданиатынын мыкты кызметкери» төсбелгісі (2025);
* «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2026).

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан композиторлары]]
&lt;!-- Сұраныстың соңы --&gt;
[[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 19:00, 2026 ж. шілденің 9 (+05)</text>
      <sha1>stsmgdb5v8taqpr5ykc2zwi1m9sgcne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Qarlo77</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783255</id>
    <revision>
      <id>3627999</id>
      <timestamp>2026-07-09T14:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3627999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="346" sha1="2qouma781k1l7w806023v84676b4zz0" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Qarlo77}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:20, 2026 ж. шілденің 9 (+05)</text>
      <sha1>2qouma781k1l7w806023v84676b4zz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыр (Баһадүр) хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783256</id>
    <revision>
      <id>3628013</id>
      <timestamp>2026-07-09T15:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Батыр (Баһадүр) хан]] бетін [[Батыр хан]] деген бағыттау үстіне жылжытты</comment>
      <origin>3628013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="pcojeonh7nxo591rgjx0izgec1v7tse" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Батыр хан]]</text>
      <sha1>pcojeonh7nxo591rgjx0izgec1v7tse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628016</id>
      <parentid>3628013</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Батыр хан]]</comment>
      <origin>3628016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7494" sha1="0qk89rmd3pf5qfe78wnm8ae9mmfqgt4" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі        = Батыр хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           =
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту               = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1652
| Басқаруын аяқтады        = 1680
| Ізашары     = [[Салқам Жәңгір хан]]
| Ізбасары           = [[Тәуке хан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      =
| Туған жері     = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні        = 1680
| Қайтыс болған жері       = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = белгісіз
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Батыр (Баһадүр) хан''' (туған жылы белгісіз - 1680) – шамамен 1652-1672/1680 жылдар аралығындағы [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] билеушісі. Шығу тегі белгісіз, [[II Жәнібек хан|II]] [[II Жәнібек хан|Жәнібек]] немесе [[Есім хан|Есім ханның]] баласы болуы мүмкін.&lt;ref&gt;''Абусеитова М. Х., Баранова Ю. Г.'' Письменные источники по истории и культуре Казахстана и Центральной Азии в 13-18 веках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 375. — 430 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-441-59-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; Ж. Сәбитов болжамынша Батыр хан Шибанидтер әулетінен шыққан.&lt;ref&gt;Кият А. Сабитов Ж.М. Казахские Шибаниды (XVIII–XIX вв.) в дореволюционных источниках&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Батыр ханның билігі туралы деректер өте аз. Батыр хан туралы алғаш рет – 1735 жылы [[Үфі|Уфіге]] [[Жолбарыс хан|Жолбарыс ханнан]] елші болып келген [[Сарттар|сарт]] [[Нұрмұхаммед Әлиев]] айтқан деректерден мәлімет қалған.&lt;ref&gt;«СКАЗКА» ТАШКЕНТСКОГО САРТА НУРМУХАММЕДА АЛИМОВА О КАЗАХСКИХ ХАНАХ, ГОРОДАХ ТАШКЕНТЕ, ТУРКЕСТАНЕ И О ПРОЧИХ ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНОСТЯХ ЭТИХ МЕСТ ОТ 15 МАРТА 1735 Г. » Drevlit.ru - ДревЛит - библиотека древних рукописей&lt;/ref&gt;

1652 жылы [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] жоңғарлармен болған шайқаста қайтыс болғаннан кейін, Батыр қазақтың аға ханы болып сайланса керек. Жәңгірдің балалары – [[Тәуке хан|Тәуке]], Аппақ, Уәли сұлтандар әлі жас болғандықтан, жасы үлкен туыстары тірі кезінде жоғарғы билікке таласа алмады. Кейбір деректерге қарағанда, Батыр хан тұсында [[Тәуке хан|Тәуке]] [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Сұлтан|сұлтаны]] болған.

1654 жылы қазақтар [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы сәтті жорық жасады. Бұл 1643 жылғы [[Орбұлақ шайқасы|Орбұлақ шайқасынан]] кейінгі қазақтардың алғашқы жеңісі еді. Сол шайқастан бері қазақтың екі ханы - [[II Жәнібек хан|ІІ Жәнібек]] пен [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір]] хандар қаза тауып, қазақ хандығы жерлерінің біраз бөлігін жоғалтқан еді. Сүйтіп жоңғарлардың ішкі жанжалын пайдаланып, 1654 жылғы жорық нәтижесінде [[Жетісу]] мен [[Шығыс Қазақстан|Шығыс Қазақстандағы]] аумақтар қайтарылды. Сондай-ақ жоңғарлардың беделді әмірі [[Ондон]] шайқастардың бірінде тұтқынға түсіп, үш жылдан кейін ғана қайтарылды.&lt;ref&gt;''Темиргалиев Р. Т.'' Ак-Орда. История Казахского ханства. — Алматы: Фонд &quot;Аспандау&quot;, 2013. — С. 222. — 420 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-601-80213-1-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Сол жылдары [[Бұхара хандығы|Бұхарадағы]] [[Ресей империясы|Ресей]] елшісі болған Борис Пазухиннің айтуынша, 1671 жылы қазақтар [[Аштархан әулеті|Аштрахандықтар]] арасындағы, жоғарғы хан [[Абдулазиз хан|Абдулазиз]] бен оның інісі [[Балх]] билеушісі [[Субханкули хан|Субханкули]] арасындағы қақтығыстарға қатысқан. Қазақтар мен [[Қарақалпақтар|қарақалпақтардың]] қолдауына қарамастан, [[Абдулазиз хан|Абдулазиз]] бауырын жеңе алмай, [[Бұхара хандығы]] шағын хандықтар мен әмірліктерге біртіндеп ыдырауын жалғастырды.

Батыр ханның нақты қайтыс болған күні мен ұрпақтары туралы мәліметтер белгісіз. 1680 жылдан кейін деректерде Батыр ханның аты аталмай, 1672 жылдан бастап жоғарғы хан ретінде [[Тәуке хан]] атала бастайды.&lt;ref&gt;ТАУКЕ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. ''old.bigenc.ru''.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>0qk89rmd3pf5qfe78wnm8ae9mmfqgt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Батыр (Баһадүр) хан</title>
    <ns>1</ns>
    <id>783257</id>
    <redirect title="Талқылау:Батыр хан" />
    <revision>
      <id>3628015</id>
      <timestamp>2026-07-09T15:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Талқылау:Батыр (Баһадүр) хан]] бетін [[Талқылау:Батыр хан]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3628015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="t1b6k6252j1ht8snyjmf73jkseo7nog" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Талқылау:Батыр хан]]</text>
      <sha1>t1b6k6252j1ht8snyjmf73jkseo7nog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арқалық Әмәлиятұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783258</id>
    <revision>
      <id>3628018</id>
      <timestamp>2026-07-09T15:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahan Zere</username>
        <id>120667</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{мағына|Арқалық}} {{Тұлға  |Есімі = Арқалық Әмәлиятұлы  |Шынайы есімі =   |Сурет = Арқалық Әмәлиятұлы.jpg  |Сурет ені =  |Сурет атауы  =   |Туған кездегі есімі =   |Туған күні = 10.03.1998  |Туған жері = [[Санжы қаласы]], Ашылы ауылы, [[Қытай Халық Республикасы|ҚХР]]  |Мансабы = Ақын, ұс...</comment>
      <origin>3628018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4414" sha1="a3ov1y1oyyfblp7v8ecatmc00wr5dl7" xml:space="preserve">{{мағына|Арқалық}}
{{Тұлға
 |Есімі = Арқалық Әмәлиятұлы
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Арқалық Әмәлиятұлы.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні = 10.03.1998
 |Туған жері = [[Санжы қаласы]], Ашылы ауылы, [[Қытай Халық Республикасы|ҚХР]]
 |Мансабы = Ақын, ұстаз
 |Азаматтығы = 
 |Діні = 
 |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 
 |Қайтыс болған жері = 
 |Әкесі = 
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = 1 бала
 |Марапаттары = «Алтын тобылғы» әдеби сыйлығы&lt;br&gt;«Ұстаз – ұлт айнасы» төсбелгісі&lt;br&gt;Әмірхан Балқыбек атындағы төсбелгі

 |Commons = 
}}

'''Арқалық Әмәлиятұлы''' (1998 жылы 10 наурызда ҚХР, Санжы қаласы, Ашылы ауылында дүниеге келген) — ақын, ұстаз. 

== Өмірбаяны ==
Арқалық Әмәлиятұлы 1998 жылы 10 наурызда [[Қытай Халық Республикасы]], Санжы қаласы, Ашылы ауылында дүниеге келген. 2016 жылы Қазақ еліне қоныс аударған. Түркістан облысы [[   Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нің түлегі.

== Еңбек жолы ==
2021 жылдан бері Түркістан қаласы №28 мектеп-лицейінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып жұмыс атқарады.

== Шығармашылығы ==
«Ұмытшақ көктем» жыр жинағының авторы. Өлеңдері «Құдай жайлы ойланатын қала» антологиясына енген.

=== Таңдаулы өлеңдері ===
* «Ауыл»
* «Мұрагер» 
* «Алматы·Жауын»
* «Шер қайтару»

== Марапаттары мен жетістіктері ==
* «Ұмытшақ көктем» жыр жинағының авторы.
* Республикалық «Ауылым – алтын тұғырым» әдеби онлайн-конкурсының поэзия аталымы бойынша гран-при иегері.
* Республикалық «Алтын тобылғы» әдеби сыйлығының жеңімпазы.
* Облыстық Әмірхан Балқыбек атындағы төсбелгі иегері.
* Республикалық «Ұстаз – ұлт айнасы» төсбелгісінің иегері.
* Республикалық «Авторлық бағдарлама – 2024» байқауының жеңімпазы.
* Басқа да қалалық, облыстық, пәндік байқаулардың жеңімпазы.

== Отбасы ==
2023 жылы үйленген. 1 баланың әкесі, Түркістан қаласында тұрады.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/4264 «Әдебиет порталы» сайтындағы парақшасы]
* [https://qalamger.kz/literature/poeziya/ar-aly-m-liyat-ly-eshkimge-de-senbejt-yn-yldy-mir/286 Qalamger.kz сайтындағы өлеңдері]
* [https://ernur.kz/ruhaniat/kulyn-zhurek-otanym-dep-soileidi Құлын жүрек «Отаным» деп сөйлейді]. Ernur.kz
* [https://www.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=52&amp;id=37918 Ұстаз-ақын Арқалық Әмәлиятұлы]. Oinet.kz
* [https://jasqazaq.kz/arkhalykh-amaliyatyly-ozimdi-ontystiktin-kieli-topyragyna-kharyzdar-sezinemin/ Өзімді Оңтүстіктің киелі топырағына қарыздар сезінемін]. Jasqazaq.kz
* [https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=author&amp;id=1826 Zharar.com сайтындағы шығармалары]

[[Санат:1998 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан ұстаздары]]
[[Санат:Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті түлектері]]</text>
      <sha1>a3ov1y1oyyfblp7v8ecatmc00wr5dl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628019</id>
      <parentid>3628018</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahan Zere</username>
        <id>120667</id>
      </contributor>
      <origin>3628019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4209" sha1="g68trigh6ufxezjhjcsnlqkq6ckjs6t" xml:space="preserve">{{мағына|Арқалық}}
{{Тұлға
 |Есімі = Арқалық Әмәлиятұлы
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Арқалық Әмәлиятұлы.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні = 10.03.1998
 |Туған жері = [[Санжы қаласы]], Ашылы ауылы, [[Қытай Халық Республикасы|ҚХР]]
 |Мансабы = Ақын, ұстаз
 |Азаматтығы = 
 |Діні = 
 |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 
 |Қайтыс болған жері = 
 |Әкесі = 
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = 1 бала
 |Марапаттары = «Алтын тобылғы» әдеби сыйлығы&lt;br&gt;«Ұстаз – ұлт айнасы» төсбелгісі&lt;br&gt;Әмірхан Балқыбек атындағы төсбелгі

 |Commons = 
}}

'''Арқалық Әмәлиятұлы''' (1998 жылы 10 наурызда ҚХР, Санжы қаласы, Ашылы ауылында дүниеге келген) — ақын, ұстаз. 

== Өмірбаяны ==
Арқалық Әмәлиятұлы 1998 жылы 10 наурызда [[Қытай Халық Республикасы]], Санжы қаласы, Ашылы ауылында дүниеге келген. 2016 жылы Қазақ еліне қоныс аударған. Түркістан облысы [[   Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нің түлегі.

== Еңбек жолы ==
2021 жылдан бері Түркістан қаласы №28 мектеп-лицейінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып жұмыс атқарады.

== Шығармашылығы ==
«Ұмытшақ көктем» жыр жинағының авторы. Өлеңдері «Құдай жайлы ойланатын қала» антологиясына енген.

=== Таңдаулы өлеңдері ===
* «Ауыл»
* «Мұрагер» 
* «Алматы·Жауын»
* «Шер қайтару»

== Марапаттары мен жетістіктері ==
* «Ұмытшақ көктем» жыр жинағының авторы.
* Республикалық «Ауылым – алтын тұғырым» әдеби онлайн-конкурсының поэзия аталымы бойынша гран-при иегері.
* Республикалық «Алтын тобылғы» әдеби сыйлығының жеңімпазы.
* Облыстық Әмірхан Балқыбек атындағы төсбелгі иегері.
* Республикалық «Ұстаз – ұлт айнасы» төсбелгісінің иегері.
* Республикалық «Авторлық бағдарлама – 2024» байқауының жеңімпазы.
* Басқа да қалалық, облыстық, пәндік байқаулардың жеңімпазы.

== Отбасы ==
2023 жылы үйленген. 1 баланың әкесі, Түркістан қаласында тұрады.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/4264 «Әдебиет порталы» сайтындағы парақшасы]
* [https://qalamger.kz/literature/poeziya/ar-aly-m-liyat-ly-eshkimge-de-senbejt-yn-yldy-mir/286 Qalamger.kz сайтындағы өлеңдері]
* [https://ernur.kz/ruhaniat/kulyn-zhurek-otanym-dep-soileidi Құлын жүрек «Отаным» деп сөйлейді]. Ernur.kz
* [https://www.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=52&amp;id=37918 Ұстаз-ақын Арқалық Әмәлиятұлы]. Oinet.kz
* [https://jasqazaq.kz/arkhalykh-amaliyatyly-ozimdi-ontystiktin-kieli-topyragyna-kharyzdar-sezinemin/ Өзімді Оңтүстіктің киелі топырағына қарыздар сезінемін]. Jasqazaq.kz
* [https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=author&amp;id=1826 Zharar.com сайтындағы шығармалары]

[[Санат:1998 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]</text>
      <sha1>g68trigh6ufxezjhjcsnlqkq6ckjs6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баһадүр хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783259</id>
    <revision>
      <id>3628020</id>
      <timestamp>2026-07-09T15:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ...</comment>
      <origin>3628020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7466" sha1="gae41ic1t69uhnan6e8xpqfnqedigbx" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt;. Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;. == Шығу тегі == Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі)&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt;. Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды. == Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. == Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты. == Тағы қараңыз == * [[Қазақ хандығының монеталары]] * [[Радик Темірғалиев]] * [[Келді-Мұхаммед хан]] * [[Есім хан]] 

&lt;nowiki&gt;== Дереккөздер ==&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>gae41ic1t69uhnan6e8xpqfnqedigbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628021</id>
      <parentid>3628020</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Бахадүр хан]] бетін [[Баһадүр хан]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3628020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7466" sha1="gae41ic1t69uhnan6e8xpqfnqedigbx" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt;. Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;. == Шығу тегі == Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі)&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt;. Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды. == Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. == Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты. == Тағы қараңыз == * [[Қазақ хандығының монеталары]] * [[Радик Темірғалиев]] * [[Келді-Мұхаммед хан]] * [[Есім хан]] 

&lt;nowiki&gt;== Дереккөздер ==&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>gae41ic1t69uhnan6e8xpqfnqedigbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628023</id>
      <parentid>3628021</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7468" sha1="7jgcail6q99xwcrpv5jxtf85gu9nh5s" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt;. Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;. 
== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі)&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt;. Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды. == Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. == Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты. == Тағы қараңыз == * [[Қазақ хандығының монеталары]] * [[Радик Темірғалиев]] * [[Келді-Мұхаммед хан]] * [[Есім хан]] 

&lt;nowiki&gt;== Дереккөздер ==&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>7jgcail6q99xwcrpv5jxtf85gu9nh5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628024</id>
      <parentid>3628023</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3628024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7469" sha1="b9pwnfrytohiqcavj644jvte0tqzaai" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt;. Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;. 
== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі)&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt;. Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.
== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. == Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты. == Тағы қараңыз == * [[Қазақ хандығының монеталары]] * [[Радик Темірғалиев]] * [[Келді-Мұхаммед хан]] * [[Есім хан]] 

&lt;nowiki&gt;== Дереккөздер ==&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>b9pwnfrytohiqcavj644jvte0tqzaai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628025</id>
      <parentid>3628024</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер */</comment>
      <origin>3628025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7471" sha1="l11q43t5ebk20lrlnbq15kruz4yrtix" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt;. Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;. 
== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі)&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt;. Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.
== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. 
== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты. == Тағы қараңыз == * [[Қазақ хандығының монеталары]] * [[Радик Темірғалиев]] * [[Келді-Мұхаммед хан]] * [[Есім хан]] 

&lt;nowiki&gt;== Дереккөздер ==&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>l11q43t5ebk20lrlnbq15kruz4yrtix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628026</id>
      <parentid>3628025</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси рөлі және Қос билік жүйесі */</comment>
      <origin>3628026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7264" sha1="p4uq0owt9k839fbr7z3tuqr0gi23083" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt;. Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;. 
== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі)&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt;. Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.
== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. 
== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>p4uq0owt9k839fbr7z3tuqr0gi23083</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628027</id>
      <parentid>3628026</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси рөлі және Қос билік жүйесі */</comment>
      <origin>3628027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7265" sha1="9eo7hmdtaw6vm6qf6p8q1gkkroivrbh" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt;. Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;. 
== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі)&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt;. Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.
== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. 
== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9eo7hmdtaw6vm6qf6p8q1gkkroivrbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628029</id>
      <parentid>3628027</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7265" sha1="iklej1isrrfwhbzl2mta80jmghag727" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;. 
== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі)&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt;. Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.
== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. 
== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>iklej1isrrfwhbzl2mta80jmghag727</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628030</id>
      <parentid>3628029</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7265" sha1="gj98krkldp6ce393l5y8l2ttno9szgd" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі)&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt;. Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.
== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. 
== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>gj98krkldp6ce393l5y8l2ttno9szgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628031</id>
      <parentid>3628030</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3628031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7266" sha1="elq79dws6jk4vy6n8aes3q5dz065e7w" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt;. Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt;. # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді. 
== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>elq79dws6jk4vy6n8aes3q5dz065e7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628032</id>
      <parentid>3628031</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер */</comment>
      <origin>3628032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7266" sha1="syxt01zbel4h444pqjv8nsqw74zqd2k" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt;. Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt;. * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>syxt01zbel4h444pqjv8nsqw74zqd2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628033</id>
      <parentid>3628032</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси рөлі және Қос билік жүйесі */</comment>
      <origin>3628033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7267" sha1="5jbzr2g8dy3134svk6hk96fs8wpdjs6" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан (Қазақ ханы)|Әз-Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5jbzr2g8dy3134svk6hk96fs8wpdjs6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628034</id>
      <parentid>3628033</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3628034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7240" sha1="5jvmyvo284je59igu34d3dkg456ngee" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5jvmyvo284je59igu34d3dkg456ngee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628035</id>
      <parentid>3628034</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7227" sha1="si4zd6a4agvqa4fqomyfgudrfyde9vr" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы '''Радик Темірғалиевтің''' жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>si4zd6a4agvqa4fqomyfgudrfyde9vr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628036</id>
      <parentid>3628035</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7284" sha1="dbgw1a70riloqd334k875dugk9a84r5" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: ''Баһадүр хан'', ''Батыр сұлтан''; туған жылы белгісіз — XVII ғасырдың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>dbgw1a70riloqd334k875dugk9a84r5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628037</id>
      <parentid>3628036</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7292" sha1="bxigxznnxuis08h4dbqwwd76729behx" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>bxigxznnxuis08h4dbqwwd76729behx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628038</id>
      <parentid>3628037</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7296" sha1="4hrc2zyb3hcju3buyyhc99w7ypaowq6" xml:space="preserve">'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>4hrc2zyb3hcju3buyyhc99w7ypaowq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628039</id>
      <parentid>3628038</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11834" sha1="rr9o7ihgsxsrfd515jwvyz41fq6q9s1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 

 | Ізашары              = [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре (әулет)|Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = белгісіз
 | Жұбайы               = белгісіз
 | Балалары             = белгісіз
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = Қазақ жасағы
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>rr9o7ihgsxsrfd515jwvyz41fq6q9s1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628040</id>
      <parentid>3628039</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11841" sha1="apelbo40a01gy0jvtb56y2n30kadpiz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 

 | Ізашары              = [[Тәуке хан (XVI ғасыр)|Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре (әулет)|Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = белгісіз
 | Жұбайы               = белгісіз
 | Балалары             = белгісіз
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = Қазақ жасағы
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>apelbo40a01gy0jvtb56y2n30kadpiz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628041</id>
      <parentid>3628040</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11806" sha1="ob7iozjc1iuhskhkxlpea047zshfltl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 

 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре (әулет)|Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = белгісіз
 | Жұбайы               = белгісіз
 | Балалары             = белгісіз
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = Қазақ жасағы
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ob7iozjc1iuhskhkxlpea047zshfltl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628042</id>
      <parentid>3628041</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11805" sha1="q3z2jdatzyv1z91yxqt29jzr41uv4sm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре (әулет)|Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = белгісіз
 | Жұбайы               = белгісіз
 | Балалары             = белгісіз
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = Қазақ жасағы
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>q3z2jdatzyv1z91yxqt29jzr41uv4sm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628043</id>
      <parentid>3628042</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11825" sha1="ew2blsv1872q21rr9dtn32e6pemtc0n" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре (әулет)|Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = белгісіз
 | Жұбайы               = белгісіз
 | Балалары             = белгісіз
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = Қазақ жасағы
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ew2blsv1872q21rr9dtn32e6pemtc0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628044</id>
      <parentid>3628043</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11803" sha1="d543b2gxpih51i53qgnvc6etwm1760c" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = белгісіз
 | Жұбайы               = белгісіз
 | Балалары             = белгісіз
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = Қазақ жасағы
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>d543b2gxpih51i53qgnvc6etwm1760c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628045</id>
      <parentid>3628044</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11754" sha1="tv7ghgihv95qy2xmgejuf6oh66wuqaf" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = Қазақ жасағы
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>tv7ghgihv95qy2xmgejuf6oh66wuqaf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628046</id>
      <parentid>3628045</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11730" sha1="lusmr9kanr3nio9a761ngjrmnnd7kah" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған '''Әли сұлтан''' (Тәуекел және Есім хандардың әкебір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында Сырдария өңірі мен Ташкент аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>lusmr9kanr3nio9a761ngjrmnnd7kah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628047</id>
      <parentid>3628046</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3628047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11737" sha1="gh6oe1dihjp9w1cew1u06mpkcb4fv25" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде '''«Баһадүр хан»''' деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: # Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; # Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>gh6oe1dihjp9w1cew1u06mpkcb4fv25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628048</id>
      <parentid>3628047</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер */</comment>
      <origin>3628048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11733" sha1="bw1qdri0zg3w4npbn4l2vmf264zjpkv" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>bw1qdri0zg3w4npbn4l2vmf264zjpkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628049</id>
      <parentid>3628048</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи ашылуы мен Нумизматикалық деректер */</comment>
      <origin>3628049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11744" sha1="scg0tpeww482xbfxsq0wxe0jjcdka3b" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және Қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: * '''Баһадүр хан''' Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; * '''Есім хан''' болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>scg0tpeww482xbfxsq0wxe0jjcdka3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628050</id>
      <parentid>3628049</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси рөлі және Қос билік жүйесі */</comment>
      <origin>3628050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11734" sha1="974ir67ft46ia92rt6ntvj9954cteyl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған

 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>974ir67ft46ia92rt6ntvj9954cteyl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628051</id>
      <parentid>3628050</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11733" sha1="05frdht9pb3emw41qeg9cum4mpnlku5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз

 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>05frdht9pb3emw41qeg9cum4mpnlku5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628052</id>
      <parentid>3628051</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11732" sha1="9xw7ld87ydpxldguqlxssa3tc8lg653" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз
 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, Төре әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9xw7ld87ydpxldguqlxssa3tc8lg653</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628053</id>
      <parentid>3628052</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11736" sha1="05z3k5b2dnwaett0fcuh3312vgq56g1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = шамамен 1598 — 1599
 | Басқаруын аяқтады    = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз
 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Төре]] әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>05z3k5b2dnwaett0fcuh3312vgq56g1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628054</id>
      <parentid>3628053</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11667" sha1="1of1g33hflwg19znjcmgy21mqhdi11h" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1598
 | Басқаруын аяқтады    = 1600
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз
 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз — [[XVII ғасыр]]дың бірінші ширегі) — XVII ғасырдың басында билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Төре]] әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>1of1g33hflwg19znjcmgy21mqhdi11h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628056</id>
      <parentid>3628054</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11601" sha1="25x3h1nr8vyrm88p4uj0qf7cerrhk2s" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1598
 | Басқаруын аяқтады    = 1600
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз
 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз) — 1598 — 1600 жылдары билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Төре]] әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>25x3h1nr8vyrm88p4uj0qf7cerrhk2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628058</id>
      <parentid>3628056</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3628058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11631" sha1="6r8r4hl43ghr0iwwazodb8bttgu0bgj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1598
 | Басқаруын аяқтады    = 1600
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз
 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз) — 1598 — 1600 жылдары билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Төре]] әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақ хандары}}</text>
      <sha1>6r8r4hl43ghr0iwwazodb8bttgu0bgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628059</id>
      <parentid>3628058</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Төрелер|Төрелер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11662" sha1="28n3h7gttlzv7swzgcfwzqt8iz7lnbx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1598
 | Басқаруын аяқтады    = 1600
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз
 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз) — 1598 — 1600 жылдары билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Төре]] әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>28n3h7gttlzv7swzgcfwzqt8iz7lnbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628060</id>
      <parentid>3628059</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жәдік әулеті|Жәдік әулеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11701" sha1="tt90nc2j5xa4g1050bd9dyeymrn5ads" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر хан
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1598
 | Басқаруын аяқтады    = 1600
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз
 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз) — 1598 — 1600 жылдары билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Төре]] әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Төрелер]]
[[Санат:Жәдік әулеті]]</text>
      <sha1>tt90nc2j5xa4g1050bd9dyeymrn5ads</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628061</id>
      <parentid>3628060</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11695" sha1="c0wuq5sk4xamxxnqr3tkyd1oz17pcdi" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Қазақ ханы
 | Қазақша есімі        = Баһадүр хан
 | Шынайы есімі         = بهاء الدین بهادر 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы]]ның Ұлы ханы (Аға хан)
 | Лақап аты            = Батыр сұлтан
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1598
 | Басқаруын аяқтады    = 1600
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Тәуекел хан]]
 | Ізбасары             = [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Есім хан]] (Кіші хан)
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 1598
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту_2                 = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = Ташкентте өз атынан теңге (монета) соқтырған
 | Діні                 = [[Ислам]] ([[Сунниттер|Суннизм]])
 | Азаматтығы           = [[Қазақ хандығы]]
 | Туған күні           = белгісіз
 | Туған жері           = белгісіз
 | Қайтыс болған күні   = XVII ғасырдың бірінші ширегі
 | Қайтыс болған жері   = белгісіз (болжаммен [[Ташкент]] маңы)
 | Жерленді             = белгісіз
 | Династия             = [[Төре]] ([[Шыңғыс хан]] ұрпағы)
 | Туған кездегі есімі  = Баһадүр (Батыр)
 | Әкесі                = Әли сұлтан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           =
 | Атағы                = Хан, Сұлтан
 | Басқарды             = Ташкент және Сырдария өңірінің қазақ әскері
 | Шайқасы              = Қазақ-бұхар қақтығыстары, Орта Азия жорықтары
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Баһадүр хан''' (жазба деректер мен тиындарда: '''Баһадүр хан''', '''Батыр сұлтан'''; туған жылы белгісіз) — 1598 — 1600 жылдары билік еткен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы, [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Төре]] әулетінен шыққан билеуші. Ұзақ уақыт бойы отандық тарихнамада есімі белгісіз болып келген бұл тұлғаның рөлі мен дербес хан болғандығы кейінгі нумизматикалық және мұрағаттық зерттеулер, әсіресе тарихшы [[Радик Жексенбекұлы Темірғалиев|Радик Темірғалиевтің]] жетекшілігімен жасалған ғылыми ашылулар нәтижесінде толық дәлелденді.&lt;ref name=&quot;Temirgaliev_2025&quot;&gt;Темиргалиев Р. П. «Казахское ханство: этнополитическая история и внешняя политика» // Материалы международной научно-практической конференции Научного института изучения Улуса Джучи. — Астана, 2025.&lt;/ref&gt; Ол [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін, [[Есім хан|Есім ханмен]] жарыса немесе оның алдында Қазақ хандығының оңтүстік аймақтарында (Ташкент өңірінде) «ұлы хан» (аға хан) ретінде танылып, өз атынан ақша соқтырған.&lt;ref name=&quot;Kazinform_2025&quot;&gt;Казахстанские историки установили имена двух ранее неизвестных ханов // Международное информационное агентство «Kazinform». — 2025. — 31 октября.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі == 
Баһадүр хан — Қазақ хандығының негізін салушы [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] шөбересі, Жәдік сұлтанның немересі және атақты [[Шығай хан|Шығай ханның]] тікелей заңды ұрпағы болып табылады. Оның әкесі — Шығай ханның үшінші әйелі Дадым ханымнан туған Әли сұлтан (Тәуекел және Есім хандардың әкесі бір, анасы бөлек інісі).&lt;ref name=&quot;Zhalairi&quot;&gt;Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жәми ат-тауарих) / Аударған: С. Қинаятұлы. — Алматы: Қазақстан, 1997.&lt;/ref&gt; Осылайша, Баһадүр хан Тәуекел мен Есім хандарға немере іні болып келеді. Оның әулеттік тармағы XVII ғасырдың басында [[Сырдария]] өңірі мен [[Ташкент]] аймағында үлкен саяси және экономикалық ықпалға ие болды.

== Ашылуы, мойындалуы және нумизматикалық деректер == 
Осы уақытқа дейін [[Ташкент]] пен оған іргелес Орта Азия аймақтарынан табылған, бетінде «Баһадүр хан» деген соғылған жазуы бар күміс және мыс монеталар ғылымда ұзақ уақыт бойы «белгісіз билеушіге» телініп, немесе Тәуекел ханның екінші есімі ретінде қате түсіндіріліп келді.&lt;ref name=&quot;Numizmatika&quot;&gt;Казахское историческое общество. Нумизматические памятники средневековых городов Казахстана и Мавераннахра. — Алматы, 2024. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Алайда, «Қазақ тарих қоғамының» соңғы нумизматикалық сараптамалары мен Радик Темірғалиевтің зерттеулері келесі жайттарды айғақтады: 
# Бұл тиындар Тәуекел ханға тиесілі емес, өйткені олар Тәуекел хан қайтыс болған 1598 жылдан кейінгі мерзімде (XVII ғасырдың басы) соғылған.&lt;ref name=&quot;Politico_2025&quot;&gt;Историки установили имена двух ранее неизвестных ханов Казахского ханства // Politico.kz — Электронное издание. — 2025.&lt;/ref&gt; 
# Монеталардың соғылу форматы мен салмақ стандарттары Баһадүр ханның дербес экономикалық саясат жүргізгенін және Ташкент теңге сарайын толық бақылағанын көрсетеді.

== Саяси рөлі және қос билік жүйесі == 
1598 жылы Тәуекел хан Бұхара қоршауында ауыр жараланып, [[Самарқан|Самарқанда]] қайтыс болғаннан кейін, Қазақ хандығында үлкен билік дағдарысы басталды.&lt;ref name=&quot;Sultanov_2001&quot;&gt;Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 182-185.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі тарихнамада таққа бірден Есім хан отырды деп есептелгенімен, жаңа деректер бұл кезеңде мемлекетте қос биліктің (параллельді басқару) орнағанын дәлелдейді: 
* Баһадүр хан Сыр өңірі мен Ташкентті өз резиденциясы етіп, өзін «Ұлы хан» (Аға хан) деп жариялап, саяси-экономикалық дербестіктің белгісі ретінде өз атынан монета шығарды.&lt;ref name=&quot;Materialy_1969&quot;&gt;Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 340.&lt;/ref&gt; 
* Есім хан болса, Түркістан мен Шығыс шекараларды (жоңғар-ойрат бағытын) бақылап, көбіне әскери-стратегиялық қолбасшылықты өз мойнына алды. Бұл ғылыми жаңалық Қазақ хандығының XVII ғасырдың басындағы ішкі саяси құрылымын, билік хронологиясын қайта қарауға және тарихтағы көптеген «ақтаңдақтарды» толтыруға жол ашты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Төрелер]]
[[Санат:Жәдік әулеті]]</text>
      <sha1>c0wuq5sk4xamxxnqr3tkyd1oz17pcdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бахадүр хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783260</id>
    <redirect title="Баһадүр хан" />
    <revision>
      <id>3628022</id>
      <timestamp>2026-07-09T15:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Бахадүр хан]] бетін [[Баһадүр хан]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3628022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="0aslxccuhi36csns9a2oqvydc3ygwkx" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Баһадүр хан]]</text>
      <sha1>0aslxccuhi36csns9a2oqvydc3ygwkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-07-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783262</id>
    <revision>
      <id>3628095</id>
      <timestamp>2026-07-09T18:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-07-10|POTD 2026-07-10]]: filename only</comment>
      <origin>3628095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="7ov9b2j06tsp59yht73q2c2lugirwr3" xml:space="preserve">Banded Bay Cuckoo in Ajodhya Hills July 2024 by Tisha Mukherjee 01.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ov9b2j06tsp59yht73q2c2lugirwr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оныншы патшалық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783263</id>
    <revision>
      <id>3628103</id>
      <timestamp>2026-07-09T20:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Телесериал | атауы           = Оныншы патшалық | шынайы атауы    = The 10th Kingdom | суреті          =  | сурет ені       = 250px | сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы | жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]] | негізін салушы  = Саймон Мур | режиссері       = Дэвид Карсон,...</comment>
      <origin>3628103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8027" sha1="hmhxan2uzukczz70lqktext9vym97ij" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Басты рөлдерде ==
* '''Кимберли Уильямс''' — Вирджиния Льюис
* '''Скотт Коэн''' — Қасқыр (Wolf)
* '''Джон Ларрокетт''' — Энтони «Тони» Льюис
* '''Эд О’Нилл''' — Тролльдер патшасы Релриш
* '''Дайан Уист''' — Зұлым Ханым / Кристин Льюис
* '''Даниэль Лапэйн''' — Ханзада Венделл
* '''Энн-Маргрет''' — Күлше қыз (Cinderella)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөз}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>hmhxan2uzukczz70lqktext9vym97ij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628104</id>
      <parentid>3628103</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3628104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8033" sha1="nyj23uptn7e43ho8aptqyzewltffdwn" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Басты рөлдерде ==
* '''Кимберли Уильямс''' — Вирджиния Льюис
* '''Скотт Коэн''' — Қасқыр (Wolf)
* '''Джон Ларрокетт''' — Энтони «Тони» Льюис
* '''Эд О’Нилл''' — Тролльдер патшасы Релриш
* '''Дайан Уист''' — Зұлым Ханым / Кристин Льюис
* '''Даниэль Лапэйн''' — Ханзада Венделл
* '''Энн-Маргрет''' — Күлше қыз (Cinderella)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>nyj23uptn7e43ho8aptqyzewltffdwn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628105</id>
      <parentid>3628104</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сюжеті */</comment>
      <origin>3628105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12140" sha1="qhhospdh97tg4z9qyja9o3e0zija5yy" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Басты рөлдерде ==
* '''Кимберли Уильямс''' — Вирджиния Льюис
* '''Скотт Коэн''' — Қасқыр (Wolf)
* '''Джон Ларрокетт''' — Энтони «Тони» Льюис
* '''Эд О’Нилл''' — Тролльдер патшасы Релриш
* '''Дайан Уист''' — Зұлым Ханым / Кристин Льюис
* '''Даниэль Лапэйн''' — Ханзада Венделл
* '''Энн-Маргрет''' — Күлше қыз (Cinderella)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>qhhospdh97tg4z9qyja9o3e0zija5yy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628106</id>
      <parentid>3628105</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басты рөлдерде */</comment>
      <origin>3628106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22285" sha1="nhirt1cgh9pisx7ckhk9mkezdgmwgkz" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>nhirt1cgh9pisx7ckhk9mkezdgmwgkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628107</id>
      <parentid>3628106</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Актерлік құрам және кейіпкерлер */</comment>
      <origin>3628107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28232" sha1="gxq5s537kq9s4jveut5y6mqz2svd8sg" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>gxq5s537kq9s4jveut5y6mqz2svd8sg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628108</id>
      <parentid>3628107</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрсетілімі мен қабылдануы */</comment>
      <origin>3628108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32765" sha1="hq2ix8l6o86u8p3sksu0ycpvwkapd10" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>hq2ix8l6o86u8p3sksu0ycpvwkapd10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628109</id>
      <parentid>3628108</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Байланысты медиа өнімдер */</comment>
      <origin>3628109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33305" sha1="0w2e89n0a6rqlhe4e84191d31pdvcjv" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{{Track listing
| title1 = The Four Who Saved the Nine Kingdoms
| length1 = 2:40
...
| title23 = [[Wishing on a Star]]
| length23 = 1:23
| note23 = Орындаушы: [[Мириам Стокли]]
| total_length = 54:50
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>0w2e89n0a6rqlhe4e84191d31pdvcjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628110</id>
      <parentid>3628109</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Композициялар тізімі */</comment>
      <origin>3628110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34946" sha1="crji4w04x70mlwdtgxip5ac2bt7zm4r" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{{Track listing
|headline        = «Оныншы патшалық» сериалының ресми саундтрегі
|extra_column    = Авторы
|all_writing     = [[Энн Дадли]]
|total_length    = 54:50

| title1         = The Four Who Saved the Nine Kingdoms
| length1        = 2:40

| title2         = Standing on the Edge of Greatness
| length2        = 1:50

| title3         = Six Glorious Wishes
| length3        = 2:03

| title4         = Addicted to Magic
| length4        = 2:43

| title5         = The House of White
| length5        = 2:44

| title6         = Troll Trouble
| length6        = 3:45

| title7         = Flowers Only Grow Where There Are Seeds
| length7        = 2:18

| title8         = The Dwarves of Magic Mountain
| length8        = 2:32

| title9         = Nothing Escapes the Huntsman
| length9        = 2:26

| title10        = A Stepmother's Curse
| length10       = 3:04

| title11        = The Dog Formerly Known as Prince
| length11       = 1:56

| title12        = Blood on the Snow
| length12       = 1:28

| title13        = Trolls in New York
| length13       = 1:25

| title14        = A Travelling Mirror
| length14       = 1:59

| title15        = Kissing Town
| length15       = 2:16

| title16        = A Gypsy Incantation
| length16       = 2:21

| title17        = These Are Dark Days
| length17       = 3:14

| title18        = Seven Years Bad Luck
| length18       = 2:32

| title19        = The Days of Happy Ever After Are Gone
| length19       = 2:13

| title20        = When the Wild Moon Calls You
| length20       = 2:34

| title21        = Still Lost in the Forest
| length21       = 2:57

| title22        = Do Not Think, Become
| length22       = 2:19

| title23        = [[Wishing on a Star]]
| length23       = 1:23
| note23         = Орындаушы: [[Мириам Стокли]]
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>crji4w04x70mlwdtgxip5ac2bt7zm4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628111</id>
      <parentid>3628110</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Композициялар тізімі */</comment>
      <origin>3628111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33546" sha1="fegiv06wxskdbf3e5xwiq87ff4he1l2" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{{Track listing
| headline        = «Оныншы патшалық» сериалының ресми саундтрегі
| extra_column    = Авторы
| all_writing     = [[Энн Дадли]]
| total_length    = 54:50

| title1         = The Four Who Saved the Nine Kingdoms
| length1        = 2:40
| ...            = ...
| title23        = [[Wishing on a Star]]
| length23       = 1:23
| note23         = Орындаушы: [[Мириам Стокли]]
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>fegiv06wxskdbf3e5xwiq87ff4he1l2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628112</id>
      <parentid>3628111</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Композициялар тізімі */</comment>
      <origin>3628112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33544" sha1="8khmzpwo33jdlad3b6p8c4onn5ubz0l" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1-22 || (Әндер атауы) || [[Энн Дадли]] || 1:25 - 3:45
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>8khmzpwo33jdlad3b6p8c4onn5ubz0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628113</id>
      <parentid>3628112</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Композициялар тізімі */</comment>
      <origin>3628113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34124" sha1="rp7yrjlcdg0028i7q37sm4m3m6kx5z8" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1-22 || (Әндер атауы) || [[Энн Дадли]] || 1:25 - 3:45
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}


=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Авторы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| ... || ... (барлық 23 ән) || Энн Дадли || ...
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>rp7yrjlcdg0028i7q37sm4m3m6kx5z8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628114</id>
      <parentid>3628113</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Композициялар тізімі */</comment>
      <origin>3628114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35565" sha1="f5t3n0pil9n09c4u6747bsyguc77cgw" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Авторы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| ... || ... (барлық 23 ән) || Энн Дадли || ...
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>f5t3n0pil9n09c4u6747bsyguc77cgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628115</id>
      <parentid>3628114</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Композициялар тізімі */</comment>
      <origin>3628115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34986" sha1="j7oj3ix4p92gam5ht5smb47ej7g418p" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Фэнтези телесериалдарының тізімі]]
* [[Ақшақар]]

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>j7oj3ix4p92gam5ht5smb47ej7g418p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628116</id>
      <parentid>3628115</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3628116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34865" sha1="iwszfdijowuzn6tazo4j1mzsayko8jx" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>iwszfdijowuzn6tazo4j1mzsayko8jx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628117</id>
      <parentid>3628116</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36758" sha1="r5y8y8xb0q2z4rz1f8ajrzsnzxxk0ip" xml:space="preserve">{{Телесериал
| атауы           = Оныншы патшалық
| шынайы атауы    = The 10th Kingdom
| суреті          = 
| сурет ені       = 250px
| сипаттамасы     = Телесериалдың ресми постері немесе DVD мұқабасы
| жанры           = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
| негізін салушы  = Саймон Мур
| режиссері       = Дэвид Карсон, Герберт Уайз
| басты рөлдерде  = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
| композиторы     = Энн Дадли
| өндіруші ел     = {{USA}}, {{UK}}, {{GER}}
| түпнұсқа тілі   = [[Ағылшын тілі]]
| бөлім саны      = 5
| продюсері       = Роберт Халми (үлкені), Роберт Халми (кішісі), Саймон Мур
| операторы       = Крис Ховард, Лоуренс Джонс
| монтаж          = Эндрю МакКлелланд, Крис Уимбл
| хронометражы    = 417 минут (немесе өңделген нұсқасы 390 минут)
| компания        = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
| бюджеті         = $44 миллион
| телеарна        = NBC
| көрсетілім уақыты = 27 ақпан – 6 наурыз 2000 жыл
}}

{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = Ұлыбритания, Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>r5y8y8xb0q2z4rz1f8ajrzsnzxxk0ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628118</id>
      <parentid>3628117</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35173" sha1="bceh1n72yw7t9a47t5cmdi1m4mww7eo" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;Джон Ларрокетт&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = Ұлыбритания, Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — сценарист Саймон Мурдың қаламынан туған, Ұлыбританияның «Carnival Films», Германияның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>bceh1n72yw7t9a47t5cmdi1m4mww7eo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628120</id>
      <parentid>3628118</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35195" sha1="9jhfhp0psxx2zeagkr6ixhxpzhzfnlx" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокетт]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми (сыйлық)|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады»&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр»&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;.

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>9jhfhp0psxx2zeagkr6ixhxpzhzfnlx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kapakkatoveri</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783264</id>
    <revision>
      <id>3628132</id>
      <timestamp>2026-07-09T23:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3628132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="b1boklwgw7s7lna5329gu0ougkzv8on" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kapakkatoveri}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 04:34, 2026 ж. шілденің 10 (+05)</text>
      <sha1>b1boklwgw7s7lna5329gu0ougkzv8on</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Albblm</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783265</id>
    <revision>
      <id>3628134</id>
      <timestamp>2026-07-10T01:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3628134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="5ubej7dyzj5hexr3rkk4apomyhdvibo" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Albblm}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  06:33, 2026 ж. шілденің 10 (+05)</text>
      <sha1>5ubej7dyzj5hexr3rkk4apomyhdvibo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хризантема қышқылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783266</id>
    <revision>
      <id>3628145</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Химиялық зат |аты = Хризантема қышқылы |суреті = (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg |сурет_ені = 250px |сурет_тақырыбы = (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылының құрылымдық формуласы |IUPAC = 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы |басқа_атаулары = хризантем қышқы...</comment>
      <origin>3628145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10846" sha1="fb7d1psjq8v34o0s8lpyvfv5sl2hguj" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Хризантема қышқылы
|суреті = (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сурет_тақырыбы = (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылының құрылымдық формуласы
|IUPAC = 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы
|басқа_атаулары = хризантем қышқылы; chrysanthemic acid; chrysanthemumic acid
|формула = C{{sub|10}}H{{sub|16}}O{{sub|2}}
|молярлық_массасы = 168,23 г/моль
|балқу_t = 17 °C ((1''R'',3''R'')-(+)-транс-изомер үшін)
|CAS = 4638-92-0 ((1''R'',3''R'')-(+)-транс)
|PubChem = 16747
|EINECS = 225-067-5
|ChEBI = 39100
|SMILES = CC(=CC1C(C1(C)C)C(=O)O)C
|InChI = 1S/C10H16O2/c1-6(2)5-7-8(9(11)12)10(7,3)4/h5,7-8H,1-4H3,(H,11,12)/t7-,8+/m0/s1
}}

'''Хризантема қышқылы''' — [[органикалық қосылыс]], [[терпендер|терпендік]] табиғаты бар [[карбон қышқылдары|монокарбон қышқылы]]. Құрылысы бойынша ол 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы болып табылады. Бұл қосылыс табиғи [[пиретриндер|пиретриндердің]] және синтетикалық [[пиретроидтар|пиретроидтардың]] химиясында маңызды орын алады.

Хризантема қышқылының төрт стереоизомері бар. Солардың бірі — (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы — табиғи инсектицидтік заттардың бірі [[пиретрин I]] молекуласындағы қышқылдық бөлікті құрайды. Пиретриндер табиғатта пиретрум өсімдіктерінде, әсіресе ''Tanacetum cinerariifolium'' өсімдігінде кездеседі. Көптеген синтетикалық пиретроидтар, мысалы [[аллетриндер]], хризантема қышқылының әртүрлі стереоизомерлерінің күрделі эфирлері болып табылады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot;&gt;Faust R. Fascinating Natural and Artificial Cyclopropane Architectures // ''Angewandte Chemie International Edition''. — 2001. — Vol. 40, № 12. — P. 2251—2253. — DOI: 10.1002/1521-3773(20010618)40:12&lt;2251::AID-ANIE2251&gt;3.0.CO;2-R.&lt;/ref&gt;

Қосылысқа «хризантема қышқылы» атауын 1924 жылы [[Герман Штаудингер]] мен [[Леопольд Ружичка]] пиретрум құрамындағы инсектицидтік заттарды зерттеу кезінде берген.&lt;ref name=&quot;Staudinger&quot;&gt;Staudinger H., Ružička L. Insektentötende Stoffe. Zur Konstitution der Chrysanthemummonocarbonsäure und -dicarbonsäure // ''Helvetica Chimica Acta''. — 1924. — Vol. 7. — P. 201.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және стереоизомериясы ==
Хризантема қышқылы молекуласында [[циклопропан]] сақинасы, [[карбоксил тобы]] және изобутенил орынбасары болады. Циклопропан сақинасындағы екі асимметриялық көміртек атомына байланысты қосылыс бірнеше кеңістіктік изомер түрінде кездеседі.

Негізгі стереоизомерлері:

* (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''S'')-(−)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''R'',3''S'')-(+)-цис-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''R'')-(−)-цис-хризантема қышқылы.

Стереохимиялық құрылысы хризантема қышқылының эфирлерінің биологиялық белсенділігіне айтарлықтай әсер етеді. Сондықтан табиғи пиретриндер мен синтетикалық пиретроидтардың инсектицидтік қасиеттерін зерттегенде қышқылдық фрагменттің кеңістіктік конфигурациясы ерекше маңызды болып саналады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot; /&gt;

== Табиғатта кездесуі ==
Хризантема қышқылы табиғатта көбіне бос қышқыл түрінде емес, күрделі эфирлер құрамында кездеседі. Оның ең белгілі табиғи туындылары — пиретрум өсімдіктерінде түзілетін пиретриндер. Бұл заттар жәндіктерге қарсы белсенділігімен ерекшеленеді және өсімдік текті инсектицидтер қатарына жатады.

Пиретрин I молекуласында хризантема қышқылы қышқылдық фрагмент ретінде болады, ал пиретрин II құрамында оған жақын пиретрин қышқылының фрагменті кездеседі.

== Биосинтезі ==
Хризантема қышқылының биосинтезі екі [[диметилаллилдифосфат]] (DMAPP) изопрен бірлігінен басталады. Алғашқы кезеңде хризантемилдифосфатсинтаза ферменті бұл екі изопрен бірлігін «бас-бас» типі бойынша қосып, транс-хризантемилдифосфат түзеді.&lt;ref name=&quot;Rivera&quot;&gt;Rivera S. B., Swedlund B. D., King G. J. et al. Chrysanthemyl diphosphate synthase: isolation of the gene and characterization of the recombinant non-head-to-tail monoterpene synthase from ''Chrysanthemum cinerariaefolium'' // ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. — 2001. — Vol. 98, № 8. — P. 4373—4378. — DOI: 10.1073/pnas.071543598.&lt;/ref&gt;

Келесі кезеңде транс-хризантемилдифосфат транс-хризантемолға айналады. Одан кейін екі бірізді тотығу реакциясы жүреді: алдымен спирттік топ альдегидке дейін, кейін карбоксил тобына дейін тотығады. Бұл реакцияларға сәйкесінше [[алкогольдегидрогеназа]] және [[альдегиддегидрогеназа]] типті ферменттер қатысады. Нәтижесінде транс-хризантема қышқылы түзіледі.&lt;ref name=&quot;Xu2018PP&quot;&gt;Xu H., Moghe G. D., Wiegert-Rininger K. et al. Coexpression Analysis Identifies Two Oxidoreductases Involved in the Biosynthesis of the Monoterpene Acid Moiety of Natural Pyrethrin Insecticides in ''Tanacetum cinerariifolium'' // ''Plant Physiology''. — 2018. — Vol. 176, № 1. — P. 524—537. — DOI: 10.1104/pp.17.01330.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Xu2018ME&quot;&gt;Xu H., Lybrand D., Bennewitz S. et al. Production of trans-chrysanthemic acid, the monoterpene acid moiety of natural pyrethrin insecticides, in tomato fruit // ''Metabolic Engineering''. — 2018. — Vol. 47. — P. 271—278. — DOI: 10.1016/j.ymben.2018.04.004.&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптік синтезі ==
Өнеркәсіпте хризантема қышқылы әдетте тиісті диендердің циклопропандалу реакциялары арқылы алынады. Мұндай реакцияларда көбіне цис- және транс-изомерлердің қоспасы түзіледі, кейін күрделі эфир гидролизденіп, бос қышқыл алынады.&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;Kelly L. F. A synthesis of chrysanthemic ester: An undergraduate experiment // ''Journal of Chemical Education''. — 1987. — Vol. 64, № 12. — P. 1061. — DOI: 10.1021/ed064p1061.&lt;/ref&gt;

Синтетикалық пиретроидтарды алу үшін хризантема қышқылының этил эфирі, қышқыл хлоридтері немесе басқа функционалдық туындылары пайдаланылуы мүмкін. Қажетті инсектицидтік белсенділікке жету үшін қышқылдық және спирттік бөліктердің құрылымы, сондай-ақ стереохимиялық құрамы ескеріледі.

== Қолданылуы ==
Хризантема қышқылының басты маңызы инсектицидтер химиясымен байланысты. Оның күрделі эфирлері табиғи пиретриндердің құрамына кіреді, ал синтетикалық туындылары пиретроидтар өндірісінде қолданылады.

Пиретроидтар ауыл шаруашылығында, тұрмыстық жәндікжойғыш препараттарда және санитарлық өңдеу құралдарында кеңінен қолданылатын инсектицидтер қатарына жатады. Хризантема қышқылы мұндай қосылыстардың құрылымдық негіздерінің бірі ретінде зерттеледі.

== Қараңыз ==

* [[Пиретриндер]]
* [[Пиретроидтар]]
* [[Аллетриндер]]
* [[Циклопропан]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Терпендер]]
* [[Инсектицидтер]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/16747 (+)-trans-Chrysanthemic acid] — [[PubChem]] дерекқорында
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C10453891 Chrysanthemic acid] — [[NIST Chemistry WebBook]] дерекқорында
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:39100 trans-chrysanthemic acid] — [[ChEBI]] дерекқорында
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:(R,R)-(+)-trans-chrysanthemic_acid.svg (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg] — [[Wikimedia Commons]] файл беті

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Циклопропандар]]
[[Санат:Терпендер]]
[[Санат:Инсектицидтер]]
[[Санат:Пиретроидтар]]
[[Санат:Органикалық қосылыстар]]</text>
      <sha1>fb7d1psjq8v34o0s8lpyvfv5sl2hguj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628149</id>
      <parentid>3628145</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10844" sha1="9wpwsdsld01xodunek1boln76yk0f6c" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Хризантема қышқылы
|суреті = (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сурет_тақырыбы = (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылының құрылымдық формуласы
|IUPAC = 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы
|басқа_атаулары = хризантем қышқылы; chrysanthemic acid; chrysanthemumic acid
|формула = C{{sub|10}}H{{sub|16}}O{{sub|2}}
|молярлық_массасы = 168,23 г/моль
|балқу_t = 17 °C ((1''R'',3''R'')-(+)-транс-изомер үшін)
|CAS = 4638-92-0 ((1''R'',3''R'')-(+)-транс)
|PubChem = 16747
|EINECS = 225-067-5
|ChEBI = 39100
|SMILES = CC(=CC1C(C1(C)C)C(=O)O)C
|InChI = 1S/C10H16O2/c1-6(2)5-7-8(9(11)12)10(7,3)4/h5,7-8H,1-4H3,(H,11,12)/t7-,8+/m0/s1
}}

'''Хризантема қышқылы''' — [[органикалық қосылыс]], [[терпендер|терпендік]] табиғаты бар [[карбон қышқылдары|монокарбон қышқылы]]. Құрылысы бойынша ол 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы болып табылады. Бұл қосылыс табиғи [[пиретриндер|пиретриндердің]] және синтетикалық [[пиретроидтар|пиретроидтардың]] химиясында маңызды орын алады.

Хризантема қышқылының төрт стереоизомері бар. Солардың бірі — (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы — табиғи инсектицидтік заттардың бірі [[пиретрин I]] молекуласындағы қышқылдық бөлікті құрайды. Пиретриндер табиғатта пиретрум өсімдіктерінде, әсіресе ''Tanacetum cinerariifolium'' өсімдігінде кездеседі. Көптеген синтетикалық пиретроидтар, мысалы [[аллетриндер]], хризантема қышқылының әртүрлі стереоизомерлерінің күрделі эфирлері болып табылады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot;&gt;Faust R. Fascinating Natural and Artificial Cyclopropane Architectures // ''Angewandte Chemie International Edition''. — 2001. — Vol. 40, № 12. — P. 2251—2253. — DOI: 10.1002/1521-3773(20010618)40:12&lt;2251::AID-ANIE2251&gt;3.0.CO;2-R.&lt;/ref&gt;

Қосылысқа «хризантема қышқылы» атауын 1924 жылы [[Герман Штаудингер]] мен [[Леопольд Ружичка]] пиретрум құрамындағы инсектицидтік заттарды зерттеу кезінде берген.&lt;ref name=&quot;Staudinger&quot;&gt;Staudinger H., Ružička L. Insektentötende Stoffe. Zur Konstitution der Chrysanthemummonocarbonsäure und -dicarbonsäure // ''Helvetica Chimica Acta''. — 1924. — Vol. 7. — P. 201.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және стереоизомериясы ==
Хризантема қышқылы молекуласында [[циклопропан]] сақинасы, [[карбоксил тобы]] және изобутенил орынбасары болады. Циклопропан сақинасындағы екі асимметриялық көміртек атомына байланысты қосылыс бірнеше кеңістіктік изомер түрінде кездеседі.

Негізгі стереоизомерлері:

* (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''S'')-(−)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''R'',3''S'')-(+)-цис-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''R'')-(−)-цис-хризантема қышқылы.

Стереохимиялық құрылысы хризантема қышқылының эфирлерінің биологиялық белсенділігіне айтарлықтай әсер етеді. Сондықтан табиғи пиретриндер мен синтетикалық пиретроидтардың инсектицидтік қасиеттерін зерттегенде қышқылдық фрагменттің кеңістіктік конфигурациясы ерекше маңызды болып саналады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot; /&gt;

== Табиғатта кездесуі ==
Хризантема қышқылы табиғатта көбіне бос қышқыл түрінде емес, күрделі эфирлер құрамында кездеседі. Оның ең белгілі табиғи туындылары — пиретрум өсімдіктерінде түзілетін пиретриндер. Бұл заттар жәндіктерге қарсы белсенділігімен ерекшеленеді және өсімдік текті инсектицидтер қатарына жатады.

Пиретрин I молекуласында хризантема қышқылы қышқылдық фрагмент ретінде болады, ал пиретрин II құрамында оған жақын пиретрин қышқылының фрагменті кездеседі.

== Биосинтезі ==
Хризантема қышқылының биосинтезі екі [[диметилаллилдифосфат]] (DMAPP) изопрен бірлігінен басталады. Алғашқы кезеңде хризантемилдифосфатсинтаза ферменті бұл екі изопрен бірлігін «бас-бас» типі бойынша қосып, транс-хризантемилдифосфат түзеді.&lt;ref name=&quot;Rivera&quot;&gt;Rivera S. B., Swedlund B. D., King G. J. et al. Chrysanthemyl diphosphate synthase: isolation of the gene and characterization of the recombinant non-head-to-tail monoterpene synthase from ''Chrysanthemum cinerariaefolium'' // ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. — 2001. — Vol. 98, № 8. — P. 4373—4378. — DOI: 10.1073/pnas.071543598.&lt;/ref&gt;

Келесі кезеңде транс-хризантемилдифосфат транс-хризантемолға айналады. Одан кейін екі бірізді тотығу реакциясы жүреді: алдымен спирттік топ альдегидке дейін, кейін карбоксил тобына дейін тотығады. Бұл реакцияларға сәйкесінше [[алкогольдегидрогеназа]] және [[альдегиддегидрогеназа]] типті ферменттер қатысады. Нәтижесінде транс-хризантема қышқылы түзіледі.&lt;ref name=&quot;Xu2018PP&quot;&gt;Xu H., Moghe G. D., Wiegert-Rininger K. et al. Coexpression Analysis Identifies Two Oxidoreductases Involved in the Biosynthesis of the Monoterpene Acid Moiety of Natural Pyrethrin Insecticides in ''Tanacetum cinerariifolium'' // ''Plant Physiology''. — 2018. — Vol. 176, № 1. — P. 524—537. — DOI: 10.1104/pp.17.01330.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Xu2018ME&quot;&gt;Xu H., Lybrand D., Bennewitz S. et al. Production of trans-chrysanthemic acid, the monoterpene acid moiety of natural pyrethrin insecticides, in tomato fruit // ''Metabolic Engineering''. — 2018. — Vol. 47. — P. 271—278. — DOI: 10.1016/j.ymben.2018.04.004.&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптік синтезі ==
Өнеркәсіпте хризантема қышқылы әдетте тиісті диендердің циклопропандалу реакциялары арқылы алынады. Мұндай реакцияларда көбіне цис- және транс-изомерлердің қоспасы түзіледі, кейін күрделі эфир гидролизденіп, бос қышқыл алынады.&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;Kelly L. F. A synthesis of chrysanthemic ester: An undergraduate experiment // ''Journal of Chemical Education''. — 1987. — Vol. 64, № 12. — P. 1061. — DOI: 10.1021/ed064p1061.&lt;/ref&gt;

Синтетикалық пиретроидтарды алу үшін хризантема қышқылының этил эфирі, қышқыл хлоридтері немесе басқа функционалдық туындылары пайдаланылуы мүмкін. Қажетті инсектицидтік белсенділікке жету үшін қышқылдық және спирттік бөліктердің құрылымы, сондай-ақ стереохимиялық құрамы ескеріледі.

== Қолданылуы ==
Хризантема қышқылының басты маңызы инсектицидтер химиясымен байланысты. Оның күрделі эфирлері табиғи пиретриндердің құрамына кіреді, ал синтетикалық туындылары пиретроидтар өндірісінде қолданылады.

Пиретроидтар ауыл шаруашылығында, тұрмыстық жәндікжойғыш препараттарда және санитарлық өңдеу құралдарында кеңінен қолданылатын инсектицидтер қатарына жатады. Хризантема қышқылы мұндай қосылыстардың құрылымдық негіздерінің бірі ретінде зерттеледі.

== Қараңыз ==

* [[Пиретриндер]]
* [[Пиретроидтар]]
* [[Аллетриндер]]
* [[Циклопропан]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Терпендер]]
* [[Инсектицидтер]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/16747 (+)-trans-Chrysanthemic acid] — [[PubChem]] дерекқорында
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C10453891 Chrysanthemic acid] — [[NIST Chemistry WebBook]] дерекқорында
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:39100 trans-chrysanthemic acid] — [[ChEBI]] дерекқорында
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:(R,R)-(+)-trans-chrysanthemic_acid.svg (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg] — [[Wikimedia Commons]] файл беті

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Циклопропандар]]
[[Санат:Терпендер]]
[[Санат:Инсектицидтер]]
[[Санат:Пиретроидтар]]
[[Санат:Органикалық қышқылдар]]</text>
      <sha1>9wpwsdsld01xodunek1boln76yk0f6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628157</id>
      <parentid>3628149</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3628157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10836" sha1="7ffiakiyyiyfigz9nzlqqlmqnxhgodq" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Хризантема қышқылы
|суреті = (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сурет_тақырыбы = (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылының құрылымдық формуласы
|IUPAC = 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы
|басқа_атаулары = хризантем қышқылы; chrysanthemic acid; chrysanthemumic acid
|формула = C{{sub|10}}H{{sub|16}}O{{sub|2}}
|молярлық_массасы = 168,23 г/моль
|балқу_t = 17 °C ((1''R'',3''R'')-(+)-транс-изомер үшін)
|CAS = 4638-92-0 ((1''R'',3''R'')-(+)-транс)
|PubChem = 16747
|EINECS = 225-067-5
|ChEBI = 39100
|SMILES = CC(=CC1C(C1(C)C)C(=O)O)C
|InChI = 1S/C10H16O2/c1-6(2)5-7-8(9(11)12)10(7,3)4/h5,7-8H,1-4H3,(H,11,12)/t7-,8+/m0/s1
}}

'''Хризантема қышқылы''' — [[органикалық қосылыс]], [[терпендер|терпендік]] табиғаты бар [[карбон қышқылдары|монокарбон қышқылы]]. Құрылысы бойынша ол 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы болып табылады. Бұл қосылыс табиғи [[пиретриндер|пиретриндердің]] және синтетикалық [[пиретроидтар|пиретроидтардың]] химиясында маңызды орын алады.

Хризантема қышқылының төрт стереоизомері бар. Солардың бірі — (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы — табиғи инсектицидтік заттардың бірі [[пиретрин I]] молекуласындағы қышқылдық бөлікті құрайды. Пиретриндер табиғатта пиретрум өсімдіктерінде, әсіресе ''Tanacetum cinerariifolium'' өсімдігінде кездеседі. Көптеген синтетикалық пиретроидтар, мысалы [[аллетриндер]], хризантема қышқылының әртүрлі стереоизомерлерінің күрделі эфирлері болып табылады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot;&gt;Faust R. Fascinating Natural and Artificial Cyclopropane Architectures // ''Angewandte Chemie International Edition''. — 2001. — Vol. 40, № 12. — P. 2251—2253. — DOI: 10.1002/1521-3773(20010618)40:12&lt;2251::AID-ANIE2251&gt;3.0.CO;2-R.&lt;/ref&gt;

Қосылысқа «хризантема қышқылы» атауын 1924 жылы [[Герман Штаудингер]] мен [[Леопольд Ружичка]] пиретрум құрамындағы инсектицидтік заттарды зерттеу кезінде берген.&lt;ref name=&quot;Staudinger&quot;&gt;Staudinger H., Ružička L. Insektentötende Stoffe. Zur Konstitution der Chrysanthemummonocarbonsäure und -dicarbonsäure // ''Helvetica Chimica Acta''. — 1924. — Vol. 7. — P. 201.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және стереоизомериясы ==
Хризантема қышқылы молекуласында [[циклопропан]] сақинасы, [[карбоксил тобы]] және изобутенил орынбасары болады. Циклопропан сақинасындағы екі асимметриялық көміртек атомына байланысты қосылыс бірнеше кеңістіктік изомер түрінде кездеседі.

Негізгі стереоизомерлері:

* (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''S'')-(−)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''R'',3''S'')-(+)-цис-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''R'')-(−)-цис-хризантема қышқылы.

Стереохимиялық құрылысы хризантема қышқылының эфирлерінің биологиялық белсенділігіне айтарлықтай әсер етеді. Сондықтан табиғи пиретриндер мен синтетикалық пиретроидтардың инсектицидтік қасиеттерін зерттегенде қышқылдық фрагменттің кеңістіктік конфигурациясы ерекше маңызды болып саналады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot; /&gt;

== Табиғатта кездесуі ==
Хризантема қышқылы табиғатта көбіне бос қышқыл түрінде емес, күрделі эфирлер құрамында кездеседі. Оның ең белгілі табиғи туындылары — пиретрум өсімдіктерінде түзілетін пиретриндер. Бұл заттар жәндіктерге қарсы белсенділігімен ерекшеленеді және өсімдік текті инсектицидтер қатарына жатады.

Пиретрин I молекуласында хризантема қышқылы қышқылдық фрагмент ретінде болады, ал пиретрин II құрамында оған жақын пиретрин қышқылының фрагменті кездеседі.

== Биосинтезі ==
Хризантема қышқылының биосинтезі екі [[диметилаллилдифосфат]] (DMAPP) изопрен бірлігінен басталады. Алғашқы кезеңде хризантемилдифосфатсинтаза ферменті бұл екі изопрен бірлігін «бас-бас» типі бойынша қосып, транс-хризантемилдифосфат түзеді.&lt;ref name=&quot;Rivera&quot;&gt;Rivera S. B., Swedlund B. D., King G. J. et al. Chrysanthemyl diphosphate synthase: isolation of the gene and characterization of the recombinant non-head-to-tail monoterpene synthase from ''Chrysanthemum cinerariaefolium'' // ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. — 2001. — Vol. 98, № 8. — P. 4373—4378. — DOI: 10.1073/pnas.071543598.&lt;/ref&gt;

Келесі кезеңде транс-хризантемилдифосфат транс-хризантемолға айналады. Одан кейін екі бірізді тотығу реакциясы жүреді: алдымен спирттік топ альдегидке дейін, кейін карбоксил тобына дейін тотығады. Бұл реакцияларға сәйкесінше [[алкогольдегидрогеназа]] және [[альдегиддегидрогеназа]] типті ферменттер қатысады. Нәтижесінде транс-хризантема қышқылы түзіледі.&lt;ref name=&quot;Xu2018PP&quot;&gt;Xu H., Moghe G. D., Wiegert-Rininger K. et al. Coexpression Analysis Identifies Two Oxidoreductases Involved in the Biosynthesis of the Monoterpene Acid Moiety of Natural Pyrethrin Insecticides in ''Tanacetum cinerariifolium'' // ''Plant Physiology''. — 2018. — Vol. 176, № 1. — P. 524—537. — DOI: 10.1104/pp.17.01330.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Xu2018ME&quot;&gt;Xu H., Lybrand D., Bennewitz S. et al. Production of trans-chrysanthemic acid, the monoterpene acid moiety of natural pyrethrin insecticides, in tomato fruit // ''Metabolic Engineering''. — 2018. — Vol. 47. — P. 271—278. — DOI: 10.1016/j.ymben.2018.04.004.&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптік синтезі ==
Өнеркәсіпте хризантема қышқылы әдетте тиісті диендердің циклопропандалу реакциялары арқылы алынады. Мұндай реакцияларда көбіне цис- және транс-изомерлердің қоспасы түзіледі, кейін күрделі эфир гидролизденіп, бос қышқыл алынады.&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;Kelly L. F. A synthesis of chrysanthemic ester: An undergraduate experiment // ''Journal of Chemical Education''. — 1987. — Vol. 64, № 12. — P. 1061. — DOI: 10.1021/ed064p1061.&lt;/ref&gt;

Синтетикалық пиретроидтарды алу үшін хризантема қышқылының этил эфирі, қышқыл хлоридтері немесе басқа функционалдық туындылары пайдаланылуы мүмкін. Қажетті инсектицидтік белсенділікке жету үшін қышқылдық және спирттік бөліктердің құрылымы, сондай-ақ стереохимиялық құрамы ескеріледі.

== Қолданылуы ==
Хризантема қышқылының басты маңызы инсектицидтер химиясымен байланысты. Оның күрделі эфирлері табиғи пиретриндердің құрамына кіреді, ал синтетикалық туындылары пиретроидтар өндірісінде қолданылады.

Пиретроидтар ауыл шаруашылығында, тұрмыстық жәндікжойғыш препараттарда және санитарлық өңдеу құралдарында кеңінен қолданылатын инсектицидтер қатарына жатады. Хризантема қышқылы мұндай қосылыстардың құрылымдық негіздерінің бірі ретінде зерттеледі.

== Қараңыз ==

* [[Пиретриндер]]
* [[Пиретроидтар]]
* [[Аллетриндер]]
* [[Циклопропан]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Терпендер]]
* [[Инсектицидтер]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/16747 (+)-trans-Chrysanthemic acid] — [[PubChem]] дерекқорында
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C10453891 Chrysanthemic acid] — NIST Chemistry WebBook дерекқорында
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:39100 trans-chrysanthemic acid] — ChEBI дерекқорында
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:(R,R)-(+)-trans-chrysanthemic_acid.svg (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg] — [[Wikimedia Commons]] файл беті

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Циклопропандар]]
[[Санат:Терпендер]]
[[Санат:Инсектицидтер]]
[[Санат:Пиретроидтар]]
[[Санат:Органикалық қышқылдар]]</text>
      <sha1>7ffiakiyyiyfigz9nzlqqlmqnxhgodq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628252</id>
      <parentid>3628157</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10844" sha1="ok3pcg5ml93ydb55et5ol6dm0inamf1" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Хризантема қышқылы
|суреті = (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сурет_тақырыбы = (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылының құрылымдық формуласы
|IUPAC = 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы
|басқа_атаулары = хризантем қышқылы; chrysanthemic acid; chrysanthemumic acid
|формула = C{{sub|10}}H{{sub|16}}O{{sub|2}}
|молярлық_массасы = 168,23 г/моль
|балқу_t = 17 °C ((1''R'',3''R'')-(+)-транс-изомер үшін)
|CAS = 4638-92-0 ((1''R'',3''R'')-(+)-транс)
|PubChem = 16747
|EINECS = 225-067-5
|ChEBI = 39100
|SMILES = CC(=CC1C(C1(C)C)C(=O)O)C
|InChI = 1S/C10H16O2/c1-6(2)5-7-8(9(11)12)10(7,3)4/h5,7-8H,1-4H3,(H,11,12)/t7-,8+/m0/s1
}}

'''Хризантема қышқылы''' — [[органикалық қосылыс]], [[терпендер|терпендік]] табиғаты бар [[карбон қышқылдары|монокарбон қышқылы]]. Құрылысы бойынша ол 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы болып табылады. Бұл қосылыс табиғи [[пиретриндер|пиретриндердің]] және синтетикалық [[пиретроидтар|пиретроидтардың]] химиясында маңызды орын алады.

Хризантема қышқылының төрт стереоизомері бар. Солардың бірі — (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы — табиғи инсектицидтік заттардың бірі [[пиретрин I]] молекуласындағы қышқылдық бөлікті құрайды. Пиретриндер табиғатта пиретрум өсімдіктерінде, әсіресе ''Tanacetum cinerariifolium'' өсімдігінде кездеседі. Көптеген синтетикалық пиретроидтар, мысалы [[аллетриндер]], хризантема қышқылының әртүрлі стереоизомерлерінің күрделі эфирлері болып табылады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot;&gt;Faust R. Fascinating Natural and Artificial Cyclopropane Architectures // ''Angewandte Chemie International Edition''. — 2001. — Vol. 40, № 12. — P. 2251—2253. — DOI: 10.1002/1521-3773(20010618)40:12&lt;2251::AID-ANIE2251&gt;3.0.CO;2-R.&lt;/ref&gt;

Қосылысқа «хризантема қышқылы» атауын 1924 жылы [[Герман Штаудингер]] мен [[Леопольд Ружичка]] пиретрум құрамындағы инсектицидтік заттарды зерттеу кезінде берген.&lt;ref name=&quot;Staudinger&quot;&gt;Staudinger H., Ružička L. Insektentötende Stoffe. Zur Konstitution der Chrysanthemummonocarbonsäure und -dicarbonsäure // ''Helvetica Chimica Acta''. — 1924. — Vol. 7. — P. 201.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және стереоизомериясы ==
Хризантема қышқылы молекуласында [[циклопропан]] сақинасы, [[карбоксил тобы]] және изобутенил орынбасары болады. Циклопропан сақинасындағы екі асимметриялық көміртек атомына байланысты қосылыс бірнеше кеңістіктік изомер түрінде кездеседі.

Негізгі стереоизомерлері:

* (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''S'')-(−)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''R'',3''S'')-(+)-цис-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''R'')-(−)-цис-хризантема қышқылы.

Стереохимиялық құрылысы хризантема қышқылының эфирлерінің биологиялық белсенділігіне айтарлықтай әсер етеді. Сондықтан табиғи пиретриндер мен синтетикалық пиретроидтардың инсектицидтік қасиеттерін зерттегенде қышқылдық фрагменттің кеңістіктік конфигурациясы ерекше маңызды болып саналады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot; /&gt;

== Табиғатта кездесуі ==
Хризантема қышқылы табиғатта көбіне бос қышқыл түрінде емес, күрделі эфирлер құрамында кездеседі. Оның ең белгілі табиғи туындылары — пиретрум өсімдіктерінде түзілетін пиретриндер. Бұл заттар жәндіктерге қарсы белсенділігімен ерекшеленеді және өсімдік текті инсектицидтер қатарына жатады.

Пиретрин I молекуласында хризантема қышқылы қышқылдық фрагмент ретінде болады, ал пиретрин II құрамында оған жақын пиретрин қышқылының фрагменті кездеседі.

== Биосинтезі ==
Хризантема қышқылының биосинтезі екі [[диметилаллилдифосфат]] (DMAPP) изопрен бірлігінен басталады. Алғашқы кезеңде хризантемилдифосфатсинтаза ферменті бұл екі изопрен бірлігін «бас-бас» типі бойынша қосып, транс-хризантемилдифосфат түзеді.&lt;ref name=&quot;Rivera&quot;&gt;Rivera S. B., Swedlund B. D., King G. J. et al. Chrysanthemyl diphosphate synthase: isolation of the gene and characterization of the recombinant non-head-to-tail monoterpene synthase from ''Chrysanthemum cinerariaefolium'' // ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. — 2001. — Vol. 98, № 8. — P. 4373—4378. — DOI: 10.1073/pnas.071543598.&lt;/ref&gt;

Келесі кезеңде транс-хризантемилдифосфат транс-хризантемолға айналады. Одан кейін екі бірізді тотығу реакциясы жүреді: алдымен спирттік топ альдегидке дейін, кейін карбоксил тобына дейін тотығады. Бұл реакцияларға сәйкесінше [[алкогольдегидрогеназа]] және [[альдегиддегидрогеназа]] типті ферменттер қатысады. Нәтижесінде транс-хризантема қышқылы түзіледі.&lt;ref name=&quot;Xu2018PP&quot;&gt;Xu H., Moghe G. D., Wiegert-Rininger K. et al. Coexpression Analysis Identifies Two Oxidoreductases Involved in the Biosynthesis of the Monoterpene Acid Moiety of Natural Pyrethrin Insecticides in ''Tanacetum cinerariifolium'' // ''Plant Physiology''. — 2018. — Vol. 176, № 1. — P. 524—537. — DOI: 10.1104/pp.17.01330.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Xu2018ME&quot;&gt;Xu H., Lybrand D., Bennewitz S. et al. Production of trans-chrysanthemic acid, the monoterpene acid moiety of natural pyrethrin insecticides, in tomato fruit // ''Metabolic Engineering''. — 2018. — Vol. 47. — P. 271—278. — DOI: 10.1016/j.ymben.2018.04.004.&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптік синтезі ==
Өнеркәсіпте хризантема қышқылы әдетте тиісті диендердің циклопропандалу реакциялары арқылы алынады. Мұндай реакцияларда көбіне цис- және транс-изомерлердің қоспасы түзіледі, кейін күрделі эфир гидролизденіп, бос қышқыл алынады.&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;Kelly L. F. A synthesis of chrysanthemic ester: An undergraduate experiment // ''Journal of Chemical Education''. — 1987. — Vol. 64, № 12. — P. 1061. — DOI: 10.1021/ed064p1061.&lt;/ref&gt;

Синтетикалық пиретроидтарды алу үшін хризантема қышқылының этил эфирі, қышқыл хлоридтері немесе басқа функционалдық туындылары пайдаланылуы мүмкін. Қажетті инсектицидтік белсенділікке жету үшін қышқылдық және спирттік бөліктердің құрылымы, сондай-ақ стереохимиялық құрамы ескеріледі.

== Қолданылуы ==
Хризантема қышқылының басты маңызы инсектицидтер химиясымен байланысты. Оның күрделі эфирлері табиғи пиретриндердің құрамына кіреді, ал синтетикалық туындылары пиретроидтар өндірісінде қолданылады.

Пиретроидтар ауыл шаруашылығында, тұрмыстық жәндікжойғыш препараттарда және санитарлық өңдеу құралдарында кеңінен қолданылатын инсектицидтер қатарына жатады. Хризантема қышқылы мұндай қосылыстардың құрылымдық негіздерінің бірі ретінде зерттеледі.

== Тағы қараңыз ==
* [[Пиретриндер]]
* [[Пиретроидтар]]
* [[Аллетриндер]]
* [[Циклопропан]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Терпендер]]
* [[Инсектицидтер]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/16747 (+)-trans-Chrysanthemic acid] — [[PubChem]] дерекқорында
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C10453891 Chrysanthemic acid] — NIST Chemistry WebBook дерекқорында
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:39100 trans-chrysanthemic acid] — ChEBI дерекқорында
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:(R,R)-(+)-trans-chrysanthemic_acid.svg (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg] — [[Wikimedia Commons]] файл беті

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Циклопропандар]]
[[Санат:Терпендер]]
[[Санат:Инсектицидтер]]
[[Санат:Пиретроидтар]]
[[Санат:Органикалық қышқылдар]]</text>
      <sha1>ok3pcg5ml93ydb55et5ol6dm0inamf1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628253</id>
      <parentid>3628252</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10677" sha1="6ytfcr4nvc2gaihxazwip5a1uwq8qra" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Хризантема қышқылы
|суреті = (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сурет_тақырыбы = (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылының құрылымдық формуласы
|IUPAC = 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы
|басқа_атаулары = хризантем қышқылы; chrysanthemic acid; chrysanthemumic acid
|формула = C{{sub|10}}H{{sub|16}}O{{sub|2}}
|молярлық_массасы = 168,23 г/моль
|балқу_t = 17 °C ((1''R'',3''R'')-(+)-транс-изомер үшін)
|CAS = 4638-92-0 ((1''R'',3''R'')-(+)-транс)
|PubChem = 16747
|EINECS = 225-067-5
|ChEBI = 39100
|SMILES = CC(=CC1C(C1(C)C)C(=O)O)C
|InChI = 1S/C10H16O2/c1-6(2)5-7-8(9(11)12)10(7,3)4/h5,7-8H,1-4H3,(H,11,12)/t7-,8+/m0/s1
}}

'''Хризантема қышқылы''' — [[органикалық қосылыс]], [[терпендер|терпендік]] табиғаты бар [[карбон қышқылдары|монокарбон қышқылы]]. Құрылысы бойынша ол 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы болып табылады. Бұл қосылыс табиғи [[пиретриндер|пиретриндердің]] және синтетикалық [[пиретроидтар|пиретроидтардың]] химиясында маңызды орын алады.

Хризантема қышқылының төрт стереоизомері бар. Солардың бірі — (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы — табиғи инсектицидтік заттардың бірі [[пиретрин I]] молекуласындағы қышқылдық бөлікті құрайды. Пиретриндер табиғатта пиретрум өсімдіктерінде, әсіресе ''Tanacetum cinerariifolium'' өсімдігінде кездеседі. Көптеген синтетикалық пиретроидтар, мысалы [[аллетриндер]], хризантема қышқылының әртүрлі стереоизомерлерінің күрделі эфирлері болып табылады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot;&gt;Faust R. Fascinating Natural and Artificial Cyclopropane Architectures // ''Angewandte Chemie International Edition''. — 2001. — Vol. 40, № 12. — P. 2251—2253. — DOI: 10.1002/1521-3773(20010618)40:12&lt;2251::AID-ANIE2251&gt;3.0.CO;2-R.&lt;/ref&gt;

Қосылысқа «хризантема қышқылы» атауын 1924 жылы [[Герман Штаудингер]] мен [[Леопольд Ружичка]] пиретрум құрамындағы инсектицидтік заттарды зерттеу кезінде берген.&lt;ref name=&quot;Staudinger&quot;&gt;Staudinger H., Ružička L. Insektentötende Stoffe. Zur Konstitution der Chrysanthemummonocarbonsäure und -dicarbonsäure // ''Helvetica Chimica Acta''. — 1924. — Vol. 7. — P. 201.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және стереоизомериясы ==
Хризантема қышқылы молекуласында [[циклопропан]] сақинасы, [[карбоксил тобы]] және изобутенил орынбасары болады. Циклопропан сақинасындағы екі асимметриялық көміртек атомына байланысты қосылыс бірнеше кеңістіктік изомер түрінде кездеседі.

Негізгі стереоизомерлері:

* (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''S'')-(−)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''R'',3''S'')-(+)-цис-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''R'')-(−)-цис-хризантема қышқылы.

Стереохимиялық құрылысы хризантема қышқылының эфирлерінің биологиялық белсенділігіне айтарлықтай әсер етеді. Сондықтан табиғи пиретриндер мен синтетикалық пиретроидтардың инсектицидтік қасиеттерін зерттегенде қышқылдық фрагменттің кеңістіктік конфигурациясы ерекше маңызды болып саналады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot; /&gt;

== Табиғатта кездесуі ==
Хризантема қышқылы табиғатта көбіне бос қышқыл түрінде емес, күрделі эфирлер құрамында кездеседі. Оның ең белгілі табиғи туындылары — пиретрум өсімдіктерінде түзілетін пиретриндер. Бұл заттар жәндіктерге қарсы белсенділігімен ерекшеленеді және өсімдік текті инсектицидтер қатарына жатады.

Пиретрин I молекуласында хризантема қышқылы қышқылдық фрагмент ретінде болады, ал пиретрин II құрамында оған жақын пиретрин қышқылының фрагменті кездеседі.

== Биосинтезі ==
Хризантема қышқылының биосинтезі екі [[диметилаллилдифосфат]] (DMAPP) изопрен бірлігінен басталады. Алғашқы кезеңде хризантемилдифосфатсинтаза ферменті бұл екі изопрен бірлігін «бас-бас» типі бойынша қосып, транс-хризантемилдифосфат түзеді.&lt;ref name=&quot;Rivera&quot;&gt;Rivera S. B., Swedlund B. D., King G. J. et al. Chrysanthemyl diphosphate synthase: isolation of the gene and characterization of the recombinant non-head-to-tail monoterpene synthase from ''Chrysanthemum cinerariaefolium'' // ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. — 2001. — Vol. 98, № 8. — P. 4373—4378. — DOI: 10.1073/pnas.071543598.&lt;/ref&gt;

Келесі кезеңде транс-хризантемилдифосфат транс-хризантемолға айналады. Одан кейін екі бірізді тотығу реакциясы жүреді: алдымен спирттік топ альдегидке дейін, кейін карбоксил тобына дейін тотығады. Бұл реакцияларға сәйкесінше [[алкогольдегидрогеназа]] және [[альдегиддегидрогеназа]] типті ферменттер қатысады. Нәтижесінде транс-хризантема қышқылы түзіледі.&lt;ref name=&quot;Xu2018PP&quot;&gt;Xu H., Moghe G. D., Wiegert-Rininger K. et al. Coexpression Analysis Identifies Two Oxidoreductases Involved in the Biosynthesis of the Monoterpene Acid Moiety of Natural Pyrethrin Insecticides in ''Tanacetum cinerariifolium'' // ''Plant Physiology''. — 2018. — Vol. 176, № 1. — P. 524—537. — DOI: 10.1104/pp.17.01330.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Xu2018ME&quot;&gt;Xu H., Lybrand D., Bennewitz S. et al. Production of trans-chrysanthemic acid, the monoterpene acid moiety of natural pyrethrin insecticides, in tomato fruit // ''Metabolic Engineering''. — 2018. — Vol. 47. — P. 271—278. — DOI: 10.1016/j.ymben.2018.04.004.&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптік синтезі ==
Өнеркәсіпте хризантема қышқылы әдетте тиісті диендердің циклопропандалу реакциялары арқылы алынады. Мұндай реакцияларда көбіне цис- және транс-изомерлердің қоспасы түзіледі, кейін күрделі эфир гидролизденіп, бос қышқыл алынады.&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;Kelly L. F. A synthesis of chrysanthemic ester: An undergraduate experiment // ''Journal of Chemical Education''. — 1987. — Vol. 64, № 12. — P. 1061. — DOI: 10.1021/ed064p1061.&lt;/ref&gt;

Синтетикалық пиретроидтарды алу үшін хризантема қышқылының этил эфирі, қышқыл хлоридтері немесе басқа функционалдық туындылары пайдаланылуы мүмкін. Қажетті инсектицидтік белсенділікке жету үшін қышқылдық және спирттік бөліктердің құрылымы, сондай-ақ стереохимиялық құрамы ескеріледі.

== Қолданылуы ==
Хризантема қышқылының басты маңызы инсектицидтер химиясымен байланысты. Оның күрделі эфирлері табиғи пиретриндердің құрамына кіреді, ал синтетикалық туындылары пиретроидтар өндірісінде қолданылады.

Пиретроидтар ауыл шаруашылығында, тұрмыстық жәндікжойғыш препараттарда және санитарлық өңдеу құралдарында кеңінен қолданылатын инсектицидтер қатарына жатады. Хризантема қышқылы мұндай қосылыстардың құрылымдық негіздерінің бірі ретінде зерттеледі.

== Тағы қараңыз ==
* [[Пиретриндер]]
* [[Пиретроидтар]]
* [[Аллетриндер]]
* [[Циклопропан]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Терпендер]]
* [[Инсектицидтер]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/16747 (+)-trans-Chrysanthemic acid] — [[PubChem]] дерекқорында
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C10453891 Chrysanthemic acid] — NIST Chemistry WebBook дерекқорында
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:39100 trans-chrysanthemic acid] — ChEBI дерекқорында

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Циклопропандар]]
[[Санат:Терпендер]]
[[Санат:Инсектицидтер]]
[[Санат:Пиретроидтар]]
[[Санат:Органикалық қышқылдар]]</text>
      <sha1>6ytfcr4nvc2gaihxazwip5a1uwq8qra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Циклопропандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783267</id>
    <revision>
      <id>3628146</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Бос бет бастады</comment>
      <origin>3628146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Терпендер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783268</id>
    <revision>
      <id>3628147</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Бос бет бастады</comment>
      <origin>3628147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Пиретроидтар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783269</id>
    <revision>
      <id>3628148</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Бос бет бастады</comment>
      <origin>3628148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берберин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783270</id>
    <revision>
      <id>3628158</id>
      <timestamp>2026-07-10T04:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Химиялық зат |аты=Берберин |химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; |мольдік_массасы=336,367 |күйі=сары түсті қатты зат |балқу_t=145 °C |CAS=2086-83-1 |PubChem=2353 |ChEBI=16118 |ChemSpider=2263 |SMILES=COc1ccc2cc3[n+](cc2c1OC)CCc1cc2c(cc1-3)OCO2 |InChI=InChI=1S/C20H18NO4/c1-22-17-4-3-12-7-16-14-9-19-18(24-11-25-19)8-13(14)5-6-21(16)10-15(12)20(17)23-2/h3-...</comment>
      <origin>3628158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11824" sha1="ehjwdlr8cjdwf5yh3r16yhibokybj8m" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Берберин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|мольдік_массасы=336,367
|күйі=сары түсті қатты зат
|балқу_t=145 °C
|CAS=2086-83-1
|PubChem=2353
|ChEBI=16118
|ChemSpider=2263
|SMILES=COc1ccc2cc3[n+](cc2c1OC)CCc1cc2c(cc1-3)OCO2
|InChI=InChI=1S/C20H18NO4/c1-22-17-4-3-12-7-16-14-9-19-18(24-11-25-19)8-13(14)5-6-21(16)10-15(12)20(17)23-2/h3-4,7-10H,5-6,11H2,1-2H3/q+1
|суреті=Berberin.svg
|басқа_атаулары=Умбеллатин; 9,10-диметокси-5,6-дигидро[1,3]диоксол[4,5-g]изохино[3,2-a]изохинолин-7-иум
}}

'''Берберин''' — өсімдіктерде кездесетін сары түсті [[алкалоид]], химиялық тұрғыдан бензилизохинолиндік алкалоид және төртіншілік аммоний катионы. Ол көбіне [[бөріқарақат]] (''Berberis'') туысының өсімдіктерінде, сондай-ақ ''Coptis chinensis'', ''Hydrastis canadensis'', ''Phellodendron amurense'', ''Mahonia aquifolium'' және басқа да дәрілік өсімдіктердің тамырында, тамырсабағында, сабағында, қабығында және жапырақтарында кездеседі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Berberine |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Берберин |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Берберин |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Қосылыстың атауы ''Berberis'' өсімдіктер туысынан шыққан. Берберинге бай өсімдік шикізаты сары түсіне байланысты бұрын жүнді, былғарыны және ағашты бояу үшін қолданылған. Ультракүлгін сәуле әсерінен берберин айқын сары [[флуоресценция]] береді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Табиғатта таралуы ==
Берберин көптеген өсімдіктердің екінші реттік метаболиті болып саналады. Оның негізгі табиғи көздеріне мыналар жатады:

* ''[[Berberis vulgaris]]'' — кәдімгі бөріқарақат;
* ''Berberis aristata'';
* ''[[Berberis thunbergii]]'';
* ''[[Mahonia aquifolium]]'';
* ''[[Hydrastis canadensis]]'';
* ''[[Phellodendron amurense]]'';
* ''[[Coptis chinensis]]'';
* ''[[Tinospora cordifolia]]'';
* ''[[Argemone mexicana]]'';
* ''[[Eschscholzia californica]]''.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

Өсімдіктерде берберин көбіне тамыр, тамырсабақ, сабақ және қабық сияқты мүшелерде жиналады. Бұл заттың сары түсі кейбір өсімдіктердің кесілген жерінде немесе ұнтақталған шикізатында айқын байқалады.

== Химиялық қасиеттері ==
Бербериннің химиялық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, орташа молекулалық массасы шамамен 336,367 г/моль. ChEBI дерекқорында ол CHEBI:16118 идентификаторымен берілген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16118 — berberine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 |website=ChEBI, EMBL-EBI |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Берберин — сары түсті, ащы дәмді кристалдық зат. Оның тұздары көбіне алтын-сары реңкті болады. Берберин ыстық суда және спиртте ериді, ал кейбір органикалық еріткіштерде нашар ериді.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Құрылымында метокси топтары және метилендиокси фрагменті бар конденсацияланған гетероциклдік жүйе кездеседі.

== Биосинтезі ==
Өсімдіктерде бербериннің қаңқасы L-тирозиннен туындайтын бензилизохинолиндік алкалоидтар биосинтезі арқылы түзіледі. Бұл үдерісте ретикүлин сияқты аралық қосылыстар және бірнеше ферменттік тотығу, метилдену, циклдену реакциялары қатысады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Алынуы ==
Тарихи түрде берберин өсімдік шикізатынан экстракция арқылы алынған. Мысалы, ''Hydrastis canadensis'' тамырын сумен қайнатып, алынған экстрактіні буландырып, спиртпен өңдеу арқылы берберин тұздарын бөлу әдістері сипатталған.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Қазіргі зертханалық және өндірістік тәжірибеде берберин көбіне берберинге бай өсімдік материалынан экстракция және тазарту арқылы алынады.

== Қолданылуы ==
=== Дәстүрлі медицинада ===
Берберинге бай өсімдіктер Қытай, Аюрведа және басқа дәстүрлі медицина жүйелерінде ұзақ уақыт бойы қолданылған. Қытайда берберин гидрохлориді іш өтуге қарсы рецептісіз дәрі ретінде белгілі; ол, әсіресе, асқазан-ішек жолы инфекцияларына байланысты қолданылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot;&gt;{{cite web |title=In the News: Berberine |url=https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Дегенмен көптеген елдерде берберин рецептілік дәрі ретінде бекітілмеген және көбіне тағамдық қоспа ретінде сатылады. Сондықтан оның емдік әсеріне қатысты мәлімдемелер дәлелді медицина талаптары бойынша мұқият бағалануы керек.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

=== Бояғыш ретінде ===
Бербериннің сары түсі мен флуоресценциясы оны табиғи бояғыш ретінде қолдануға мүмкіндік берген. Берберинге бай бөріқарақат шикізаты бұрын жүн, ағаш және былғары бояуға пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Зерттелуі ==
Бербериннің ықтимал биологиялық әсерлері, соның ішінде глюкоза алмасуына, липидтік профильге, жүрек-қантамыр қауіп факторларына, қабыну және тотығу стрессіне ықпалы зерттеліп келеді. Кейбір клиникалық зерттеулерде бербериннің 2-типті қант диабеті бар адамдарда қандағы глюкоза деңгейін және холестерин көрсеткіштерін біршама төмендетуі мүмкін екені хабарланған.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

Салмақ азайту мақсатында қолданылуына қатысты деректер біркелкі емес. Кейбір шолуларда дене салмағы мен дене массасының индексіне ықтимал әсері көрсетілгенімен, зерттеулердің сапасы, қатысушылар құрамы және қолданылған дозалар әртүрлі болғандықтан, нақты қорытынды жасау үшін қосымша жоғары сапалы зерттеулер қажет.&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine and Weight Loss: What You Need To Know |url=https://www.nccih.nih.gov/health/berberine-and-weight-loss-what-you-need-to-know |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздігі және дәрілермен өзара әсері ==
Берберин ішке қабылданғанда көбіне жақсы көтерімді деп сипатталғанымен, ол жанама әсерлер туғызуы мүмкін. Ең жиі хабарланатын жағымсыз әсерлерге іш ауыруы, жүрек айнуы, құсу, іш қату, диарея және іштің кебуі жатады.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Жүкті және бала емізетін әйелдерге, сондай-ақ нәрестелерге берберин қолдану ұсынылмайды. Нәрестелерде билирубин алмасуына ықпал етуі және сарғаюды күшейтуі мүмкін деген қауіп бар.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Берберин кейбір дәрілермен өзара әсерлесуі мүмкін. Әсіресе циклоспорин сияқты иммунодепрессанттармен, қант диабеті, қан қысымы, холестерин және қан ұюына қарсы қолданылатын препараттармен бірге қабылдағанда сақтық қажет. Бербериннің CYP3A4 және CYP2D6 сияқты дәрі метаболизміне қатысатын ферменттерге ықпал етуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

== Аналогтары және метаболиттері ==
Берберинге құрылымдық жағынан жақын қосылыстарға коптизин, берберрубин және оксиберберин жатады. Кейбір зерттеулерде ішек микробиотасының берберинді түрлендіруі нәтижесінде 8-оксиберберин сияқты метаболиттер түзілуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Бұл қосылыстардың фармакологиялық қасиеттері әлі де зерттелуде.

== Қараңыз ==

* [[Алкалоидтар]]
* [[Изохинолин]]
* [[Бөріқарақат]]
* [[Дәрілік өсімдіктер]]
* [[Тағамдық қоспа]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 Berberine — ChEBI]
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Berberine Berberine — PubChem]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Berberine Berberine — Wikimedia Commons]
* [https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine Berberine — NCCIH]

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолиндер]]
[[Санат:Табиғи бояғыштар]]
[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]</text>
      <sha1>ehjwdlr8cjdwf5yh3r16yhibokybj8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628159</id>
      <parentid>3628158</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11820" sha1="gqogir9z9zl9f33ql6rp6echtnpsgfw" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Берберин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|мольдік_массасы=336,367
|күйі=сары түсті қатты зат
|балқу_t=145
|CAS=2086-83-1
|PubChem=2353
|ChEBI=16118
|ChemSpider=2263
|SMILES=COc1ccc2cc3[n+](cc2c1OC)CCc1cc2c(cc1-3)OCO2
|InChI=InChI=1S/C20H18NO4/c1-22-17-4-3-12-7-16-14-9-19-18(24-11-25-19)8-13(14)5-6-21(16)10-15(12)20(17)23-2/h3-4,7-10H,5-6,11H2,1-2H3/q+1
|суреті=Berberin.svg
|басқа_атаулары=Умбеллатин; 9,10-диметокси-5,6-дигидро[1,3]диоксол[4,5-g]изохино[3,2-a]изохинолин-7-иум
}}

'''Берберин''' — өсімдіктерде кездесетін сары түсті [[алкалоид]], химиялық тұрғыдан бензилизохинолиндік алкалоид және төртіншілік аммоний катионы. Ол көбіне [[бөріқарақат]] (''Berberis'') туысының өсімдіктерінде, сондай-ақ ''Coptis chinensis'', ''Hydrastis canadensis'', ''Phellodendron amurense'', ''Mahonia aquifolium'' және басқа да дәрілік өсімдіктердің тамырында, тамырсабағында, сабағында, қабығында және жапырақтарында кездеседі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Berberine |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Берберин |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Берберин |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Қосылыстың атауы ''Berberis'' өсімдіктер туысынан шыққан. Берберинге бай өсімдік шикізаты сары түсіне байланысты бұрын жүнді, былғарыны және ағашты бояу үшін қолданылған. Ультракүлгін сәуле әсерінен берберин айқын сары [[флуоресценция]] береді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Табиғатта таралуы ==
Берберин көптеген өсімдіктердің екінші реттік метаболиті болып саналады. Оның негізгі табиғи көздеріне мыналар жатады:

* ''[[Berberis vulgaris]]'' — кәдімгі бөріқарақат;
* ''Berberis aristata'';
* ''[[Berberis thunbergii]]'';
* ''[[Mahonia aquifolium]]'';
* ''[[Hydrastis canadensis]]'';
* ''[[Phellodendron amurense]]'';
* ''[[Coptis chinensis]]'';
* ''[[Tinospora cordifolia]]'';
* ''[[Argemone mexicana]]'';
* ''[[Eschscholzia californica]]''.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

Өсімдіктерде берберин көбіне тамыр, тамырсабақ, сабақ және қабық сияқты мүшелерде жиналады. Бұл заттың сары түсі кейбір өсімдіктердің кесілген жерінде немесе ұнтақталған шикізатында айқын байқалады.

== Химиялық қасиеттері ==
Бербериннің химиялық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, орташа молекулалық массасы шамамен 336,367 г/моль. ChEBI дерекқорында ол CHEBI:16118 идентификаторымен берілген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16118 — berberine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 |website=ChEBI, EMBL-EBI |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Берберин — сары түсті, ащы дәмді кристалдық зат. Оның тұздары көбіне алтын-сары реңкті болады. Берберин ыстық суда және спиртте ериді, ал кейбір органикалық еріткіштерде нашар ериді.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Құрылымында метокси топтары және метилендиокси фрагменті бар конденсацияланған гетероциклдік жүйе кездеседі.

== Биосинтезі ==
Өсімдіктерде бербериннің қаңқасы L-тирозиннен туындайтын бензилизохинолиндік алкалоидтар биосинтезі арқылы түзіледі. Бұл үдерісте ретикүлин сияқты аралық қосылыстар және бірнеше ферменттік тотығу, метилдену, циклдену реакциялары қатысады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Алынуы ==
Тарихи түрде берберин өсімдік шикізатынан экстракция арқылы алынған. Мысалы, ''Hydrastis canadensis'' тамырын сумен қайнатып, алынған экстрактіні буландырып, спиртпен өңдеу арқылы берберин тұздарын бөлу әдістері сипатталған.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Қазіргі зертханалық және өндірістік тәжірибеде берберин көбіне берберинге бай өсімдік материалынан экстракция және тазарту арқылы алынады.

== Қолданылуы ==
=== Дәстүрлі медицинада ===
Берберинге бай өсімдіктер Қытай, Аюрведа және басқа дәстүрлі медицина жүйелерінде ұзақ уақыт бойы қолданылған. Қытайда берберин гидрохлориді іш өтуге қарсы рецептісіз дәрі ретінде белгілі; ол, әсіресе, асқазан-ішек жолы инфекцияларына байланысты қолданылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot;&gt;{{cite web |title=In the News: Berberine |url=https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Дегенмен көптеген елдерде берберин рецептілік дәрі ретінде бекітілмеген және көбіне тағамдық қоспа ретінде сатылады. Сондықтан оның емдік әсеріне қатысты мәлімдемелер дәлелді медицина талаптары бойынша мұқият бағалануы керек.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

=== Бояғыш ретінде ===
Бербериннің сары түсі мен флуоресценциясы оны табиғи бояғыш ретінде қолдануға мүмкіндік берген. Берберинге бай бөріқарақат шикізаты бұрын жүн, ағаш және былғары бояуға пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Зерттелуі ==
Бербериннің ықтимал биологиялық әсерлері, соның ішінде глюкоза алмасуына, липидтік профильге, жүрек-қантамыр қауіп факторларына, қабыну және тотығу стрессіне ықпалы зерттеліп келеді. Кейбір клиникалық зерттеулерде бербериннің 2-типті қант диабеті бар адамдарда қандағы глюкоза деңгейін және холестерин көрсеткіштерін біршама төмендетуі мүмкін екені хабарланған.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

Салмақ азайту мақсатында қолданылуына қатысты деректер біркелкі емес. Кейбір шолуларда дене салмағы мен дене массасының индексіне ықтимал әсері көрсетілгенімен, зерттеулердің сапасы, қатысушылар құрамы және қолданылған дозалар әртүрлі болғандықтан, нақты қорытынды жасау үшін қосымша жоғары сапалы зерттеулер қажет.&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine and Weight Loss: What You Need To Know |url=https://www.nccih.nih.gov/health/berberine-and-weight-loss-what-you-need-to-know |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздігі және дәрілермен өзара әсері ==
Берберин ішке қабылданғанда көбіне жақсы көтерімді деп сипатталғанымен, ол жанама әсерлер туғызуы мүмкін. Ең жиі хабарланатын жағымсыз әсерлерге іш ауыруы, жүрек айнуы, құсу, іш қату, диарея және іштің кебуі жатады.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Жүкті және бала емізетін әйелдерге, сондай-ақ нәрестелерге берберин қолдану ұсынылмайды. Нәрестелерде билирубин алмасуына ықпал етуі және сарғаюды күшейтуі мүмкін деген қауіп бар.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Берберин кейбір дәрілермен өзара әсерлесуі мүмкін. Әсіресе циклоспорин сияқты иммунодепрессанттармен, қант диабеті, қан қысымы, холестерин және қан ұюына қарсы қолданылатын препараттармен бірге қабылдағанда сақтық қажет. Бербериннің CYP3A4 және CYP2D6 сияқты дәрі метаболизміне қатысатын ферменттерге ықпал етуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

== Аналогтары және метаболиттері ==
Берберинге құрылымдық жағынан жақын қосылыстарға коптизин, берберрубин және оксиберберин жатады. Кейбір зерттеулерде ішек микробиотасының берберинді түрлендіруі нәтижесінде 8-оксиберберин сияқты метаболиттер түзілуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Бұл қосылыстардың фармакологиялық қасиеттері әлі де зерттелуде.

== Қараңыз ==

* [[Алкалоидтар]]
* [[Изохинолин]]
* [[Бөріқарақат]]
* [[Дәрілік өсімдіктер]]
* [[Тағамдық қоспа]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 Berberine — ChEBI]
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Berberine Berberine — PubChem]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Berberine Berberine — Wikimedia Commons]
* [https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine Berberine — NCCIH]

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолиндер]]
[[Санат:Табиғи бояғыштар]]
[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]</text>
      <sha1>gqogir9z9zl9f33ql6rp6echtnpsgfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628249</id>
      <parentid>3628159</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11828" sha1="5mqfg2qnvo0l0lg6evae7wu3lr0yan4" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Берберин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|мольдік_массасы=336,367
|күйі=сары түсті қатты зат
|балқу_t=145
|CAS=2086-83-1
|PubChem=2353
|ChEBI=16118
|ChemSpider=2263
|SMILES=COc1ccc2cc3[n+](cc2c1OC)CCc1cc2c(cc1-3)OCO2
|InChI=InChI=1S/C20H18NO4/c1-22-17-4-3-12-7-16-14-9-19-18(24-11-25-19)8-13(14)5-6-21(16)10-15(12)20(17)23-2/h3-4,7-10H,5-6,11H2,1-2H3/q+1
|суреті=Berberin.svg
|басқа_атаулары=Умбеллатин; 9,10-диметокси-5,6-дигидро[1,3]диоксол[4,5-g]изохино[3,2-a]изохинолин-7-иум
}}

'''Берберин''' — өсімдіктерде кездесетін сары түсті [[алкалоид]], химиялық тұрғыдан бензилизохинолиндік алкалоид және төртіншілік аммоний катионы. Ол көбіне [[бөріқарақат]] (''Berberis'') туысының өсімдіктерінде, сондай-ақ ''Coptis chinensis'', ''Hydrastis canadensis'', ''Phellodendron amurense'', ''Mahonia aquifolium'' және басқа да дәрілік өсімдіктердің тамырында, тамырсабағында, сабағында, қабығында және жапырақтарында кездеседі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Berberine |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Берберин |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Берберин |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Қосылыстың атауы ''Berberis'' өсімдіктер туысынан шыққан. Берберинге бай өсімдік шикізаты сары түсіне байланысты бұрын жүнді, былғарыны және ағашты бояу үшін қолданылған. Ультракүлгін сәуле әсерінен берберин айқын сары [[флуоресценция]] береді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Табиғатта таралуы ==
Берберин көптеген өсімдіктердің екінші реттік метаболиті болып саналады. Оның негізгі табиғи көздеріне мыналар жатады:

* ''[[Berberis vulgaris]]'' — кәдімгі бөріқарақат;
* ''Berberis aristata'';
* ''[[Berberis thunbergii]]'';
* ''[[Mahonia aquifolium]]'';
* ''[[Hydrastis canadensis]]'';
* ''[[Phellodendron amurense]]'';
* ''[[Coptis chinensis]]'';
* ''[[Tinospora cordifolia]]'';
* ''[[Argemone mexicana]]'';
* ''[[Eschscholzia californica]]''.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

Өсімдіктерде берберин көбіне тамыр, тамырсабақ, сабақ және қабық сияқты мүшелерде жиналады. Бұл заттың сары түсі кейбір өсімдіктердің кесілген жерінде немесе ұнтақталған шикізатында айқын байқалады.

== Химиялық қасиеттері ==
Бербериннің химиялық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, орташа молекулалық массасы шамамен 336,367 г/моль. ChEBI дерекқорында ол CHEBI:16118 идентификаторымен берілген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16118 — berberine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 |website=ChEBI, EMBL-EBI |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Берберин — сары түсті, ащы дәмді кристалдық зат. Оның тұздары көбіне алтын-сары реңкті болады. Берберин ыстық суда және спиртте ериді, ал кейбір органикалық еріткіштерде нашар ериді.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Құрылымында метокси топтары және метилендиокси фрагменті бар конденсацияланған гетероциклдік жүйе кездеседі.

== Биосинтезі ==
Өсімдіктерде бербериннің қаңқасы L-тирозиннен туындайтын бензилизохинолиндік алкалоидтар биосинтезі арқылы түзіледі. Бұл үдерісте ретикүлин сияқты аралық қосылыстар және бірнеше ферменттік тотығу, метилдену, циклдену реакциялары қатысады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Алынуы ==
Тарихи түрде берберин өсімдік шикізатынан экстракция арқылы алынған. Мысалы, ''Hydrastis canadensis'' тамырын сумен қайнатып, алынған экстрактіні буландырып, спиртпен өңдеу арқылы берберин тұздарын бөлу әдістері сипатталған.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Қазіргі зертханалық және өндірістік тәжірибеде берберин көбіне берберинге бай өсімдік материалынан экстракция және тазарту арқылы алынады.

== Қолданылуы ==
=== Дәстүрлі медицинада ===
Берберинге бай өсімдіктер Қытай, Аюрведа және басқа дәстүрлі медицина жүйелерінде ұзақ уақыт бойы қолданылған. Қытайда берберин гидрохлориді іш өтуге қарсы рецептісіз дәрі ретінде белгілі; ол, әсіресе, асқазан-ішек жолы инфекцияларына байланысты қолданылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot;&gt;{{cite web |title=In the News: Berberine |url=https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Дегенмен көптеген елдерде берберин рецептілік дәрі ретінде бекітілмеген және көбіне тағамдық қоспа ретінде сатылады. Сондықтан оның емдік әсеріне қатысты мәлімдемелер дәлелді медицина талаптары бойынша мұқият бағалануы керек.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

=== Бояғыш ретінде ===
Бербериннің сары түсі мен флуоресценциясы оны табиғи бояғыш ретінде қолдануға мүмкіндік берген. Берберинге бай бөріқарақат шикізаты бұрын жүн, ағаш және былғары бояуға пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Зерттелуі ==
Бербериннің ықтимал биологиялық әсерлері, соның ішінде глюкоза алмасуына, липидтік профильге, жүрек-қантамыр қауіп факторларына, қабыну және тотығу стрессіне ықпалы зерттеліп келеді. Кейбір клиникалық зерттеулерде бербериннің 2-типті қант диабеті бар адамдарда қандағы глюкоза деңгейін және холестерин көрсеткіштерін біршама төмендетуі мүмкін екені хабарланған.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

Салмақ азайту мақсатында қолданылуына қатысты деректер біркелкі емес. Кейбір шолуларда дене салмағы мен дене массасының индексіне ықтимал әсері көрсетілгенімен, зерттеулердің сапасы, қатысушылар құрамы және қолданылған дозалар әртүрлі болғандықтан, нақты қорытынды жасау үшін қосымша жоғары сапалы зерттеулер қажет.&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine and Weight Loss: What You Need To Know |url=https://www.nccih.nih.gov/health/berberine-and-weight-loss-what-you-need-to-know |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздігі және дәрілермен өзара әсері ==
Берберин ішке қабылданғанда көбіне жақсы көтерімді деп сипатталғанымен, ол жанама әсерлер туғызуы мүмкін. Ең жиі хабарланатын жағымсыз әсерлерге іш ауыруы, жүрек айнуы, құсу, іш қату, диарея және іштің кебуі жатады.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Жүкті және бала емізетін әйелдерге, сондай-ақ нәрестелерге берберин қолдану ұсынылмайды. Нәрестелерде билирубин алмасуына ықпал етуі және сарғаюды күшейтуі мүмкін деген қауіп бар.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Берберин кейбір дәрілермен өзара әсерлесуі мүмкін. Әсіресе циклоспорин сияқты иммунодепрессанттармен, қант диабеті, қан қысымы, холестерин және қан ұюына қарсы қолданылатын препараттармен бірге қабылдағанда сақтық қажет. Бербериннің CYP3A4 және CYP2D6 сияқты дәрі метаболизміне қатысатын ферменттерге ықпал етуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

== Аналогтары және метаболиттері ==
Берберинге құрылымдық жағынан жақын қосылыстарға коптизин, берберрубин және оксиберберин жатады. Кейбір зерттеулерде ішек микробиотасының берберинді түрлендіруі нәтижесінде 8-оксиберберин сияқты метаболиттер түзілуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Бұл қосылыстардың фармакологиялық қасиеттері әлі де зерттелуде.

== Тағы қараңыз ==
* [[Алкалоидтар]]
* [[Изохинолин]]
* [[Бөріқарақат]]
* [[Дәрілік өсімдіктер]]
* [[Тағамдық қоспа]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 Berberine — ChEBI]
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Berberine Berberine — PubChem]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Berberine Berberine — Wikimedia Commons]
* [https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine Berberine — NCCIH]

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолиндер]]
[[Санат:Табиғи бояғыштар]]
[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]</text>
      <sha1>5mqfg2qnvo0l0lg6evae7wu3lr0yan4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628250</id>
      <parentid>3628249</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11737" sha1="9icuaytlwhzeud678p4vv0ijx52kip9" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Берберин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|мольдік_массасы=336,367
|күйі=сары түсті қатты зат
|балқу_t=145
|CAS=2086-83-1
|PubChem=2353
|ChEBI=16118
|ChemSpider=2263
|SMILES=COc1ccc2cc3[n+](cc2c1OC)CCc1cc2c(cc1-3)OCO2
|InChI=InChI=1S/C20H18NO4/c1-22-17-4-3-12-7-16-14-9-19-18(24-11-25-19)8-13(14)5-6-21(16)10-15(12)20(17)23-2/h3-4,7-10H,5-6,11H2,1-2H3/q+1
|суреті=Berberin.svg
|басқа_атаулары=Умбеллатин; 9,10-диметокси-5,6-дигидро[1,3]диоксол[4,5-g]изохино[3,2-a]изохинолин-7-иум
}}

'''Берберин''' — өсімдіктерде кездесетін сары түсті [[алкалоид]], химиялық тұрғыдан бензилизохинолиндік алкалоид және төртіншілік аммоний катионы. Ол көбіне [[бөріқарақат]] (''Berberis'') туысының өсімдіктерінде, сондай-ақ ''Coptis chinensis'', ''Hydrastis canadensis'', ''Phellodendron amurense'', ''Mahonia aquifolium'' және басқа да дәрілік өсімдіктердің тамырында, тамырсабағында, сабағында, қабығында және жапырақтарында кездеседі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Berberine |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Берберин |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Берберин |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Қосылыстың атауы ''Berberis'' өсімдіктер туысынан шыққан. Берберинге бай өсімдік шикізаты сары түсіне байланысты бұрын жүнді, былғарыны және ағашты бояу үшін қолданылған. Ультракүлгін сәуле әсерінен берберин айқын сары [[флуоресценция]] береді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Табиғатта таралуы ==
Берберин көптеген өсімдіктердің екінші реттік метаболиті болып саналады. Оның негізгі табиғи көздеріне мыналар жатады:

* ''[[Berberis vulgaris]]'' — кәдімгі бөріқарақат;
* ''Berberis aristata'';
* ''[[Berberis thunbergii]]'';
* ''[[Mahonia aquifolium]]'';
* ''[[Hydrastis canadensis]]'';
* ''[[Phellodendron amurense]]'';
* ''[[Coptis chinensis]]'';
* ''[[Tinospora cordifolia]]'';
* ''[[Argemone mexicana]]'';
* ''[[Eschscholzia californica]]''.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

Өсімдіктерде берберин көбіне тамыр, тамырсабақ, сабақ және қабық сияқты мүшелерде жиналады. Бұл заттың сары түсі кейбір өсімдіктердің кесілген жерінде немесе ұнтақталған шикізатында айқын байқалады.

== Химиялық қасиеттері ==
Бербериннің химиялық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, орташа молекулалық массасы шамамен 336,367 г/моль. ChEBI дерекқорында ол CHEBI:16118 идентификаторымен берілген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16118 — berberine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 |website=ChEBI, EMBL-EBI |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Берберин — сары түсті, ащы дәмді кристалдық зат. Оның тұздары көбіне алтын-сары реңкті болады. Берберин ыстық суда және спиртте ериді, ал кейбір органикалық еріткіштерде нашар ериді.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Құрылымында метокси топтары және метилендиокси фрагменті бар конденсацияланған гетероциклдік жүйе кездеседі.

== Биосинтезі ==
Өсімдіктерде бербериннің қаңқасы L-тирозиннен туындайтын бензилизохинолиндік алкалоидтар биосинтезі арқылы түзіледі. Бұл үдерісте ретикүлин сияқты аралық қосылыстар және бірнеше ферменттік тотығу, метилдену, циклдену реакциялары қатысады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Алынуы ==
Тарихи түрде берберин өсімдік шикізатынан экстракция арқылы алынған. Мысалы, ''Hydrastis canadensis'' тамырын сумен қайнатып, алынған экстрактіні буландырып, спиртпен өңдеу арқылы берберин тұздарын бөлу әдістері сипатталған.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Қазіргі зертханалық және өндірістік тәжірибеде берберин көбіне берберинге бай өсімдік материалынан экстракция және тазарту арқылы алынады.

== Қолданылуы ==
=== Дәстүрлі медицинада ===
Берберинге бай өсімдіктер Қытай, Аюрведа және басқа дәстүрлі медицина жүйелерінде ұзақ уақыт бойы қолданылған. Қытайда берберин гидрохлориді іш өтуге қарсы рецептісіз дәрі ретінде белгілі; ол, әсіресе, асқазан-ішек жолы инфекцияларына байланысты қолданылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot;&gt;{{cite web |title=In the News: Berberine |url=https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Дегенмен көптеген елдерде берберин рецептілік дәрі ретінде бекітілмеген және көбіне тағамдық қоспа ретінде сатылады. Сондықтан оның емдік әсеріне қатысты мәлімдемелер дәлелді медицина талаптары бойынша мұқият бағалануы керек.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

=== Бояғыш ретінде ===
Бербериннің сары түсі мен флуоресценциясы оны табиғи бояғыш ретінде қолдануға мүмкіндік берген. Берберинге бай бөріқарақат шикізаты бұрын жүн, ағаш және былғары бояуға пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Зерттелуі ==
Бербериннің ықтимал биологиялық әсерлері, соның ішінде глюкоза алмасуына, липидтік профильге, жүрек-қантамыр қауіп факторларына, қабыну және тотығу стрессіне ықпалы зерттеліп келеді. Кейбір клиникалық зерттеулерде бербериннің 2-типті қант диабеті бар адамдарда қандағы глюкоза деңгейін және холестерин көрсеткіштерін біршама төмендетуі мүмкін екені хабарланған.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

Салмақ азайту мақсатында қолданылуына қатысты деректер біркелкі емес. Кейбір шолуларда дене салмағы мен дене массасының индексіне ықтимал әсері көрсетілгенімен, зерттеулердің сапасы, қатысушылар құрамы және қолданылған дозалар әртүрлі болғандықтан, нақты қорытынды жасау үшін қосымша жоғары сапалы зерттеулер қажет.&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine and Weight Loss: What You Need To Know |url=https://www.nccih.nih.gov/health/berberine-and-weight-loss-what-you-need-to-know |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздігі және дәрілермен өзара әсері ==
Берберин ішке қабылданғанда көбіне жақсы көтерімді деп сипатталғанымен, ол жанама әсерлер туғызуы мүмкін. Ең жиі хабарланатын жағымсыз әсерлерге іш ауыруы, жүрек айнуы, құсу, іш қату, диарея және іштің кебуі жатады.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Жүкті және бала емізетін әйелдерге, сондай-ақ нәрестелерге берберин қолдану ұсынылмайды. Нәрестелерде билирубин алмасуына ықпал етуі және сарғаюды күшейтуі мүмкін деген қауіп бар.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Берберин кейбір дәрілермен өзара әсерлесуі мүмкін. Әсіресе циклоспорин сияқты иммунодепрессанттармен, қант диабеті, қан қысымы, холестерин және қан ұюына қарсы қолданылатын препараттармен бірге қабылдағанда сақтық қажет. Бербериннің CYP3A4 және CYP2D6 сияқты дәрі метаболизміне қатысатын ферменттерге ықпал етуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

== Аналогтары және метаболиттері ==
Берберинге құрылымдық жағынан жақын қосылыстарға коптизин, берберрубин және оксиберберин жатады. Кейбір зерттеулерде ішек микробиотасының берберинді түрлендіруі нәтижесінде 8-оксиберберин сияқты метаболиттер түзілуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Бұл қосылыстардың фармакологиялық қасиеттері әлі де зерттелуде.

== Тағы қараңыз ==
* [[Алкалоидтар]]
* [[Изохинолин]]
* [[Бөріқарақат]]
* [[Дәрілік өсімдіктер]]
* [[Тағамдық қоспа]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 Berberine — ChEBI]
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Berberine Berberine — PubChem]
* [https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine Berberine — NCCIH]

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолиндер]]
[[Санат:Табиғи бояғыштар]]
[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]</text>
      <sha1>9icuaytlwhzeud678p4vv0ijx52kip9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:H2v5o68z</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783271</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:호고호" />
    <revision>
      <id>3628161</id>
      <timestamp>2026-07-10T04:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hamish</username>
        <id>95322</id>
      </contributor>
      <comment>Hamish [[Қатысушы талқылауы:H2v5o68z]] бетін [[Қатысушы талқылауы:호고호]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/H2v5o68z|H2v5o68z]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/호고호|호고호]]&quot;</comment>
      <origin>3628161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="dqv7klyqniwns4k9e65uyb030c12xx4" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:호고호]]</text>
      <sha1>dqv7klyqniwns4k9e65uyb030c12xx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канадин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783272</id>
    <revision>
      <id>3628167</id>
      <timestamp>2026-07-10T04:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Химиялық зат |аты=Канадин |химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; |мольдік_массасы=339,39 |күйі= |балқу_t= |CAS=5096-57-1 |PubChem=21171 |ChEBI=16592 |ChemSpider=19910 |SMILES=O1c2c(OC1)cc3c(c2)CCN5[C@H]3Cc4ccc(OC)c(OC)c4C5 |InChI= |суреті=Canadine structure.svg |басқа_атаулары=(S)-тетрагидроберберин, ксантопуццин }}  '''Канадин''...</comment>
      <origin>3628167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12437" sha1="hk0q3wgzpb8orcndmo922nm3cm42fd4" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Канадин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы=339,39
|күйі=
|балқу_t=
|CAS=5096-57-1
|PubChem=21171
|ChEBI=16592
|ChemSpider=19910
|SMILES=O1c2c(OC1)cc3c(c2)CCN5[C@H]3Cc4ccc(OC)c(OC)c4C5
|InChI=
|суреті=Canadine structure.svg
|басқа_атаулары=(S)-тетрагидроберберин, ксантопуццин
}}

'''Канадин''' ({{lang-en|canadine}}, {{lang-de|Canadin}}), сондай-ақ '''(S)-тетрагидроберберин''' және '''ксантопуццин''' деген атаулармен белгілі — табиғи [[алкалоидтар|алкалоид]], [[бензилизохинолин алкалоидтары|бензилизохинолин алкалоидтары]] тобына және құрылымдық жағынан [[протоберберин алкалоидтары|протоберберин алкалоидтары]] ішкі тобына жататын органикалық қосылыс.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16592 - (S)-canadine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 |website=ChEBI, EMBL-EBI |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Канадин бірқатар дәрілік өсімдіктерде кездеседі. Олардың қатарына [[канадалық сарытамыр]] (''Hydrastis canadensis''), сондай-ақ [[көкнәрлер тұқымдасы]]ның кейбір өкілдері, мысалы [[айдаршөп]] туысына жататын ''Corydalis yanhusuo'' және ''Corydalis turtschaninovii'' түрлері кіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dewiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadin |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Canadin |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=de}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Канадиннің молекулалық формуласы — C20H21NO4, ал молярлық массасы шамамен 339,39 г/моль.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt; Неміс тіліндегі анықтамалық деректерде (S)-(−)-энантиомерінің балқу температурасы шамамен 134 °C деп көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;dewiki&quot; /&gt; Бұл қосылыс химиялық дерекқорларда PubChem CID 21171, ChEBI:16592, ChemSpider 19910 және KEGG C03329 нөмірлерімен тіркелген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=(S)-Canadine |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5096-57-1 |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Құрылымы жағынан канадин [[берберин]]нің тетрагидротуындысы болып табылады және протоберберин алкалоидтарына жатады. Оның молекуласында бензилизохинолин қаңқасы, метилендиоксил фрагменті және екі метокси тобы бар.

== Табиғатта таралуы ==

Канадин — канадалық сарытамырдың негізгі алкалоидтарының бірі. Бұл өсімдіктің химиялық құрамын зерттеген еңбектерде канадинмен қатар әдетте [[берберин]] және [[гидрастин]] де аталады; бұл қосылыстар өсімдіктің тамыры мен тамырсабағындағы негізгі биологиялық белсенді алкалоидтар ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zuiderveen |first1=G. H. |last2=Burkhart |first2=E. P. |title=Influence of Postharvest Drying Temperatures on Alkaloid Content of Goldenseal |journal=HortScience |year=2021 |volume=56 |issue=2 |pages=242–247 |doi=10.21273/HORTSCI15473-20}}&lt;/ref&gt;

Бұл қосылыс ''Corydalis'' туысына жататын өсімдіктерде де анықталған. Атап айтқанда, ''Corydalis turtschaninovii'' түйнектерінен канадин басқа изохинолин алкалоидтарымен — стилопин, коридалин, тетрагидропальматин және коптизинмен бірге бөлініп алынған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lee |first1=Hyejin |last2=Lee |first2=Sang-Jin |last3=Bae |first3=Gyu-Un |last4=Baek |first4=Nam-In |last5=Ryu |first5=Jae-Ha |title=Canadine from Corydalis turtschaninovii Stimulates Myoblast Differentiation and Protects against Myotube Atrophy |journal=International Journal of Molecular Sciences |year=2017 |volume=18 |issue=12 |pages=2748 |doi=10.3390/ijms18122748 |pmid=29258243 |pmc=5751347}}&lt;/ref&gt;

== Биосинтезі және метаболизмі ==

Өсімдіктерде (S)-канадин бензилизохинолин алкалоидтарының биосинтезі барысында (S)-ретикулиннен түзіледі. Бұл жолда алдымен (S)-скулерин, кейін (S)-тетрагидроколумбамин пайда болады, одан әрі ол канадин-синтаза CYP719A21 ферментінің әсерінен (S)-канадинге айналады.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dang |first1=Thu-Thuy T. |last2=Facchini |first2=Peter J. |title=Cloning and characterization of canadine synthase involved in noscapine biosynthesis in opium poppy |journal=FEBS Letters |year=2014 |volume=588 |issue=1 |pages=198–204 |doi=10.1016/j.febslet.2013.11.037 |pmid=24316226}}&lt;/ref&gt;

Канадин [[берберин]]нің тікелей метаболизмдік ізашары болып табылады: тетрагидробербериннің тотығуы нәтижесінде берберин түзіледі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt; Сонымен қатар канадин [[носкапин]] биосинтезіндегі аралық қосылыс ретінде де қарастырылады. Носкапин — фталидизохинолин алкалоидтары тобына жататын қосылыс.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot; /&gt;

Кейбір өсімдіктерде стереохимияның өзгеруімен байланысты түрленулер болуы мүмкін. Мысалы, ''Corydalis cava'' өсімдігінде берберинредуктаза ферменті берберинді тотықсыздандырып, (R)-канадин түзе алады. Бұл кейбір протоберберин алкалоидтарының әртүрлі энантиомерлік формаларының болуын түсіндіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Биологиялық әсерлері ==

Канадин үшін бірқатар биологиялық әсерлер сипатталған, бірақ олардың көпшілігі ''in vitro'' тәжірибелерінде және жасушалық үлгілерде алынған. 2017 жылғы зерттеуде ''Corydalis turtschaninovii'' өсімдігінен бөлініп алынған канадин C2C12 миобласттарының дифференциациясын ынталандырып, миотүтікшелер атрофиясы үлгісінде бұлшықет ақуыздарының ыдырауын төмендеткен.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt; Авторлар бұл әсерді p38 MAPK және Akt сигналдық жолдарының белсенуімен, сондай-ақ MAFbx/atrogin-1 және MuRF1 бұлшықеттік E3-лигазалары экспрессиясының төмендеуімен байланыстырған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt;

Тетрагидробербериннің егеуқұйрықтың қара субстанциясынан жедел бөлініп алынған дофаминергиялық нейрондарындағы АТФ-тәуелді калий арналарына бөгет жасайтыны да хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Chen |last2=Yang |first2=Kechun |last3=Liu |first3=Qiang |last4=Wakui |first4=Matoko |last5=Jin |first5=Guo-zhang |title=Tetrahydroberberine blocks ATP-sensitive potassium channels in dopamine neurons acutely-dissociated from rat substantia nigra pars compacta |journal=Neuropharmacology |year=2010 |volume=59 |issue=7–8 |pages=567–572 |doi=10.1016/j.neuropharm.2010.07.017 |pmid=20804776}}&lt;/ref&gt; Бұрынғы зерттеулерде тетрагидробербериннің гиппокамп нейрондарындағы калий токтарына әсер ету қабілеті көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Jie |last2=Jin |first2=Guo Zhang |title=Tetrahydroberberine inhibits acetylcholine-induced K+ current in acutely dissociated rat hippocampal CA1 pyramidal neurons |journal=Brain Research |year=1997 |volume=748 |issue=1–2 |pages=248–252 |doi=10.1016/S0006-8993(96)01252-2 |pmid=9111742}}&lt;/ref&gt;

Канадалық сарытамыр алкалоидтарының фотобиологиялық зерттеулерінде канадин пальматин, гидрастин және гидрастининмен бірге қарастырылған. Зерттелген жасушалық үлгіде пальматиннен айырмашылығы, канадиннің қатысуымен UVA сәулелендіру HaCaT кератиноциттерінде ДНҚ-ның зақымдануын немесе жасушалардың өлуін тудырмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Inbaraj |first1=J. J. |last2=Kukielczak |first2=B. M. |last3=Bilski |first3=P. |last4=He |first4=Y.-Y. |last5=Sik |first5=R. H. |last6=Chignell |first6=C. F. |title=Photochemistry and photocytotoxicity of alkaloids from Goldenseal (Hydrastis canadensis L.). 2. Palmatine, hydrastine, canadine, and hydrastinine |journal=Chemical Research in Toxicology |year=2006 |volume=19 |issue=6 |pages=739–744 |doi=10.1021/tx050356u |pmid=16780351}}&lt;/ref&gt;

Канадиннің биологиялық әсерлері туралы жарияланған деректердің басым бөлігі зертханалық жағдайларда алынғанын ескеру қажет. Бұл мәліметтер канадиннің дәрілік зат ретіндегі клиникалық тиімділігі немесе қауіпсіздігі дәлелденгенін білдірмейді.

== Зерттеулерде қолданылуы ==

Канадин және оның туындылары протоберберин алкалоидтарының химиялық-фармакологиялық зерттеулерінде қолданылады. Атап айтқанда, канадин тетрагидроберберин туындыларын алу кезінде және иондық арналарға әсер ететін қосылыстарды зерттеу барысында бастапқы немесе аралық зат ретінде аталады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Қараңыз ==

* [[Берберин]]
* [[Носкапин]]
* [[Гидрастин]]
* [[Бензилизохинолин алкалоидтары]]
* [[Протоберберин алкалоидтары]]
* [[Канадалық сарытамыр]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 (S)-canadine] — ChEBI дерекқорында
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine Canadine] — ағылшын тіліндегі Уикипедия мақаласы
* [https://de.wikipedia.org/wiki/Canadin Canadin] — неміс тіліндегі Уикипедия мақаласы

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолин алкалоидтары]]
[[Санат:Бензодиоксолдар]]
[[Санат:Метоксиарендер]]</text>
      <sha1>hk0q3wgzpb8orcndmo922nm3cm42fd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628172</id>
      <parentid>3628167</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Химиялық қасиеттері */</comment>
      <origin>3628172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12470" sha1="q00fnrluu6z21vg2qh8g4ynugp8x60q" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Канадин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы=339,39
|күйі=
|балқу_t=
|CAS=5096-57-1
|PubChem=21171
|ChEBI=16592
|ChemSpider=19910
|SMILES=O1c2c(OC1)cc3c(c2)CCN5[C@H]3Cc4ccc(OC)c(OC)c4C5
|InChI=
|суреті=Canadine structure.svg
|басқа_атаулары=(S)-тетрагидроберберин, ксантопуццин
}}

'''Канадин''' ({{lang-en|canadine}}, {{lang-de|Canadin}}), сондай-ақ '''(S)-тетрагидроберберин''' және '''ксантопуццин''' деген атаулармен белгілі — табиғи [[алкалоидтар|алкалоид]], [[бензилизохинолин алкалоидтары|бензилизохинолин алкалоидтары]] тобына және құрылымдық жағынан [[протоберберин алкалоидтары|протоберберин алкалоидтары]] ішкі тобына жататын органикалық қосылыс.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16592 - (S)-canadine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 |website=ChEBI, EMBL-EBI |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Канадин бірқатар дәрілік өсімдіктерде кездеседі. Олардың қатарына [[канадалық сарытамыр]] (''Hydrastis canadensis''), сондай-ақ [[көкнәрлер тұқымдасы]]ның кейбір өкілдері, мысалы [[айдаршөп]] туысына жататын ''Corydalis yanhusuo'' және ''Corydalis turtschaninovii'' түрлері кіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dewiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadin |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Canadin |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=de}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Канадиннің молекулалық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, ал молярлық массасы шамамен 339,39 г/моль.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt; Неміс тіліндегі анықтамалық деректерде (S)-(−)-энантиомерінің балқу температурасы шамамен 134 °C деп көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;dewiki&quot; /&gt; Бұл қосылыс химиялық дерекқорларда PubChem CID 21171, ChEBI:16592, ChemSpider 19910 және KEGG C03329 нөмірлерімен тіркелген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=(S)-Canadine |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5096-57-1 |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Құрылымы жағынан канадин [[берберин]]нің тетрагидротуындысы болып табылады және протоберберин алкалоидтарына жатады. Оның молекуласында бензилизохинолин қаңқасы, метилендиоксил фрагменті және екі метокси тобы бар.

== Табиғатта таралуы ==

Канадин — канадалық сарытамырдың негізгі алкалоидтарының бірі. Бұл өсімдіктің химиялық құрамын зерттеген еңбектерде канадинмен қатар әдетте [[берберин]] және [[гидрастин]] де аталады; бұл қосылыстар өсімдіктің тамыры мен тамырсабағындағы негізгі биологиялық белсенді алкалоидтар ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zuiderveen |first1=G. H. |last2=Burkhart |first2=E. P. |title=Influence of Postharvest Drying Temperatures on Alkaloid Content of Goldenseal |journal=HortScience |year=2021 |volume=56 |issue=2 |pages=242–247 |doi=10.21273/HORTSCI15473-20}}&lt;/ref&gt;

Бұл қосылыс ''Corydalis'' туысына жататын өсімдіктерде де анықталған. Атап айтқанда, ''Corydalis turtschaninovii'' түйнектерінен канадин басқа изохинолин алкалоидтарымен — стилопин, коридалин, тетрагидропальматин және коптизинмен бірге бөлініп алынған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lee |first1=Hyejin |last2=Lee |first2=Sang-Jin |last3=Bae |first3=Gyu-Un |last4=Baek |first4=Nam-In |last5=Ryu |first5=Jae-Ha |title=Canadine from Corydalis turtschaninovii Stimulates Myoblast Differentiation and Protects against Myotube Atrophy |journal=International Journal of Molecular Sciences |year=2017 |volume=18 |issue=12 |pages=2748 |doi=10.3390/ijms18122748 |pmid=29258243 |pmc=5751347}}&lt;/ref&gt;

== Биосинтезі және метаболизмі ==

Өсімдіктерде (S)-канадин бензилизохинолин алкалоидтарының биосинтезі барысында (S)-ретикулиннен түзіледі. Бұл жолда алдымен (S)-скулерин, кейін (S)-тетрагидроколумбамин пайда болады, одан әрі ол канадин-синтаза CYP719A21 ферментінің әсерінен (S)-канадинге айналады.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dang |first1=Thu-Thuy T. |last2=Facchini |first2=Peter J. |title=Cloning and characterization of canadine synthase involved in noscapine biosynthesis in opium poppy |journal=FEBS Letters |year=2014 |volume=588 |issue=1 |pages=198–204 |doi=10.1016/j.febslet.2013.11.037 |pmid=24316226}}&lt;/ref&gt;

Канадин [[берберин]]нің тікелей метаболизмдік ізашары болып табылады: тетрагидробербериннің тотығуы нәтижесінде берберин түзіледі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt; Сонымен қатар канадин [[носкапин]] биосинтезіндегі аралық қосылыс ретінде де қарастырылады. Носкапин — фталидизохинолин алкалоидтары тобына жататын қосылыс.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot; /&gt;

Кейбір өсімдіктерде стереохимияның өзгеруімен байланысты түрленулер болуы мүмкін. Мысалы, ''Corydalis cava'' өсімдігінде берберинредуктаза ферменті берберинді тотықсыздандырып, (R)-канадин түзе алады. Бұл кейбір протоберберин алкалоидтарының әртүрлі энантиомерлік формаларының болуын түсіндіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Биологиялық әсерлері ==

Канадин үшін бірқатар биологиялық әсерлер сипатталған, бірақ олардың көпшілігі ''in vitro'' тәжірибелерінде және жасушалық үлгілерде алынған. 2017 жылғы зерттеуде ''Corydalis turtschaninovii'' өсімдігінен бөлініп алынған канадин C2C12 миобласттарының дифференциациясын ынталандырып, миотүтікшелер атрофиясы үлгісінде бұлшықет ақуыздарының ыдырауын төмендеткен.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt; Авторлар бұл әсерді p38 MAPK және Akt сигналдық жолдарының белсенуімен, сондай-ақ MAFbx/atrogin-1 және MuRF1 бұлшықеттік E3-лигазалары экспрессиясының төмендеуімен байланыстырған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt;

Тетрагидробербериннің егеуқұйрықтың қара субстанциясынан жедел бөлініп алынған дофаминергиялық нейрондарындағы АТФ-тәуелді калий арналарына бөгет жасайтыны да хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Chen |last2=Yang |first2=Kechun |last3=Liu |first3=Qiang |last4=Wakui |first4=Matoko |last5=Jin |first5=Guo-zhang |title=Tetrahydroberberine blocks ATP-sensitive potassium channels in dopamine neurons acutely-dissociated from rat substantia nigra pars compacta |journal=Neuropharmacology |year=2010 |volume=59 |issue=7–8 |pages=567–572 |doi=10.1016/j.neuropharm.2010.07.017 |pmid=20804776}}&lt;/ref&gt; Бұрынғы зерттеулерде тетрагидробербериннің гиппокамп нейрондарындағы калий токтарына әсер ету қабілеті көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Jie |last2=Jin |first2=Guo Zhang |title=Tetrahydroberberine inhibits acetylcholine-induced K+ current in acutely dissociated rat hippocampal CA1 pyramidal neurons |journal=Brain Research |year=1997 |volume=748 |issue=1–2 |pages=248–252 |doi=10.1016/S0006-8993(96)01252-2 |pmid=9111742}}&lt;/ref&gt;

Канадалық сарытамыр алкалоидтарының фотобиологиялық зерттеулерінде канадин пальматин, гидрастин және гидрастининмен бірге қарастырылған. Зерттелген жасушалық үлгіде пальматиннен айырмашылығы, канадиннің қатысуымен UVA сәулелендіру HaCaT кератиноциттерінде ДНҚ-ның зақымдануын немесе жасушалардың өлуін тудырмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Inbaraj |first1=J. J. |last2=Kukielczak |first2=B. M. |last3=Bilski |first3=P. |last4=He |first4=Y.-Y. |last5=Sik |first5=R. H. |last6=Chignell |first6=C. F. |title=Photochemistry and photocytotoxicity of alkaloids from Goldenseal (Hydrastis canadensis L.). 2. Palmatine, hydrastine, canadine, and hydrastinine |journal=Chemical Research in Toxicology |year=2006 |volume=19 |issue=6 |pages=739–744 |doi=10.1021/tx050356u |pmid=16780351}}&lt;/ref&gt;

Канадиннің биологиялық әсерлері туралы жарияланған деректердің басым бөлігі зертханалық жағдайларда алынғанын ескеру қажет. Бұл мәліметтер канадиннің дәрілік зат ретіндегі клиникалық тиімділігі немесе қауіпсіздігі дәлелденгенін білдірмейді.

== Зерттеулерде қолданылуы ==

Канадин және оның туындылары протоберберин алкалоидтарының химиялық-фармакологиялық зерттеулерінде қолданылады. Атап айтқанда, канадин тетрагидроберберин туындыларын алу кезінде және иондық арналарға әсер ететін қосылыстарды зерттеу барысында бастапқы немесе аралық зат ретінде аталады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Қараңыз ==

* [[Берберин]]
* [[Носкапин]]
* [[Гидрастин]]
* [[Бензилизохинолин алкалоидтары]]
* [[Протоберберин алкалоидтары]]
* [[Канадалық сарытамыр]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 (S)-canadine] — ChEBI дерекқорында
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine Canadine] — ағылшын тіліндегі Уикипедия мақаласы
* [https://de.wikipedia.org/wiki/Canadin Canadin] — неміс тіліндегі Уикипедия мақаласы

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолин алкалоидтары]]
[[Санат:Бензодиоксолдар]]
[[Санат:Метоксиарендер]]</text>
      <sha1>q00fnrluu6z21vg2qh8g4ynugp8x60q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628219</id>
      <parentid>3628172</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12478" sha1="1hpgr2z1d2qkvj6ty9acu2j4pcv32ml" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Канадин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы=339,39
|күйі=
|балқу_t=
|CAS=5096-57-1
|PubChem=21171
|ChEBI=16592
|ChemSpider=19910
|SMILES=O1c2c(OC1)cc3c(c2)CCN5[C@H]3Cc4ccc(OC)c(OC)c4C5
|InChI=
|суреті=Canadine structure.svg
|басқа_атаулары=(S)-тетрагидроберберин, ксантопуццин
}}

'''Канадин''' ({{lang-en|canadine}}, {{lang-de|Canadin}}), сондай-ақ '''(S)-тетрагидроберберин''' және '''ксантопуццин''' деген атаулармен белгілі — табиғи [[алкалоидтар|алкалоид]], [[бензилизохинолин алкалоидтары|бензилизохинолин алкалоидтары]] тобына және құрылымдық жағынан [[протоберберин алкалоидтары|протоберберин алкалоидтары]] ішкі тобына жататын органикалық қосылыс.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16592 - (S)-canadine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 |website=ChEBI, EMBL-EBI |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Канадин бірқатар дәрілік өсімдіктерде кездеседі. Олардың қатарына [[канадалық сарытамыр]] (''Hydrastis canadensis''), сондай-ақ [[көкнәрлер тұқымдасы]]ның кейбір өкілдері, мысалы [[айдаршөп]] туысына жататын ''Corydalis yanhusuo'' және ''Corydalis turtschaninovii'' түрлері кіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dewiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadin |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Canadin |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=de}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Канадиннің молекулалық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, ал молярлық массасы шамамен 339,39 г/моль.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt; Неміс тіліндегі анықтамалық деректерде (S)-(−)-энантиомерінің балқу температурасы шамамен 134 °C деп көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;dewiki&quot; /&gt; Бұл қосылыс химиялық дерекқорларда PubChem CID 21171, ChEBI:16592, ChemSpider 19910 және KEGG C03329 нөмірлерімен тіркелген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=(S)-Canadine |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5096-57-1 |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Құрылымы жағынан канадин [[берберин]]нің тетрагидротуындысы болып табылады және протоберберин алкалоидтарына жатады. Оның молекуласында бензилизохинолин қаңқасы, метилендиоксил фрагменті және екі метокси тобы бар.

== Табиғатта таралуы ==

Канадин — канадалық сарытамырдың негізгі алкалоидтарының бірі. Бұл өсімдіктің химиялық құрамын зерттеген еңбектерде канадинмен қатар әдетте [[берберин]] және [[гидрастин]] де аталады; бұл қосылыстар өсімдіктің тамыры мен тамырсабағындағы негізгі биологиялық белсенді алкалоидтар ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zuiderveen |first1=G. H. |last2=Burkhart |first2=E. P. |title=Influence of Postharvest Drying Temperatures on Alkaloid Content of Goldenseal |journal=HortScience |year=2021 |volume=56 |issue=2 |pages=242–247 |doi=10.21273/HORTSCI15473-20}}&lt;/ref&gt;

Бұл қосылыс ''Corydalis'' туысына жататын өсімдіктерде де анықталған. Атап айтқанда, ''Corydalis turtschaninovii'' түйнектерінен канадин басқа изохинолин алкалоидтарымен — стилопин, коридалин, тетрагидропальматин және коптизинмен бірге бөлініп алынған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lee |first1=Hyejin |last2=Lee |first2=Sang-Jin |last3=Bae |first3=Gyu-Un |last4=Baek |first4=Nam-In |last5=Ryu |first5=Jae-Ha |title=Canadine from Corydalis turtschaninovii Stimulates Myoblast Differentiation and Protects against Myotube Atrophy |journal=International Journal of Molecular Sciences |year=2017 |volume=18 |issue=12 |pages=2748 |doi=10.3390/ijms18122748 |pmid=29258243 |pmc=5751347}}&lt;/ref&gt;

== Биосинтезі және метаболизмі ==

Өсімдіктерде (S)-канадин бензилизохинолин алкалоидтарының биосинтезі барысында (S)-ретикулиннен түзіледі. Бұл жолда алдымен (S)-скулерин, кейін (S)-тетрагидроколумбамин пайда болады, одан әрі ол канадин-синтаза CYP719A21 ферментінің әсерінен (S)-канадинге айналады.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dang |first1=Thu-Thuy T. |last2=Facchini |first2=Peter J. |title=Cloning and characterization of canadine synthase involved in noscapine biosynthesis in opium poppy |journal=FEBS Letters |year=2014 |volume=588 |issue=1 |pages=198–204 |doi=10.1016/j.febslet.2013.11.037 |pmid=24316226}}&lt;/ref&gt;

Канадин [[берберин]]нің тікелей метаболизмдік ізашары болып табылады: тетрагидробербериннің тотығуы нәтижесінде берберин түзіледі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt; Сонымен қатар канадин [[носкапин]] биосинтезіндегі аралық қосылыс ретінде де қарастырылады. Носкапин — фталидизохинолин алкалоидтары тобына жататын қосылыс.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot; /&gt;

Кейбір өсімдіктерде стереохимияның өзгеруімен байланысты түрленулер болуы мүмкін. Мысалы, ''Corydalis cava'' өсімдігінде берберинредуктаза ферменті берберинді тотықсыздандырып, (R)-канадин түзе алады. Бұл кейбір протоберберин алкалоидтарының әртүрлі энантиомерлік формаларының болуын түсіндіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Биологиялық әсерлері ==

Канадин үшін бірқатар биологиялық әсерлер сипатталған, бірақ олардың көпшілігі ''in vitro'' тәжірибелерінде және жасушалық үлгілерде алынған. 2017 жылғы зерттеуде ''Corydalis turtschaninovii'' өсімдігінен бөлініп алынған канадин C2C12 миобласттарының дифференциациясын ынталандырып, миотүтікшелер атрофиясы үлгісінде бұлшықет ақуыздарының ыдырауын төмендеткен.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt; Авторлар бұл әсерді p38 MAPK және Akt сигналдық жолдарының белсенуімен, сондай-ақ MAFbx/atrogin-1 және MuRF1 бұлшықеттік E3-лигазалары экспрессиясының төмендеуімен байланыстырған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt;

Тетрагидробербериннің егеуқұйрықтың қара субстанциясынан жедел бөлініп алынған дофаминергиялық нейрондарындағы АТФ-тәуелді калий арналарына бөгет жасайтыны да хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Chen |last2=Yang |first2=Kechun |last3=Liu |first3=Qiang |last4=Wakui |first4=Matoko |last5=Jin |first5=Guo-zhang |title=Tetrahydroberberine blocks ATP-sensitive potassium channels in dopamine neurons acutely-dissociated from rat substantia nigra pars compacta |journal=Neuropharmacology |year=2010 |volume=59 |issue=7–8 |pages=567–572 |doi=10.1016/j.neuropharm.2010.07.017 |pmid=20804776}}&lt;/ref&gt; Бұрынғы зерттеулерде тетрагидробербериннің гиппокамп нейрондарындағы калий токтарына әсер ету қабілеті көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Jie |last2=Jin |first2=Guo Zhang |title=Tetrahydroberberine inhibits acetylcholine-induced K+ current in acutely dissociated rat hippocampal CA1 pyramidal neurons |journal=Brain Research |year=1997 |volume=748 |issue=1–2 |pages=248–252 |doi=10.1016/S0006-8993(96)01252-2 |pmid=9111742}}&lt;/ref&gt;

Канадалық сарытамыр алкалоидтарының фотобиологиялық зерттеулерінде канадин пальматин, гидрастин және гидрастининмен бірге қарастырылған. Зерттелген жасушалық үлгіде пальматиннен айырмашылығы, канадиннің қатысуымен UVA сәулелендіру HaCaT кератиноциттерінде ДНҚ-ның зақымдануын немесе жасушалардың өлуін тудырмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Inbaraj |first1=J. J. |last2=Kukielczak |first2=B. M. |last3=Bilski |first3=P. |last4=He |first4=Y.-Y. |last5=Sik |first5=R. H. |last6=Chignell |first6=C. F. |title=Photochemistry and photocytotoxicity of alkaloids from Goldenseal (Hydrastis canadensis L.). 2. Palmatine, hydrastine, canadine, and hydrastinine |journal=Chemical Research in Toxicology |year=2006 |volume=19 |issue=6 |pages=739–744 |doi=10.1021/tx050356u |pmid=16780351}}&lt;/ref&gt;

Канадиннің биологиялық әсерлері туралы жарияланған деректердің басым бөлігі зертханалық жағдайларда алынғанын ескеру қажет. Бұл мәліметтер канадиннің дәрілік зат ретіндегі клиникалық тиімділігі немесе қауіпсіздігі дәлелденгенін білдірмейді.

== Зерттеулерде қолданылуы ==

Канадин және оның туындылары протоберберин алкалоидтарының химиялық-фармакологиялық зерттеулерінде қолданылады. Атап айтқанда, канадин тетрагидроберберин туындыларын алу кезінде және иондық арналарға әсер ететін қосылыстарды зерттеу барысында бастапқы немесе аралық зат ретінде аталады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Берберин]]
* [[Носкапин]]
* [[Гидрастин]]
* [[Бензилизохинолин алкалоидтары]]
* [[Протоберберин алкалоидтары]]
* [[Канадалық сарытамыр]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 (S)-canadine] — ChEBI дерекқорында
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine Canadine] — ағылшын тіліндегі Уикипедия мақаласы
* [https://de.wikipedia.org/wiki/Canadin Canadin] — неміс тіліндегі Уикипедия мақаласы

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолин алкалоидтары]]
[[Санат:Бензодиоксолдар]]
[[Санат:Метоксиарендер]]</text>
      <sha1>1hpgr2z1d2qkvj6ty9acu2j4pcv32ml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628220</id>
      <parentid>3628219</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12358" sha1="c5aavdyqu689sukq39phqem6m0mkeol" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Канадин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы=339,39
|күйі=
|балқу_t=
|CAS=5096-57-1
|PubChem=21171
|ChEBI=16592
|ChemSpider=19910
|SMILES=O1c2c(OC1)cc3c(c2)CCN5[C@H]3Cc4ccc(OC)c(OC)c4C5
|InChI=
|суреті=Canadine structure.svg
|басқа_атаулары=(S)-тетрагидроберберин, ксантопуццин
}}

'''Канадин''' ({{lang-en|canadine}}, {{lang-de|Canadin}}), сондай-ақ '''(S)-тетрагидроберберин''' және '''ксантопуццин''' деген атаулармен белгілі — табиғи [[алкалоидтар|алкалоид]], [[бензилизохинолин алкалоидтары|бензилизохинолин алкалоидтары]] тобына және құрылымдық жағынан [[протоберберин алкалоидтары|протоберберин алкалоидтары]] ішкі тобына жататын органикалық қосылыс.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16592 - (S)-canadine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 |website=ChEBI, EMBL-EBI |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Канадин бірқатар дәрілік өсімдіктерде кездеседі. Олардың қатарына [[канадалық сарытамыр]] (''Hydrastis canadensis''), сондай-ақ [[көкнәрлер тұқымдасы]]ның кейбір өкілдері, мысалы [[айдаршөп]] туысына жататын ''Corydalis yanhusuo'' және ''Corydalis turtschaninovii'' түрлері кіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dewiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadin |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Canadin |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=de}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Канадиннің молекулалық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, ал молярлық массасы шамамен 339,39 г/моль.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt; Неміс тіліндегі анықтамалық деректерде (S)-(−)-энантиомерінің балқу температурасы шамамен 134 °C деп көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;dewiki&quot; /&gt; Бұл қосылыс химиялық дерекқорларда PubChem CID 21171, ChEBI:16592, ChemSpider 19910 және KEGG C03329 нөмірлерімен тіркелген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=(S)-Canadine |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5096-57-1 |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Құрылымы жағынан канадин [[берберин]]нің тетрагидротуындысы болып табылады және протоберберин алкалоидтарына жатады. Оның молекуласында бензилизохинолин қаңқасы, метилендиоксил фрагменті және екі метокси тобы бар.

== Табиғатта таралуы ==

Канадин — канадалық сарытамырдың негізгі алкалоидтарының бірі. Бұл өсімдіктің химиялық құрамын зерттеген еңбектерде канадинмен қатар әдетте [[берберин]] және [[гидрастин]] де аталады; бұл қосылыстар өсімдіктің тамыры мен тамырсабағындағы негізгі биологиялық белсенді алкалоидтар ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zuiderveen |first1=G. H. |last2=Burkhart |first2=E. P. |title=Influence of Postharvest Drying Temperatures on Alkaloid Content of Goldenseal |journal=HortScience |year=2021 |volume=56 |issue=2 |pages=242–247 |doi=10.21273/HORTSCI15473-20}}&lt;/ref&gt;

Бұл қосылыс ''Corydalis'' туысына жататын өсімдіктерде де анықталған. Атап айтқанда, ''Corydalis turtschaninovii'' түйнектерінен канадин басқа изохинолин алкалоидтарымен — стилопин, коридалин, тетрагидропальматин және коптизинмен бірге бөлініп алынған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lee |first1=Hyejin |last2=Lee |first2=Sang-Jin |last3=Bae |first3=Gyu-Un |last4=Baek |first4=Nam-In |last5=Ryu |first5=Jae-Ha |title=Canadine from Corydalis turtschaninovii Stimulates Myoblast Differentiation and Protects against Myotube Atrophy |journal=International Journal of Molecular Sciences |year=2017 |volume=18 |issue=12 |pages=2748 |doi=10.3390/ijms18122748 |pmid=29258243 |pmc=5751347}}&lt;/ref&gt;

== Биосинтезі және метаболизмі ==

Өсімдіктерде (S)-канадин бензилизохинолин алкалоидтарының биосинтезі барысында (S)-ретикулиннен түзіледі. Бұл жолда алдымен (S)-скулерин, кейін (S)-тетрагидроколумбамин пайда болады, одан әрі ол канадин-синтаза CYP719A21 ферментінің әсерінен (S)-канадинге айналады.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dang |first1=Thu-Thuy T. |last2=Facchini |first2=Peter J. |title=Cloning and characterization of canadine synthase involved in noscapine biosynthesis in opium poppy |journal=FEBS Letters |year=2014 |volume=588 |issue=1 |pages=198–204 |doi=10.1016/j.febslet.2013.11.037 |pmid=24316226}}&lt;/ref&gt;

Канадин [[берберин]]нің тікелей метаболизмдік ізашары болып табылады: тетрагидробербериннің тотығуы нәтижесінде берберин түзіледі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt; Сонымен қатар канадин [[носкапин]] биосинтезіндегі аралық қосылыс ретінде де қарастырылады. Носкапин — фталидизохинолин алкалоидтары тобына жататын қосылыс.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot; /&gt;

Кейбір өсімдіктерде стереохимияның өзгеруімен байланысты түрленулер болуы мүмкін. Мысалы, ''Corydalis cava'' өсімдігінде берберинредуктаза ферменті берберинді тотықсыздандырып, (R)-канадин түзе алады. Бұл кейбір протоберберин алкалоидтарының әртүрлі энантиомерлік формаларының болуын түсіндіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Биологиялық әсерлері ==

Канадин үшін бірқатар биологиялық әсерлер сипатталған, бірақ олардың көпшілігі ''in vitro'' тәжірибелерінде және жасушалық үлгілерде алынған. 2017 жылғы зерттеуде ''Corydalis turtschaninovii'' өсімдігінен бөлініп алынған канадин C2C12 миобласттарының дифференциациясын ынталандырып, миотүтікшелер атрофиясы үлгісінде бұлшықет ақуыздарының ыдырауын төмендеткен.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt; Авторлар бұл әсерді p38 MAPK және Akt сигналдық жолдарының белсенуімен, сондай-ақ MAFbx/atrogin-1 және MuRF1 бұлшықеттік E3-лигазалары экспрессиясының төмендеуімен байланыстырған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt;

Тетрагидробербериннің егеуқұйрықтың қара субстанциясынан жедел бөлініп алынған дофаминергиялық нейрондарындағы АТФ-тәуелді калий арналарына бөгет жасайтыны да хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Chen |last2=Yang |first2=Kechun |last3=Liu |first3=Qiang |last4=Wakui |first4=Matoko |last5=Jin |first5=Guo-zhang |title=Tetrahydroberberine blocks ATP-sensitive potassium channels in dopamine neurons acutely-dissociated from rat substantia nigra pars compacta |journal=Neuropharmacology |year=2010 |volume=59 |issue=7–8 |pages=567–572 |doi=10.1016/j.neuropharm.2010.07.017 |pmid=20804776}}&lt;/ref&gt; Бұрынғы зерттеулерде тетрагидробербериннің гиппокамп нейрондарындағы калий токтарына әсер ету қабілеті көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Jie |last2=Jin |first2=Guo Zhang |title=Tetrahydroberberine inhibits acetylcholine-induced K+ current in acutely dissociated rat hippocampal CA1 pyramidal neurons |journal=Brain Research |year=1997 |volume=748 |issue=1–2 |pages=248–252 |doi=10.1016/S0006-8993(96)01252-2 |pmid=9111742}}&lt;/ref&gt;

Канадалық сарытамыр алкалоидтарының фотобиологиялық зерттеулерінде канадин пальматин, гидрастин және гидрастининмен бірге қарастырылған. Зерттелген жасушалық үлгіде пальматиннен айырмашылығы, канадиннің қатысуымен UVA сәулелендіру HaCaT кератиноциттерінде ДНҚ-ның зақымдануын немесе жасушалардың өлуін тудырмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Inbaraj |first1=J. J. |last2=Kukielczak |first2=B. M. |last3=Bilski |first3=P. |last4=He |first4=Y.-Y. |last5=Sik |first5=R. H. |last6=Chignell |first6=C. F. |title=Photochemistry and photocytotoxicity of alkaloids from Goldenseal (Hydrastis canadensis L.). 2. Palmatine, hydrastine, canadine, and hydrastinine |journal=Chemical Research in Toxicology |year=2006 |volume=19 |issue=6 |pages=739–744 |doi=10.1021/tx050356u |pmid=16780351}}&lt;/ref&gt;

Канадиннің биологиялық әсерлері туралы жарияланған деректердің басым бөлігі зертханалық жағдайларда алынғанын ескеру қажет. Бұл мәліметтер канадиннің дәрілік зат ретіндегі клиникалық тиімділігі немесе қауіпсіздігі дәлелденгенін білдірмейді.

== Зерттеулерде қолданылуы ==

Канадин және оның туындылары протоберберин алкалоидтарының химиялық-фармакологиялық зерттеулерінде қолданылады. Атап айтқанда, канадин тетрагидроберберин туындыларын алу кезінде және иондық арналарға әсер ететін қосылыстарды зерттеу барысында бастапқы немесе аралық зат ретінде аталады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Берберин]]
* [[Носкапин]]
* [[Гидрастин]]
* [[Бензилизохинолин алкалоидтары]]
* [[Протоберберин алкалоидтары]]
* [[Канадалық сарытамыр]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 (S)-canadine] — ChEBI дерекқорында
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine Canadine] — ағылшын тіліндегі Уикипедия мақаласы

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолин алкалоидтары]]
[[Санат:Бензодиоксолдар]]
[[Санат:Метоксиарендер]]</text>
      <sha1>c5aavdyqu689sukq39phqem6m0mkeol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628221</id>
      <parentid>3628220</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12232" sha1="g4io63cwt0ig5v6se1j1e086f7xpagu" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Канадин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы=339,39
|күйі=
|балқу_t=
|CAS=5096-57-1
|PubChem=21171
|ChEBI=16592
|ChemSpider=19910
|SMILES=O1c2c(OC1)cc3c(c2)CCN5[C@H]3Cc4ccc(OC)c(OC)c4C5
|InChI=
|суреті=Canadine structure.svg
|басқа_атаулары=(S)-тетрагидроберберин, ксантопуццин
}}

'''Канадин''' ({{lang-en|canadine}}, {{lang-de|Canadin}}), сондай-ақ '''(S)-тетрагидроберберин''' және '''ксантопуццин''' деген атаулармен белгілі — табиғи [[алкалоидтар|алкалоид]], [[бензилизохинолин алкалоидтары|бензилизохинолин алкалоидтары]] тобына және құрылымдық жағынан [[протоберберин алкалоидтары|протоберберин алкалоидтары]] ішкі тобына жататын органикалық қосылыс.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16592 - (S)-canadine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 |website=ChEBI, EMBL-EBI |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Канадин бірқатар дәрілік өсімдіктерде кездеседі. Олардың қатарына [[канадалық сарытамыр]] (''Hydrastis canadensis''), сондай-ақ [[көкнәрлер тұқымдасы]]ның кейбір өкілдері, мысалы [[айдаршөп]] туысына жататын ''Corydalis yanhusuo'' және ''Corydalis turtschaninovii'' түрлері кіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dewiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadin |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Canadin |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=de}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Канадиннің молекулалық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, ал молярлық массасы шамамен 339,39 г/моль.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt; Неміс тіліндегі анықтамалық деректерде (S)-(−)-энантиомерінің балқу температурасы шамамен 134 °C деп көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;dewiki&quot; /&gt; Бұл қосылыс химиялық дерекқорларда PubChem CID 21171, ChEBI:16592, ChemSpider 19910 және KEGG C03329 нөмірлерімен тіркелген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=(S)-Canadine |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5096-57-1 |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Құрылымы жағынан канадин [[берберин]]нің тетрагидротуындысы болып табылады және протоберберин алкалоидтарына жатады. Оның молекуласында бензилизохинолин қаңқасы, метилендиоксил фрагменті және екі метокси тобы бар.

== Табиғатта таралуы ==

Канадин — канадалық сарытамырдың негізгі алкалоидтарының бірі. Бұл өсімдіктің химиялық құрамын зерттеген еңбектерде канадинмен қатар әдетте [[берберин]] және [[гидрастин]] де аталады; бұл қосылыстар өсімдіктің тамыры мен тамырсабағындағы негізгі биологиялық белсенді алкалоидтар ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zuiderveen |first1=G. H. |last2=Burkhart |first2=E. P. |title=Influence of Postharvest Drying Temperatures on Alkaloid Content of Goldenseal |journal=HortScience |year=2021 |volume=56 |issue=2 |pages=242–247 |doi=10.21273/HORTSCI15473-20}}&lt;/ref&gt;

Бұл қосылыс ''Corydalis'' туысына жататын өсімдіктерде де анықталған. Атап айтқанда, ''Corydalis turtschaninovii'' түйнектерінен канадин басқа изохинолин алкалоидтарымен — стилопин, коридалин, тетрагидропальматин және коптизинмен бірге бөлініп алынған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lee |first1=Hyejin |last2=Lee |first2=Sang-Jin |last3=Bae |first3=Gyu-Un |last4=Baek |first4=Nam-In |last5=Ryu |first5=Jae-Ha |title=Canadine from Corydalis turtschaninovii Stimulates Myoblast Differentiation and Protects against Myotube Atrophy |journal=International Journal of Molecular Sciences |year=2017 |volume=18 |issue=12 |pages=2748 |doi=10.3390/ijms18122748 |pmid=29258243 |pmc=5751347}}&lt;/ref&gt;

== Биосинтезі және метаболизмі ==

Өсімдіктерде (S)-канадин бензилизохинолин алкалоидтарының биосинтезі барысында (S)-ретикулиннен түзіледі. Бұл жолда алдымен (S)-скулерин, кейін (S)-тетрагидроколумбамин пайда болады, одан әрі ол канадин-синтаза CYP719A21 ферментінің әсерінен (S)-канадинге айналады.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dang |first1=Thu-Thuy T. |last2=Facchini |first2=Peter J. |title=Cloning and characterization of canadine synthase involved in noscapine biosynthesis in opium poppy |journal=FEBS Letters |year=2014 |volume=588 |issue=1 |pages=198–204 |doi=10.1016/j.febslet.2013.11.037 |pmid=24316226}}&lt;/ref&gt;

Канадин [[берберин]]нің тікелей метаболизмдік ізашары болып табылады: тетрагидробербериннің тотығуы нәтижесінде берберин түзіледі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt; Сонымен қатар канадин [[носкапин]] биосинтезіндегі аралық қосылыс ретінде де қарастырылады. Носкапин — фталидизохинолин алкалоидтары тобына жататын қосылыс.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot; /&gt;

Кейбір өсімдіктерде стереохимияның өзгеруімен байланысты түрленулер болуы мүмкін. Мысалы, ''Corydalis cava'' өсімдігінде берберинредуктаза ферменті берберинді тотықсыздандырып, (R)-канадин түзе алады. Бұл кейбір протоберберин алкалоидтарының әртүрлі энантиомерлік формаларының болуын түсіндіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Биологиялық әсерлері ==

Канадин үшін бірқатар биологиялық әсерлер сипатталған, бірақ олардың көпшілігі ''in vitro'' тәжірибелерінде және жасушалық үлгілерде алынған. 2017 жылғы зерттеуде ''Corydalis turtschaninovii'' өсімдігінен бөлініп алынған канадин C2C12 миобласттарының дифференциациясын ынталандырып, миотүтікшелер атрофиясы үлгісінде бұлшықет ақуыздарының ыдырауын төмендеткен.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt; Авторлар бұл әсерді p38 MAPK және Akt сигналдық жолдарының белсенуімен, сондай-ақ MAFbx/atrogin-1 және MuRF1 бұлшықеттік E3-лигазалары экспрессиясының төмендеуімен байланыстырған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt;

Тетрагидробербериннің егеуқұйрықтың қара субстанциясынан жедел бөлініп алынған дофаминергиялық нейрондарындағы АТФ-тәуелді калий арналарына бөгет жасайтыны да хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Chen |last2=Yang |first2=Kechun |last3=Liu |first3=Qiang |last4=Wakui |first4=Matoko |last5=Jin |first5=Guo-zhang |title=Tetrahydroberberine blocks ATP-sensitive potassium channels in dopamine neurons acutely-dissociated from rat substantia nigra pars compacta |journal=Neuropharmacology |year=2010 |volume=59 |issue=7–8 |pages=567–572 |doi=10.1016/j.neuropharm.2010.07.017 |pmid=20804776}}&lt;/ref&gt; Бұрынғы зерттеулерде тетрагидробербериннің гиппокамп нейрондарындағы калий токтарына әсер ету қабілеті көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Jie |last2=Jin |first2=Guo Zhang |title=Tetrahydroberberine inhibits acetylcholine-induced K+ current in acutely dissociated rat hippocampal CA1 pyramidal neurons |journal=Brain Research |year=1997 |volume=748 |issue=1–2 |pages=248–252 |doi=10.1016/S0006-8993(96)01252-2 |pmid=9111742}}&lt;/ref&gt;

Канадалық сарытамыр алкалоидтарының фотобиологиялық зерттеулерінде канадин пальматин, гидрастин және гидрастининмен бірге қарастырылған. Зерттелген жасушалық үлгіде пальматиннен айырмашылығы, канадиннің қатысуымен UVA сәулелендіру HaCaT кератиноциттерінде ДНҚ-ның зақымдануын немесе жасушалардың өлуін тудырмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Inbaraj |first1=J. J. |last2=Kukielczak |first2=B. M. |last3=Bilski |first3=P. |last4=He |first4=Y.-Y. |last5=Sik |first5=R. H. |last6=Chignell |first6=C. F. |title=Photochemistry and photocytotoxicity of alkaloids from Goldenseal (Hydrastis canadensis L.). 2. Palmatine, hydrastine, canadine, and hydrastinine |journal=Chemical Research in Toxicology |year=2006 |volume=19 |issue=6 |pages=739–744 |doi=10.1021/tx050356u |pmid=16780351}}&lt;/ref&gt;

Канадиннің биологиялық әсерлері туралы жарияланған деректердің басым бөлігі зертханалық жағдайларда алынғанын ескеру қажет. Бұл мәліметтер канадиннің дәрілік зат ретіндегі клиникалық тиімділігі немесе қауіпсіздігі дәлелденгенін білдірмейді.

== Зерттеулерде қолданылуы ==

Канадин және оның туындылары протоберберин алкалоидтарының химиялық-фармакологиялық зерттеулерінде қолданылады. Атап айтқанда, канадин тетрагидроберберин туындыларын алу кезінде және иондық арналарға әсер ететін қосылыстарды зерттеу барысында бастапқы немесе аралық зат ретінде аталады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Берберин]]
* [[Носкапин]]
* [[Гидрастин]]
* [[Бензилизохинолин алкалоидтары]]
* [[Протоберберин алкалоидтары]]
* [[Канадалық сарытамыр]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 (S)-canadine] — ChEBI дерекқорында

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолин алкалоидтары]]
[[Санат:Бензодиоксолдар]]
[[Санат:Метоксиарендер]]</text>
      <sha1>g4io63cwt0ig5v6se1j1e086f7xpagu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Изохинолин алкалоидтары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783273</id>
    <revision>
      <id>3628169</id>
      <timestamp>2026-07-10T04:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Бос бет бастады</comment>
      <origin>3628169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бензодиоксолдар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783274</id>
    <revision>
      <id>3628170</id>
      <timestamp>2026-07-10T04:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Бос бет бастады</comment>
      <origin>3628170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Метоксиарендер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783275</id>
    <revision>
      <id>3628171</id>
      <timestamp>2026-07-10T04:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Бос бет бастады</comment>
      <origin>3628171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783276</id>
    <revision>
      <id>3628177</id>
      <timestamp>2026-07-10T04:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  {{Тұлға|Есімі=Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Мансабы=Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры|Туған күні=10.7.1967|Туған жері=қазі...</comment>
      <origin>3628177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4838" sha1="lw6sx20o69u0m3g2i9s5qh6wd9ut0o3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Мансабы=Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры|Туған күні=10.7.1967|Туған жері=қазіргі [[Қызылорда]], Ж. Махамбетов ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Белсенді жылдары=1991 — қазіргі уақыт|Білімі=жоғары|Мамандығы=тарихшы|Партиясы=[[Аманат (партия)|«АМАНАТ»]]|Марапаттары=[[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]] [[Барыс ордені|3-дәрежелі «Барыс» ордені]]}}

'''Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов''' (10 шілде 1967 жылы туған, қазіргі [[Қызылорда]], Қазақстан) — қазақстандық қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (2001). ҚР Парламенті Сенатының бұрынғы депутаты (2024–2026), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] Басқарма төрағасы — ректоры (2026 жылдан бастап).

== Өмірбаяны ==
Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов 1967 жылдың 10 шілдесінде қазіргі Қызылорда қаласына қарасты Ж. Махамбетов ауылында дүниеге келген. 

1991 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) бітірген. 2001 жылы тарих ғылымдарының кандидаттығын қорғаған.

== Еңбек жолы ==
* 1991–1994 жж. — Сырдария ауданы, Амангелді атындағы №139 мектептің мұғалімі.
* 1994–2004 жж. — Қызылорда университетінде ізденуші-оқытушы, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі.
* 2004–2007 жж. — Колледж директоры.
* 2007 ж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының орынбасары.
* 2008–2013 жж. — Қызылорда университетінің тәрбие жұмыстары жөніндегі проректоры.
* 2013–2015 жж. — Қызылорда облыстық білім басқармасының басшысы.
* 2015–2016 жж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары.
* 2016–2019 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2019–2021 жж. — Қызылорда облысы әкімінің орынбасары.
* 2021–2023 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2022–2023 жж. — «[[Аманат (партия)|АМАНАТ]]» партиясы Қызылорда облыстық филиалының төрағасы.
* 2023–2024 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының төрағасы.
* 2024–2026 жж. — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.&lt;ref&gt;https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/1010/biography&lt;/ref&gt;
* 2026 жылдың 10 ақпанынан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
100-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде бірнеше мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]] (2017)
* [[Парасат ордені]] (2023)
* 3-дәрежелі [[Барыс ордені]] (2026)
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>lw6sx20o69u0m3g2i9s5qh6wd9ut0o3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628215</id>
      <parentid>3628177</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4858" sha1="elq82exptctkozrsw70g48mc1f50oj0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Мансабы=Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры|Туған күні=10.7.1967|Туған жері=қазіргі [[Қызылорда]], Ж. Махамбетов ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Белсенді жылдары=1991 — қазіргі уақыт|Білімі=жоғары|Мамандығы=тарихшы|Партиясы=[[Аманат (партия)|«АМАНАТ»]]|Марапаттары=[[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]] [[Барыс ордені|3-дәрежелі «Барыс» ордені]]}}

'''Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов''' ([[10 шілде]] [[1967 жыл|1967 жылы]] туған, қазіргі [[Қызылорда]], Қазақстан) — қазақстандық қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (2001). ҚР Парламенті Сенатының бұрынғы депутаты (2024–2026), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] Басқарма төрағасы — ректоры (2026 жылдан бастап).

== Өмірбаяны ==
Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов 1967 жылдың 10 шілдесінде қазіргі Қызылорда қаласына қарасты Ж. Махамбетов ауылында дүниеге келген. 

1991 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) бітірген. 2001 жылы тарих ғылымдарының кандидаттығын қорғаған.

== Еңбек жолы ==
* 1991–1994 жж. — Сырдария ауданы, Амангелді атындағы №139 мектептің мұғалімі.
* 1994–2004 жж. — Қызылорда университетінде ізденуші-оқытушы, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі.
* 2004–2007 жж. — Колледж директоры.
* 2007 ж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының орынбасары.
* 2008–2013 жж. — Қызылорда университетінің тәрбие жұмыстары жөніндегі проректоры.
* 2013–2015 жж. — Қызылорда облыстық білім басқармасының басшысы.
* 2015–2016 жж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары.
* 2016–2019 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2019–2021 жж. — Қызылорда облысы әкімінің орынбасары.
* 2021–2023 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2022–2023 жж. — «[[Аманат (партия)|АМАНАТ]]» партиясы Қызылорда облыстық филиалының төрағасы.
* 2023–2024 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының төрағасы.
* 2024–2026 жж. — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.&lt;ref&gt;https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/1010/biography&lt;/ref&gt;
* 2026 жылдың 10 ақпанынан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
100-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде бірнеше мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]] (2017)
* [[Парасат ордені]] (2023)
* 3-дәрежелі [[Барыс ордені]] (2026)
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>elq82exptctkozrsw70g48mc1f50oj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783277</id>
    <revision>
      <id>3628180</id>
      <timestamp>2026-07-10T04:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  {{Тұлға | Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев | Сурет            =  | Сурет атауы      =  | Туған күні       = 27.2.1956 | Туған жері       = [[Жалағаш ауданы]], Мырзабай ахун ауылы |...</comment>
      <origin>3628180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4720" sha1="4bzodl61yyyba6e8rxcfs8w2z9m41j3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
| Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев
| Сурет            = 
| Сурет атауы      = 
| Туған күні       = 27.2.1956
| Туған жері       = [[Жалағаш ауданы]], Мырзабай ахун ауылы
| Азаматтығы       = {{KAZ}}
| Ұлты             = [[Қазақтар|Қазақ]]
| Мансабы          = қоғам қайраткері, ғалым, колледж оқытушысы
| Белсенді жылдары = 1980 — қазіргі уақыт
| Білімі           = жоғары
| Мамандығы        = инженер
| Ғылыми дәрежесі  = техника ғылымдарының докторы (2003)
| Марапаттары      = [[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]]
}}

'''Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев''' (27 ақпан 1956 жылы туған, [[Жалағаш ауданы]], [[Мырзабай ахун ауылы]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, техника ғылымының докторы (2003). [[Қызылорда қаласы]]ның, Сырдария, Жалағаш және Жаңақорған аудандарының құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Сұлтанбек Тәуіпбайұлы 1956 жылдың 27 ақпанында Жалағаш ауданының Мырзабай ахун ауылында дүниеге келген. 

1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі Тараз өңірлік университеті) бітірген. 2003 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін қорғаған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
* 1980–2003 жж. — Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы.
* 2003–2008 жж. — «Қызылорда су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорнының директоры.
* 2008–2012 жж. — [[Сырдария ауданы]]ның әкімі.
* 2012–2015 жж. — [[Жаңақорған ауданы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;https://on.kz/omir/sultanbek-tauipbaiuly-tauipbaev-49468/&lt;/ref&gt;
* 2015–2019 жж. — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің директоры.
* 2019 жылдан бастап — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің оқытушысы.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми еңбектері негізінен Арал – Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістеріне және өзен алаптарындағы геоэкологиялық жүйелерді ескере отырып, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. 

60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 1 монография мен 3 оқу құралының авторы.

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2011 ж.)
* [[Парасат ордені]] (2025 ж.)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы
* Сырдария ауданының құрметті азаматы
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы
* Жаңақорған ауданының құрметті азаматы
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

[[Санат:27 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әкімдері]]
[[Санат:Техника ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>4bzodl61yyyba6e8rxcfs8w2z9m41j3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628181</id>
      <parentid>3628180</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4749" sha1="8wukwsck9pu9jpcrmd0kifvj3pax091" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
| Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев
| Сурет            = 
| Сурет атауы      = 
| Туған күні       = 27.2.1956
| Туған жері       = [[Жалағаш ауданы]], Мырзабай ахун ауылы
| Азаматтығы       = {{KAZ}}
| Ұлты             = [[Қазақтар|Қазақ]]
| Мансабы          = қоғам қайраткері, ғалым, колледж оқытушысы
| Белсенді жылдары = 1980 — қазіргі уақыт
| Білімі           = жоғары
| Мамандығы        = инженер
| Ғылыми дәрежесі  = техника ғылымдарының докторы (2003)
| Марапаттары      = [[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]]
}}

'''Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев''' (27 ақпан 1956 жылы туған, [[Жалағаш ауданы]], [[Мырзабай ахун ауылы]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, техника ғылымының докторы (2003). [[Қызылорда қаласы]]ның, Сырдария, Жалағаш және Жаңақорған аудандарының құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Сұлтанбек Тәуіпбайұлы 1956 жылдың 27 ақпанында Жалағаш ауданының Мырзабай ахун ауылында дүниеге келген. 

1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі Тараз өңірлік университеті) бітірген. 2003 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін қорғаған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
* 1980–2003 жж. — Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы.
* 2003–2008 жж. — «Қызылорда су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорнының директоры.
* 2008–2012 жж. — [[Сырдария ауданы]]ның әкімі.
* 2012–2015 жж. — [[Жаңақорған ауданы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;https://on.kz/omir/sultanbek-tauipbaiuly-tauipbaev-49468/&lt;/ref&gt;
* 2015–2019 жж. — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің директоры.
* 2019 жылдан бастап — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің оқытушысы.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми еңбектері негізінен Арал – Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістеріне және өзен алаптарындағы геоэкологиялық жүйелерді ескере отырып, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. 

60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 1 монография мен 3 оқу құралының авторы.

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2011 ж.)
* [[Парасат ордені]] (2025 ж.)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы
* Сырдария ауданының құрметті азаматы
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы
* Жаңақорған ауданының құрметті азаматы
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
[[Санат:27 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әкімдері]]
[[Санат:Техника ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>8wukwsck9pu9jpcrmd0kifvj3pax091</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628199</id>
      <parentid>3628181</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4777" sha1="bebp9hl6hjqhgfemogri8e05gv65hh5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
| Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев
| Сурет            = 
| Сурет атауы      = 
| Туған күні       = 27.2.1956
| Туған жері       = [[Жалағаш ауданы]], Мырзабай ахун ауылы
| Азаматтығы       = {{KAZ}}
| Ұлты             = [[Қазақтар|Қазақ]]
| Мансабы          = қоғам қайраткері, ғалым, колледж оқытушысы
| Белсенді жылдары = 1980 — қазіргі уақыт
| Білімі           = жоғары
| Мамандығы        = инженер
| Ғылыми дәрежесі  = техника ғылымдарының докторы (2003)
| Марапаттары      = [[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]]
}}

'''Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев''' (27 ақпан 1956 жылы туған, [[Жалағаш ауданы]], [[Мырзабай ахун ауылы]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, техника ғылымының докторы (2003). [[Қызылорда қаласы]]ның, Сырдария, Жалағаш және Жаңақорған аудандарының құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Сұлтанбек Тәуіпбайұлы 1956 жылдың 27 ақпанында Жалағаш ауданының Мырзабай ахун ауылында дүниеге келген. 

1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі Тараз өңірлік университеті) бітірген. 2003 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін қорғаған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
* 1980–2003 жж. — Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы.
* 2003–2008 жж. — «Қызылорда су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорнының директоры.
* 2008–2012 жж. — [[Сырдария ауданы]]ның әкімі.
* 2012–2015 жж. — [[Жаңақорған ауданы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;https://on.kz/omir/sultanbek-tauipbaiuly-tauipbaev-49468/&lt;/ref&gt;
* 2015–2019 жж. — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің директоры.
* 2019 жылдан бастап — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің оқытушысы.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми еңбектері негізінен Арал – Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістеріне және өзен алаптарындағы геоэкологиялық жүйелерді ескере отырып, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. 

60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 1 монография мен 3 оқу құралының авторы.

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2011 ж.)
* [[Парасат ордені]] (2025 ж.)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы
* Сырдария ауданының құрметті азаматы
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы
* Жаңақорған ауданының құрметті азаматы
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:27 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әкімдері]]
[[Санат:Техника ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>bebp9hl6hjqhgfemogri8e05gv65hh5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628200</id>
      <parentid>3628199</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:27 ақпанда туғандар|27 ақпанда туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4727" sha1="5ovzws27j6dda8i3abjvl92ain4zrum" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
| Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев
| Сурет            = 
| Сурет атауы      = 
| Туған күні       = 27.2.1956
| Туған жері       = [[Жалағаш ауданы]], Мырзабай ахун ауылы
| Азаматтығы       = {{KAZ}}
| Ұлты             = [[Қазақтар|Қазақ]]
| Мансабы          = қоғам қайраткері, ғалым, колледж оқытушысы
| Белсенді жылдары = 1980 — қазіргі уақыт
| Білімі           = жоғары
| Мамандығы        = инженер
| Ғылыми дәрежесі  = техника ғылымдарының докторы (2003)
| Марапаттары      = [[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]]
}}

'''Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев''' (27 ақпан 1956 жылы туған, [[Жалағаш ауданы]], [[Мырзабай ахун ауылы]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, техника ғылымының докторы (2003). [[Қызылорда қаласы]]ның, Сырдария, Жалағаш және Жаңақорған аудандарының құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Сұлтанбек Тәуіпбайұлы 1956 жылдың 27 ақпанында Жалағаш ауданының Мырзабай ахун ауылында дүниеге келген. 

1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі Тараз өңірлік университеті) бітірген. 2003 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін қорғаған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
* 1980–2003 жж. — Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы.
* 2003–2008 жж. — «Қызылорда су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорнының директоры.
* 2008–2012 жж. — [[Сырдария ауданы]]ның әкімі.
* 2012–2015 жж. — [[Жаңақорған ауданы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;https://on.kz/omir/sultanbek-tauipbaiuly-tauipbaev-49468/&lt;/ref&gt;
* 2015–2019 жж. — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің директоры.
* 2019 жылдан бастап — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің оқытушысы.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми еңбектері негізінен Арал – Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістеріне және өзен алаптарындағы геоэкологиялық жүйелерді ескере отырып, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. 

60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 1 монография мен 3 оқу құралының авторы.

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2011 ж.)
* [[Парасат ордені]] (2025 ж.)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы
* Сырдария ауданының құрметті азаматы
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы
* Жаңақорған ауданының құрметті азаматы
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әкімдері]]
[[Санат:Техника ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>5ovzws27j6dda8i3abjvl92ain4zrum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628201</id>
      <parentid>3628200</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:1956 жылы туғандар|1956 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4681" sha1="fdjwii0258018s591dfos8pb0tws2ox" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
| Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев
| Сурет            = 
| Сурет атауы      = 
| Туған күні       = 27.2.1956
| Туған жері       = [[Жалағаш ауданы]], Мырзабай ахун ауылы
| Азаматтығы       = {{KAZ}}
| Ұлты             = [[Қазақтар|Қазақ]]
| Мансабы          = қоғам қайраткері, ғалым, колледж оқытушысы
| Белсенді жылдары = 1980 — қазіргі уақыт
| Білімі           = жоғары
| Мамандығы        = инженер
| Ғылыми дәрежесі  = техника ғылымдарының докторы (2003)
| Марапаттары      = [[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]]
}}

'''Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев''' (27 ақпан 1956 жылы туған, [[Жалағаш ауданы]], [[Мырзабай ахун ауылы]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, техника ғылымының докторы (2003). [[Қызылорда қаласы]]ның, Сырдария, Жалағаш және Жаңақорған аудандарының құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Сұлтанбек Тәуіпбайұлы 1956 жылдың 27 ақпанында Жалағаш ауданының Мырзабай ахун ауылында дүниеге келген. 

1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі Тараз өңірлік университеті) бітірген. 2003 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін қорғаған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
* 1980–2003 жж. — Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы.
* 2003–2008 жж. — «Қызылорда су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорнының директоры.
* 2008–2012 жж. — [[Сырдария ауданы]]ның әкімі.
* 2012–2015 жж. — [[Жаңақорған ауданы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;https://on.kz/omir/sultanbek-tauipbaiuly-tauipbaev-49468/&lt;/ref&gt;
* 2015–2019 жж. — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің директоры.
* 2019 жылдан бастап — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің оқытушысы.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми еңбектері негізінен Арал – Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістеріне және өзен алаптарындағы геоэкологиялық жүйелерді ескере отырып, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. 

60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 1 монография мен 3 оқу құралының авторы.

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2011 ж.)
* [[Парасат ордені]] (2025 ж.)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы
* Сырдария ауданының құрметті азаматы
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы
* Жаңақорған ауданының құрметті азаматы
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әкімдері]]
[[Санат:Техника ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>fdjwii0258018s591dfos8pb0tws2ox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628203</id>
      <parentid>3628201</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4680" sha1="pf4twr7diyml949khmxpra0pus7shxj" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
| Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев
| Сурет            = 
| Сурет атауы      = 
| Туған күні       = 27.02.1956
| Туған жері       = [[Жалағаш ауданы]], Мырзабай ахун ауылы
| Азаматтығы       = {{KAZ}}
| Ұлты             = [[Қазақтар|Қазақ]]
| Мансабы          = қоғам қайраткері, ғалым, колледж оқытушысы
| Белсенді жылдары = 1980 — қазіргі уақыт
| Білімі           = жоғары
| Мамандығы        = инженер
| Ғылыми дәрежесі  = техника ғылымдарының докторы (2003)
| Марапаттары      = [[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]]
}}
'''Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев''' ([[27 ақпан]] [[1956 жыл|1956]], [[Жалағаш ауданы]], [[Мырзабай ахун ауылы]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, техника ғылымының докторы (2003). [[Қызылорда қаласы]]ның, Сырдария, Жалағаш және Жаңақорған аудандарының құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Сұлтанбек Тәуіпбайұлы 1956 жылдың 27 ақпанында Жалағаш ауданының Мырзабай ахун ауылында дүниеге келген. 

1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі Тараз өңірлік университеті) бітірген. 2003 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін қорғаған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
* 1980–2003 жж. — Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы.
* 2003–2008 жж. — «Қызылорда су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорнының директоры.
* 2008–2012 жж. — [[Сырдария ауданы]]ның әкімі.
* 2012–2015 жж. — [[Жаңақорған ауданы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;https://on.kz/omir/sultanbek-tauipbaiuly-tauipbaev-49468/&lt;/ref&gt;
* 2015–2019 жж. — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің директоры.
* 2019 жылдан бастап — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің оқытушысы.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми еңбектері негізінен Арал – Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістеріне және өзен алаптарындағы геоэкологиялық жүйелерді ескере отырып, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. 

60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 1 монография мен 3 оқу құралының авторы.

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2011 ж.)
* [[Парасат ордені]] (2025 ж.)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы
* Сырдария ауданының құрметті азаматы
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы
* Жаңақорған ауданының құрметті азаматы
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әкімдері]]
[[Санат:Техника ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>pf4twr7diyml949khmxpra0pus7shxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628205</id>
      <parentid>3628203</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан әкімдері|Қазақстан әкімдері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4629" sha1="d2zg5b4p1xa9nuzleiuh3wthou2iuvm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
| Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев
| Сурет            = 
| Сурет атауы      = 
| Туған күні       = 27.02.1956
| Туған жері       = [[Жалағаш ауданы]], Мырзабай ахун ауылы
| Азаматтығы       = {{KAZ}}
| Ұлты             = [[Қазақтар|Қазақ]]
| Мансабы          = қоғам қайраткері, ғалым, колледж оқытушысы
| Белсенді жылдары = 1980 — қазіргі уақыт
| Білімі           = жоғары
| Мамандығы        = инженер
| Ғылыми дәрежесі  = техника ғылымдарының докторы (2003)
| Марапаттары      = [[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]]
}}
'''Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев''' ([[27 ақпан]] [[1956 жыл|1956]], [[Жалағаш ауданы]], [[Мырзабай ахун ауылы]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, техника ғылымының докторы (2003). [[Қызылорда қаласы]]ның, Сырдария, Жалағаш және Жаңақорған аудандарының құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Сұлтанбек Тәуіпбайұлы 1956 жылдың 27 ақпанында Жалағаш ауданының Мырзабай ахун ауылында дүниеге келген. 

1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі Тараз өңірлік университеті) бітірген. 2003 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін қорғаған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
* 1980–2003 жж. — Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы.
* 2003–2008 жж. — «Қызылорда су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорнының директоры.
* 2008–2012 жж. — [[Сырдария ауданы]]ның әкімі.
* 2012–2015 жж. — [[Жаңақорған ауданы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;https://on.kz/omir/sultanbek-tauipbaiuly-tauipbaev-49468/&lt;/ref&gt;
* 2015–2019 жж. — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің директоры.
* 2019 жылдан бастап — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің оқытушысы.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми еңбектері негізінен Арал – Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістеріне және өзен алаптарындағы геоэкологиялық жүйелерді ескере отырып, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. 

60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 1 монография мен 3 оқу құралының авторы.

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2011 ж.)
* [[Парасат ордені]] (2025 ж.)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы
* Сырдария ауданының құрметті азаматы
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы
* Жаңақорған ауданының құрметті азаматы
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Техника ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>d2zg5b4p1xa9nuzleiuh3wthou2iuvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628207</id>
      <parentid>3628205</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4461" sha1="io91ccamnbfynuridnad1co0c4r77ie" xml:space="preserve">{{Тұлға
| Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев
| Сурет            = 
| Сурет атауы      = 
| Туған күні       = 27.02.1956
| Туған жері       = [[Жалағаш ауданы]], Мырзабай ахун ауылы
| Азаматтығы       = {{KAZ}}
| Ұлты             = [[Қазақтар|Қазақ]]
| Мансабы          = қоғам қайраткері, ғалым, колледж оқытушысы
| Белсенді жылдары = 1980 — қазіргі уақыт
| Білімі           = жоғары
| Мамандығы        = инженер
| Ғылыми дәрежесі  = техника ғылымдарының докторы (2003)
| Марапаттары      = [[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]]
}}
'''Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев''' ([[27 ақпан]] [[1956 жыл|1956]], [[Жалағаш ауданы]], [[Мырзабай ахун ауылы]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, техника ғылымының докторы (2003). [[Қызылорда қаласы]]ның, Сырдария, Жалағаш және Жаңақорған аудандарының құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Сұлтанбек Тәуіпбайұлы 1956 жылдың 27 ақпанында Жалағаш ауданының Мырзабай ахун ауылында дүниеге келген. 

1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі Тараз өңірлік университеті) бітірген. 2003 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін қорғаған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
* 1980–2003 жж. — Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы.
* 2003–2008 жж. — «Қызылорда су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорнының директоры.
* 2008–2012 жж. — [[Сырдария ауданы]]ның әкімі.
* 2012–2015 жж. — [[Жаңақорған ауданы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;https://on.kz/omir/sultanbek-tauipbaiuly-tauipbaev-49468/&lt;/ref&gt;
* 2015–2019 жж. — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің директоры.
* 2019 жылдан бастап — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің оқытушысы.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми еңбектері негізінен Арал – Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістеріне және өзен алаптарындағы геоэкологиялық жүйелерді ескере отырып, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. 

60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 1 монография мен 3 оқу құралының авторы.

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2011 ж.)
* [[Парасат ордені]] (2025 ж.)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы
* Сырдария ауданының құрметті азаматы
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы
* Жаңақорған ауданының құрметті азаматы
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Техника ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>io91ccamnbfynuridnad1co0c4r77ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Pphiness</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783278</id>
    <revision>
      <id>3628183</id>
      <timestamp>2026-07-10T04:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3628183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="eji636lwtdkn4a914mtspsoc0a2dq76" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pphiness}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 09:57, 2026 ж. шілденің 10 (+05)</text>
      <sha1>eji636lwtdkn4a914mtspsoc0a2dq76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:АМИРОВ НУРНАЗАР</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783279</id>
    <revision>
      <id>3628255</id>
      <timestamp>2026-07-10T05:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3628255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367" sha1="ms7xkpu8yhp6k6u594nuociknlkg1eg" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=АМИРОВ НУРНАЗАР}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:35, 2026 ж. шілденің 10 (+05)</text>
      <sha1>ms7xkpu8yhp6k6u594nuociknlkg1eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Dilfuza Tore</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783280</id>
    <revision>
      <id>3628259</id>
      <timestamp>2026-07-10T05:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3628259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="4sw16j12351qnkwdpan9o71231imaxp" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dilfuza Tore}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 10:51, 2026 ж. шілденің 10 (+05)</text>
      <sha1>4sw16j12351qnkwdpan9o71231imaxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Отмар Карас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783282</id>
    <revision>
      <id>3628277</id>
      <timestamp>2026-07-10T06:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  {{Саясаткер  |Есімі               = Отмар Карас  |Шынайы есімі        =   |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg  |Ені                 =   |атауы               =   |Туған кездегі есімі =   |Лақап аты           =   |Туғ...</comment>
      <origin>3628277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5687" sha1="9l1ut7m4dhyryv3hyu5f40tj769ful2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' (нем. Othmar Karas; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — австриялық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Анкт-Галлен университет|Анкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]</text>
      <sha1>9l1ut7m4dhyryv3hyu5f40tj769ful2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628279</id>
      <parentid>3628277</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <origin>3628279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="1r2xnay5appg72o2yholut11zfkj0e0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' (нем. Othmar Karas; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — австриялық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]</text>
      <sha1>1r2xnay5appg72o2yholut11zfkj0e0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628280</id>
      <parentid>3628279</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар|Алфавит бойынша тұлғалар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5753" sha1="5c76v2y8u6f7taph29ppfol9fa03c41" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' (нем. Othmar Karas; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — австриялық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]</text>
      <sha1>5c76v2y8u6f7taph29ppfol9fa03c41</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628281</id>
      <parentid>3628280</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері|Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5826" sha1="bfd7oplhr652zhk35y444npicvhry5l" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' (нем. Othmar Karas; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — австриялық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]</text>
      <sha1>bfd7oplhr652zhk35y444npicvhry5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628282</id>
      <parentid>3628281</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Аустрия саясаткерлері|Аустрия саясаткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5883" sha1="mm31eo2kluqfxt6jmngd6n1qhkkf69w" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' (нем. Othmar Karas; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — австриялық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>mm31eo2kluqfxt6jmngd6n1qhkkf69w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Aidar Ruslanovv/Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы</title>
    <ns>2</ns>
    <id>783286</id>
    <revision>
      <id>3628336</id>
      <timestamp>2026-07-10T09:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aidar Ruslanovv</username>
        <id>170776</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тұлға  |Есімі                  = Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы  |Шынайы есімі           = Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы   |Суреті                 =   |Сурет тақырыбы         =   |Туған күні           = 29.02.1948   |Туған жері           = [[Өрнек|Өрнек ауылы]], [[Жамбыл|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл облысы]]  |А...</comment>
      <origin>3628336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9223" sha1="r999pwstkjuji1vt6zy9idwzs63x5x8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                  = Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы
 |Шынайы есімі           = Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы 
 |Суреті                 = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 29.02.1948 
 |Туған жері           = [[Өрнек|Өрнек ауылы]], [[Жамбыл|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл облысы]]
 |Азаматтығы             = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}} 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
|Ұлты=[[қазақ]]|Әкесі=Әмірбек Тасқараұлы|Мамандығы=[[инженер]], [[механика]] ,[[педагог]], [[профессор]], [[экономика]], [[архитектоника]], [[энергетик]]|Белсенді жылдары=[[1970 жыл]]дан|Сурет=[[File:Құрманбек Әмірбеков.jpg|thumb|]]}}

'''Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы''' ([[29 ақпан]] [[1948 жыл|1948]], [[Өрнек (Жамбыл ауданы)|Өрнек ауылы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл облысы]]) — қазақстандық [[су шаруашылығы]] саласының [[Маман|маманы]], [[Педагогика|педагог]], [[қоғам қайраткері]]. Су шаруашылығы және [[гидромелиорация]] саласында ұзақ жылдар еңбек еткен. [[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]], &quot;Асыл ардагер&quot; медалінің иегері.

== Өмірбаяны ==
[[Дулат]] тайпасының [[Сиқым]] руынан шыққан.

Орта мектепті аяқтағаннан кейін Жамбыл гидромелиорация құрылыс институтында білім алып, кейін оқуын жалғастыру мақсатында 1974 жылы [[К. А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауылшаруашылық академиясы|К.А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясына]] жолдамамен оқуға түсті. Академияда су шаруашылығын механикаландыру бағыты бойынша білім алып, инженер-педагог мамандығын меңгерді.

Студенттік жылдары [[Павлодар облысы|Павлодар облысындағы]] [[Ертіс-Қарағанды каналы|Ертіс–Қарағанды каналының]] құрылысына өндірістік тәжірибеден өтіп, ірі [[Гидротехникалық құрылыс|гидротехникалық нысандардың құрылысына]] қатысты. Кейін бұл тәжірибе оның кәсіби қызметінде маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар 1970 жылы [[Іле|Іле өзенінің]] бойынан [[Бөгет|бөгет (платина)]] және [[Турбина|гидротурбина]] салуға атсалысқан.

Еңбек жолын [[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданындағы]] Ванновка гидромелиорация техникумында оқытушы ретінде бастады. Кейін «[[Гидромелиорация]]&lt;nowiki/&gt;» бөлімінің меңгерушісі, директордың оқу-өндірістік практика жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. Осы кезеңде оқу орнының материалдық-техникалық базасын нығайтуға, жаңа зертханалар ашуға, сумен жабдықтау жүйесін жетілдіруге және студенттердің тәжірибелік даярлығын жақсартуға үлес қосты.

1994–1996 жылдары [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің]] [[Түлкібас ауданы|Түлкібас]] филиалында басшылық қызмет атқарып, техникалық мамандықтардың оқу жоспарлары мен білім беру бағдарламаларын әзірлеуге қатысты.

Сонымен қатар білім беру жүйесін дамытуға, ауылдық мектептердің материалдық базасын нығайтуға және жастар тәрбиесіне бағытталған қоғамдық жұмыстармен айналысты. Майлыкент орта мектебінің салынуына бастамашы болып, оның жүзеге асуына атсалысты.

Құрманбек Әмірбеков ғылым, мәдениет және қоғам қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынаста болған. Ол композиторлар [[Шәмші Қалдаяқов]], [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев|Әлібек Дінішев]], Кабул Әблязовпен достық қарым-қатынаста болған. Актер [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұловпен]] мектепте бірге оқып, кейін де араласқан. Сонымен қатар [[Бауыржан Момышұлы|Бауыржан Момышұлының]] әулетімен, әдебиеттанушы [[Мекемтас Мырзахметұлы|Мекемтас Мырзахметұлымен]], медицина ғылымдарының докторы Асхан Смайловпен, Түркияның бұрынғы Мәдениет министрі Намық Кемал Зейбекпен және филология ғылымдарының докторы Болат Байтанаевпен шығармашылық әрі кәсіби байланыста болған. Ғалым, химия ғылымдарының докторы [[Бәкен Жаңабаев]] оның еңбек жолындағы тәлімгерлерінің бірі болған. 

== Марапаттары ==
*[[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] [[Құрметті азамат|«Құрметті азаматы»]] атағы;
*Бірнеше мәрте [[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] [[Мәслихат|мәслихатының]] Құрмет Грамоталары;
*1980 жылы Министр [[:ru:Тыныбаев,_Абубакир_Алиевич|Тыныбаев Абубакир Алиевичтің]] атынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ ССР]] [[Су шаруашылығы]] министрлігінің Құрмет грамотасы ([[Алматы|Алматы қаласы]]);
*1984 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Су шаруашылығы министрлігі, [[Мәскеу|Мәскеу қаласы]] №547-к бұйрығымен Министр [[:ru:Васильев,_Николай_Фёдорович|Васильев Николай Федоровичтің]] Құрмет грамотасы;
*[[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] әкімінің бірнеше Құрмет грамоталары мен Алғыс хаттары;
*[[Майлыкент ауылдық округі|Майлыкент ауыл округі]] әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыс хаттары;
*ҚР Тәуелсіздігіне 25 жылдығына орай &quot;Ардақты ардагерлер мен билер&quot; атты автобиографиялық энциклопедияның енуі (222 бет);
*[[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] 90 жылдығына орай автобиографиялық энциклопедиялық кітабына енуі (509 бет);
*[[Майлыкент ауылдық округі|Майлыкент ауыл округінің]] айтулы азаматтары тізіміне енуі;
*&quot;Тұлға тағылымы 100 есім&quot; кітабына енген (53 бет);
*&quot;Асыл ардагер ұстаз&quot; медалі;
==Дереккөздер==
# Қазақстанның Алтын кітабі. Алматы, 2025. 463-468 беттер.
# Әмірбеков Қ.Ә. Өткен күндерде белгі бар. – Түлкібас ауданы. – Шамшырақ баспасы, 2021. – 2 б, 252 бет.</text>
      <sha1>r999pwstkjuji1vt6zy9idwzs63x5x8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628340</id>
      <parentid>3628336</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9207" sha1="qvuolxpgt9iun4xg1qtfq3m6ddu0b6a" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                  = Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы
 |Шынайы есімі           = Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы 
 |Суреті                 = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 29.02.1948 
 |Туған жері           = [[Өрнек|Өрнек ауылы]], [[Жамбыл|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл облысы]]
 |Азаматтығы             = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}} 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
|Ұлты=[[қазақ]]|Әкесі=Әмірбек Тасқараұлы|Мамандығы=[[инженер]], [[механика]] ,[[педагог]], [[профессор]], [[экономика]], [[архитектоника]], [[энергетик]]|Белсенді жылдары=[[1970 жыл]]дан|Сурет=Құрманбек Әмірбеков.jpg}}

'''Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы''' ([[29 ақпан]] [[1948 жыл|1948]], [[Өрнек (Жамбыл ауданы)|Өрнек ауылы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл облысы]]) — қазақстандық [[су шаруашылығы]] саласының [[Маман|маманы]], [[Педагогика|педагог]], [[қоғам қайраткері]]. Су шаруашылығы және [[гидромелиорация]] саласында ұзақ жылдар еңбек еткен. [[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]], &quot;Асыл ардагер&quot; медалінің иегері.

== Өмірбаяны ==
[[Дулат]] тайпасының [[Сиқым]] руынан шыққан.

Орта мектепті аяқтағаннан кейін Жамбыл гидромелиорация құрылыс институтында білім алып, кейін оқуын жалғастыру мақсатында 1974 жылы [[К. А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауылшаруашылық академиясы|К.А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясына]] жолдамамен оқуға түсті. Академияда су шаруашылығын механикаландыру бағыты бойынша білім алып, инженер-педагог мамандығын меңгерді.

Студенттік жылдары [[Павлодар облысы|Павлодар облысындағы]] [[Ертіс-Қарағанды каналы|Ертіс–Қарағанды каналының]] құрылысына өндірістік тәжірибеден өтіп, ірі [[Гидротехникалық құрылыс|гидротехникалық нысандардың құрылысына]] қатысты. Кейін бұл тәжірибе оның кәсіби қызметінде маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар 1970 жылы [[Іле|Іле өзенінің]] бойынан [[Бөгет|бөгет (платина)]] және [[Турбина|гидротурбина]] салуға атсалысқан.

Еңбек жолын [[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданындағы]] Ванновка гидромелиорация техникумында оқытушы ретінде бастады. Кейін «[[Гидромелиорация]]&lt;nowiki/&gt;» бөлімінің меңгерушісі, директордың оқу-өндірістік практика жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. Осы кезеңде оқу орнының материалдық-техникалық базасын нығайтуға, жаңа зертханалар ашуға, сумен жабдықтау жүйесін жетілдіруге және студенттердің тәжірибелік даярлығын жақсартуға үлес қосты.

1994–1996 жылдары [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің]] [[Түлкібас ауданы|Түлкібас]] филиалында басшылық қызмет атқарып, техникалық мамандықтардың оқу жоспарлары мен білім беру бағдарламаларын әзірлеуге қатысты.

Сонымен қатар білім беру жүйесін дамытуға, ауылдық мектептердің материалдық базасын нығайтуға және жастар тәрбиесіне бағытталған қоғамдық жұмыстармен айналысты. Майлыкент орта мектебінің салынуына бастамашы болып, оның жүзеге асуына атсалысты.

Құрманбек Әмірбеков ғылым, мәдениет және қоғам қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынаста болған. Ол композиторлар [[Шәмші Қалдаяқов]], [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев|Әлібек Дінішев]], Кабул Әблязовпен достық қарым-қатынаста болған. Актер [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұловпен]] мектепте бірге оқып, кейін де араласқан. Сонымен қатар [[Бауыржан Момышұлы|Бауыржан Момышұлының]] әулетімен, әдебиеттанушы [[Мекемтас Мырзахметұлы|Мекемтас Мырзахметұлымен]], медицина ғылымдарының докторы Асхан Смайловпен, Түркияның бұрынғы Мәдениет министрі Намық Кемал Зейбекпен және филология ғылымдарының докторы Болат Байтанаевпен шығармашылық әрі кәсіби байланыста болған. Ғалым, химия ғылымдарының докторы [[Бәкен Жаңабаев]] оның еңбек жолындағы тәлімгерлерінің бірі болған. 

== Марапаттары ==
*[[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] [[Құрметті азамат|«Құрметті азаматы»]] атағы;
*Бірнеше мәрте [[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] [[Мәслихат|мәслихатының]] Құрмет Грамоталары;
*1980 жылы Министр [[:ru:Тыныбаев,_Абубакир_Алиевич|Тыныбаев Абубакир Алиевичтің]] атынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ ССР]] [[Су шаруашылығы]] министрлігінің Құрмет грамотасы ([[Алматы|Алматы қаласы]]);
*1984 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Су шаруашылығы министрлігі, [[Мәскеу|Мәскеу қаласы]] №547-к бұйрығымен Министр [[:ru:Васильев,_Николай_Фёдорович|Васильев Николай Федоровичтің]] Құрмет грамотасы;
*[[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] әкімінің бірнеше Құрмет грамоталары мен Алғыс хаттары;
*[[Майлыкент ауылдық округі|Майлыкент ауыл округі]] әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыс хаттары;
*ҚР Тәуелсіздігіне 25 жылдығына орай &quot;Ардақты ардагерлер мен билер&quot; атты автобиографиялық энциклопедияның енуі (222 бет);
*[[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] 90 жылдығына орай автобиографиялық энциклопедиялық кітабына енуі (509 бет);
*[[Майлыкент ауылдық округі|Майлыкент ауыл округінің]] айтулы азаматтары тізіміне енуі;
*&quot;Тұлға тағылымы 100 есім&quot; кітабына енген (53 бет);
*&quot;Асыл ардагер ұстаз&quot; медалі;
==Дереккөздер==
# Қазақстанның Алтын кітабі. Алматы, 2025. 463-468 беттер.
# Әмірбеков Қ.Ә. Өткен күндерде белгі бар. – Түлкібас ауданы. – Шамшырақ баспасы, 2021. – 2 б, 252 бет.</text>
      <sha1>qvuolxpgt9iun4xg1qtfq3m6ddu0b6a</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>